MtOPFRTY OF
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
I
^ARCHIVUM •
AU7
FRANCISCANUM
HISTORICUM^
Volume 3
1910
Digitized by
o
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
I
ARCHIVUM
FRANCISCANUM HISTORICUM
PERIODICA PUBLICATIO TRIMESTRIS
CURA
PP. COLLEGII D. BONAVENTURAE
i
Typographia, Directio et Administratio
AD CLARAS AQUAS prope FLORENTIAM
(QUARACCHi presso Firenzej
I
1910.
»
Rgprmted witb the permission of
Archivum Vrancise anum Historicum in Collegio S. Bonaventurae
JOHNSON REPRINT CORPORATION JOHNSON REPRINT COMPANY LTC
111 Fifth Aveoue,dNev YcvitfleY. 1000} g^j^.Sqime London, W. ,
PROPRIETAS LITTERARIA
Reprinted jrom a copy in tbe collectioris of
The New York Public Library
Astor, Lenox and Tilden Poundations
First reprinting, 1966, Johnson Reprint Corporation
Printed in the United States of America
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DISCUSSIONES
DE FR. ROGERO BACON
EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
Inter doctos Ordinis nostri viros, qui medio aevo operam
specialem investigandae S. Scripturae impenderunt, pauci
sunt qui tantam omnimodae scientiae copiam studiis biblicis
utilem comparaverunt, quantam attulit Rogerus Bacon; pauci
sunt qui vivi, mortuique tot impugnationibus obstricti fue¬
runt quot noster ille 1 Doctor mirabilis ’ qui hoc laborabat
defectu quod, aetatem suam scientiis naturalibus et positivis
longe superans, quae ingenii acumine vituperanda et corri¬
genda cognoverat, respectu humano seposito, acribus inter¬
dum verbis et acrioribus adhuc scriptis vituperare et repre¬
hendere non dubitaverit. Nostri non erit defendere omnia quae
fecit et scripsit, vel approbare omnia eius iudicia interdum
exaggerata, interdum iniusta,quiapraeiudiciiset ideis praecon-
ceptis obnubilata; sed iustitia exigit, ut ea agnoscantur quae
praeclare egit et scripsit, etsi suo tempore agnita non fue¬
rint ab omnibus. Faxit Deus, ut imago confratris doctissimi
per multa saecula pene obliterata magis, magisque in dies
resplendeat, purgata et defensa a tot calumniarum et male¬
volentiae, praeiudicatarum opinionum et insipientiae sordibus,
quibus splendor eius obnubilatus fuerat hucusque.
Liceat nobis tractare summatim — programmatis
instar — doctrinam Rogeri spectantem studia biblica,
exponendo quid de S. Scriptura, deque studiis eiusdem insti¬
tuendis 'senserit, quid cogitaverit et proposuerit de adi umen¬
tis studio biblico promovendo utilibus vel necessariis, de
linguis praesertim biblicis, quaeve vituperanda et corrigenda
esse cognoverit Videbimus ipsum optimo sensisse et iudi-
casse quae necessaria sint, et in hoc probatum esse per
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
4 DE FR. R. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS.
temporum subsequentium eventus, etsi suis temporibus tan-
quarn « passer solitarius * ingemiscere et spem suam in futuro
reponere debuerit. — Sed antequam argumentum aggrediamur,
liceat paucis in mentem revocare, quae de ipsius vita et
operibus cognita sunt, et ex vastissima bibliographia
Rogeriana saltem opera maioris momenti, ad rem nostram,
adumbrare (1).
I.
Natus est Rogerus circa annum 1214 prope civitatem
Ilchester in regione Angliae, quam Somersetshire vocant,
parentibus opibus et fama valentibus, qui cum, in discordiis
inter Henricum III regem et liberos barones versantibus,
partes regis secuti fuissent, postea aliquatenus ad egestatem
redacti sunt. Teneris iam annis incepit studiis vacare, quae
in celebri universitate Oxoniensi, dein Parisiensi summo suc¬
cessu absolvit. Iam tunc studiis linguarum et scientiarum na¬
turalium quam maxime delectabatur, ita ut postea scribere
potuerit: «Multum laboravi in scientiis et linguis,
et posui iam quadraginta annos postquam didici primum al¬
phabetum; et fui semper studiosus; et praeter duos annos
dc istis quadraginta fui semper in studio,... et... notum
est, quod nullus in tot scientiis et linguis labo¬
ravit, nec tantum(2)*. Neque expensas maximas horruit,
sed plus quam 2000 libellarum Parisiensium pro libris et
instrumentis physicalibus comparandis insumpsit (3). — Oxonii
consilio et amicitia fruebatur clarissimi Roberti Grosse-
teste (Greathead), Ordinis nostri seraphici fautoris optimi,
et Fratris A d a m i de Marisco (M a r s h) (4), quos toto vitae
tempore semper magni fecit. Hinc non mirum, ipsum emenso
studiorum curriculo, ordini Franciscano nomen dare non du¬
bitasse. Nescitur annus ingressus, sed videtur fuisse circa
1240, secundum alios inter annos 1251-1257 (5). Post habi¬
tum susceptum studia prosecutus est, quantum permisit exi¬
guitas mediorum; sed tamen eodem tempore per duos annos
(1) Plurimae adsunt quaestiones disputatae, quae investigationibus
ulterioribus, iisque profundioribus indigent; quantus labor praestandus,
ut habeamus vitam Rogeri criticam!
(2) Opus Tertium XX, ed. Brewer, p. (»6 (de quo vide infra).
(0) lb. XVII, 60.
1,4) Macdonnell, Anne, Sona of Francis, London 1!K)2, 244.
^5) Charles, lioyer Bacon , 21, 22. (Titulum ampliorem huius alio¬
rumque librorum vide infra in bibliographia).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
5
1C 3 ftA A
DE FR. R. BACON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
morbus gravis eum prohibebat, quominus scientiis incum¬
beret (1). Recuperata sanitate, cum solita studia omni ardore
excepisset (2), a superioribus mox fraeno imposito praepeditus
aliquatenus fuit: « Affuit instanda praelatorum meorum quo¬
tidiana, ut aliis occupationibus obedirem (3)». Cum enim la¬
bores et experimenta eius physica a plurimis istius aetatis
ad alchymiam, necromantiam etc. pronae tamquam res
omnino suspecta et periculosa haberentur, praecipue tamen
cum Rogerus aliquas sententias protulisset, quae sensui ca¬
tholico aliquatenus saltem repugnare viderentur, superiores
inhibuerunt, quominus scripta extra Ordinem divulgaret. Quod
patet ex responso a Rogero dato Cardinali Guido Grosso (le
Gros de Foulques); qui Parisiis degens, quo Bacon circa
annum 1257 vel 1258 missus fuerat, cum notitiam accepisset
Rogeri, aliquoties cum ipso sermonem miscuit, ipsumque ro¬
gavit, ut sibi transmittere vellet exarata scriptis illa, de
quibus inter se locuti fuissent (4). Interim Cardinalis tiara
pontificia decoratus fuit (Clemens IV), antequam Rogerus
scribere potuit quae ille optaverat. Bacon ideo, nuntio misso,
Papam certiorem facere non omisit, quare opus sibi iniun-
ctum exsequi nondum- potuisset: quia prius non nisi linea-*
menta eorum, quae inter se discusserant, scripto mandasset,
nec licentiam a superioribus ad tale opus conficiendum im-
petrasset. Ipse postea, confecto iam illo scripto a Papa sibi
iniuncto, de difficultatibus suis scripsit: < Sed tamen dilatio...
evenit necessario et contra meam voluntatem, et dolui ni¬
mis ac doleo. Non enim, quando ultimo scripsistis, fuerunt
composita quae iussistis, licet hoc credebatis. Nam in alio
statu non feci scriptum aliquod philosophiae, nec in hoc...
fui requisitus a praelatis meis; immo facta est consti¬
tutio gravis in contrarium, sub praecepto et
poena amissionis libri, et ieiunio in pane et
aqua pluribus diebus, si aliquod scriptum fa¬
ctum apud nos aliis communicetur (5) *. Quibus
ex verbis patet, ipsam constitutionem non respicere solum
(1) Videas allusionem factam in loco citato p. 4, not. 2. Cf. English
Hvttorical Review (EHR), 1897, 600 88., 607.
(2) «Tamen postea fui ita studiosus sicut antea» Op. Tert. XX,
Brewer, 65.
(3) EHR, 1897, 600.
(4) Alii putant Cardinalem cum Rogero sermones habuisse, quando
ab Urbano IV legatus in Angliam missus fuerat, ut pacem procuraret
inter Henricum III et liberos barones rebelles.
(6) Op. Tert. II, Brewer, 13.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
6 DE FR. R. BACON ETUSQUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLICIS.
Rogerum, cum dicat «apud nos»; neque omnino ipsum
aliosve vetitos esse quodvis scriptum conficere , sed solum¬
modo scripta extra ordinem dare . De facto quidem, ait
Bacon, ista prohibitio partialis aequi valet prohibitioni totali;
nam etiamsi scriptores Ordinis intra Ordinem conficere scripta
et promulgare vellent, hoc impossibile esset; nam «scribi
non posset littera bona nisi per scriptores alienos a statu
nostro», et tunc isti, uti saepe fit, transseriberent pro se et
sic divulgarent scripta, non obstante voluntate auctoris et
superiorum; ne igitur hoc fiat, et sic praeceptum superiorum
fallatur, expedit nihil omnino scribere (1).
Hic tractari de aliqua constitutione a Capitulo Generali
per totum Ordinem facta, iam intellexerat Feret (2), etsi non
potuerit indicare, qualis fuerit tenor istius decreti vel quod¬
nam Capitulum haec praescripserit. Agitur vero de constitu¬
tione in Capitulo Generali Narbonnensi 1260 lata: «Item inhi¬
bemus, ne de cetero aliquod scriptum novum extra ordinem
publicetur, nisi prius examinatum fuerit diligenter per gene¬
ralem ministrum vel provincialem et deffinitores in capitulo
provinciali; et quicunque contrafecerit, tribus diebus tan¬
tum in pane et aqua ieiunet et careat illo scri¬
pto (3)». Versus finem dissertationis nostrae de motivo lo-
quemur, quo Capitulum Generale istam constitutionem gra¬
vem in contrarium promulgaverit. -- Ceteroquin Rogerus
ab observanda ista constitutione per Clementem IV dispen¬
satus fuit litteris Viterbio X. Eal. Iulii 1266 datis: «Sane,
ut melius nobis liqueat, quid intendas, volumus et tibi per
apo8tolica scripta praecipiendo mandamus, quatenus, non
obstante praecepto praelati cuiuscunque contrario, vel tui
ordinis constitutione quacunque, opus illud ... nobis mittere
quam citius poteris, non omittas, et per tuas nobis declares
litteras, quae tibi videntur adhibenda remedia, quae nuper
occasione tanti, discriminis intimasti, et hoc quanto secretius
poteris facias indilate (4) >. Pluries eodem adhuc anno repe-
(1) L. c.
(2) « Les emprisonneuients etc. ap. Revue des Questions historiques
(RQuestH), 50, 1891, 124.
(3) Cf. Fr. Ehrle S. J., Die dltesten Redactionem der GeneralconsU-
tutionen des Framiskanerordens, ap. Archiv filr Literatur- und Kirchen-
geschichte des Mittelalters, VI, 110. S. Bonaventura, Opera, VIII, 466.
(4) Habetur haec bulla ap. Mart&ne-Durand, Thesauru* novus anser
dotorum, II, Paris 1717, 368, Clem. IV epp. n. 317»; Wadding, Annales,
ad an. 1266 n. 14; II, 294; IV* 266, e Regesto Vatie. Sbaralea, BvJL
Franc., III, 89, n. 87 (22 Iun. 1266); ap. Brewer, 1. c. I, 1. Inscripta est:
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FB. B. BAOON KTU8QUB SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.. 7
titum fuisse videtur mandatum apostolicum, ut rem accele¬
raret Rogerus(l), quod tamen ipsi impossibile fuit. Nam cum
Papa superioribus ipsis nullas de hac re litteras dedisset
et Bacon obligatum se esse crederet ad secretum servandum,
nonnisi summis difficultatibus obtinere potuit tempus neces¬
sarium; insuper quoad expensas faciendas sibi ipsi relictus
fuit(2). Sincere Papam excusando monet oblivionis: «Non
miror vero, si non cogitastis de expensis his, quia sedentes
in culmine mundi habetis de tot et tantis cogitare, quod
nullus potest mentis vestrae sollicitudines aestimare... Ego
vero nec pecuniam habeo, ut scitis, nec possum habere, nec
per consequens mutuari, cum non habeam quid reddam».
Propinquis quidem se scripsisse dicit, sed tamen eosdem,
cum antea fuissent divites, nunc in turbulentis belli tempe¬
statibus in pauperiem devenisse; alios potuisse quidem,
sed noluisse ipsum iuvare; hinc nonnisi difficillime summam
60 librarum ea tandem sub conditione se obtinuisse, ut Pa¬
pam ipsum pro expensarum recompensatione adire se velle
promitteret (3). — Perpetuis tandem superatis difficultatibus
Dilecto fiUo fratri Rogerio dicto Bacon Ord. Fr. Min. — Ultima epi¬
stolae verba «quanto secretius poteris » probabile reddant, iam antea
Cardinalem desiderium suum Rogero confidentqj revelasse, ita ut
Baco noluerit hac de re superiores adire; nam nec in Constitutione Nar-
bonnensi omnimode prohibitum fuit, quominus scripta extra Ordinem
darentur, sed solummodo,« nisi prius examinata fuerint diligenter per gene¬
ralem ministrum vel provincialem et definitores in capitulo provinciali».
Exstat quoque ap. Acta Ord. Min. 1898, Ad Cl. Aq. 13-4.
(1) Cf. EHR 1897, 495.
(2) Cf. Op. Tert. m, Brewer, 15: « Deinde occurrerunt longe maiores
causae dilationum, propter quas oportuit me multotiens desperare; et
centies opus inceptum cogitavi negligere; et nisi esset vicarii Salvatoris
solius reverentia, et utilitas mundi per ipsum solum procuranda, non
processissem cum his impedimentis ... Et primum impedimentum fuit
per eos, qui mihi praefuerunt, quibus cum nihil scripsistis in excusa¬
tionem meam, et eis non potui revelare vestrum secretum, nec debui,
propter vestrum mandatum de celando, instabant ineffabili violentia, ut
cum aliis [al. m aliis] eorum voluntati obedirem; sed nequivi, propter
vinculum vestri praecepti, quod obligavit me ad opus vestrum, non ob¬
stante aliquo mandato praelatorum meorum [cf. epistolam Papae]. Et
certe cum non fui excusatus per vos, ego recepi impedimenta tot et
tanta quod enunciare non possum... Caeterum aliud genus impedi¬
menti recepi, quod suffecit ad subversionem totius negotii, et fuit de
fectus expensarum ».
(3) Op. Tert. IU, Brewer, 16: «Angustiatus igitur supra id, quod
potest aestimari, co8gi familiares homines et pauperes expendere omnia
quae habebant, et multa vendere et caetera impignorare..., et promisi
eis, quod ego vobis scriberem partes singulas expensarum, et quod bona
fide procurarem apud vos perfectam solutionem».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
8 DB FB. R. BAOON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBU8 BIBLIC1S.
Rogerus Optes Maius conficere potuit, quod incipiente anno
1267 per discipulum et amicum loannem Parisiensem (Lon-
dinensem) Papae transmitti curavit. Superiores perspectA de¬
mum scriptorum conficiendorum destinatione, non amplius
difficultates movisse videntur; saltem Bacon brevi post etiam
Optes Minies Romam transmittere potuit et adhuc ante Pa¬
pae mortem (1268) Opus Tertium (de quo, aliisque Rogeri
scriptis v. infra). — De ultimis eius diebus et fatis nihil
certi scitur; tradunt eum per 14 annos in custodia deten¬
tum fuisse; sed hac de re deest traditio vetus. Testimonium
hucusque antiquissimum habetur apud Chronicam XXIV Ge¬
neralium Ordinis Minomem(l)> ubi de Fr. Hieronymo ab
Asculo, Ordinis Ministro Generali, haec habentur: « Hic Ge¬
neralis frater Hieronymus de multorum fratrum consilio con¬
demnavit et reprobavit doctrinam Fratris Rogerii Bachonis
Anglici, sacrae theologiae magistri, continentem aliquas no¬
vitates suspectas, propter quas fuit idem Rogerius
carceri condemnatus, praecipiendo omnibus fratribus,
ut nullus illam teneret, sed ipsam vitaret, ut per Ordinem
reprobatam. Super hoc etiam scripsit Domino Papae Nicolao
praefato, ut per eius auctoritatem doctrina illa periculosa
totaliter sopiretur*. Quidquid est de hac quaestione, Roge¬
rus quoad doctrinam sibi constans fuisse videtur, cum in ul¬
timo opere, quod senex octogenarius confecit, scii. Compen¬
dio studii theologiae , eadem principia enuntiet, quae totam
eius vitam, studia, laboresque direxerant. Mortuus est Oxonii,
probabiliter die 11 Iunii 1294.
Dolendum sane, quod et vita et opera Rogeri hucusque
a nostris tantopere neglecta sint; ultimis hisce decenniis
multa quidem ab aliis vel a nostris (2) facta sunt, sed multo
plura remanent facienda. Plurima adhuc manuscripta in pul¬
vere bibliothecarum iacent, aliis interdum attributa auctori¬
bus (3). Hinc ex una quidem parte conspectus generalis, iu-
diciuraque certum de laboribus Rogeri, deque eorumdem va-
lore scientifico hactenus completus saltem haberi nequit;
(1) Analecta Franciscana, III, 360.
(2) Cf. excellentem dias, de Rogero tractantem ap. Dictionnaire
de ThAologie Catholique, II, coi. 8-31, scriptum a confratre doct. G. De¬
lo r me. Optandum, ut investigationes Rogerianas continuet et concur¬
rentibus aliis Ordinis alumnis ad finem felicem perducere valeat.
(3) Hoc accidit e. g. in manuscripto nuper a Petro Duhem edito
Un fragment intdit de VOpwt Tertium de Roger Bacon . Ad Claras Aquas
1909, quod tamquam «Tertius liber Alpetragii» inscribebatur, sed ta¬
men est nostri Rogeri (Cf. 1. c. p. 6ss).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DK FB. B. BAOOK KIU8QOK 8KNTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 9
sed tamen ex altera parte, cum in scriptis nobis iam notis
Rogerum constantem sibi esse conspiciamus, praesumere fas
erit, iudicium generale de ipso post omnium operum editio¬
nem ferendum quoad substantiam idem futurum esse, quod
iam nunc, perspectis et sine praeiudicio examinatis scriptis
eiusdem, ferri poterit.
II.
1. Opera Rogero attribuuntur quamplurima, ita ut a
scriptoribus antiquioribus circiter 80 numerentur. Attamen
notandum, saepius ab ipsis tamquam scripta separata citari,
quae nonnisi partes sunt operum maiorum, cum multi trac¬
tatus ex iisdem desumpti separatim divulgati fuerint. Ex om¬
nibus quae ipsi attribuuntur operibus, nos hic tantummodo
ea commemoramus, quae studia biblica respiciunt.
1°. Primo loco nominandum est Opus Maius , quod ma¬
teriam amplissimam sacros libros respicientem continet. Di¬
scussis in parte I obstaculis verae scientiae et cognitionis,
i. e. erroribus, in parte II explicandam suscipit relationem
theologiam inter et philosophiam, sensu latissimo sumptam,
et fusius probat omnium scientiarum radicem
in 8. Scriptura fundari. Pars III est quasi complemen¬
tum partis II, agens de necessitate addiscendi linguas, ut
thesaurus in ss. libris reconditus hauriri et communicari va¬
leat. Parti IV, quae de scientiis mathematicis tractat, ma¬
gnam dissertationem addit de applicatione harum
scientiarum ad scientias sacras, praecipue ad s. Scriptu¬
ram, de geographia sacra et de astronomia (astro¬
logia), quam pariter ad ss. scientias applicat. Passim etiam
in tribus ultimis partibus Operis maioris de s. Scriptura
quaedam attingit, agens scilicet de relatione, quam istae di¬
sciplinae (optica seu perspectiva, scientiae experim en tales,
philosophia moralis) ad sacros libros habere possunt.
Editum fuit Op. Maius prima vice Londini 1733: Fra¬
tris Rogeri Bacon , Ordinis Minorum, Opus Majus ad Cle¬
mentem Quartum , Pontificem Romanum. Ex MS. Codice
Dubliniensi. cum aliis quibusdam colla to, nunc primum
edidit S. Jeub. tin-fol.). Quae editio anno 1750 Venetiis ite¬
rum recusa est: Fratris Rogeri Bacon Ordinis Minorum
Opus Majus ad Clementem IV. Pontificem Maximum. Pri¬
mum a Samuele Jebb. M. D. IAnuli ni editum MDCCXXXIII,
nunc vero diligenter recusum. Accedit Prologus gaUuitus in
reliqua Opera eiusdem autoris (in-fol. parv.). Nova et auctior
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
10 DE FR. R. BACON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBU8 BIBLICIS.
editio prodiit nostris temporibus curante, sed parum diligen¬
ter I. H. Bridges (1). Dolendum, hanc editionem plurimis sca-
tere mendis. Ipse Bridges eodem adhuc anno 1900 pro tribus
partibus prioribus Operis Maioris novum et correctiorem
textum publicare potuit (2).
2°. In Opere Minore f quantum ex fragmentis quae su¬
persunt videri potest, Rogerus eamndem materiam tractavit
atque in Op. Maiore , modo magis compendioso, hinc cla¬
riore (3). Quapropter dolendum est quam maxime hoc opus
pro maiore parte periisse (vel saltem cognitum nondum esse).
Fragmenta quae supersunt, inveniuntur in editione Brewer^4).
3°. Opus Tertium ab ipso Rogero tamquam commenta¬
rius et complementum Operis .Maioris et Minoris designatur;
scribit enim (5): « Sicut propter has rationes [profunditatem
veritatis eiusque difficilem intelligentiam] opus secundum ad
intelligentiam et complementum primi composui, sic propter
easdem hanc scripturam tertiani formavi ad intelligentiam
et perfectionem utri usque operis praecedentis. Nam quam-
plurima hic adduntur magnifica decorem sapientiae conti¬
nentia, quae in locis aliis non habentur *. — Ad Opus Ter¬
tium pertinet etiam fragmentum nuper publicatum a cl.
P. Duhem ib); agitur in ipso de scientiis naturalibus et mo¬
rali philosophia (7;.
(1) The ‘ Opus Majus' of Roger Bacon. Edtied tcith introduction and
analytieal table by Iohn Henry Bridges. London, Edinburgh, Oxford,
William and Norgate, 1900, 9. voll. in-8°; vol. I pp. CLXXXVII et 404;
vol. II pp. XV et 568.
(2) The ‘Opus Maju*\.. Supplementary voturne: Containing revised
text of first three parte; correctione ; emendatione; and additional notee.
With facsimile of Bacon’s Hebrew and Greek writing. (ib. pp. 187).
(8) In Op. Tertio (v. infra) Rogerus in epistola Papae missa loqnens
de Opere Mai. scribit: « Sed propter viarum maxima pericula, et amis*
sionem operis possibilem, necesse fuit ut aliud opusculum formarem, in
quo principalis scripturae intentionem aperirem.... Ideoque velut intro*
ductorium volui secundam parare scripturam, quatenus difficultas primi
operis mitigetur * (Brewer, 5).
(4) Fr. Roger i Bacon Ojtera quaedam hactenue inedita. Vol. I. (et
unicum) containing J. Opus Tertium. II. Opus Minue. III. Compendium
Philosophiae. In appendice habetur: De mdlitate magiae. London 1859.
Est collectionis Rerum Britannicarum Medii Aevi Scriptores.
(5) Op. Tert., Brewer, 6.
(6) Un fragment intdit de VOjme Tertium de Roger Bacon prictdt
<Vune ttude eur ce fragment par Pierre Duhem, Ad Claras Aquas 1909,
in-8° gr., pp. 197.
(7) Censent aliqui scriptores, ista tria opera, Majus, Minus, Tertium
nonnisi praeparatoria fuisse scripti jn-incijtalis cuiusdam, de quo saepius
Bacon loquitur, e. g. in Op. Tert. XVIII, Brewer, 60: « Patet igitur quod
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 11
4°. In Compendio studii philosophiae — quod est pars III
in editione Brewer — fusius sermo est de linguis, graeca
imprimis et hebraica.
5°. Epistola de laudes. Scripturae, partim publicata in Ia-
eobi Usserii Armachani Historia Dogmatica de Scripturis
et sacris vernaculis , vel potius in Appendice eiusdem operis,
cui titulus Auctarium, ab Henrieo Wharton conscripta (l
6°. Pariter interdum de s. Scriptura loquitur in opere,
quod editum fuit a Rob. Steele (2).
scriptum principale non potui mittere, sed oportuit me formare aliquid
preambulum, in quo radices meliores, et ramos proceriores, et flores
pulchriores, et fructus dulciores premitterem.... *. Propter tales expres¬
siones P. G. Delorme, 1. c. 12, rem quasi certam tractat; sed tamen non
caret difficultatibus, cum Rogerus aliis in locis evidenter Opux Maj. isto
nomine vocet. Sic in ipso exordio Op. Tertii scribit: « Vestrae sapientiae....
duo transmisi genera scripturarum: Quorum unum est prinrijtalc .. et
paulo post secundum scriptum se fecisse fatetur, ut * prineijxdix scrip¬
turae intentionem » aperiret. (Cf. Brewer, 8, 5). Etiam in fragmentis a
Dii hem publicatis eodem modo loquitur repetens ea quae in Op. Mai.
exposuerat: € Et sic terminatur tota intentio Operix principalix. Deinde
cogitavi Opus aliud premittere Vestre Sanctitati, in quo redderem ra¬
tionem totius Scripti nunc discussi, ut per Vestras sollicitudines, brevius
intentionem totius Vestra Beatitudo videret; et si forsan propter
viarum pericula amitteretur Opux Majux , hic videretur pondus
illius negotii ». Rogerum hic revera loqui de Op. Min. in relatione quam
habet ad Op. Majux, — uti editor bene cognovit, cf. p. 179, — apparet
ex eo quod, postquam materiam istius Scripti secundi exposuit, prose¬
quitur: « Tertium autem Scriptum misi de manu mea per lohannem.... *.
Cf. 1. c. 179ss. Sed tamen negandum non est, aliqua testimonia cedere
etiam in favorem alterius sententiae, praecipue quod Rogerus, postq uam
Papae misit Opux Majux, nihilominus negat se misisse Scriptum prin¬
cipale, uti in verbis supracitatis (Brewer, (X)); pariter in epistola quadam
Papae missa, quam D. Gasquet O. S. B. primum edidit et epistolam
dedicatoriam esse putat, quae Opus Majus comitabatur (cf. EHR 18(17,
494-617), Rogerus eodem modo loquitur: « Quamvis autem xcriptum
principale non transmitto, nichilominus tamen meliores et maiores sa-
pientie radicex juxta posse meum et ramos proceriores cum florum sua¬
vitate et fructuum dulcedine vestre reverencie gaudeo presentare, et
quantitatem sufficientem scripture donec placeat vestre sanctitati maio¬
rem requirere» (1. c. 503); pariter p. 507 loquitur de scripto principali,
«quod petit vestra sublimitas» vel (p. 515) «quod vestra sanctitas
requisivit». — Ex quibus patet quaestionem adhuc esse disputandam.
(1) Londini 1689, 420ss.
(2) Opera hactenux inedita Rogeri Baroni. Fasc. I. Metaphyxiea Fra¬
tris Rogen ordinis fratrum minorum. De riciix contractis in xtudio theo¬
logiae, omnia quae xuperxunt nunc primum edidit R. St.; London 1905,
8*, pp. VIII et 56. (Partes quasdam huius * Metaphysicae ’ iam a Charles,
Roger Bacon, p. 391-397 publicata fuerant. Vide criticam editionis Steele
a P. M. Bihl O. F. M. scriptam ap. Etud. Francixc., 1906, XVI, 642-549).
Fasc. II. Liber primus communium naturalium Fratrix Rogeri, partes I
et II. Oxonii 1909, e typogr. Clarendoniana 8°, pp. 137.
Digitized by
Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
12 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
7°. Fr. Rogeri Grammaticam Graecam et fragmentum su¬
perstes suae Grammaticae Hebraicae vulgavere, non bene
quidem, E. Nolan et S. A. Hirsch(l).
Iam anno 1900 quaedam fragmenta grammaticae istius
in Collegio Corporis Christi Oxonii conservatae publicata
fuerant a J. L. Heiberg (2).
Lugemus, grammaticam hebraicam nonnisi mutilam ad
nos pervenisse (3) et insuper illam editionem duarum gram¬
maticarum non excellere methodo critica (4).
Praeter ista scripta alia adhuc Rogero attribuuntur ad
studia biblica pertinentia; sed dubitandum est, utrum revera
ab ipso composita sint, an ab aliis auctoribus notis vel ignotis;
aliqua ex ipsis probabilius iam in operibus citatis comprehen¬
duntur. S b a r a 1 e a (5) haec commemorat:
1°. De sacrae Scripturae profandis mysteriis. Litti e (6)
vero putat, hoc scriptum esse versionem “ Expositionum
Vocabulo de singulis libris ‘Bibliae Rogeri compotistae,
monachi S. Eadmundi
%
2°. « Fragmenta Rogeri Baconis ad Clementem Papam ,
in quibus de vulgata editione sacrorum Bibliorum, multaque
etiam de versionibus graecis, et de Hexaplis Origenis.... Horum
magna pars edita est apud Humphredum Hody (7).... Forsan
est opus, quod Henricus Wharton (8).... vocat De laude sac.
Scripturae ad Clementem PP. AIS., cujus et cap. 31. ad¬
ducit * (9).
3° Tractatus in Psalterium Rogeri Bacon. Sed proba¬
biliter hoc scriptum, quod incipit: i 2 3 4 * 6 7 8 9 Incipit tractatus fratris
(1) The Greek Grammar of Roger Bacon and a fragment of his
Hebrew Grammar edited from the MSS. tvith introduction and notes by
Edmond Nolan and S. A. Hirsch. Cambridge 1902, 8°, pp. LXXV et 212.
(2) Byzantinische Zeitschrift, IX, 1900, 479-491.
(3) Forsitan non erat grammatica proprie dicta, sed potins eius de-
lineamentum.
(4) Cf. acrem, sed non iniustam operis criticam scriptam a Heiberg
in periodico citato, XII, 1903, 343-347, quae sic concludit: *Im ganzen
h/itten die Herausgeber icohl getan, sich etivas besser filr die Arbeit
vorzubereiten; iras sie bieten, ist nur Rohmateriat ».
(b) Suppi, ad Script. O. Min. Romae 1806, 642 ss.
(6) The Grey Friars in Oxford, Oxford 1892, 210.
(7) De Textibus Bibliorum originalibus, 1. III, p. II, cap. 11.
(8) Anglia sacra, to. II, 344.
(9) Praeter cap. 31 etiam cap. 27 adducit; loquitur Wharton 1. c.
de ' Roberto Grosthed Epis. Lincoln. ’ et in eiusdem laudem quae¬
dam ex Rog. Bacon, De laude S. Scripturae ad Clementem Papam,
affert.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BACON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 13
R. Baciin, super Psalterium’, non est nostri Baconis, sed
Roberti Bacon (1), quod jam antiquiores enuntiarunt.
4°. Reliqua scripta eiusdem generis, nempe De situ orbis,
De regionibus mundi, De situ Palaestinae et De locis sacris.
Descriptiones locorum mundi probabiliter sunt copiae tracta¬
tuum in operibus iam notis insertorum (2); idem dicendum
de Summa Grammaticali.
2. Ex litteratura vastissima Rogeriana bio-biblio-
graphica praeter opera iam indicata, quae in praefationibus
ingentem hac de re materiam congesserunt, sequentia infra (3)
(1) Cf. Little, 1. c. 210.
(2) Cf. Golubovich, Biblioteca bio-bibliogr . I, 268s.
(3) I. Ex operibus antiquioribus. — 1. Baleeus Joan., Scriptorum
illustrium maioris Brytanniae.... Catalogus, fol. Basi leae 1567. Cf. Anerdofa
Oxoniensia. Index Britanniae Scriptorum quos.... collegit Ioan. Baleeus....
edited bv R. L. Poole and M. Bateson. Oxford 1902. — 2. Pitseus,
Relationum historicarum de rebus Anglicis. Paris 1619. I vol. in 4 partt.;
p. II: Catalogus scriptorum cum Britannomm, tum maxime Anglorum,
observato.... antiquitatis ordine. — 3. Wood, Historia et antiquitates Uni¬
versitatis Oxoniensis duobus voluminibus comprehensae. Oxonii 1674, I. —
4. Idem, Athenae Oxonienses. An exact history of ali the icriters and
bishops, who have had their educatum in the most ancient and famous
University of Oxford. London 1721, 2 voll. fol. Idem opus denuo editum
et auctum a Ph. Bliss. 4 voll. fol. London 1813, 1815, 1817, 1820. —
5. Wharton Henr., Anglia Sacra. 2 voll. 4°. Londini 1691. — 6. Hodii
Humfredii, De Bibli orum textibus originalibus, versionibus graecis et la¬
tina Vulgata U. IV. Oxonii 1706 (1. III). — 7. Lelandus Ioan., Commen-
mentarii de Scriptoribus Britannicis. Ed. A. Hali. 2 to., 8°, Oxonii 1709. —
8. Oudin C., Commentarius de Scriptoribus Ecclesiae antiquis. 3 voll. fol.
Francofurti 1722 (vol. I) et Lipsiae 1722 (vol. II, III). — 9. Le Long lac.,
Bibliotheca Sacra.... 2 to. fol. Parisiis 1723. — 10. Wadding-Fonseca,
Annales O.M. to. IV, a. 1266; to. V, p. 51 (XXVII); 134 (XII) ed. II. —
11. Idem, Scriptores Ord. Min. Romae 1650; 1806; 1906. — 12. Michael a
S. Joseph, Bibliographia Critica sacra et prophana. 3 to. (partes") in voll. 4,
fol. Matriti 1742. — 13. Tanner Thom., Bibliotheca Britannico-Hibernica.
fol. Londini 1748. — 14. Sbaralea, Supplementum ad Script. O. M. Romae
1806. — 15. Biographie UniverseUe, to. III. Paris 1811, 178 ss. (Suard). —
16. Histoire litt&raire de la France, to. XX. Paris 1842, 227 ss. (Daunou
et Le Clere). — 17. Monumenta Germaniae historica; Scriptores, XXVIII,
569 ss. (Lieberm&nn),
II. Ex operibus recentiori bus .nominanda sunt:
Praeter Charles E., Roger Bacon. Sa iri e, ses ouvrages, se.s doctrines.
Paris 1861. — 1. Kaulen, Geschichte der Vidgata: Mainz 1868. — 2. Grammer
Dom., O. Min., Bacon R. ap. Kirchenlexikon. Freiburg 1882, I*, 18519 ss. —
3. Berger, De Vhistoire de la Vulgate, en France. Paris 1887. — 4. Idem,
Quam notitiam linguae hebraicae habuerunt Christiani medii aevi. Paris
1893. Cf. criticam huius libri scriptam a Soury ap. Bibliothtque de VEcole
des Chartes, LIV, 1893, 733-38. — 5. Narbey, Le moine R. 3. et le
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
14 DB FB. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS
citamus, quae nobis inservierunt, quaeque opera magis re¬
condita et rariora patefacient, ea ampliorum notitiarum in¬
vestigandarum causa adeuntibus. Praetermissis multis ope¬
ribus eruditis, ab eis exordium sumimus, qui in Anglia rem
litterariam propriis disquisitionibus illustravere, ad nostra
usque tempora, recentissimos hoc in campo particulari la¬
bores et elucubrationes enumerantes, quantum ad propositum
nostrum faciunt, contuleruntque.
mouvernent scientifique au XIII* siecle, ap. RQuestH XXXV, 1884, 115 ss.
— 6. Denifle, Die HandschHften der Bibel-Correctorien de* 13. Jahrhun-
derts ap. Archiv filr Literatur- und Kirchengexchichte des MittelaUers
(ALKG), IV, 263 ss.; 471 ss. — 7. Martin, La Vulgate latine au XIII*
xiAcle. d’aprtx Roger Bae.au. Paris 1888. — 8. Rohricht R., Biblfotheea
Geographica Palaestinae. Berlin 1890, a. 1267. — 9. Salembier, Une page
infdite de Vhixtoire de la Vulgate. Amiens 1890. — 10. Feret P., Lex
emprixonnementx ile It. B. ap. RQuestH, 50, 1891, 119ss. — 11. Little
Andr. G., The Grey Friars in Oxford. Oxford 1892. — 12. Pohl K., Das
Verh/iltnix der Philoxophie zur Theologie Iwi li. B. Diss. Neustrelitz 1893.
— 13. Gasquet O. S. B., An unpublLshed fragment of a irovk by Roger
Bacon ap. EHR, 1897, 494ss. Epistola illa recusa fuit ap. Acta Ordinis
Mituyrum, 1898, 14-5 ; 23-7; 47-9; 58-9; 137-45. — 14. Zockler R., Baro (Ba¬
con), ap. Realenryklojuiedie filr protextantLsc.hr. Theologie und Kirche.
Leipzig 1897, II 1 *, 344 ss. — 15. Henderson Bern. W., Univerxity of Oxford.
College Histon'ex. Merton College. London 1899 (passim). — 16. Hirsch,
Rarly EnglLsh Hebraixtx. R. B. and his predecexxorx, ap. Jeirixh Quarterly
Revietc, Oct. 18JK), inde recusuin ap. S. A. Hirsch, A book of exxays. Lon¬
don 1905, 1-72. — 17. Mangenot E., Correctoirex de la Bible, ap. Dietion -
naire de la Bible, ed. Vigouroux, II, 1022ss. — 18. Picavet F., Deux
direetionx de la theologie et de Vexiyexe catholique an XIIT xiecle, S. Tho¬
rnas d’ Aquin et R. B. Paris PK)5. — 19. Whiie H. J., Vulgate, ap. Dictio
nary of the Bible, ed. Hastings, IV, 873ss. — 20. Felder P. Dr. Hil. O.
Cap., Gexehic.hte der uixxenxchaftlichen Studien ini Franzixkanerortlen
bis um die Mitte dex 13. Jahrhutufertx. Freiburg 1904. Versio gall. Parisiis
1908 prodivit. — 21. Delorme G. [i. e. P. Ferd. dVAraules O. F. M.], Bac. R.
ap. Dirtionnaire de. Theologie Catholique, edd. Vacant et Mangenot, II,
7ss.; ibi plurimam litteraturam invenis. — 22. Golubovich Gir. O. F. M.,
Biblioteca bio-bibliof/rafica della Terra Santa e delV Oriente Francexcano.
Quaracchi 1906, I, 266 hh. — 23. Pescli Christ. S. J., De inx]>iratione
Sacrae Scrijdurae. Friburgi 1906, 163ss. — 24. Hotfmans H., La xynthise
doctrinale de R. B., ap. Archiv filr Gexehic.hte. der Philoxojihie. Bern 1907,
196ss. — 25. Idein, L'intuition myxtique de la xcience, ap. Reme Nio-
xcolaxtique, 1909, 370ss. (cf. ibid. 1906, 371 ss.; 1908, 474ss.; 1909, 33ss.).
— 26. Hol/.apfel P. l)r. Herib. O. F. M., Bac. R., ap. Buchberger, Kirch-
tichex Handlexikon, I, 449-50. MUnchen 1907. — 27. Heitz Th., Esxai
historique xur lex rajqiotix entre la philosophie et la foi, de B&renger de
Tourx (l S. Thomax. Paris 1909, 117-24.
Alia opera, monographias, quas dicunt, etc. cf. ap. Delorme, 1. c.;
Hixt. liti, de la France 1. c.; vel ap. Chovalier, IR/tei-taire dex xoun:ex
/lixforuptex du moyen-0ge. Bio-Ribliographie, I 4 , 405 s., et Potthast, Biblio¬
theca historica medii aeri, I 4 , 130.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLI0I8. 15
III.
Aggredientibus iara ipsam quaestionem, quid Rogerus
de studiis biblicis senserit, ad quaenam potissimum capitA
systema eius biblicum reducatur, tamquam nota caracte-
ristica occurrit summa illa veneratio et aestima¬
tio maxima 88. Scripturarum. Sacrae litterae ab ipso ha¬
bentur tamquam fons omnis sapientiae et scientiae, quam
homo possit sibi acquirere. Sicut in germine continentur
flores et folia et fructus, sic in s. Scriptura omnis sapientia
humana.
< Relegatis igitur •, ait (1), «in infernum quatuor causis totius er¬
roris humani generalibus..., volo in hac secunda distinctione ostendere
unam sapientiam esse perfectam et hanc in sacris literis contineri, de
cujus radicibus omnis veritas exivit. Dico igitur, quod vel est una scien¬
tia dominatrix aliarum..., aut melius una est tantum sapientia
perfecta, quae in sacra scriptura totaliter continetur,
per jus canonicum et philosophiam explicanda. Nam ipsa cum eis velut
in palmam explicatur, et tamen totam sapientiam in pugnum colligit
per seipsam».
Eandem sententiam exprimit et breviter evolvit Rogerus
in Op. Tertio (2), c. XXIV, et in epistola dedicatoria ad Cle¬
mentem Papam, ubi haec habet (8):
« Demonstratur vero in parte secunda quod una est sapientia per¬
fecta sacris litteris contenta, per ius canonicum et philosophiam, sub
quo comprehendo ius civile et omnem humanam sapien¬
tiam, exponenda. Nam necesse est quod tota sapientia utilis et ne¬
cessaria ac digna filiis Dei, auctore Deo, proponatur in scriptura et
ibi in pugno colligitur' quod in palmam latius explicatur cum per ius
canonicum et philosophiam exponitur. Unde omnis veritas ibi in fonte
coarctatur. quod per rivulorum profluvia in ius canonicum et philoso¬
phiam derivatur. Et ibi in radice colligitur, quod per elegantiam ra¬
morum et nitorem foliorum et florum pulchritudinem et fructuum uber¬
tatem apud ius canonicum et philosophiam reperitur >. Omnia quae ab
initio mundi praedare cogitata, dicta, scripta sunt, profluunt ex re¬
velatione divinae sapientiae, et philosophi ex s. Scriptura tamquam
ex fonte hauserunt suam sapientiam. < Et ideo non est mirum si philo¬
sophi gloriose locuti sunt de celestibus et secretis nature et artium
magnalium, neonon de Deo et de Christo et de beata Virgine et de
(1) Op. Mqj., p. II, c. I, Bridgee, III, 86; I, 83.
(2) Brewer, 8188.
(3) Oasquet, Effit 1897, 606; cf. etiam Epistolam de laude Scriptu¬
rae, ap. Usserii, Historia Dogmatica, Auctarium, 420 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
16 DE FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS.
angelis et demonibus et de resurrectionibus corporum et de vita fu¬
ture felicitatis et de pena eterna... ac sic de ceteris archanis sapientie
divine et humane... quoniam omnia hec fuerunt revelata sanctis ab
initio mundi et ab eis per longitudinem vite certificata et in scriptis
redacta, a quibus philosophi scripserunt omnia, que postea nobis re¬
liquerunt » (1).
Hinc nulla scientia sacra vel profana potest esse vera
nisi concordet cum s. Scriptura: « Omnis veritas continetur
in sapientia Scripture et quidquid ab ea alienum est necesse
est esse penitus erroneum et inane»; et Rogerus est, «certus
quod solum illud de philosophia est utile et dignum quod
sapientia sacra dignatur, sicut ab ancilla, requirere: totum
enim residuum stultum est et insanum». Pluries in operibus
suis hisce insistit, hasque veritates inculcat. Rationes etiam
addit, quare tantopere ibi innnoretur; cum enim ratio stu¬
diorum illius temporis hanc veritatem nimis negligeret, ipse
Papam cupit admonere, ut huic malo medeatur:
« Secunda causa, quare efficacius labore ad ostendendum totam sa¬
pientiam sacris litteris comprehensam,... est, ut persuadeam ei, qui ple¬
nitudinem habet potestatis, quatinus quicquid utile est in scientiis et
linguis et necessarium sapientie Dei, disponat vicarius Salvatoris studio
(1) Gasquet, 1. c. In Op. Tert. c. XXIV Rogerus ipse dat conspectum
eorum, quae in Op. Maj. parte II probanda susceperat: «Deinde probo
quod tota sapientia philosophiae data est a Deo, quia sancti patriarchae
et prophetae a principio mundi eam receperunt a Deo; quibus Deus
dedit longitudinem vitae; et haec est valde notanda consideratio. Nara,
ut probem quod sancti primo habuerunt philosophiam et sapientiam to¬
tam, ante quam philosophi infideles, revolvo totum tempus a principio
mundi..., ut inveniam quando primo fuerunt singuli, qui aliquem titu¬
lum sapientiae habuerunt, sive sint po£tae praeclari, sive Sibyllae, sive
septem sapientes, sive philosophi qui post illos septem venerunt, qui
non voluerunt se vocare sapientes sed amatores sapientiae... Hoc autem
capitulum est summe notandum, quia non solum certificat hoc princi¬
pale intentum, sed certificat omnia quae sunt in coelo et in terra, et
totam sapientiam philosophorum, et ostendit nobis unde habuerunt quod
de coelestibus mira dicunt, et de secretis naturae... et de vita aeterna
gloriosa et poenali, et de resurrectione mortuorum, et de omnibus. Nam
philosophi habuerunt haec omnia a sanctis Dei; unde philosophi non in¬
venerunt haec primo, nec homo, sed Deus revelavit suis sanctis...; et hi
sancti scripserunt libros philosophiae omnes. Et non solum in sacra Scrip¬
tura fecerunt mentionem de veritate fidei, sed in suis libris philoso¬
phicis, et praenuntiaverunt omnia ante quam philosophi fuerunt; et ab his
tunc philosophi habuerunt omnem sapientiam * etc. (Brewer, 79ss.). —
Notes Rogerum hic non aliter loqui quam antiquos apologetas primo¬
rum saeculorum christiani aevi, quod mirandum revera est, viso ipsius
ingenio progressus studioso! — .Sic argumentatur et in Metaj)h. I, ed.
Steele, p. 44 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 17
sapientie ministrari, quia innumerabilia desunt usui ecclesie, que sunt
in fine utilitatis eius et honoris... Sed tertia causa me movet maxime,
quoniam tam in substantia studii quam in modo studendi, insuper in
usu eorum, qui sunt in ecclesia Dei, jtrevalent multa , que mjrientie
Dei sunt contraria , et postjxmitur et negligUnr hec et ea que ei ma¬
xime conveniunt, cum tamen per eam scientiis et utilibus ad vitam
tota Dei ecclesia et fidelium respublica et conversio infidelium et re-
prohatio eorum, qui converti non possunt, hal>ent dirigi et tractari* (1).
Totum ecclesiae regimen fundari debet et regi s. Scri¬
pturae praeceptis, sicut fuit apud veteres llebraeos; secus
Ecclesia Dei numqutim pace frui poterit, quae iam tanto tem¬
pore desideratur, quia iuristae, omnesque qui in Ecclesia
praestare desiderant, nimis neglexerunt S. Scripturam eiusque
mandata. « Quod volo dicere est, quod regimen Ecclesiae
sicut per legem Dei regebatur antiquitus apud Hebraeos,
sic debet esse nunc apud Christianos. Et sicut in primitiva
ecclesia regebatur per eam, sic nunc habet, regi. Et si tota
sapientia est ibi principaliter contenta et fontali ter, tunc prin¬
cipaliter ad minus debet per illam regi». Dolendum tamen,
dicit Rogcrus, hoc non fieri, sed potius iuristas qui nullam
habent cognitionem s. scientiae pluris aestimari et praeferri
in recipiendis ecclesiasticis dignitatibus ipsis theologis. Hinc
tot contentiones, lites, bella; neque omnia ista mala cessa¬
bunt, nisi ius canonicum iterum reducatur ad fontem suum
legitimum, ad s. Scripturam.
« Et mirum est, quod eum jus canonicum eruatur de fontibus
s. Scripturae et expositionibus Sanctorum, quod ad illas non conver¬
titur principaliter, tam in lectione quam in usu ecclesiae. Nam j*er
illas del>et exjioni, et concordari, et roborari, et continuari; sicut per
eas factum est hoc jus sacrum. Sed nunc principaliter tractatur, et
ex]>onitur, et concordatur per jus civile, et totaliter trahitur ad eam
et in usu et in lectione.... Utiimm igitur excludantur cavillationes et
fraudes jur istarum, et terminentur causae sine strepitu litis, sicut so-
lelramt esse ante quadraginta annos » (2).
Difficile quidem erit remedia praebere tantorum malo¬
rum, et nonnisi Papa ipso medieinam applicare poterit; hinc
Rogcrus, qui sperat, Clementem IV esse virum praesignatum
a providentia remedia apponendi capacem, illum admonet,
ut sibi pareat ct sic reformationem tam necessariam cxcqui
valeat (.*!).
(1) EHIl 18B7, «*>.
(2) Ojt. Tert. } c. XXIV, Brcwcr, H-l s.
Ob • Dignetur vostra gloria hoc consideraro, quia solus potestis re¬
media adhibere, eo quod nunquam fuit Papa qui ita veraciter sciret jus
Archivum Frandtcanum Hidoricum. — An. 111. 2
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
18 DE FR. R. BACON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS.
Etsi igitur lugendum sit, prosequitur Rogerus, in regi¬
mine ecclesiae et in litibus componendis non adhiberi prip-
cipia et praecepta s. Scripturae, prout per theologiam et ius
canonicum subministrantur, magis adhuc dolendum in ipso
studio theologico s. Scripturam nimis negligi, quia in isto
studio praevalent cavillationes philosophicae. Expositio
s. Scripturae fere stat in solis faciendis divisionibus, con¬
cordandis violentis, consonantiis rhythmicis (1). Pariter neg-
ligitur a theologis studium linguarum . Et tamen, cum tota
theologia necessario fundetur in linguis alienis, graeca, he-
braica, arabica, earum neglectus infaustas secum trahit se¬
quelas :
< Ideo accipiunt infinita falsa et inutilia... atque dubia pro certis,
et obscura pro planis, et superflua atque defectus necessariorum pa¬
tiuntur, et maculant theologiam infinitis peccatis, quae ex ignorantia
pura procedunt.... Nam nec textum possunt intelligere.... nec exposi¬
tiones auctorum scire, quia mixta sunt omnia Graeco, Hebraeo et
Arabico» (2).
Item in studio theologico parvipenduntur praelectiones
biblicae, cum nimio honore et respectu omnes prosequan¬
tur lectiones commentatorias Sententiarum (3): s. Scriptura
debet cedere libro Sententiarum.
« Nam ibi est tota gloria theologorum, quae facit onus unius
equi * (4); qui librum Sententiarum explicat, apud omnes in honore est,
conqueritur Bacon, dum qui explicat textum sacrum, negligitur. « Nam
ille qui legit Sententias habet principalem horam legendi secundum suam
voluntatem, habet et socium et cameram apud religiosos. Sed qui legit
Bibliam, caret his et mendicat horam legendi, secundum quod plaoet
sicut vos.... Et licet aliqui sciant bene jus, tamen non est spes de eis quod
fiant Papae.... Et certe infra annum unum possent fieri si Deo placuerit
et summo Pontifici, et infra minus.... Et Deus conservat vitam vestram,
nt haec per vos fiant. Et ideo non expedit, quod sitis magnae abstinen¬
tiae, nec vigiliarum magnarum, quia exercitatio corporis ad modicum
valet, pietas autem ad omnia, ut dicit Apostolus». L. c. 86s.
(1) Opus Min., Brewer, 828.
(2) L. c. 826.
(8) Hoc a Rogero consideratur tamquam quartum peccatum studii
theologici. Cf. Felder, Studien, 682 ss.
(4) Rogerus saepius similibus verbis invehit in commentatores Sen¬
tentiarum, praecipue in nostrum Alexandrum Halensem; e. g.: «Ex suo
ingressu fratres et alii exaltaverunt in coelum, et ei dederunt auctori¬
tatem totius studii, et adseripserunt ei magnam Summam illam, quae
est jdus quam jtondus unius equi, quam ipse non ferit sed alii * ete,
( Op . Min., Brewer, 826). Addit vero, indicium hoc inaequuin quodammodo
corrigens, 1. c. « Et si ipse eam fecisset vel magnam j>arteni, tamen non
legit naturalia*. Cf. Felder, 1. c. 190ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 19
lectori Sententiarum. Alibi qui legit Sententias, disputat et pro ma¬
gistro habetur. Reliquus qui textum [biblicum] legit, non potest di¬
sputare * (1).
Et tamen textus quo usi sunt doctores clarissimi, uti
« Robertus episcopus Lincolniensis et Frater Adam de Ma¬
ri sco, et alii maximi viri» usque ad Alexandrum Halen-
sem deberet retineri, « quia textus hic de ore Dei et san¬
ctorum allatus mundo (2)»; vel saltem deberet praelegi, uti
antea solitum erat « et adhuc legitur rarissime .... Liber
Historiarum factus vel de novo flendus (3); ut scilicet ali¬
quis tractatus certus fleret de historia sacri Textus, sicut fit
in omni facultate »; nam omnes quaestiones, quae nunc tra¬
ctantur in Summis « et quae sunt propriae theologiae» pos¬
sunt « certiflcari super textum [biblicum]; ut de operibus sex
dierum, in principio Genesis; de circumcisione, et compari-
tione angelorum...; de legibus in libris Moysi; de moribus
in libris Salomonis; de sacramentis in Novo Testamento; de
omnibus his in libris Regum, et Paralipomenis, et Prophetis,
et aliis; ita quod possent certiflcari suis locis, ut dulcius ex
ipso fonte biberentur aquae (4)».
Attamen, prosequitur, textus ipse uti nunc invenitur, tot
vitiis scatet, ut nequeat eo uti qui velit; praecipue exemplar
Farisiense tam vitiatum fuit per correctores, ut incertitudo
habeatur in omnibus; nam « quot sunt lectores per mundum,
tot sunt correctores, seu magis corruptores: quia quilibet
praesumit mutare quod ignorat, quod non licet facere in
libris poetarum (5)». Et cum ista incertitudo et corruptio
textus a singulis interpretibus nequeat tolli per comparatio¬
nem textus recepti cum textu originali — propter ignorantiam
linguarum orientalium — hinc sequitur falsa illa interpre¬
tatio, quae toties invenitur: quaerunt in textu sensum lit¬
teralem qui nequaquam ibi adest. Inde etiam fit, quod pa¬
riter sensus mysticus seu spiritualis ibi inveniatur diversus
ab eo quem intendit Spiritus Sanctus:
(1) Op. Min ., Brewer, 328 s.
(2) Felder, Studien 494, 631 es; cf. Denifle ap. Revue Thorniste, IT,
1894, 149 as.
(3) Liber Historiarum est « Historia Scholastica» Petri Comestoris,
quae per mediam aetatem tamquam liber introductorius in Scripturas ss.
in usu fuit. Migne, P. L. 198. 1094 ss. Pesch Christ. S. J., De inx]fh'ationc,~
126. Felder, Studien, 613, 630.
(4) Op. Min., Brewer, 329 s. Felder, Studien, 621 ss.
(6) Op. Min., Brewer, 330.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
20 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
« Nara si litera est falsa pro majori parte, et dubia in aliis..., tunc
oportet quod sensus literalis sit consimilis, et per consequens sensus
spiritualis. Deinde posito, quod litera esset totaliter correcta, cum
certa probatione, adhuc loquitur [interpres theologus] falsa et dubia
quasi infinita. Et una rei huius radix est ignorantia linguarum, de
quibus textus est translatus, ex quibus infinita pene sunt vocabula
in textu relicta». Nam omnes doctores, praecipue ss. Augustinus et
Hieronymus dicunt, « quod non potest intelligi sensus literalis nisi per
linguas alienas. Unde Hieronymus semper inducit Hebraeum et Grae¬
cum, fere ad omne verbum, quod exponit, et probat expositionem suam
per linguas.... Sed nos theologi ignoramus ipsa alphabeta, qua propter
oportet, quod ignoremus Dei textum et expositiones sanctorum » (1).
Et pariter multiplices errores oriuntur in explicandis
s. Scripturis ex deficientia scientiarum positivarum (natu¬
ralium, historicarum ete.); expressiones ss. librorum prave
intelliguntur, quia nescitur vis et ratio eorum quae dicuntur.
Hinc cum sensus literalis quem inveniunt, sit alienus a sensu
quem Spiritus s. intenderat, oportet ut pariter tota intelli-
gentia damnum patiatur.
«Sed longe major causa erroris in sensu literali et spirituali accidit
propter ignorantiam et proprietatem rerum in Scriptura. Nam sensus
literalis consistit in rerum naturis et proprietatibus, ut per conve¬
nientes adaptationes et similitudines congruentes eliciantur sensus spi¬
rituales. Nam haec est via propria Scripturae, et haec est expositio
sanctorum et omnium antiquorum sapieutum; quoniam omnes sancti
et sapientes recurrunt in omni vocabulo ad naturam et proprietatem
rerum de quibus sit sermo * (2).
(1) Ib. 5140 ss. — Hic tamen Bacon suo modo exaggerare videtur;
nam etiam istis temporibus non deerant inter ipsos theologos, in quos
invehitur, qui linguam hchiaicam et graecam callebant; cfr. Bcrger,
Qnam notitiam, 7 ss. — Cctcroquin Bacon ipse aliis in locis contrarium
dicit; e. g. in Com/teiutio stadii />hit., Brewer, 4514: « Suntque homines
Parisius, et in Francia et ulterius in omnibus regionibus, qui de his
(lingua Hebraea, Arahicu et Chaldaica) sciunt quantum necesse fuerit in
hac parte.... et sunt multi in Anglia et Francia, qui hoc (graeco) satis
instructi sunt». Judaei ipsi testantur hoc idem relate ad linguam he-
braicam; sic Uahbi Yehiel [qui saeculo 151. Parisiis vivens celebri con¬
troversiae circa Talinud agitatae anno 1210 iuterfuit| in praefatione libri
Vikknah /tahhenn Yehiet mi-Paris, Thorn IH751, p. 10 testatur, saeculo
incuntc 151. multos clericos ad addiscendum linguam hehraicam magi¬
stros sibi judaeos assumpsisse. Cf. Locb Isidore, fjit rontroeerse de jli-iO
xur te Tatmad, ap. Herae tles Ktmtes Jnires, 1, 1HH0, 210.
(1) Monet e. g. (ait) s. Augustinus: ‘quando Christus nos exhortatur
ut simus prudentes sirnf serftenfes et sim/ttiees sient coiit mime, Ius* non
bene intclligitur, nisi sciantur natura et proprietates serpentium et eo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. B. BACON EI USQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 21
In hoc praecipue invenienda est ratio intrinseca, qua
commotus Rogerus tanta vi, totque repetitis vicibus insistat
in obligatione theologorum acquirendi sibi omnes scientias
positivas praeter theologicas, in hoc invenitur motivum mo¬
vens ipsum ad acquirendas sibi omnimodas disciplinas natu¬
rales et physicas et quotquot servitio esse possent scientiae
biblicae. Iuxta Rogerum omnes istae scientiae, omnis philo¬
sophia sensu latissimo sumpta (tamquam complexus omnium
scientiarum non-theologicarum), nullum habent valorem in¬
trinsecum, nisi in quantum deserviant theologiae ad melius
recludendum aerarium s. Scripturae.
« Et si sciretur tota sapientia philosophiae cura theologia, immo vi¬
deretur tunc utilitas philosophiae, quia sua utilitas consistit in quantum
theologiae deservit, atque sua dignitas tunc eluceret. Nam nihil est.
dignum in ea, nisi quod sacra Dei sapientia recipere dignatur. Cum
igitur in Scriptura ponatur res a summis coelorum usque ad termi¬
nos eorum, oportet theologum scire omnia, si intelligere del>et Scriptu¬
ram Dei plenarie» (1).
In hisce Rogerus iam indicavit rationem, quare ipse stu¬
diis etiam geographicis incubuerit et tractatum de geogra¬
phia scripserit, in quo speciali attentione de Terra Sancta
aliisque regionibus biblicis ageret (2). Eius tractatus geogra¬
phicus est omnium medio aevo scriptorum amplissimus et
qui multis in locis authenticis peregrinandum notitiis inni¬
tatur. Pariter se chartam geographicam delineasse fatetur (3),
quae tamen iniuria temporum periisse videtur. Opera geo¬
graphica Baconis non solas compilationes sententiarum inve¬
teratarum fuisse, sed valorem vere scientificum habuisse,
lumbarum: serpens praeprimis caput tuetur, etsi totum reliquum cor¬
pus pereat; columba, non obstante simplicitate sua innata, tamen in hoc
pariter prudens est, quod praeferat sedere in viciniis aquarum, ut sta-
tim in ipsis tamquam speculo clarissimo videre possit quotiescumque
aves rapaces ipsi appropinquare intendant 1 . Op. Min., Brewer, 857.
(1) Op. Min., Brewer, 367 s.; cf. Op. Maj. p. II, c. VIII, Bridges,
I, 48 s., III, 51 s.; p. IV, Bridges, I, 175 ss. Poste. XVI istius partis, ma¬
teria non amplius in capita distinguitur, sed p. 175 inscribitur: Mathe¬
maticae in divinis utilitas. Cf. Op. Tert. c. LIII ss., Brewer, 199 ss.
(2) Cf. Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 286-376.
(3) « Secundum igitur praedicta, praesentem affero descriptionem in
albiori parte pellis, ubi civitates notantur per circulos rubros: nam in
alia parte pellis alia descriptio poterit assignari propter evidentiam ma¬
jorem locorum mundi. Et hanc secundam descriptionem addo propter
summam utilitatem locorum » Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 300; cf. Go-
lubovich, BibUoteca, I, 268.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
22 DE FR. B. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
ipse Alexander de Humboldt fatetur; imo iuxta ipsum
studia geographica et physicalia nostri Baconis inter causas
principales numeranda sunt, quae ad detegendam Amerieam
conduxerint. Etenim inter opera quae Christophorus Colum¬
bus consuluit, eminet ‘Imago mundi’ Cardinalis Petri de
A11 i aco, et praecipue caput VIII ‘ de quantitate terrae ha¬
bitabilis ’; quod quidem caput verbotenus quasi ex Opere Ma¬
iori Rogeri desumptum esse probavit Alex, de Humboldt (l).
Romae, Coli. S. Antonii.
(Continuabitur). P. Theophilus Witzel 0. F. M.
1 ^ 1 ) Alex, de Humboldt, Histoire de la gt s ographie dv nouveau con¬
tinent, I. Cf. P. Marcellino da Civezza, Storia Universale delle Missioni
Franeescane, VII, parte II, Prato 1891, 649.
>
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
GIAMBATTISTA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. 23
GIAMBATTISTA VICO
E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. (a).
Forse nessuno avr k posto mente alia grande importanza
che ebbero i Francescani nella vita e negli studi dei sommo
filosofo napoletano Giambattista Vico (1668-1744) (1). M’6 parso
quindi ottima cosa rovistare un po’ tra i suoi scritti, per met-
tere in luce le belle relazioni e le affettuose amicizie ch’egli
strinse con i Frati dei nostro Ordine.
11 Vico giovanetto ebbe per maestro in filosofia il P. An¬
tonio dei Balzo, gesuita, filosofo nominale; studib da s6 Paolo
Veneto sornmolista. «Ma V ingegno aneor debole da reg-
gere a quella spezie di logica Crisippea, poco manc*6, che
non vi si perdesse;... e fatto disertore degli studii ne divago
un anno e,mezzo. * (2) Ci volle un’ adunanza accademica te-
nuta nel Convento francescano di S. Lorenzo, per scuoterlo
dal suo abbattimento. «II Vico cosi seri ve egli stesso —
nelT occasione di una celebre accadentia degi* Infuriati re -
stituita a capo di moltissimi anni in s. Lorenzo , dove va¬
lenti letterati uomini erano accomunati co' principali avvo-
cati, senatori e nobili della cittA, egli dal suo genio fu scosso a
riprendere 1’abbandonato cammino e si rimise in istrada (3)*.
(a) Summarium: Exponantur relationes inter I. C. Vicum, philosophum nea-
politanum (1068-1744) et ordinem francisoanum. Vicus in castro Vatollae tan-
quam instructor degens, FF. Minores conventus S. Mariae, eorumque biblio¬
thecam frequentabat. Neapoli docens, amicitiam iunxit (1720) praesertim cum
P. Bemardo Maria Giacchi O. Cap. cuius iudicia oritica plurimi faciebat, et
ad quem plures litteras dedit. [Directio Periodici].
(1) Intorno al Vico v. le introduzioni dei Ferrari alia sua ediz. delle oj?ere
c ompl. (cf. nota 2), in specie al vol. I, 1-281 e VI, p. V-XVI. Di questi scritti
dei F. si fece anche una ediz. franoese: Vino et VJtalie, Paris 1889. C. Cantorii,
O. B. Vico, Torino 1867. fi. Labanoa, G. B. V. rupetto ai *uoi contemporanei eto.
Napoli 1898 etc. Per le altre opere v. B. Croce, Bibliof/rafia Vichiana, negli
Atti delCAccademia Pontdniana, ser. II, vol. 84, Napoli 1904, pp. VIII, 128.
P. 1-39: le opere dei V.. p. 40-82, lavori critioi intorno al V.
(2) G. Vico, AutoUiofirafia : in « Opere di G. B. Viro on linat e ed illustra/e da
0. Ferrari ece. 6 vol. Milano 1852-4, vol. IV, (18>8 p. 825-116), p. 827. CitianTo
sempre questa edbdone dell’ Autolnofjrafia.
(8; Autolnof/rafia, 327. — Per 1’ Accademia degli Infuriati cf. Opnsroli ecc.
raccolti dal De fiosa, Napoli 1818, p. 172. — Cam. Minieri Riccio, Ccnno
ttorico delle Arcademie di No poli, Napoli 1874. — Galasso A., Cinque Orazioni
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
24 GIAMBATTISTA VIOO B LB SUB RELAZIONI 001 FRANCE8CAKI.
Erano tempi quelli, nei quali stava in molto onore il
sistema filosofico dei francescano Giov. Duns Scoto, e per
fortuna al Vico capitb un maestro che seguiva appunto quelle
dottrine. «II Vico si ricevette di bel nuovo alia filosofia
— son sue parole — sotto il Padre Giuseppe Ricci pur Ge-
suita uomo di acutissimo ingegno, Scotista di setta, ma Ze-
nonista nel fondo, da cui egli sentiva molto piacere nel-
1’ intendere che le sostanze astratte avevano piu di realitA
che i modi dei Balzo nominale: il che era presagio, che egli
a suo tempo si avesse a dilettare, piu di tutte le altre, della
platonica filosofia, alia quale delle Scolastiche niuna piu
s’ avvicina che la Scotistica (1)».
E dovette infatti attinger dallo Scoto molto amore per
la filosofia di Platone, e il desiderio di veder profondamente
in ogni cosa, e lo sviluppo dell’ acutezza dei suo ingegno, e
1' esercizio alPanalisi dei concetti e alia critica serrata di
ogni dottrina; cosl da lui pure dovette essere spinto a dar
molto valore alia volontk e agli argomenti della filosofia pra-
tica; e infine quell’ alto criterio di render tutto ali’ uni tk
ideale. Sarebbe forse molto importante studiar da vicino
tutte le somiglianze tra il pifi acuto filosofo della Scolastica
e uno dei pii originali fra gli scienziati moderni (2).
Ma, ritornando alia vita dei Vico, egli ci narra che gio-
vanetto si vide minacciato di etisia, e forse la gracile com-
plessione gli avrebbe ridotti a pochi i suo i giorni, se la
fortuna non lo avesse mandato fuori Napoli a respirar aria
campestre. « Eran a lui — scrive nelT autobiografla — in
troppe angustie ridotte le famigliari fortune, ed aveva un
ardente desiderio d’ ozio per seguitare i suoi studii, e 1’animo
abborriva grandemente dallo strepito dei foro; quando port6
Latine di Giov. B. Vico, pubbUcate da un Codice me. della Biblioteca Naetonale,
Napoli, Morano 1869. — Intorno a questa Aooademia pari eremo in uno studio
che abbiamo per le mani e ohe pubblicheremo tra breve ool titolo: Accademee e
A.rademici franceecani Napolelani.
(1) Autobiografla, 828.
(2) Durante i seooli XVII e XVIII lo Scoto fu molto studiato, speoial-
mente nel meridionale d’ Italia, e la maggior parte delle souole erano infor¬
mate alie sue dottrine. Questo si pu6 vedere faoilmente dando uno sguardo
alie pubblioazioni d’ indole filosofioa o teologioa, venute alia luoe in quei tempi
nel napoletano. In una relazione dei 1714 su V Univereitd di Napoli, edita in
Arch. Storicoper le Provincie Napoletane, vol. I, (1884), p. 141-166, si trova (150)
ohe tra le cattedre di Teologia ve n’ era una detta di Sooto, ool soldo di Duoati
60. e tenuta in quell’ anno dal P. Andrea Madalena Ch. Beg. Min., e alia
stessa pagina, tra le modifioazioni ohe si suggeriscono, una 6 ohe «dovrebbe
togliersi quella servitu di dover seguire la sentenza di Sooto o di S. Tom-
maso• eoo.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTISTA YIOO B LB SUB RELAZIONI COI FRANCESCANI. 25
la buona occasione, che dentro una libreria monsignor
Giov. Battista Rocca vesco vo di Ischia, giureconsulto chia-
rissimo, come le sue opere il dimostrano, ebbe con esso lui
un ragionamento d ; intorno al buon metodo d’ insegnare la
giurisprudenza, di che il monsignore rest6 cosl soddisfatto,
che il tent6 a volerla andare ad insegnare ai suoi nipoti in
un castello dei Oilento di bellissimo sito, e di perfettissima
aria, il quale era in signoria di un suo fratello, Sig. D. Do-
menico Rocca. » (1) Questo castello dei Cilento, accennato
dal Vico, 6 Vatolla, ch' era posseduto dai Rocca coi titolo di
marchesi. Quivi egli dimorb nove anni, e trov6 nel fratello
dei Vescovo un vero padre e un mecenate gentilissimo.
Cosl la salubrit& dell’ aria restitui a lui la salute c le forze,
e il silenzio e 1’ ozio dei campi gli concessero di poter fare
tranquillamente il maggior corso degli studii suoi. Sotto il
patronato dei Rocca. era sorto in Vatolla un convento di
Francescani, coi titolo di S. Maria della Pietfc (2). Il Vico
passava la maggior parte dei suo tempo tra lc mura di quel
pacifico chiostro, or meditando nella solitudine gi’ ideali di
scienza che gli brillavano in mente, or conversando con
quei pii e dotti religiosi che lo amavano assai, or aggiran-
dosi nella loro mediocre biblioteca in cerca di libri confa-
centi al suo genio. E fu appunto in questa biblioteca che
trovd occasione di correggersi nel concetto e nel gusto della
poesia. « Vivendo egli ancora pregiudicato nel poetare, fe-
licemente gli avvenne, che in una libreria de’ Padri minori
osservanti di quel ^castello, si prese tra le mani un libro,
nel cui fine era una critica, non ben si ricorda, o apologia
di un epigramma di un valentuomo canonico di ordine,
Massa cognominato, dove si ragionava dei numeri poetici
maravigliosi spezialmente osservati in Virgilio; e fu sorpreso
da tanta ammirazione, che s' invoglid di studiare su i poeti
latini, da quel principe facendo capo. Quindi cominciandogli
a dispiacere la sua maniera di poetar moderna, si rivolse a
coltivare la favella toscana sopra i di lei principi, Boccaccio
nella prosa, Dante e Petrarca nel verso.... (3)».
I francescani di Vatolla andaron sempre orgogliosi di
aver avuto tanto tempo con loro il celebre filosofo, e ne tra-
■
(1) Autobiografia, p. 882.
(2) Il oonvento fu fondato presso una oappella quasi distrutta della Ma-
donna. nel dicembre 1619: cf. P. Raphael a Paterno, O. F. M. De alma Prin¬
cipatu» Provincia, Neapoli, typ. Binaldi-Se| litto, 1880, p. 44 sq.
(8) Autobiografia, p. 888.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
mandaron vivamente il ricordo ai posteri (J). D convento
nella soppressione dei decennio (1810) pati la sorte comune;
ma il Duca D. Tommaso Vargas Macciucca, cui per ramo
materno era passato il Marchesato di Vatolla(2), ottenne dal
Re Ferdinando I che il Convento fosse ripristinato; e in me¬
moria di essere stato ospizio delT insigne uomo, fece apporre
nel 1817 (3) sulla facciata della Chiesa la seguente iscrizione:
D. 0. M.
Templum Deiparae Pietatis dicatum
EXIMIA LUCANI8 VENERATIONE HABITUM
SUMMORUM VIRORUM
Ioannis Baptistae Vico Francisci De Bargas et Machuca
8TUDIORUM APPOSITUM SECESSUM
TEMPORUM DIFFICULTATE DERELICTUM
Ferdinandus I P. F. A.
REVOCATIS IMPERII JURIBUS
PRIMAEVO CULTUI RESTITUIT etc.
Da una nota dei Villarosa (4) e da una csprcssione dcl
Michelet nel discorso sui Sistema dei Vico sembra appn-
rire che non per caso il Vico si trov6 nella Biblioteca dei
Francescani, ma che quella era il luogo dei suoi studi.
« On montre encore — scrive il Michelet — la petite bi-
blioth&que d’un couvent ou il travaillait, et ou il conyut
peut-Gtre la premtere id6e de la Science nouvelle • (5).
Certo la grande mente dei Vico aveva in se stessa tutta
1' energia capace al proprio sviluppo. Ma noi sappiamo, da
quel che racconta egli stesso (6), che questa energia si spri-
gionava dal suo spirito quando a lui si porgeva propizia
1’ occasione, e che specialraente nella sua giovinezza le dif-
ficolti lo scoravano sino al punto di fargli abbandonare gli
studi. Egli era fatto per il lavoro sereno e* tranquillo. La
sua intelligenza si levava alia speculazione pacifica: non
era uomo nato per le lotte della vita e per le gare interes-
sate. Credo che non sia arbitrario domandarsi che cosa sa-
rebbe avvenuto dei Vico se egli non avesse trovato in Va¬
ri) Un poggiuolo di fronte al Convento, sotto di un olivo, axiche oggi £
detto dei Vvo. Cf. Croce, Bibi. p. 120.
(2) La famiglia Rocea si estinse in D. Franeesco Rocca marito di D. Anna
Maria Vargas Macciucca. e cosl il feudo di Vatolla pass6 in dominio della co-
spicua famiglia Vargas Macciucca per uomini d’ arme e di toghe assai ri-
spettahilc. Villarowi, Note al 1’ A utobioyrafia dei Vico, ediz. Napoli 1818. (Croce,
1. c. 81;. (8) Croce, I. c. (4) L. c. in fine.
<6; Ducour* sur le uystbne et la vie de Vico, in Oeuvree chotsiee de Vico, Paris
1886, vol. I, p. V. (6) Autob. p. 827.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OIAMBATTISTA VTOO B LE SUB BBLAZIONI OOI FBANCESCANI. 27
m
tolla quel piccolo convento francescano. Slanciato da Na-
poli, ove lo agitava il rumor della vita e il movi mento
degli studi, sino alie aspre giogaie dei monti dei Cilento,
dovette essere per lui un passaggio niente piacevole. Ivi
scarse e difficili eran le comunicazioni con la lontana citUt.
La gente dei castello incolta e rude; e alT infuori dei Mar-
chese, non V era forse alcuno coi quale il Vico potesse intrat-
tenersi a parlar di studi. Trov6 quindi un vuoto per la sua
cultura e anche un immenso vuoto per i suoi affetti. Nel-
T autobiografia egli non accenna per nulla alia sua vita in¬
tima; ma, data la malinconia dei suo carattere, la solitu¬
dine di Vatolla dovette a principio sembrargli grave assai
ed insopportabile. Un pallido riflesso di questo stato dei suo
spirito possiamo vederlo nella eanzone « Affetti di un di -
sperato » scritta certamente da lui nei primi tempi di quella
sua dimora e pubblicata poi per la prima volta nel 1693
con la data di Venezia e con la dedica al Marchese Rocca (1).
L1 dentro c' & tutto: il suo pensiero e il suo cuore, i suoi
desideri e i suoi strazi, le sue speranze e le sue malinconie.
Fu dunque davvero con la soddisfazione pi£i profonda
che il Vico pot6 conoscere e avvicinare la famiglia religiosa
dei Francescani. Gli sembrb forse di respirar nella propria
casa. C' era ogni cosa in quel chiostro: per il suo cuore
una cordialitft. sincerissima* e per la sua mente uomini stu¬
diosi e dotti, che, seguaci probabilmente di Scoto, s' accor-
davano pienamente con lui. Oltre a ci6 v’ era la loro biblio-
teca la quale, per quanto discreta, valeva certamente molto
per chi si trovava cosi lontano da un centro di cultura.
(1) Di questa prima edizione ne fu trovata una oopia incompleta da Be-
nedetto Croce tra le oarte dei Villarosa. D titolo 6: Affetti di un ditpereUo | Can-
mme | di | Qiov. Battieta de Vico | Nopoleiano, Trd gli Accademici Uniti di No-
poli | il Raccolto. \ Alio illuetrie». Signare et Padrone eempre | Colendvmmo | il Si¬
gnor | D. Domenico Rocca | Marcheee di Vatolla, Barone di Amato, UtU Signare
dei Feudo di Oinda etc. | In Vinegia, Per lo Oanxatti 1693. | Con licentia de Su¬
periori, in 4° di pp. 12. In tutte le altre edizioni questa poesia reca una va¬
riante nel titolo che vien mutato in « Affetti di as malinconico », e vi son va¬
rianti anche nel testo. Nella prima surriferita v’ 6 una letterina di dedioa, e
in essa il Vico fra le altre cose sorive : < eeeendo da molti amici etato richieeto, che
la preeente Canzone , nella quale gli Affetti di un Dieperato maneggio, alie etampe
mandaeei, a Voeeignoria IZluetrieeima V appreeento •.
Come si pu6 rica vare dall’ Autobiografia p. 841, il nostro filosofo non
tom6 a Napoli ohe pooo prima dei 1696. Dunque la Canzone fu mandata da
lui alie stampe da Vatolla. Ora ohi potevano essere U, in quella solitudine, gli
amici ohe lo spingevano a pubblicare i suoi .versi, se non i franoescani? —
Cf. Croce, Bibliogr. 20. Anche Croce, Una giovanile canzone dieperata di G. B. Vico,
in Critica, Bari, Laterza, an. VI, 1906, p. 816-22, dove per6 egli mette come
ritomato il Vico nel l€66w
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
28 GIAMBATT18TA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI.
Probabilmente il Vico non sarebbc rimasto a Vatolla, se gli
fosse mancata Y amicizia espansiva dei Frati Minori. E non
si spiega senza un loro intiusso, lo studio ch’ egli fece in
quel tempo della teologia e Y interesse che prese, special-
mente suile quistioni della Grazia(l). Quistioni e teorie che
poi dovevano naturalmente condurlo alie alte visioni dei
governo della Provvidenza sui movimenti e sui destini delle
nazioni (2). « Allora — scrive egli stesso — incomincid in
lui, senz' awertirlo, a destarsi il pensiero di meditare un
diritto ideale eterno, che celebrassesi in una citt& univer¬
sale neir idea, o disegno della Provvidenza, sopra la quale
idea sono poi fondate tutte le Repubbliche di tutti i tempi,
di tutte le nazioni (3)*.
*
* *
Il Vico si restitui a Napoli verso gli ultimi anni dei se-
colo XVII. Ma per quanto fosse alta la sua mente e ammi-
revoli le sue pubblicazioni, la fortuna gli fu poco propizia.
Ebbe pochi amici e resto tra le angustie della poverti, di-
sprezzato da lia turba dei vacui dottori e dalla maggior parte
degli uomini dei suo tempo, ch’ eran troppo piccoli per po¬
terio comprendere. Ignoriamo se egli abbia continuata la
buona amicizia con i Francescani di Vatolla, o se abbia in
Napoli acquistati nuovi amici dei medesimo Ordine.
Per trovar nuovi rapporti dei Vico con i flgli di S. Fran-
cesco bisogna salire sino al 1720.
Tra le lettere di lui, pubblicate nella cdizione delle sue
Opere dei Ferrari, le prime nove sono dirctte al P. De?'nardo
il/* Giacco Cappuccino, uomo di cui il Vico fa grande stima
e a cui mostra profonda e sincera amicizia. Fortunatamente
di questo non comune Oratore dei secolo XVIII abbiamo pa-
recchie notizie biografiche, e possiamo dare di lui i seguenti
cenni.
Il P. Bemardo Maria Giacco nacque in Napoli il 28 set-
tembre 1672, da onesti e civili genitori, e nel battesimo gli
fu imposto il nome di Severo Antonio. Studjb le umane let¬
tere e ia filosofia presso i (Jesuiti e mostrb fin da quel tempo
alto ingcgno e mirabile facondia. Il padre voleva avviarlo
al foro; ma egli a 15 anni, ali’insaputa dei genitori, vesti
1’ abito Cappuccino nel Convento di Caserta, ove anche pro-
(1) Autolnoyrafin, p. 332 s.
(2; Cf. Tommaseo N., Simii rrilpn ml Vico, Venozia 1843, p. 103.
(8) L. o. p. 386.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMHATTI8TA VI00 E LE 8UE RELAZIONI 001 FRANCESCANI. 29
9
fesso solennemente il 29 nov. 1688. Nelle scienze sacre ebbe
a lettore il P. Simone Caracciolo da Napoli (1637-1721) uomo
ricco di scienza e di virtu, predicatore Apostolico che oc-
cup6 i primi pulpiti d' Italia e fu autore dei celebre Orolo-
gio della Passione parecchie volte ristampato. Quando il
P. Bernardo sali la prima volta sui pulpito — in Piedimonte
d’ Alife — aveva 28 anni. E avendolo udito la illustre ed
erudita matrona D. Aurora Sanseverimo - Gaetani, lo preg6
insistentemente perche vi tornasse di nuovo a predicarvi il
Quaresimale.
Non seppe resistere e accettd. Ma era gracile di com-
plessione, e a met& della Quaresima una veeroente emor-
raggia lo costrinse ad abbandonare il pulpito. Tratto dalla
morte per miracolo, resto con la salute sempre malaticcia.
Per ristabilirsi fu mandato nel convento di Cava de'Tirreni.
Poi, nominato Lettore, insegnb per sette anni filosofia, teo-
logia, diritto canonico, sacra eloquenza. Frattanto si recava
qualche volta a Napoli a predicare; e qui recitava le sue
orazioni panegiriche destando uno straordinario entusiasmo
e acquistandosi 1’ ammirazione e la stima di tutti i dotti e
i letterati dei suo tempo. Fu uomo pio, religioso, amabile,
sia dentro che fuori il Chiostro, ed ebbe parecchie cariche
nel suo Ordine. Lo tenevan per consigliere molti nobili,
principi e ministri dei Re. Anzi il Re stesso lo ebbe a pro¬
prio teologo e intimo consigliere: gli commetteva la prepa-
razione delle consulte e delle lettere negli affari piu difficili
con i Sovrani di Francia e di Spagna e con la Curia Romana.
Mori in Arienzo il 6 giugno dei 1744. E ad iniziativa
dei chiarissimo Giuseppe Aurelio di Gennaro, allora segre-
tario della R. Camera, indi R. Consigliere, amico intimo dei
defunto, i letterati di Napoli fecero celebrare, a proprie
spese, solenni funerali nella Chiesa di S. Anna dei Lombardi
in Napoli. Ne recitd le Iodi 1' altro egregio oratore e poeta
di quei tempi P. Gerardo Degli Angeli, dei Minimi, e intomo
al temporaneo tumulo composero iscrizioni in prosa e in
verso il Mazzocchi, il Sergio, il Di Gennaro (1).
(1) Per la biogra.fi a dei P. Giacco of. 1° Vita dei P. Frate Bemardo-Maria
Giacco, cappuccino, scritta dal suo disoepolo P. Bernardo Capece Minutolo e
premesea alie Orazioni torre di Frate Bernardo M. Giacco. Vol. 1° Napoli,
stamperia de’Muzio 1746-47. — 2° Opere di GB. Vico. Napoli, Edizione della
Sibilla. 1834. Vol. 11° p. 299-800. — 3° Biografia degli Uomini illustri dei regno
di Napoli, compilata da diversi letterati Nazionali. Napoli 1816, p. n. num. —
4° Camillo Minieri Riooio, Memorie ftoriche degli Scrittori nati nel Regno di Na¬
poli. — Nap. Tip. dell’Aquila, 1844. — 5° Bibliotheca Capuccinorum Prov. Nea¬
politanae. Napoli, Tip. 8. Festa, 1884. p. 61 e seg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
30 GIAMBATTISTA VICO R LR SUE RBLAZIONI 001 FRAHCRSCANI.
Fu senza dubbio in occasione di aleuno de’ suoi lavori
oratorii che il Giacchi (1) conobbe Giambattista di Vico, e tra
loro si dovette stabilire sin dal primo momento un' amicizia
cordialissima e vicendevolmente rispettosa. II Vico non seri-
veva una pagina senza offrirla immediatamente al suo amico
per averne da lui il giudizio e 1’ incoraggiamento. Lo met-
teva a parte di ogm sua lotta e deponeva nel cuore di lui
ogni angoscia ed ogni sconforto. Le lettere dei nostro filo-
sofo dirette al dotto Cappuccino sono una delle piCi belle pa-
gine della vita intima di lui. Sfortunatamente quelle che ci
rimangono son troppo poche e vanno dal 1720 al 1729: il
periodo per6 pih alta mente fecondo della mente dei Vico.
La prima, che porta la data dei 14 Luglio 1720, & una
lettera scritta per acoompagnar 1' offerta di un libro, di cui
si chiede il giudizio. In una solenne pubblica apertura di
Studi dei 1719 il Vico propose e svolse una tesi, nella quale
mostrava un nuovo sistema scientifico «in cui accordasse la
miglior filosofia, qual’ & la platonica subordinata alia Cri-
stiana Religione, con una Filologia, che portasse necessitA
di scienza in entrambe le sue parti, che sono le due storie,
una delle lingue, 1’ altra delle cose: e dalla storia delle cose
si accertasse quella delle lingue, di tal condotta, che sl fatto
sistema componesse amichevolmente e le massime de' sa¬
pienti delle Accademie, e le pratiche de’ sapienti delle Re*
pubbliche * (2). La tesi non era che un programma. Ma il pro¬
gramma era gi& tutto svolto nell' ardua visione della sua
mente, e 1’ opera comincib ad uscire nel 1720, quando dalle
8 tam pe di Felice Mosca vide la luce il primo libro intito-
lato: De Uno universi juris principio et fine uno (3). Questo
libro appunto & quello di cui fa menzione il Vico nella sua
prima* lettera al P. Bernardo Giacchi (4):
«Se vi fusse questa legge, che le opere letter&rie si dovessero
a que’ dotti uomini solo regalare, che abbiano come renderne il oon-
traccambio, se ne riporterebbero giudizi pift equi, ed ogni uno si stu-
dierebbe piu di far, che di dire, per rendersi veramente degno di doni
sl fatti: come degnissima h V. P. Reverendissima, che di tempo in tempo
ne fa godere le opere ammirabili dei suo divinissimo ingegno. Le mando
un mezzo foglio di carta, che ha fatto nell’ una e nell’ altra parte
de’ gran movimenti in questa citt&. Ha trovato favore appo dottissimi
u omini, perch6 i potenti sempre furono generosi, come i poveri sempre
(1) Il vero cognome 6 Giacco, oom’ 6 riferito nei pih antiohi documenti;
ma per vezzo d’ in gerit ilirlp lo si 6 andate tramutando in Giacchi.
(2) AtUobiografia, p. 867.
(8) Crooe, Bibi. 11. (4) Opere, clt. VI, 17 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIA MBATTISTA VICO K LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. 31
invidi. Io rai sono sforzato lavorare un sistema delia CiviltA, delle Re*
pubbliche, delle Leggi, delia Poesia, doli’ Istoria, e in una parola di tutta
1’ umanita, e in conseguenza di una Filologia ragionata, e di tutto ci6,
che fin da’ primi Greci ci & pervenuto coei o vano, o incerto o assurdo,
come vi fossero stati tempi, che gli uomini parlassero senza idee, o per
non esser intesi, o per cianciare da senno: io ne rendo ragioni tali e si
fatte, che con quelle altre innumerabili convenendo, vi riposa sopra sod-
disfatta la mente: fin tanto che o non mai si arrechi un sistema mi-
gliore, o non voglinmo perseguitare a pensare di si fatte cose cosi scon-
ciamente, come si e fatto per lo passato. Frattanto temo dei vostro giu-
dizio ratfinato cotanto nella buona Critica, e percio cotanto raffinato,
perchfe arricchito prima di una sceltissima Topica; e temo, che non mi
trovate in fallo o nelle posizioni, o nelle conseguenze: che se io ne ri-
porto favorevole giudizio, che altro vado cercando, che piacere ad un
uorao dotto, che 6 in ammirazion de’dottissimi? ed a V. P. Reverendis¬
sima fo divotissima riverenza.
Napoli 14 Luglio 1720.
i
E probabile che le opere ammirabili dei divinissimo
ingegno dei Giacchi, cui accenna il Vico, non siano altro
che le Orazioni panegiriche tenute di tempo in tempo in
Napoli, ascoltate con entusiasmo da tutte le persone coite
delia citta. Questi lavori, per quanto degnissimi delle stampe,
il dotto e umile Cappuccino non volle che fossero pubbli-
cati, quantunque a ci6 lo sollecitassero tutti i Lctterati amici
suoi. Solo dopo la morte dell' autore le Orazioni panegiriche
potettero veder la luce; e furon ristampate ripetute volte
sino al 1850.
Gli amici si ripromettevano di pubblicare anche il Qua-
resimale; ma, per quanto io ho potuto vedere, esso non venne
mai alie stampe, e i manoscritti non 6 piu possibile rintrac-
ciarli. — Anche oggi una nuova edizione dei lavori dei
Giacchi sarebbe accolta con piacere, e la Sacra Oratoria se
ne avvantaggercbbe molto (1).
(1; Diamo 1' indice, piii o meno esatto, delle varie edizioni delle Orazioni
dei Giacchi:
1. Orazione funebre nella morte dei Duca Gaetano Argento, p resident e dei
S. Ileale Consiglio di Napoli, Ivi, 1781, in-4°. — Altra ediz. Bologna, presso
Longo, 1788.
2. Orazioni sacre dei M. Rev. P. F. Bernardo Maria Giacco di Napoli,
sacro orator Cappuccino. In Napoli, nella stamperia Muziana, 1744, in-8” pp. 152.
8. Orazioni sacre di Frate Bernardo-Maria Giacco di Napoli Cappuccino.
In Napoli, nella stamperia de’ Muzii, 174G-47, 8 vol. in 8°. Vol. 1° pp. 214.
Contiene nelle prime pagine la Vita delV autore scritta dal discepolo di lui
P. Bernardo Capece-Minutolo Cappuccino, 1’epistola dedic. al Card. Passionei,
e la Prefazione di Giusepjte Aurelio di Gennaro. — Vol. 2° pp. 2G8. Vol. 8°
pp. 278. Contiene in fondo la relazione dei funerali dell’ Autore celebrati nella
Chiesa di S. Anna dei Lombardi in Napoli; 1’ Orazione funebre recitata in
questa occasione dal P. Gherardo De Angelis dei Minimi; una cansone dei
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
82 01A MBA TTI8T A VICO E LE SUE RELAZIONI 001 FRANOESCANI.
In tanto alia lettera dei Vico il P. Bernardo ri sponde va
dopo oltre due mesi, mandandogli con gran lode il giudizio
chiestogli (1).
« Sig. mio Sigr. e Pad. colend.
Oggi appunto sono sei giorni, da che mi venne fra mani il Libro
di V. S. mio riveritiss. Sig. Giambattista, e quantunque in tempo si corto,
anzi che letto, me 1'abbia io piuttosto per grandissima aviditA divorato;
nientedimeno non fo dubbio di affermare esser la Vostra un’ Opera, che
appena crederanno i dotti esser Opera di un nomo solo. Se Voi alia
foggia dei Verulamio imitata in molti dei secol nostro, aveste disegnato
soltanto il sublime vastissimo argomento, pur sarebbe stata la vostra
un’ Impresa degnissima di ammirazione, e di lode; or che dovran dire
i Savi in veggendolo oltre la speranza e ’1 desiderio a tanta perfezion
condotto, a quanta e a Voi riuscito di felicissimamente condurlo? Cer-
tamente se 1’ invidia lor non torce il giudizio, dovran tutti concordemente
lodare, e benedire il Signore Dio per aver fornita la vostra mente di
tanta luce, che basta ad illustrare la nostra etA, non che la Patria no¬
stra, e rendere a Voi quell’onore, che deesi a valentuomo benemeritissimo
della Hepubblica de’Letterati. Priego V. S., mio pregiatissimo Signore,
a voler gradire questo mio schietto sentimento con quella generositA,
onde vi siete degnato di farmi il gran dono, e con esso la grazia di po-
termi giu stamen te dichiarare per tutta la mia vita, ecc.
Arienzo 19 Settembre 1720.
Di V. S.
Umil. Divot. ed Obbl. Servi tore
Fr. Bernardo Maria da Nap. Gapp.
P. Bernardo Capece-Minutolo in morte dell’autore; diversi giudizi suile Ora-
zioni dei Giaochi.
4. Orazioni sacre dei P. Fr. B. M. G. da Nap., Cappucoino, r&ocolte in due
tomi. Dedicate ali’ Illmo e Revmo Mons. Fr. Agostin Maria Nevroni, dell’ Or¬
dine de’ Cappuccini, vescovo di Como e Conte, eoe. Milano, Frigerio, 1747,
2 voi. in 4°..
5. Orazioni sacre ecc. Prima edizione Veneta. Venezia, Bartoli, 1747, 2 voi.
in-4°.
6. Orazioni sacre eco. 2* edizione Napoletana. In Napoli, presso Giuseppe
Antonio Elia, 1749, in-4° pp. 8-XXIV-326.
7. Orazioni ecc.... Ediz. 8* veneta, accresoiuta di nuove aggiunte. Vene¬
zia, Bartoli, 1752, 8 voi. in-8°.
8. Orazioni sacre ecc. Edizione 4* Veneta, acoresoiuta eoe. In Venezia. An¬
tonio Bartoli, 1758, 8 voi. in-8°.
9. Orazioni sacre ecc. Edizione 5* acoresoiuta ecc. Napoli, Andrea Migliaocio
1768, 8 voi. in-8°.
10. Orazioni sacre .... Edizione 6* acoresoiuta. Napoli, Gaetano Castellano
1778, 8 voi. in-8°.
11. Orazioni sacre ... . Nuova edizione accresoiuta. Napoli, Giosufc Rondi-
nella 1850, 2 voi. in-8°.
12. Anche molte RaccoUe di panegirici inserirono alcune Orazioni dei
P. Giacchi. Notiamo, fra le altre, le due seguenti:
a) RaccoUa di Panegirici ecc. de' Minori Cappuccini, Venezia 1747, 4 voi.
in-8°.
b) Coilana panegirica di celebri oratori italiani e francesi. Napoli, Batelli,
1846-50, 4 voi. in-4°. (1) III, 508.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATT1STA VICO E LK SUB RELAZION1 OOI FRANCESCANI. 33
Questa lettera fu di grande conforto ali’ animo angu¬
stiato dei povero Vico, perche giunsegli proprio quando i
nemici innumerevoli, mossi dalTignoranza o dalPinvidia, stra-
pazzavano in ogni maniera la sua opera. «Giunsero alPorec-
chio deir Autore — seri ve egli stesso nella sua Autobio-
grafia (1) — obbiezioni fatte a voce da sconosciuti, ed altre
da alcuno fatte pure privatamente; delle quali niuna con-
velleva il sistema, ma intorno a leggieri particolari cose, e
la raaggior parte in conseguenza delle vccchie opinioni,
contro le quali si era meditato il sistema». Molti di questi
critici si diedero a sparlare dell’Autore, arrivando persino
a mettere in mezzo le condizioni di famiglia, « la prima gio-
vinezza e debolezze ed errori dei Vico *, per giudicare e di-
sprezzare tutto quel che di bello e di grande andava egli
compiendo. Questa guerra sleale e perfida avrebbe ucciso
Giambattista Vico e privata la Scienza e le Lettere di uno
dei piu grandi benefattori, se pochi e forti amici non lo
avessero sorretto nelle angustie della critica malvagia. Ed
e questa 1’importanza dei P. Giacchi nella vita dei nostro
filosofo. Quando gli pervenne il breve giudizio dei Cappuccino
il Vico lo ando mostrando a tutti i suoi amici, e gli rispose,
poco dopo, con una lettera la quale rivela molto ampiamente
i rapporti reciproci e il conto nel quale era tenuto il fran-
cescano da uomini colti come il Ventura, il Di Maio, lo Spa-
gnolo, il Filomarino (2).
« Non attribuisca, V. P. Reverendissima, a poca attenzion mia, per-
ch£ dopo ben molti giorni io risponda alia vostra pregiatissima Lettera,
perch6 io Pho riputata tanto superiore al mio merito, che ho stimato
ben fatto portarvene almeno le Iodi, delle quali piu lodati uomini l’a-
vessero prima adornata, lo per mio sommo pregio l’ho letta, e molti
miei Signori ed amici, ammiratori insieme deiraltissimo valor vostro,
tra’ quali il Sig. D. Francesco Ventura, il Sig. D. Muzio di Majo, e il
Sig. D. Agnello Spagnuolo, che vi mandano mille riverenti saluti, ne
hanno sommamente lodata la proprietA dei giudizio (se pur 1’opera mia
fosse tale, quale Voi con quella vostra solita maniera grande Pavete
appresa), e ne hanno ammirato il sublime torno di concepire, dal quale
esce, come da s&, il gran pariare con la rara nota di una eroica natu-
ralezza. Onde il signor D. Marcello Filomarino, che va in ricerca di
lettere d’ottima idea, me ne ha richiesto un esemplare. Per la CittA se
ne paria, come si suole di ci6, che dicono uomini di grandissima auto-
ritA, ed amici ne vorrebbero copia, affine di opporla alPaltrui maldi-
cenza: ma non ho voluto darla, perch& non amo innalzarla come ban-
diera di una inutil guerra con uomini, de’ quali piu tosto si dee avere
pietA. — Paria poi di aUri censori favorevoli e malevoli dei suo libro,
e ringraeia U P. Giacchi. — Napoli, 12 Ottobre 1720.
(1) Autobiografia, p. 869. (2) VI, 19-21.
Archivum Frameuetmmn Historicum. — An. HI. 8
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
34 GIAMBATTISTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI 001 PRAN0B80ANI.
N6 solo negli studi scientiflci il Vico chiedeva al Giac-
chi il giudizio e r incoraggiameuto, ma anche per quel che
riguardava la poesia. Di esercitarsi negli studi ameni, egli
stesso afferma nella sua Autobiografla che non gli manca-
rono le occasioni. £ «tra le molte luttuose vennegli una
lieta nelle Nozze dei Signor D. Giambatista Filomarino, Ca-
valiere di pietA, di generositA, di gravi costumi, e* di senno
ornatissimo. Nella Raccolta di Componimenti percid fatti,
stampata in-4°, vi compose un Epitalamio di nuova idea,
oh’ & di un Poema Drammatico monodico coi titolo di Oiu -
none in Danza f nel quale la sola Giunone, Dea delle nozze,
paria ed invita gli altri Dei maggiori a danzare, ed a pro¬
posito dei subbietto ragiona su i principii della mitologia isto-
rica, che 6 tutta nella Sciensa Nuova spiegata (1)*. La Rac¬
colta fu pubblicata nel Gennaio dei 1721 (2); e una delle prime
copie Vico la spedl subito ali'amico Giacchi con la seguente
lettera (3):
« Con tntto il rispetto dovuto al vostro alto, e raro valore, Reve¬
rendissimo Padre, vi mando questa Raccolta di vari Componimenti,
nella quale leggeri un mio, che in lavorando io, mi proposi V. P. Re¬
verendissima, come quella che dei viventi, che io conosca, sa pensar
grande, affine che awalorasse i miei sforzi; ne ho temuto il raffinatis-
simo giudizio per emendarne 1’ardire, mi ho lusingato di una qualche
vostra pregevolissima lode, per consolarne il travaglio. Sicch6 se con-
tiene alcuna cosa di buono, ella cosi certamen te 6 vostra, come i difetti
son miei. Il riceva dunque come suo in quanto & lavoro di mente; come,
mio, in quanto & un picciol dono, che vi fa l’animo in segno della gran¬
dissima stima, che io fo dei vostro singolarissimo merito; e pregandola
a conservarmi nella sua memoria, parte della pi& belTanima, di che
Iddio adorni oggi la nostra Nazione, vi fo divotamente umilissima ri-
verenza. — Napoli 4 Febbraro 1721.
Circa un mese dopo, il Giacchi rispondeva in questi
termini (4):
Sig. mio e Pad. semp. colend.
Il quasi niun commercio, che oggimai ho io coi secolo, mio genti¬
lissimo Signor Giambattista, come mi ha fatto il ritardamento delle gra-
zie vostre, cosl cagiona quello dei mio riBpondervi. Or’ a farlo con l’in-
genuitA, che co’valentuomini dell’indole vostra usar si dee; sui primo
ricevere della vostra pregiatissima Raccolta, non senza qualche ribrezzo
mi son messo io a leggerne i Componimenti, timoroso, che per aggi-
rarsi al torno di Argomento non maschio, non avesse a risentirsene la
severi tk troppo gelosa dei mio Istituto: ma ben tosto al mio scrupoloso
(1) Autobiogr. p. 996.
(2) Note alie Poesie dei Vioo in fondo al II. vol. delle Opere pubblio&te &
Nap. 1884. (8) VI, 21. (4) L. o. 22.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
timore £ succednto il ragionevol contento di vedere con tanta onesti e
decoro trattata una passione alia nostra inferma natura anche troppo
pericolosa, che su trasportata 1’anima dalPaltezza de’ sentimenti, e dalla
signoria delle espressioni, perde di vista affatto cid» che 6 terra e tan¬
go..— — Seguono dttre Iodi. — Arienzo 1 Marso 1721.
Abbiamo detto innanzi che il libro pubblicato dal Vico
nel 1720 De uno universi iuris principio et fine uno era
una parte dello svolgimento della dissertazione-programma
tenuta air apertura delTanno accademico ali’Universit& nel
1719. NelTinvemo dei 1720 e la primavera dei '21 si oc-
cupd a svolgere il resto della tesi e completar cosl la sua
opera. Lavor6 con molta lena, incoraggiato da una parte dai
dotti suoi amici, punto dall’altra dai feroci suoi oppositori,
ai quali voleva rispondere non con le parole, ma coi fatti.
11 nuovo volume fu pronto per Testate, ed uscl coi tipi dei
Mosca, portando il titolo: De Constantia iurisprudentis (1). Ai
nemici il Vico rispose senza nominarli; ma in fondo al vo¬
lume volle pubblicare i giudizii dati dai Letterati suoi amici
9 ulla prima parte dell’ opera, perchfe servissero anch’ essi a
far tacere le false critiche dei cattivi e degli ignoranti (2).
Tra questi giudizi & riportata la lettera dei P. Giacchi.
Uscita 1’opera, fu scambiata tra i due amici la seguente
corrispondenza:
< Mando (8) tutto altiero, e poco men che baldanzoso a V. P. Reve¬
rendissima il secondo libro, perchi sopra degli altri, onde si pregia, il
mando ornato dei vostro gravissimo giudizio; coi quale Elia parl6 di
tntta 1’Opera come gii compita sopra tutto il suo disegno: perchi con
quel suo altissimo intendimento gii awisava ne’ principj dei primo,
come ne’ semi i frutti, contenersi i Corollarj di questo secondo. Gl’in-
gegni corti, o limitati ne dubita vano, e la pii parte tenevan per certis¬
simo, che io a mezzo il corso mancassi.... — Napoli 9 Settembre 1721.
« Per (4) mezzo dei Signor D. Alfonso Carfora mio gentilissimo Pa-
drone, ed estimatore assai parziale dei valor vostro, mio riveritissimo
Signor Giambattista, mi fu reso giorni addietro il secondo libro della
grande Opera vostra. Io Tho letto con quel gran piacere che sentireb-
bonvi certamente tutti gli addottrinati, se usar volessero in leggendolo
o di un tantino di ragionevol passione, o veramente di una indifferenza,
fui per dire affatto scettica; imperocchi una delle due, se io non abba-
glio, fa mestieri a ben ricevere e restar persuaso di certe veriti, come
sono non poche di quelle, che Voi venite maravigliosamente dimostrando,
opposte anche troppo alia comune invecchiata credenza, e a quella mal-
nata ritrosaggine, che noi nomini abbiamo a disimparare con profitto, e
con lode ci6 che dopo lunga stagione e fatica ci venne Iddio sa come
imparato..... — Aggiunge le attre Iodi. — Arienzo 8 Ottobre 1721.
(1) Crooe, BAl. 11. (2) Autobiografio, p. 870.
(8) Vol. VI, 28. (4) Vol. ID, 609 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
36 GIAKBATTISTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRANOBSOANI.
Questa risposta piena di tanta saviezza e di sl pregiate
Iodi giunse ai Vico, proprio quando i malevoli lo strapazza-
vano di critiche in ogni maniera; onde fu per lui come un
trionfo che gli arrecd la piu grande consolazione. Come
aveva fatto anche la prima volta, port6 la lettera in giro presso
gli altri approvatori della sua opera, e si affrettd a scrivere
di nuovo al Giacchi con infiniti ringraziamenti ed elogi (1).
« Quinci pu6 V. P. Reverendissima facilmente conoscere quanto sia
grande 1’ autoritA, che nella Repubblica de’ letterati Elia hassi merita-
mente acquistato; chA non sono mancati di alcuni, a’ quali la mia opera
dispiace, che son iti dicendo, il P. Giacchi mal soffrire, che io mi fussi
onorato coi pubblico dei suo Giudizio, che per sonimo onor mio con la
sua prima lettera ne avea dato. Ma quanto sono perversi i pensieri de-
gli stolti! nello stesso tempo, che essi fan si gran conto di una sola
vostra testimonianza, vi appiccano una di voi indegnissima taccia di si¬
mulato, e che non sia Elia quel P. Bernardo Maria ornato a meraviglia
di una santa Spartana gravi tA, con la quale tal si porterebbe, se vivesse
tutto solo nel Mondo, quale pur si porta pieno di splendore in mezzo alia
pubblica luce di rigidissimi Religiosi, e di gravissimi Letterati.— ( Rin -
grazia U P. Giacchi della prima e seconda risposta. Quelli ai quali aveva
mostrata la seconda): «1’hanno letta con istima, e piacere egualmente
somnii, e sopra tutti il Signor D. Agnello Spaguolo, che umilissimamente
vi saluta; il quale ben tre volte attentissimamente la rilesse, e iinal-
mente con un bacio, che con singolar rispetto v’ impresse, proruppe in
queste parole: lettera degna di esser trascritta tra i piu colti scrittori
dei cinquecento, la quale non che il vestito, e ’1 corpo, ha tutta 1’anima
dei favellar grande Toscano. Io invero, se fosse ad altrui toccata la sorte
di tanto onore, che V. P. Reverendissima ha fatto a me, direi, che la
vostra lettera pu6 servire di regola, e di norma a chiunque vuole im-
parare tutte ad un tempo due difficilissime cose, cioA uscire da vecchi
errori, e apprendere veritA non pih udite;.... — Continua gli elogi e si
lagna dei suoi awersari. — Napoli 27 Ottobre 1721.
Dopo questa lettera, manca la corrispondenza tra il Vico
e il P. Giacchi per oltre due anni. E furono due anni, dalla
fine dei 1721 alia primavera dei 1724, nei quali il povero
filosofo e lavord molto e molto soffrl, ed ebbe assai forti
disinganni. Tra i quali quello di venir posposto ad un altro
nella Cattedra Primaria mattutina di leggi , la quale egli
aveva meritata con somma lode e plauso (2). Ed 6 impossibile
supporre che per sl lungo spazio di tempo e in occasioni
nelle quali v’ era tanto bisogno di sfogo e di conforto, i due
amici fossero rimasti senza scambiarsi alcuna notizia. Vuol
dire che le loro lettere andarono perdute.
(1) Vol. VI, 28-6.
(2) Autobiografia, pp. 872 ss. of. Croce, I due roncorti universilari di G. B.
Vico, in « Critica •, VI, 1908, 806-10.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
G IA MBA TT ISTA VICO B LK 8UK BELAZIONI 001 FRAN0B80ANI. 37
Di quelle che ci rimangono, la corrispondenza si riat-
tacca con una lettera dei Vico scritta neirinviare ali'amico
una Orazione italiana. Ma quale sia questa Orazione, non
apparisce dalla corrispondenza. Dalla sua Autobiografia sap-
piamo per6 che il Vico tra il 1722 e il 1725 scrisse 1’ Orazione
in morte di Anna di Aspermonte Contessa di Althann (1),
la quale vide la luce nel 1724 in una Raccolta compilata da
Francesco Santoro. (2) A noi interessa far notare la confl-
denza che il Vico mostra verso ii Frate Cappuccino, scri-
vendogli in fine della lettera che solo con lui si & presa la
liccnza di aggiungere ali’Orazione un tratto, che per certi
riguardi ha temuto di esporre al pubblico.
« Prendo (3) invero un grande ardimento d’ inviare a V. P. Reveren¬
dissima questa mia Orazione tessuta in Italiana favella; ma che aveva
10 a fare, se me ne faceva forza una certa giustizia? poichA se questa
contiene alcuna particella di buono, tutta & dovuta a Voi, che siete la
norma somma e Sovrana dell’eloquenza de’nostri tempi, la quale unica-
mente mi ho proposta in meditando questa diceria, e come se Tavessi a por¬
gere alia vostra presenza: onde se tra 1’ombre de’ suoi difetti risalta alcun
buon lume, egli vien da Voi come di rifiesso, e torna a Voi medesimo
di riverbero. Elia non voleva afFatto venirvi innanzi: ma finalmente ve
1'ho indotta, persuadendogliele si dalla necessitA fattami dal comando,
che io n’ebbi di vestirla in questo idioma, e che Voi.... la guardereste coi
solo aspetto dei 1’umano vostro gentilissimo animo, coi quale 1’avesse
da scusare, e da compatire.... — Napoli 3 Giugno 1724.
Di Vostra paternitA Reverendissima, a cui rispettosamente soggiungo
di avermi presa con lei sola la licenza di aggiungere all’ Orazione un
tratto, che per certi riguardi ho temuto di esporlo al pubblico.
Il P. Giacchi gli rispondeva (4):
«Signor mio, signor e Pad. sempre Colend.
Il crudo spettacolo di Morte, che per lungo spazio ho io qui avuto
su gli occhi in un nostro Religioso Fratello, che finalmente A passato
dal Tempo aH’EtemitA, mi ha riempiuto per modo l’animo, che non mi
ha permesso di prima rendere a V. S. mio Signore quelle grazie, che
ora vi rendo moltissime dell’ Orazione, di cui vi siete degnato di farrai
11 pregiatissimo dono. Io l’ho letta non una, ma ben tre, e quattro volte,
e sempre con quel piacere, che ad animo ingenuo e sincero recar suole
il maschio e verace bello di una eloquenza grande e signorevole.... — Cosl
aves te Voi, Signor mio, piii spesse le occasioni di esercitare in Opere si
fatte il vostro conosciuto valore, como non avrebbe la Italiana favella in
questa parte, che a lei mancA, di clio invidiare alia latina; ma 1’infelicitA
dei nostro Secolo tradisce Todempimento di un desiderio, che se non
ispunta in cuore a molti, la A colpa o della negligenza, o della mali-
zia..... — Arienzo 15 Luglio 1724.
Il) Croce, Bibi. 17. (2 ) Auto/noyrafia, p. 89Hss.
(8) Voi. VI, 2Bs. (4) Voi. VI, 27s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
38 0IAMBATTI8TA VIOO B LE SUB RELAZIONI OOI FRANCB80AKL
Se il Vico non fosse gi& stato temprato alie lotte, dai
dispiaceri continui che accompagnavan la sua povera vita,
Tingiustizia fattagli ali'Universi t& avrebbe completam en te
abbattuto il nostro filosofo. Egli aveva ritrovata dentro se
stesso e sviluppata nelle angustie una forza di carattere
che a principio non si sentiva di possedere. Cosi ebbe il co-
raggio di seguitare negli studi con tenacia e lottare contro
la fortuna e 1’ ambiente, sino a riuscirne vittorioso.
(i Continua ).
Napoli. P. Lodovico Ventura, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
L 08 FRAN 01 B 0 ANO 6
SL EXTREMO ORIENTE.
39
LOS FRANCISCANOS EN EL EXTREMO ORIENTE
(N OTICI AS BIO-BIBLIOGRAFICAS) (a).
(Continuacidn) (b).
V.
La causa 6 pretesto que di 6 lugar i la prisidn dei P. An¬
tonio y i la persecucidn, que empezando en Pe-kin en 1664 ,
se extendid por todo el Imperio y termind con el destierro de
todos los Misioneros i la ciudad de Canton, tuvo su origen en
la malquerencia de Ken-lao-Ye-tunc, presidente dei Tribunal, lla-
mado Lipu, al jesuita P. Ju4n Addn, Presidente dei Tribunal
regio de las Matemdticas. Los bonzos, los moros y los holande-
ses fomentaron esta enemistad, y aprovechandose el tdrtaro Ken-
lao-Ye-tunc de este movimiento en contra dei P. Addn, incitd d
un viejo, llamado Yan-kuang-Sien, d que compusiese un libro
contra los cristianos, al cual tituld Pisie-lun , esto es, Contraste de
falsedades; y una vez impreso y divulgado este infernal libro,
en 15 de Septiembre de 1664 presento dicho Yan-kuang-Sien,
ante los cuatro dei Real Gobierno, un memorial de varias acu-
saciones contra el P. Judn Addn y nuestra santa Ley. Las prin¬
cipales de estas acusaciones eran tres: Primera de rebclidn: Se-
gunda, de ensenar una ley falsa y la tercera, que solo tocaba al
P. Addn, acerca de fingidos errores en la astronomia. Las prue-
bas que aducia eran, que el P. Addn era el autor dei libro
Tien-Hio-Cbeum-Kai, en el cual libro se daban, segun en el mc-
morial se decia, instrucciones para la rebeli 6 n. Segunda, que
tenian un libro en el que anotaban los nombres y apcllidos de
los que bautizaban, lo que era lo mismo que alistar soldados
para el alzamiento. Tercera, que los rosarios y medallas que re-
(a) Summarium: P. Antonius in Provincia Shantung strenue laboravit ab anno 1550
aliquo tempore: Dec. 1651-lan. 1653, et 1655-63 a I*. Bonavcntura IhaAez, O. K. M.
adiutus. Hunc 9 april. 1663 in Europam misit, alios operarios cvanglicos quaesiturum;
cf. A F H d, 559-60. Interim ob simultates contra I*. loh. Addn S. I. omnes missio-
narii in carcerem trudi iussum est. Dic ao jan. et 14 febr. 1665 in Tsinnnfu P. An¬
tonius una cum P. Ioh. Baldt S. I. ad tribunal ductus est, et 11 mart. uterque Peking
versus directus est, quo 18 mart. venerunt. Tandem c teterrimo cnrccre educti sunt
ad iudicem 16-18 april. Die 19 april. amnestia generalis concessa est, sed qua missio-
nariis frui datum fuit hoc modo tantum, quod in templo idolorum et deinde in ecclesia
quadam includerentur. Ob edictum aliud imperiale dic 13 sept. 1665 P. Antonius cum
3 FF. Praedicatoribus et ai Icsuitis in Urbem Canton reclusus est, ad quam 35 mart.
1666 advenerunt. Ibi 13 maii 1669 mortuus in exsilio, post mortem miraculis clarebat.
Sequuntur aliqua P. Antonii elogia. [Nota Directionis].
(b) AFH I, 041-7; 536-43; II, 47-69, 939-9, 548-60.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
40
LOS FRAN 0180 ANOS EN EL EXTREMO ORIENTE.
partian los Misioneros, eran divisas para conocerse unos d otros
y percatarse de los que no las llevaban. Cuarta, que los confe-
saban en secreto, lo cual era indicio de que en la confesion les
daban algunas instrucciones, que recelaban se hicieran publicas;
y por este estilo eran las demds pruebas que el autor dei me-
morial alegaba para corroborar sus acusaciones. El Real Gobierno
remitid este memorial al Tribunal dei Lipu, donde fueron lla-
mados d declarar los jesuitas P. Judn Addn, P. Femando Ver-
biest, P. Gabriel de Magallanes y el P. Luis Buglio, los cuales
probaron hasta la evidencia la falsedad de cuanto se les impu-
taba; pero, como los dei Tribunal obraban de mala f£, no obs¬
tante estar persuadidos de la inocencia de los acusados, los sen-
tenciaron d prisidn en las cdrceles dei Himpu, es decir, dei Tri¬
bunal dei Crimen, donde se ejecutaban las penas de muerte. Esta
prisidn tuvo lugar en el dia 4 de Enero de 1665 , hasta el cual
dia duraron los interrogatorios, que en el Tribunal dei Lipu hi-
cieron d dichos religiosos ( 1 ).
El Tribunal de Ritos redactd un edicto, que presentd d los
cuatro dei Real Gobierno para su aprobacidn, en el que se or-
denaba destruir todas las iglcsias catolicas, quemar sus imagenes
y reducir d prisidn d todos los Misioneros en las cdrceles de
Pe-king. Este edicto fue modificado por los cuatro dei Real Go-
bernio, mandando que se quemasen los libros titulados Tieti-
Hio-Chutm-Kai y Tien'chu-kiao-yao, y que se llamase d los Misio¬
neros d Pe-king de orden dei Emperador, pero en lo tocante d
las iglesias t* imdgenes, que se esperasc la ultima resolucidn, que
d su tiempo se daria. En virtud de este edicto, mandaron los
Mandarines d Pe-king d la mayor parte de los Misioneros ( 2 ).
El 20 de Enero de 1665 , el juez de la plebe de Chi-nan-tu
mandd llamar d los PP. Antonio de Sta. Maria y Juan Balat,
jesuita, d los que preguntd: j que lcy y doctrina profesaban ? La
santa ley de Dios, unico Sehor y criador de todas las cosas,
contestaron. Volvidles d preguntar, si querian ir d Pe-king ? d
lo que respondieron. « Si hay orden de alld, ir 6 mos; pero si no
« la hay, no tenemos negocio alguno para ello ». Mand 6 el juez
que se volviesen d sus iglesias, y desde el dia 22 , anduvieron
llevdndolos de tribunal en tribunal, hasta que el 25 les pusieron
(1) Rtlacion dei I*. Antonio de Sta Marin, fcchadn en Cnntdn d 30 dc Abril de 1666,
part. 1 . § s. I. 6. Fr. Judn Marti en su Relacidn de China Sfs. ined. dei Arch. de la
Prov. Caj. II. I-eg. a. N. a y la Crornea de la Prov. de S. Pablo, Iit). V. caps. 1-4
inclusive. Vdanse d este propdsito las cartas dei P, Juan dc llaynin d'Ath S. J. escritas
en Macao desde el 1669 hasta el 1681, y publicadas por otro Jesuita cl P. H. Rosmans
en la Kevista « Annalectcs pour servir a 1 ’histoire cccldsiastique dc )a Bclgique » 1908,
a.me livraison, p&g. 197-334. (a) Rtlacion citada, part. a. $ I.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
L 08 FRANCI 8 CAN 08 EN EL
41
en la cdrcel publica entre ladrones, homicidas, revoltosos y sal-
teadores de caminos (i). En esta carcel les tuvieron cinco dias
con sus noches, pasados los cuales, volvieron d remitirlos al
Tribunal de la plebe, el cual ordeno, que ambos juntos fuesen
puestos en una de las iglesias con guardias de dia y noche, y el
13 de Febrero fueron conducidos otra vez al mismo Tribunal, y
sin ver al Mandarin, los llevaron d la cdrcel de la plebe, dis¬
tinta de la anterior, « pero nucho mds incdmoda que la primera
« — son palabras dei P. Antonio — lo primero, por ser muy
« estrecha para tantos presos como tenia, que adn puestos en
« pie y desnudos, arrimados unos d otros, como una gran mul-
«titud de ovejas en un estrecho aprisco, de este modo aun
« apenas cabian. Lo segundo, porque, aunque de dia nos daban
« lugar d todos los presos d salir d un corral inmediato, bien
• murado, pero antes de se poner el sol, nos Uamaban d cada
« uno por su nombre, que tenian en un arancel por escrito, y
« contdndonos como d reses, nos metian dentro hasta el dia sa-
« lido el sol, estando de noche todos ellos (sin exceptuar al¬
et guno) en cueros, como su madre les parid » ( 2 ). En esta in-
munda cdrcel permanecieron, suffiendo mil insultos y desver-
guenzas de los demds presos, 24 dias, y en 11 de Marzo, les
pusieron por fin en camino para Pe-king, acompaiiados de dos
alguaciles, d donde llegaron en 18 dei mismo mes, siendo los
primeros Misioneros que entraron en la Corte. Hospeddronse en
una de las dos iglesias que habia en la ciudad, las cuales esta-
ban ya sin ministros, por estar estos en la cdrcel, y alii perma¬
necieron hasta el 30 de Marzo, en que les pusieron en prisidn
en una miserable y hedionda carcel, fuera de los muros de la
ciudad, d la cual condujeron, asimismo, d los PP. Michael Tri-
gault, Christian Enriquez, jesuitas, y al dominico P. Domingo
Coronado. La cdrcel era tan estrecha, que apenas si se podian
mover los presos. He aqui como refiere el P. Antonio, lo que
padecieron en esta prisidn: « A mi, que de cuerpo soy flaco y
a seco como una sardina arenque, me cupo estar entre el P. Mi-
t chael Trigault, venerable anciano y hombrazo en su estatura,
« y entre el P. Coronado, dia y noche. Y todos cinco estdba-
« mos tan aprensados, que yo encorvado y sentado en cuclillas en-
a tre los dos, cuando se me ofrecia ponerme en pi£ para alivio de
« las corvas de las rodillas, 6 para alguna necesidad, no me podia
« desencajar entre los dos, sino con mucha fuerza y dificultad, y
« para volverme a encajar era de la misma manera. Y asi estuvimos
(1) Relatum citada, part. a. § a. (a) Ibid.
Digitized by Google
Original from
. UNIVERSITY OF MICHIGAN
42 L 06 FRANCI 80 AN 06 EN EL EXTREMO ORIENTE.
« 24 dias con sus noches todos cinco, salvo las horas que nos ile-
« vaban i juicio y nos volvian i la jaula, donde estibamos alegres,
« como ruisenores dei Sehor Altisimo i vista de los que pasaban
« por alii, y se nos arrimaban i la reja, mirindonos y admirindonos
« de nos ver asi en tal lugar ( 1 ).
« En 16 de Abril de 1665 , dia de jueves por la manana,.
« los cinco religiosos, que estibamos en dicha jaula, como rui-
« seriores, fuimos llevados al tribunal, atados por el cuello, como
« ovejas. Los dos, coligados en un cordel, y los tres, en otro.
« Cuanta gente habia en las calles, que era multitud, en vi£n-
« donos se quedaban embelesados, vi£ndonos ir ansi, tan de-
« samparados y risuehos, y algunos decian, que £ramos Obispos,
« Virgenes, Europeos. En el tribunal hallamos s61o uno de los
« jueces, tirtaro, despejado, que parecia cortes y benevolo, ex-
« tran<5 vernos cum vinculis , y mand 6 nos desatasen alii en su
« presencia. Pregunt 6 nos, si 6 ramos Obispos 6 s 6 lo sacerdotes;
a respondimos que sacerdotes solamente. Que, si &ramos de Por-
« tugal ? Respondit cada uno el reino de donde era. Sin mis
« examen nos volvieron i la jaula ( 2 )». El 17 de Abril, vier-
nes, volvieron i llevarles ante el tribunal, « donde nos molesta-
« ron, dice el P. Antonio, con importunas y falsas preguntas,
« hasta los 18 dei mismo mes inclusi ve, dirigidas todas i ver si
« de nuestras respuestas podian hallar alguna cosa, con que pu-
a diesen a criminar mis al P. Adin.... El modo de nos examinar
« fii 6 asi: i veces de dos en dos, i veces i cada uno de por
« si, que los demis no lo oyesen, ni &1 pudiese decirles lo que
« le habian preguntado; teni£ndonos en cada uno de estos dichos
« dias, horas y horas arrodillados sobre unas losas ante su pre-
« sencia, desde por la manana hasta medio dia y mis ( 3 )». El
interrogatorio que les hicieron, no s61o se referia al P. Adin,
sino tambi£n sobre la ley que profesaban y acerca de las ca¬
lumnias que les habia levantado Yam-kuam-Sien, i todo lo cual
contestaron, como era de esperar de tan buenos religiosos ( 4 ).
En 19 de Abril se public '6 un Real Edicto, que concedia perd 6 n
general i cuantos habia presos en las circeles de China, ex-
ceptuando los crimenes de lesa Majestad, los de parricidio, uxo-
(1) Rtlacufn cita da, part. 3. § 3. y la Cnfn. S. P. lib. V. cap. XI.
(a) Ibid. part. a. % 4. El P. Sta. Crus, en la Cr<fmca tU los Domimeos di PiUfittas
edic. 1793 . lib. a. cap. 35, dice, que « hubo orden que saliesen s< 5 lo A la visita primera
« tres de los cinco ministros, y atAndolos todos al pesado ramal de una cade na de
a hierro, vino A quedar en medio el P. Fr. Antonio de Sta. Maria, franciscano, y A
« un lado nuestro Fr. Domingo (Coronado) y al otro un P. Jesuita ».
(3) Rtlacion cit., p. a. § 5.
(4) Vdase este interrogatorio y las contestaciones de los Misioneros en la Rtlacion
dtada % 5.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LOB FRAN 0 I 80 AN 08
KL EXTREMO ORIENTE.
ricidio, salteadores de camino y cabezas de falsas sectas y doc¬
trinas. En virtud de este edicto, se desalojaron la mayor parte
de las circeles, y pusieron en libertad i los jesuitas Maga 11 anes,
Buglio y Verbiest, y mis tarde al anciano P. Adan. EI P. An¬
tonio de Sta. Maria y sus cuatro companeros de prisi 6 n creyeron
que i ellos tambi 6 n les alcanzaria el perddn general; pero des¬
pues de haberles hecho comparecer de nuevo ante el tribunal,
donde se les intimd el perddn con estas palabras: « El rey os
« escusa y perdona que sedis puestos en la circel dei castigo:
« manda que os pongamos en alguna casa, en que viviis en el
« interin, y que os senalemos el sustento necesario, que de su
« real haber os quiere dar», con gran sorpresa vieron que al
salir de tribunal les condujerdn a otra circel, peor aun, que la
que habian dejado. A les 24 horas de estar en esta circel, de-
bido al interas que por los presos se tomaron los jesuitas Ma-
gallanes y Buglio, les llevaron i un pequeno delubro de idolos.
El 9 de Mayo fallecid uno de los cinco religiosos presos, el P.
Domingo Coronado, y el 21 condujeron i los otros cuatro y
i tres jesuitas, que residian en una de las iglesias con relativa li¬
bertad mis i otro jesuita que tambi£n se hallaba preso, ante el
tribunal, « y i todos ocho, dice el P. Antonio, nos intimaron un
«Real Edicto, es i saber, que estuvi£semos todos juntos en
« aquella iglesia, que no tratisemos de predicar nuestra ley, ni
« hacer en publico lo demis que i ella toca, como la Misa &
« en el interin se diese la liltima resolucidn, despuas que lle-
o gasen los demis religiosos, que hay en el Reino(i)». Esta
ultima resolucidn no se dej 6 esperar por mucho tiempo, pues
en el mes de Agosto se di 6 otro Real Edicto, en que se de-
claraba falsa la ley de los cristianos, y se ordenaba, que los mi¬
nistros y predicadores de ella fuesen confinados en la ciudad de
Canton( 2 ) y puesto en ejecucidn este Edicto, en 13 de Sep-
tiembre, despuas dei medio dia, salieron pera el destierro 25
religiosos, i saber, 21 de la Compahia de Jesus, tres dominicos
y el P. Antonio de Sta. Maria, franciscano, los que llegaron i
Cant 6 n en 25 de Marzo dei ano siguiente. « Fuimos luego pre-
« sentados, dice el P. Antonio, ante el tribunal, i quien venia-
« mos remitidos. El Mandarin de 61, que se ha mostrado afecto,
« entre otras cosas preguntd i uno por todos, que i qu 6 ha-
« biamos venido i este reino? La respuesta fu 6 en voz alta y
« clara; que todos venimos solamente para promulgar la santa y
« verdadera doctrina y ley de Dios dei cielo en la China: que
« oido esto de 61, se sonrid, como quien dice: mire que arre-
(x) L. c. (a) Ibid. part. 3 . i a.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
44 L06 FRAN 0180 ANOS EN EL EXTREMO ORIENTE.
« pentidos vienen estos hombres de lo que se les impone por
« culpa y crimen de destierro ? y respondid, que aqui en la ciu-
« dad se nos daria una casa, en que estuvi£semos, que el rey le
« mandaba nos pusiese d todos juntamente con los moradores
« de Macan (Macao), que la estancia de ellos aun no estaba
« resuelta ni determinada, y que en el interin que se componia,
« descansdsemos aqui en Cantdn en la casa que nos senalaria, y
« asi nos despidid, y nos mand 6 poner en esta casa, que antes
« era iglesia y casa de los PP. de la Compania de Jesus, y en
« ella estamos al presente, no con guardas, pero como presos;
« pues no estd en nuestra libertad, ni volvernos a nuestras igle-
« sias, ni tampoco imos d Macan (i) ».
En este destierro y reclusion, permanecid el P. Antonio de
Sta. Maria hasta el 13 de Mayo de 1669 , en que lleno de me¬
ritos y virtudes, despuas de haber recibido con gran edificacion
de los demis religiosos presos, los ultimos Sacramentos, que le
fueron administrados por el P. Domingo Navarrete, entrego su
espiritu en manos de su Criador. El mencionado P. Navarrete,
religioso dominico, en carta, que con fecha 4 de Octubre escribio
d nuestro Provincial de Manila, entre otras cosas le decia: « Pidid
perdon d todos: di 6 las gracias d los RR. PP. de la Compania,
y declard, como me dejaba un papel firmado de su nombre para
todo lo que se ofreciera ( 2 )». Sus funerales se celebraron con
inusitada pompa por los PP. Augustinos, Jesuitas y Dominicos y
sobre su sepulcro, su ahijado P. Gregorio L 6 pez puso la siguiente
inscripcidn, que aun hoy dia se conserva:
A. R. P. Fr. ANTONIO A SANCTA MARIA.
ORDINIS MINORUM MINISTRO, ET PREFECTO VERE APOSTOLICO,
AB EXILIO CANTONENSI AD COELESTEM PATRIAM EVOCATO,
ANNO M.D.C.L.XIX.
DECIMO TERTIO KALENDAS JUNII.
Fr. Gregorius Lopez, Episcopus Basilitanuus,
ET VICARIUS APOSTOLICUS NANKINI
DATO SUO S. P. L. TESTAMATO SEPULCHRO,
LAPIDEM HUNC
GRAT1TUDINIS MONUMENTUM EREXIT ( 3 ).
(1) L. c. ^ 3.
(2) El P. Francisco Varo en su Historia de China, cap. 15. dice, que « estando
« para morir, dijo dclante de todos los Religiosos, que estaban entonces en Cantdn :
« que todo lo que habia escrito y cUcho aurea de estas materias (de los ritos), lo kabia
« insto asi en sus libros, y que asl lo sentio: gran prueba para mi de un Religioso tan
« terne roso dei Senor, que en aquella hora, no le remordiese la conciencia de cosa
m ninguna de las que habia escrito, sino que muriese con la opinidn en que babfan
« vivido 11 y todos los de su Religidn y de la nuestra en China ».
(3) Huerta, Estado gtogrdfico etc. Binondo 1865.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
L06 FRANCISCAN08 EN EL EXTREMO ORIENTE.
45
En i de Agosto de 1865 escribio a Manila et Iltmo. Sr.
Obispo, Prefecto Apostdlico de Kuang-tung y Kuang-Shi, D. Ce-
ferino Guillemin, la grata noticia de conservarse incorrupto y
exhalando fragante olor el venerable cadaver de Fr. Antonio de
Sta. Maria. En la misma carta se dice, que los gentiles acudcn
a su sepulcro con frecuencia, que ha obrado varios milagros y
que se conserva en buen estado la lapida en que se halla la ins-
cripcion anterior (1).
En Marzo de 1899, el que esto escribe fue con el Iltmo.
Sr. Obispo de Cebu D. Fr. Martin Garcia y Alcocer, con nucs-
tro P. Fr. Gilberto Martin, mds dos PP. Agustinos recoletos y
un P. Dominicano, d Canton, con el exclusivo objeto de visitar
el sepulcro dei P. Antonio de Sta. Maria, hospeddndonos en la
Casa-Mision de los PP. Franceses. El Vicario Apostolico de Can¬
ton, conocedor de la actitud de los Chinos con los europeos, no
permitid que fueramos toda la comitiva y solo se lo permitio al
Iltmo. Sr. Alcocer y al P. Fr. Gilberto Martin, acompahados de
un diacono chino, quienes, estando de rodillas ante el sepulcro
dei siervo de Dios, corrieron grande peligro de perder la vida
d manos de una inmensa multitud de chinos infieles, que les
cereo, y les hubieran asesinado, sin duda, d no haberse aco-
gido al resguardo de dos soldados, que se hallaban en la puerta
de una pagoda, los que dispersaron las turbas, y aun con esto,
les apedrearon, alcanzdndoles algunas piedras.
Muchos elogios se han escrito, celebrando la ciencia, los
trabajos sufridos en las Misiones y las virtudes her6icas de este
Religioso, que omitimos, por no hacer interminable esta nota
biogrdfica, contentdndonos con insertar los siguientes, por ser
completamente desconocidos.
En la Relaci6n mandada por la Provincia de S. Gregorio,
en 15 de Mayo de 1679, al Capitulo General, se hace la si-
guiente memoria dei P. Antonio de Sta. Maria: « Pater Fr. An-
« tonius a Sta. Maria, Sacrae Theologiae Lector, Praefectusque
« Apostolicus magnae Sinae, qui in lucrandis animabus fuit vigi-
« lantissimus, et post multas procelas in mari, carceres ac vin-
« cula, quae inter Hereticos et gentiles, propter Fidei Catholicae
« et Apostolicae Romanae defensionem pertulit, plenus virtutibus,
« et in civitate Sinarum, quae dicitur Canton, quasi in carcere
« a gentilibus detentus, ne sanctum Evangelium promulgare: ibi
(1) Huerta ibid. Con fecha 2 $ de Enero de 1875 el mismo limo. Guillemfn escribid
otra carta, dando notie ias, sobre el estado de conservacidn, en que se hallaba el se¬
pulcro dei P. Antonio de Sta. Maria, € implorando una limosnn para repararlo. La
carta fud pnblicada en. la Rerista, La Palestina, an. I. pdgs. 95-97.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
L08 FRAN0I8CAN06 EN EL EXTREMO ORIENTE.
« post multos labores requievit in pace: anno 1669, aetatis vero
« suae 67, et in Religione 49, sepultusque fuit (Deo mirabiliter
« disponente) magno concursu Christianorum in vastissimis illis
« regionibus (1) ».
En el Martirologio de los Descalzos, compuesto por el P.
Pedro de Jesus en 1744, se lee: « III idus Maii. Canton in magno
a Imperio Chinnense, V. Fr. Antonius a Sta. Maria, Praefectus
« Apostolicus ab Innocentio X institutus, cum amplissimis facul-
« tatibus, qui in persecutione ad annos 1664 contra Ministros
« Evangelicos mota, vinculis alligatus, et in carcere inclusus, per
« quinque annos toleravit oprovia, et substinuit irrisiones, firmis-
« simus > in confessione Fidei perseverans, in carcere occubuit
«anno 1669(2).
EI P. Gabriel Magallanes, jesuita, companero de prisi6n dei
P. Antonio, escribid al P. Bumaventura Ybdfie^ la siguiente Carta:
« M. R. P. Fr. Buenaventura Ybdnez: se que tendrd vuesa Pa-
« temidad alguna pena, oyendo decir de la muerte de su dulci-
« simo companero el M. R. P. Fr. Antonio de Sta. Maria; pero
« tambi6n tendri vuesa Paternidad gran consolacidn, en oir que
« 61 se pasaba i mejor vida, a dd esti (como lo tengo por cierto)
« ya seguro de si, y solicito de sus hermanos, que aiin milita-
« mos en este valle de Ugrimas; ni otra cosa podemos creer de
« un tan gran Religioso, tan apostdlico Misionario, y de un tan
« insigne varon, honra y gloria, por sus partes, letras, y virtu-
« des de su Santa y Serdfica Religion, 61 se goza, no sdlo dei
« premio de sus muchas y santas virtudes, sino tambien de la
« corona dei martirio, que alcanzd muriendo aun en el destierro
« y prisidn; en que quiso nuestro Senor pagarle sus grandes
« trabajos y servicios con tan gloriosa muerte; y i n6s, que
« aun estamos en campo, animarnos i obrar y vi vir, como 61
« obr6 y vivid, para que podamos alcanzar la dichosa muerte
« que 61 murid, y la eterna vida, que, como piamente creemos,
« alcanzd; las muchas contiendas y cuestiones, las clrceles y ca-
« denas, las fatigas y trabajos, asi al tiempo de la persecucidn,
« como despues de ella, todo lo habemos escrito, y vuesa Pa-
« temidad lo tendrd oido y asi no lo repito. Pekin 20 de
« Enero de 1673. Gabriel de Magallanes, jesuita (3)».
Pastrana y Enero io | ipoS. (Continuard).
Fr. Lorenzo P£rez, O. F. M.
(1) Archivo de Ia Prov. Caj. 30. Leg. I. ano 1679. (a) Ibid. Caj. a8. Leg. 3.
(3) Puga, Crthticas de la Prov. de S . Gregorio, tom. 4. Trienio 35, copia cata carta.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA
CONTINUATIO ET FINIS
CHRONICAE FRATRIS IORDANI DE JANO 0. F. M.
Inter fontes historiae franciscanae, quos ultima tempora nobis
praebuerunt, pauca tantam, praesertim ad initia ordinis perspicienda,
attulerunt utilitatem ac Chronica, quam Fr. Iordanus Ianensis in
capitulo Halberstadensi 12G2 celebrato, volente Fratre Bartholomaeo
ministro provinciali Saxoniae, dictavit Fr. Balduino Brunsvicensi. Fra¬
ter Iordanus, qui cum sancto Fundatore in Umbria vixit, qui inter
primos Fratres in Germaniam intravit, initio conventuum multorum
ipse interfuit ac omnes vicissitudines per quadraginta annos testis
inspexit, de multis, iisque gravissimis rebus solus testimonium nobis
exhibuit. Ipsi inprimis debemus, quod de inchoante ordine in Ger¬
mania melius instructi sumus, quam de ceterarum regionum provinciis
exordientibus.
Chronica saeculis elapsis a pluribus ordinis chronistis in Germa¬
niae partibus citata et diligenter adhibita est. Fr. Nicolaus praecipue
Glassberger (1), qui magnam suam Chronicam circa initium saeculi XVI
(obiit 1508) finivit, et Fr. Ioannes de Eomorowo, qui «Memoriale Ordinis
Fratrum Minorum» eodem fere tempore compilavit (2) plura ad verbum
a Fratre Iordano transcripserunt. Chronicon pariter Basileense a nobis
paucis ante annis editum (3) et Chronicon monasterii Ribenicensis (4)
saepius plane Chronicae Fratris Iordani, quam non citarunt, conve¬
niunt. Ast praeter illas regiones ignorata ignotaque remansit. Wad-
dingus ipse nec Iordanum nec Nicolaum Glassberger prae manibus
(1) Cuius Chronica ap. AF II, (18R7), 1-501. Cf. AFH II, G78.
(2) Ediderunt Xaverius Liske et Antonius Lorkiowios, ap. Monumenta
Polomiae Idetorira, V, Leopol. 1HHH, p. 1-418. Plura etiam ex Pratro Iordano
desumpsit eiusdem auctoris Ti-actotn» Cronice Fratrum Minorum Obeeroaneie,
quem edidit Kenricus Zoissborg tomo 49. oollectionis Arr.hio far OeterreirhurJie
GemJiiclUe, 814-425, Vindobonae 1H78.
(8) In Romuche QuartaUrfirifl, t. XIV (1900), titulo Chromk der Stramtmrger
FrauzukaHerprovim, pag. 285-255.
(4) Denuo edidit Fr. Teolien, /Jie Chronikeu, dee Kleeteru Rilmitz, in Meck-
lenburgisclte OuechicbtwiuoUun, t. I, Scbweriu 1909.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
48
CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. M.
habuit, sed pauca illa ex Glassberger excerpta, quae nomine Chroni¬
cae anonymae in primo Analectorum Franciscanorum tomo(l) edita
habentur.
Partem priorem Chronicae Iordani ante quadraginta circa annos in¬
ventam ediderat Georgius Voigt (2) et ex eodem codice Berolinenai
tomus primus Analectorum (3). Pars ulterior tandem inventa est in
codice 357 bibliothecae granducalis in Karlsruhe, civitate primaria
Badeniae, sitae (4). Codex sex tantum continet folia; primis quatuor
habetur continuatio Chronicae nostrae, duobus ultimis exstat Catalogus
sanctorum Ordinis, de quo alia occasione dicemus. Folio primo et parte
folii secundi leguntur Chronicae Fr. Iordani numerus 58 a verbis *et
uno socio pro ministro postulando > et omnes numeri sequentes, qui
iam inveniuntur in duabus dictis editionibus; post quos chronica con¬
tinuatur folio secundo et duobus foliis sequentibus, desinens f. 4r
verbis «In Lipzk electus fuit fr. Ulricus de Indagine et celebravit
capitula etc. *. Folia nostra sunt fragmentum libri saeculo XV scripti,
cuius aliae partes hucusque desiderantur. Anno 1786 a bibliothecario
bibliothecae, in qua nunc asservari diximus, ex libris a noto scri¬
ptore Antonio Iulio von der Hardt, Helmstadiensi, relictis empta et
paucis ab hinc annis religata sunt.
Fragmentum hoc anno 1907 a nobis typis datum est (5) et anno
sequente a cl. Bohmer (6). Quia hae editiones aliquantulum tamen
differunt, nostra insuper in periodico paucis nonnisi pervio habetur,
obsequimur directioni huius periodici novam editionem desideranti (7),
idque eo carius, quia occasionem nobis praebet gratissimam, de illis
locis, in quibus Glassberger a Chronica nostra discrepat, in notis ad¬
ditis agendi.
Praemittimus nonnulla de auctore eorum, quae in fragmento no¬
stro referuntur. Cum ex ipso Fratris Iordani prologo sciamus, ipsum
Chronicam anno 1262 dictasse, omnia ad hunc usque annum relata
ipsi Iordano attribuet quicunque; idque commendatur tum ex magna
dicendi similitudine, quae inter praecedentia et haec nova elucet, tum
testimonio auctorum; Glassberger et Ioannes de Komorowo enim non-
(1) 1HH5, p. 279-300.
(2) Ap. AUiamllungen der kgl. n&ch». Gesellschaft der Wis»., vol. V, Leip-
*ig 1S70.
(8) 1HH5, p. 1-19.
('1) Cfr. Die Hatultchriflen der Grotthcrzof/lirh Baditchen Hof- untl LandeJti-
blmthek, t. IV, Karlsruhe LKfXi p^. 42, ubi hoc modo desoribitnr: 0 f. 205x142
8. XV. Fragmentum aunalium ordinis 8. Francisci (De Iordano ac de Frau-
cisci reliquiis inde ab anno 1220).
(ii) P. Lctnmeus Leon. O. F. M. BnuduttUrk der ttUeeten Chronik tler mtchei-
m ite h Framifkauer/irovinx apud: Die tt/O-Junerhe Frnnzi»kanerjtrooinz vom hl.
Krenz, Jahrhuch 1900. Dlissoldorf, cf. AFH II. 017 19(f7. in-4", pp. 154 [p. 7-18).
(Ii) Bouhmcr K. Chronica Fratri» lonlani , eduli/, noli» et commentario il/u-
•travit II. B. — Paria, Fischbacher, 190K, pp. LXXXII, 95. ap. Collertion
d 1 2 * * * * 7 et nile» et de documen/» »ur 1'hutoire religieuee et litUraire du Moyea-dgtu tom. VI.
- Cf. AFH II, <>47-50.
(7) Cf. AFH II, 648.
Digitized by GOOgle
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CONTINUATIO CHRONICAB FR. IORDANI DE JANO O. F. M. 49
nulla ut dicta fratris Iordani exhibent, quae reapse in hoc nostro
fragmento leguntur (1).
Difficilius de narratore eorum, quae post annum 1292 facta oc¬
currunt, iudicare possumus. Statim in hac parte duas distinctas in¬
venimus narrandi species. Ab anno 1295 usque ad finem paucis solis
verbis absque adiecto enumerantur ministri provinciales et capitula
ab ipsis celebrata. Ea vero, quae annos 1292-1295 respiciunt, in modo
dicendi magis conveniunt chronicae Iordani; singulis ministris dantur
enoomia, paucis quidem at selectis verbis, quae aliquando eadem sunt
ac apud Fratrem Iordanuin (2). Unde ipsum Fratrem Balduinum, qui
priorem partem dictante Fratre Iordano scripsit, huius quoque partis
auctorem dicere licebit (3). Nec obstat, quod in indicando tempore
electionis Fratris Othonis et Fratris Borchardi error invenitur. Auctori
quidem coaevo haec minime conveniunt; ast ex aliis adiunctis in ipsa
chronica relatis, apparet hoc loco textum in codice nostro esse corruptum.
Quod vero res a Iordano narratas attinet, non ea ibi habemus,
quae ob partem hucusque notam de continuatione desiderata spera¬
vimus. Post causam Fratris Eliae finitam, Iordanus nonnisi nomina
ministrorum generalium et tempus, per quod ordini praefuerunt, bre¬
viter indicat. De cetero moratur in historia provinciae suae Taxoniae
referenda; idemque facit continuatio ultra annum 1292 procedens,
quae in fragmento nostro subsequitur. Pluribus locis, quod supra iam
diximus, discrepat libellus a chronica Nicolai Glasslterger, qui alium
adhibuit codicem, eumque saepius nostro meliorem. Ex aliis tamen
documentis differentias illas solvere et rectmn eligere licet, id quod
in notis huic editioni adiectis ubique fecimus.
Quibus praemissis fragmentum ipsum damus, incipientes a loco,
in quo codex Berolinensis desiit, praetermissis illis (4), quae iam apud
Voigt et in tomo primo Analectorum leguntur (5).
(1) 61assbergerex.gr. p. 02 «le Kr. Allicrto Pisano agetis refert : • Frater au¬
tem Iordanus dicit, quod octo iuciiw^s profuit •; quae rea|>so iti nostro fragmento
leguntur. Ioannes vero in dicto Trarlatu pg. 818 «hqtositionem Kr. Elino eodem
modo ac fragmentum narrat citans Fratrem Iordanum, • qui Ime in sua cro-
nica conscripsit*. Cf. Memoriale eiusdem, 1. o. V, 92, ‘)l e te.
(2) Redit v. g. verbum «obtinuit cessionem *, ubi dicitur de Fratre Hor-
chardo, quod Iordanus de Frat.iv Conrado loquens adhibuerat.
(8) Convenit Olassliergor, qui p. 21 plura ex chronica i|wa Fratris Iordani nar¬
rat, finietis verbis: « Haec ego cx memorati fratris lialduini scriptis extraxi ».
(4) Loci minori* vel minimi momenti, in quibus «ditio a Rolinmr facta
discrepat, non notantur.
(5) Ad i icimus vero n M 01, ap. Iloehincr p. l<», ap. AF I, 10, parenthesibus
signando quae ap. AF desunt et. «|ua«» Boehnmr e GlaHsl»ci'g«T, recto supple¬
verat, cf. AFH II, <150: « A uno Domini 1221 quarto nona» Februarii jto»/ di»i:e»-
antiM b. Fraw.inci, Frater A Ibertu* ile Pina, minisfrr Theutoniae, profn:t.n ru» ai/ ca¬
pitulum generale jtro eligendo primo miniitro generali , ronctu-atiu nmnihn» T/icu-
tome cu»todibu» et praei lirator Ume et gantiani», tenuit capitulum in Mog uncia. In
quo capitulo [Frater Nicolau» a cuettnlia Saxuniac abeofutun, cicariu» eat iniit it ut ue
et ei Fr. I^eonardu» IjonJtanlun aucoexait. #S 'icque rebua ordinalia, Fratct Alberi na
cum Fratrilm», quoa elegerat, ail generale capitulum profectu» eat. /u quo capitulo\
Frater Io)innues Paren» cici» Romana» eI dominua legum de ricita/e (UiateUana na¬
tu», generali» prini u» in ortlinc e»t eleclu»». — lti nostra «ditione numeros ilixta
modum a ol. Boohiner assumptum distinximus.
A r c hi n mm Franoiacammm Hidoricum. — As. III. 4
Digitized by
Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
60 OONTINUATTO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F.
Continuatio et Finis Chronicae Fr. Iordani de Jano O. F. M.
64 . Et consedentes factoque inter fratres, qui convenerant, scru¬
tinio conscripserunt quecunque scire poterant et probare de facto de
fama contra Helyam. Quibus coram papa recitatis facte sunt coram
papa disputationes de proposito (a). Quam deceptationem ( b ) dominus
papa sic sedavit dicens: Ite et deceptate inter vos et obiectiones et
responsiones ad obiecta conscribite et mihi presentate, et ego iudicabo.
Quod et factum est. Unde dominus papa, auditis et perlectis obie-
ctionibus et responsionibus, diffinivit, ut fratres ibi congregati ,redi¬
rent ad suas provincias, (f. 2 T ) et de diversis provinciis (c) et ma¬
xime de illis, que de reformatione ordinis questionem moverant, mit¬
terentur XX fratres maturi et discreti, qui IIII septimanis ante
capitulum generale convenirent Rome, qui super statu et reformatione
ordinis ordinarent.
65 . Anno ergo Domini MCCXXXIX 0 , secundum quot (!) dictum
est, fratres (d) discreti de diversis provinciis missi Romam venientes
de consilio et (e) voluntate domini pape et approbatione capituli ge¬
neralis ordinaverunt, ut electiones ministrorum, custodum et guardia-
norum essent, [et] quedam alia, que adhuc hodie servantur. Insuper
statuerunt, ut ministri singuli in suis provinciis tenerent capitulum
unum et subditi duo.
66 . In eodem capitulo fr. Helyas, cum prefuisset annis septem,
absolutus est et ei fr. Albertus de Pisa substitutus et per dominum
papam confirmatus.
67 . In eodem capitulo provincie sunt distincte.
68 . In eodem capitulo fr. Johannes de Plano Carpinis, minister
Saxonie, est absolutus, et ei fr. Conradus de Wormacia substitutus;
qui, quia non recepit mandatum, non acceptavit officium. Quot(!) so¬
ror Agnes de Praga audiens misit ad papam, et sic institutionem
fratris Conradi revocavit
60 . Eodem anno post capitulum romanum fratres Saxonie, facto
provinciali capitulo in Magdeborch (f) in nativitate beate Marie vir¬
ginis elegerunt fratrem Marquardum Parvum in ministrum. Hic factus
minister ordinis sui zelator magnus fuit et austere vite. Hic bonis (</)
benignus et malis durus et incorrigibilibus austerus. Hic in negotio
ordinis contra Helyam laborans perpetuam infirmitatem incurrit; in
qua etiam est minister electus; propter quam infirmitatem, quia exem¬
pla austeritatis dare non poterat, que aliis imperabat, ipsum oportebat
absolvi.
(а) Glassberger, p. 59 disceptationes de propositis.
(б) Bflhmer hio et paulo post dieceptationem.
(r) Gl. addit intimaront de his necessariis.
(d) Gl. p. 01 omittit fratres.
(e) Gl. omittit de consilio et; of. Koniorowo, Memoriale p. 91.
(f) Gl. p. OH omittit in Magdeborch.
(jj) Ita Gl. p. 02; Codex bonus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. U. 51
70 . Anno Domini MCCXL° X° kal. februarii fr. Albertus mi¬
nister generalis tertius, cum prefuisset menses octo et dies aliquot,
obiit; et ei fr. Haymo anglicus successit.
71 . Anno Domini MCCXLII 0 fr. Haymo tenuit capitulum in
Aldenborch in festo sancti Mychahelis et in eo fratrem Marquardum
absolvit. Capitulum vero institutionem ministri provincialis generali
ministro commisit. Generalis autem recedens fratrem Iordanum vica¬
rium instituit et sic fratrem Got (f. 3 r ) fridum ministrum dedit.
72 . Anno ergo Domini MCCXLIII 0 Gotfridus provinciam intra¬
vit (1). Hic vir in comedendo et bibendo temperatissimus fuit, com¬
munitatis amator et singularitatum persecutor. Hic bonis benignus et
mali» austerus fuit. Hic viam, quam fi*. Marquardus inceperat, tenuit
et per tres annos et menses aliquot provinciam laudabiliter rexit.
73 . Anno Domini MCCXLIIII 0 obiit fr. Haymo; et eodem anno
successit ei fr. Crescencius. Hic de singulis provinciis binos (a) fra¬
tres ad conventum Romam (b) vocavit, ut ad curiam transeuntes qui¬
que sue nacionis fratres pro consiliis invenirent; sed curia apud Lug¬
dunum longam moram contrahente, fratres sic missi ad suas provin¬
cias sunt remissi. Illo autem tempore fratres per Fredericum ab im¬
perio sententialiter in consilio lugdunensi depositum valde vexati sunt
et de locis suis in multis provinciis confusibiliter eiecti, multi detenti,
aliqui etiam interfecti pro eo quod mandatis ecclesie obedientes (c)
tanquam filii pie matri viriliter astiterunt, quod praeter fratres Mi¬
nores nulli alii religiosi fecerunt.
74 . Tunc temporis Sifridus Maguntinensis archiepiscopus (2) fra¬
tribus gravis fuit.
76 . Anno Domini MCCXLVII 0 fr. Gotfridus minister Saxonie
cum annis tribus et menses aliquot prefuisset, in capitulo Ludonensi
est absolutus et fr. Conradus lector Hildensis (d) vicarius est insti¬
tutus. Et eodem anno in capitulo Hallensi in nativitate beate Marie
virginis celebrato in ministrum Saxonie est electus et circa festum
beati Martini confirmatus. Hic in pace sibi per antecessores suos ac¬
quisita provinciam in disciplina et rigore, in magna maturitate et or¬
dinis observantia gubernavit. Et cum prefuisset annis fere XVI, la¬
bore fatigatus et attediatus cum multorum fratrum dolore et cum
maxima et importuna instantia obtinuit cessionem.
(a) Gl. p. 66 bonos. (6) B. Romanum.
(c) B. obedienUr. (d) Gl. addit de Brunsohwick.
(1) Plores hio apud Glassberger habentur errores: capitulum in Alden¬
borch 1241 oelebratum p. 68 dioit; Frater Gotfridus secundum ipsum 1242 in
■provinciam intravit, p. 65; capitulum vero generale cum capitulo Hallensi ad
annum 1245 remittit, p. 69. — Salimbene, ed. Parm. 1857, p. 62, 187, 148; ed.
Holder-Egger, (1905-8), 178, 809, 815, aliisque testibus, scimus capitulum illud
generale reapse 1247, siout chronioa nostra refert, fuisse. Frater vero Gotfridus,
qui usque ad hunc annum «annis tribus et menses aliquot • praefuit, ante
annum 1248 non intravit; alias diutius praefuisset.
(2) Sigfridus HI archiepiscopus ftiit 1281-1249.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
62
CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO 0. 9. M.
76 . Anno Domini MCCXLVIII 0 (1) in capitulo Lugdunensi fr.
Crenscius (!) est absolutus, cum ipse et fr. Haymo annis VII prefuis-
sent. Et eodem anno fr. Iohannes de Parma est ei substitutus.
77 . Anno Domini MCCLVII 0 (2) in capitulo Romano in purifi¬
catione celebrato fr. Iohannes de Parma minister generalis est abso¬
lutus, cum prefuisset annis X, et ei fr. Bonaventura lector Parisiensis
est substitutus.
78 . Anno Domini MCCLXII 0 (a) fr. Conradus minister Saxonie in
capitulo Halberstadensi est absolutus; et in eodem capitulo 111° kal.
maii in primo scrutinio fr. Bartholomeus (b) minister Austrie in mi¬
nistrum Saxonie concorditer est electus et ibidem per fr. Conradum
auctoritate generalis ministri est confirmatus. Et convocatus (c), quia
absens electus fuit, ad petitionem fratrum licet cum dolore electioni
de se facte consentiens capitulo presedit eidem et cum consolatione
fratrum terminavit.
m
{Continuatio I ].
Anno Domini MCCLXXII 0 in capitulo Magdebnrch electus fuit
fr. Conradus de Brunswik, qui fuerat minister ante fr. Bartholomeum.
Qui provinciam satis religiose rexit aliquot annis; et cum irent ad
capitulum generale celebrandum in Assisio, ubi declaratio regule:
Ecce (!) qui seminat etc. (3), ex is tente in regimine generalis ministerii
fratre Bonagratia, cum veniret Bononiam, infirmitate calculi et etiam
aliis, ut creditur, expiravit.
Anno Domini MCCLXXXII 0 (4) vel circa electus fuit fr. Otho
de Regensten, filius comitis, nobilis genere, sed nobilior moribus, qui
fuerat gardianus in Hildensem et |>ostea custos Magdel>orgensis, in
capitulo Hall>erstadensi; ivit ad generalem Romam, ne contirmaretur,
sed non profecit. Unde confirmatus sine cursu (?) optimo exemplo rexit
provinciam; ivit enim mendicando in pluribus domibus provincie ho-
stiatim pro cerevisia et )>ane. Unde tertio anno regiminis in capitulo
generali Argentinensi occulte opt.inuit litteras fratribus nescientiIms
cessionis.
(a) Codex erronee MOCLXVII. (//) Ol. p. 7<* addit quondam.
(*•) Ql. p. 7<> vocatus.
(1) Scriba hic erravit; paulo ante n. 75. ipso capitulum Lugdunense ivote
anno 1247 celebratum dixit. Agitur de Fr. Cresco ut in ab Aesio.
(2) Olassberger contra Saliniliene aliosque capitulum hoc in annum 1251»
reiicit, p. 74.
(!i) Bulla Nicolai III « Exiit </Hi ««tutwa/ > (127!*); Hbaitdea, JiuU. Fixmh\ 111,
401, n. 127.
(4> Ex ipsa chronica textum iioMtrum lux*, loco corruptum esse up|*iret.
Quum Frater Otho 12H2 «tertio anno sui regiminis* obtinuerit cessionem,
electus est anno 1279, quod et (Hawberger, p. dicit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CONTINUATIO CHBONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. M. 53
Anno Domini MCCLXXXV°(1) electus est fr. Borckardus de
H&llis, lector in Lubek, vir utique litteratus, et rexit provinciam XII
annis pacifice et multa tenuit capitula in diversis locis. Et cum esset
capitulum in Assisio, optinuit contra multorum fratrum voluntatem
in provincia cessionem.
(Continuatio II).
Anno Domini MCCXCV 0 in vigilia sancti Francisci (f. 4 r ) in ca¬
pitulo Vribergensi electus fuit fr. Iohannes, lector in Magdeiwrch,
dictus de Nova Civitate.
Anno Domini MCCXCVII 0 in capitulo Erfordensi electus fuit
fr. Iohannes de Soltwedel, lector Luhicensis.
Anno Domini MCCXCIX 0 in capitulo Angermunde ree lectus fuit
fr. Borchardus de Hall)erstat (2).
Anno Domini MCCCVII 0 electus fuit fr. Thoinas de Kyritz, le¬
ctor Erfordensis.
Anno Domini MCCCXVII°(3) electus fuit fr. Henricus et celebravit,
multa capitula Berlin, Hallterstat (4), Hyldensem, Erfordie, Lubeke.
Anno Domini MCCCXXII°(5) electus fuit fr. Werherus de Ril>-
bein (a) et celebravit capitula Magburg (!), Wratislavia, Molhusen,
Halberstat.
Anno Domini MCCCXXV 0 (6) electus fuit fr. Iohannes de Apen-
bork ( b) et celebravit capitula iu Lipcz, Bremis, Salvelt.
(«) Gl. p. 128 Wernherus de Rcbnitz; B. WernherH* <le Iiibbeitt.
(b) Gl. 1. c. Appinberg.
(1) Hic pariter corruptio habetur. Si Frater Borchardus anno 1205 in ca¬
pitulo Assisiensi obtinuit cessionem, |»oatquam « rexit provinciam XII annis »,
ante annum 1285 certo electus est. Convenit auctor /1 totalium Minorum Prn *-
* icor hui ap. Scriptore* Herum Prtomcnrum, t. V, Lijeiae 1H74, p. (>4H, qui narrat :
• Anno Domini 128-1 domus Fratrum Minorum in Novoca9tro [Neuenburg,
non Neustadt, sicut apud Eubel, Provinciale, p. 80, ct Analecta Franc., t. IV,
p. 552, not. 2 legitur] i*ecepta est jx>r fratrem Burchardum ministrum Fratrum
Minorum provincie Saxon io in provinciali Vratislauiensi capitulo». Teste
Glassberger et Epitome Lipeiemti, apud Dfthmcr, I. e. p. 78, capitulum illud
Vratislaviensc fuit secundum inter capitula a Fratri» Burchardo celebrata;
unde electionem ipsius in annum 12H2 remittimus, et opinio, quam Bfihmer
p. <>4, not. 2 exhibet verbis: « Le proviucialat de Saxo fut douc vacant de
12H2-12H5», corruit.
(2) Supra (ad 1285) chronica illuni rootc nominavit « de liallis »; c fr.
Glassb. p. 1(».
(8) Cum teste Nie. Glassberger Fr. Henricus statim post suam electionem
capitulum generale Neapoli 1818 celebratum adierit, p. 121, ehvtionem suam
cum ipso Glassberger ad hunc anuum 1810 romittamus oportet.
(4) Glassberger et Epitome Lip*iemtiit hic. habent «Hallis».
(5) Glassberger, p. 128, Fratrem Wemherum 1820 electum narrat; sed sibi
contradicit, referens simul, antecessorem i|>aius 1810 eliHitum septem annos
rexisse.
(<*) Glassberger, p. 185, electionem Fratris Iohannis 1824 factam dicit ;
ftdso tamen, quia tunc decet tempus pm capitulis al>. antecessore secundum
ipsum Glassberger celebratis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
54 CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F.
Anno Domini MCCCXXX 0 (1) electus fuit reverendus pater Wer-
herus de Apenbork (2) et celebravit capitula Dresden, Prenslavia, Bu-
densyn, Stendal, Hallis, Lupek, Swidenicz, Cycze, Luneborg, Erfor-
die, Magdeborg, Berlyn, Dresden, Angermunde, Budensin, Rostok,
Swidenicze, Wida, Brema, Kyritz, Magdeborg, Brunswik, Erford,
Dresden, Budesyn, Wyda, Hallis (3), Hoc fr. Rudolfus, minister Su¬
perioris Almanie ac vicarius generalis ministri, celebravit; et electus
fuit Bertoldus de Honovere lector Halberstatdensis concorditer, et
non deficit nisi propria vox.
Anno Domini MCCCLIX 0 in Lipzk electus fuit fr. Ulricus de
Indagine et celebravit capitula etc.
E Collegio ad S. Ludovicum (Vlodrop).
Fr. Leonardus Lemmens, O. F. M.
(1) Glassberger, p. 145, ipsum in capitulo Dresdensi 15328 electum esse dicit;
cui convenit documentum datum « Hallis anno Domini 18532 in die Pentecostes
in capitulo provinciali *, ap. Mecklenhurger Urkundenbuch, t. VIII, n. 5888.
Quum enim capitulum Hallense quarto loco capitulum illud Dresdense se¬
quatur, hoc ultimum in annum 15328 remittendum videtur.
(2) Glassberger loco « de Apenbork » habet « secunda vioe * p. 145. Ast ex
pluribus documentis scimus ab anno 15328 usque ad annum 1854 Fratrem
Wernherum de Apenbork fuisse ministrum. Ex. gr. die 4 Nov. 1884 de
licentia « Fratris Wemheri de Appenborg ministri et visitatoxis nostri * cla-
rissae in Seuslitz faciunt contractum permutationis, cf. Codex diploiuaticue Sa¬
xoniae Regiae, II, 4, n. 208; die 20 maii 15349 electioni abbatissae monasterii
Bibenicensis praefuit « minister provinciae Saxoniae Frater Wernerus de
Apenborch », cf. Chroniken dee Kloetere Rifmitz, 1. c. p. 317; die 81 Maii 1854
inter testes in documento soi*orum S. Clarae de Weissenfels nominatos pariter
nominatur « Frater Wemer de Appenbui - g, minister provinciae Saxoniae», cf.
Urkundenburh dee Hochetiftee Mereehurg, t. I, n. 1051. Frater vero Werahenis
de Ribnitz, quem Glassberger 15328 reelectum esse dicit, 1881 in pluribus do¬
cumentis monasterii Bibenicensis vocatur « minister provincie terre sancte,
quondam minister provincie Saxonie»; cf. Mecklenburger Urkundenbuch, t. VIII,
n. 5215, vel «lector Hallensis, quondam minister provinoie Saxonie»,*). o.
n. 6216, 5217, 6219.
(8) In enumerandis capitulis sub Fratre Wernhei*o de Apenbork celebratis
Epitome Lipeieneie fere ubique chronicae nostrae convenit — omittit capitulum
Dresdense secundum chroniram post capitulum Berolinense celebratum; —
Glassberger vero pluries differt; secundum ipsum, p. 145, Fr. 'Wemherus «per
biennium non tenuit capitulum »; chi*onica nostra vei-o praeter capitulum anno
1828 Dresdae oelebratum, in quo Frater Wernerus de Apenbork electus est,
et capitulum Hallense anni 15354, in quo reoepit successorem, 25 capitula, i. e.
pro quolibet sui regiminis anno, enumerat. In Epitome Lipeiewri, I. c. p. 79,
doest capitulum hoc Hallense; ast illud reapse 1854 celebratum esse, constat
ex epistola a Fr. Boivhardo ministro ad custodem Misnensem anno 15378 di¬
recta, qua iubet, ut in singulis conventibus habeantur « acta capituli pro¬
vincialis per patris nostri generalis ministri vicarium* anno domini 1854 in
Hallis in festo sancti Miohahelis celebrati •; ofi*. Codex diplom . Saxoniae Regiae,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE OBD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
56
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM
8EU “ ORDINATIONES DIVINI OFFICII „
sub B. Iomm de PiriM Miaistro Gli «aaaatae au. 1254
Qualia et quanta fratrum Minorum devotio contulerit, tum in pro¬
pagatione Romani ritus generaliter loquendo, tum etiam particulariter
in reformatione et propagatione Breviarii romani, vix paucis re peri es
vel penes ipsos recentissimos S. Liturgiae historicos, eo quod multa
adhuc lateant elementa huius historiae illustrandae (1).
Ad haec igitur elementa quodammodo augenda, nos etiam aliquan¬
tulam conferre operam intendimus, edendo primum, genuinum, vetu-
stissimumque CeremonuUe Ordinis Minorum, quod alias nonnisi mu¬
tilum, vel immutatum, vel interpolatum, circa initium saeculi XVI
pluries nostrates ediderunt.
Sed, antequam de hoc Ceremoniali disseramus, praestat hic bre¬
viter pauca praemittere de origine et reformatione Breviarii romano-
seraphici in decursu saeculi XIII.
1. — De Breviario R o m a no B er a phloo in deeum eaeo. XZZZ.
— Teste Abaelardo, suo adhuc tempore (c. 1140), < in divinis Offi¬
ciis diversas et innumeras Ecclesiae consuetudines inter ipsos etiam
clericos » exstitisse novimus, et quod «sola ecclesia Lateranensis quae
mater est omnium, antiquum Officium tenebat (2) >.
Viguit enim ab antiquis temporibus, fere usque ad finem sae¬
culi XV, ampla libertas, non solum penes dioecesanas ecclesias, sed
penes etiam regulares Ordines, ut quisque in suis ecclesiis novas sol¬
lemnitates statuere et celebrare posset, novasque rubricas condere,
quibus modus, forma et ordo celebrationis regulabatur, salvo tamen,
quoad substantiam, romano ritu ab immemorabili statuto, quem nulli
fas erat subvertere vel mutare notabiliter. Hinc, generaliter loquendo,
licebat novas solemnUates sanctorum statuere, novasque rubricas con¬
dere minime vero novas orationes, psalmos, antiphonas, hymnos, alia¬
que huiusmodi componere, et in ecclesiis publice recitare, nisi illa
quae vel ab antiqua consuetudine vel a Romana Ecclesia suo ritu et
usu sancita fuere.
(1) Ex. gr. B&umer, Oeachichte det Breviert, Freiburg 1895, pp. 819 et sq.
pamim;' eiusdem editio gallica per B. Biron, Hietoire du Briviaere, Paris 1906
t. II pp. 22-28, 68 sq. — Batiffol, Hietoire du Brtviaire Romain, Paris 1895
passim. — Cfr. H. Holz&pfel O. F. M. Manuale hiator, fratrum Minorum, Fri-
burgi Er. 1909 p. 200-205.
(2) Abael. Epist. X, (P. L. 178, 840). Cfr. Batiffol, 1. o. p. 148, 156.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
5f> CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
Cumque ita se res haberet circa divinum Officium, et cum in
exordio Minoriticae familiae Fratres «ut peregrini et advenae » circui-
rent civitates et loca, quin adhuc ecclesias et conventus proprios con-
ventualiter constitutos haberent, sed ecclesias clericorum frequentarent
in iisque celebrarent, sapienter utique disposuerat Divus Franciscus
in prima sua Regula (1209-10), ut Fratres * faciant Officium, et di¬
cant pro vivis et mortuis, secundum consuetudinem clericorum (1) » :
nempe, secundum consuetudinem locorum.
Sed, processu temporis, auctis numero Fratribus, creatis et cir¬
cumscriptis per orl>em provinciis, domibus et ecclesiis conventualiter
undique constitutis, necessario inde prodiit, ut et in divinis officiis
uniformitas quaedam servaretur in Ordine constans et immutabilis.
Hinc est, quod Divus Franciscus, qui Romanam Petri Cathedram
summo semper prosecutus est amore et reverentia, sapientissime ultro
se gessit mutando primaevam libertatem circa celebrationem divini
Officii, aliterque disjjonendo in secunda Regula (anni 1223), scilicet
quod Fratres « clerici faciant divinum Officium secundum ordinem san¬
ctae Romanae Ecclesiae , excepto psalterio* (2).
Sic itaque, Romanum Officium, quod solummodo in Urbe et in
sola Curia romana celebrabatur, per Fratres Minores acceptum, ubique
terrarum per eosdem fuit divulgatum.
Sed, data lil>ertate, de qua superius diximus, qua singulis eccle¬
siis et Ordinibus licebat addere vel minuere in divino Officio, licuit
etiam Minoribus hac libertate uti, qua equidem et uberrime usi sunt,
et divinum Officium pluries sibi reformarunt.
Primus qui rem liturgicam in Ordine Fratrum Minorum refor¬
mavit, rubricis et regulis peculiaribus disposuit, fuit celeberrimus Fr.
Haymo de Faversham generalis Minister Ordinis (1 nov. 1240-1244 f).
Primo enim, in generalibus Comitiis Bononiae celebratis (1242), « fecit
illam rubricam de agendis in Missa , quae incipit: Indutus planeta
sacerdos (3) * ; dein, vel tunc vel in sequentibus Comitiis Ianuae ha¬
bitis (1244), « fecit diligenter Officium corrigi et rubricas alias sup¬
pleri de voluntate domini Papae [Innoc. IV] privilegiis declaratas (4)».
(1) Regula prima, cap. 3: Opuscula 8. P. Francisci, Ad Cl. Aquas 1904.
p. 28, ap. Wadding, Annales, an. 1210 t. 1 p. 68.
(2) Regula II* cap. 8: Opuscula, p. 06. Cfr. Wadd. an. 1228, t. II p. 65.
Pro Clarissis idem i ussum est: «Sorores litteratae faciant divinum Offioium
secundum consuetudinem fratrum Minorum , ex quo poterint habere Breviaria»
Reg. Clariss. cap. 8, Seraphirae Legislationis tertus ori//., Ad Cl. Aq. 1897, p. 55;
cf. Wadd. an. 1224. II, 79. Et e oonverso Tertiariorum regula praecipit, ut sese
uniforment erclesii* localibus, et horas et psalmos dicaut «quos dicunt clerici,
vel ecclesia cathedralis». Nicolai IV Reg. III Orti. cap. VIII, apud Textus orig.
85; cf. Wadd. an. 1221, II, 11. Cfr. item Reg. d ord. edita a cl. Sabatier, Opus-
rufes de critique huttor. t. I p. 21 ubi idem aliis verbis praecipitur, ut « clerid
^tertiarii), secun/lnm or/finem clericorum » dicant officium.
<8) Ita Monum. Ord. Min. ed. Salmanticae 1511, f. 201 v., ubi assignatur
annus horum Comitiorum m. ec. [xj lii. — Cfr. Chron ._ 24 Gen. ap. AP III,
247. Wadd. an. 1242 n. 1.
(4) Ita Monum. Onl. Min. loe. cit. Cfr. (,'hron. XV Gen. ap. AF III, p. 696.
— Chron. 24 Gen. 247, et Glassberger ap. AF II, p. 68, utrumque factum, tum
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE ORD. MINORUM
. (1254).
57
Ad haec cl. JBatiffol correctioni Haymonianae tribuit praecipue
dispositionem Psalterii per ferias heldomadae, et (Ordinarium de temjxrre,
quippe quae in solis Breviariis franciscalilms saeculi XIII inveniantur (1 j.
Pisanus item, Haymonem praeter rubricas, etiam «antiphonas ad lau¬
dandum B. Virginem post Completorium • instituisse testatur ^2).
Secundus, qui rem liturgicam rubricis disposuit et restauravit.,
est B. Pr. Ioannes de Parma , item generalis Minister Ordinis (3 iul.
1247 — 2 febr. 1257). Hic reapse Breviarium Haymonianum minime
reformavit, sed eatenus auxit et renovavit quatenus antiphonas quas¬
dam B. Virginis (3) et Sequentias (4) primus in celebratione divini
Officii addidit, vetuit tamen, ne quid novi adderetur. Priinus item fuit,
qui Ordinem ditavit hoc egregio Ceremouiali seu hisce <Ordinationi -
buSj quas hic integras et genuinas damus, quaeque ferine ad medium
usque saeculi XVI constanter in Ordine observatae sunt, paucis mutatis.
Tertius tandem, qui in decursu saec. XIII Breviarium novis ru¬
bricis auxit et reformavit, fuit 10. Jlonaventura Gen. Minister \2 feb.
1257 — 19 mai 1274). Hic enim primo, in generali Capitulo Pisis cele¬
brato (1263), « aliquas rubricas Breviario addidit (5i» : dein alia quae¬
dam liturgica decrevit in sequentibus Comitiis Parisiis (1266). As-
sisii (1269) et Lugduni (1274) celebratis (6).
Itaque, Breviarium Romanae Curiae sic a Fratribus Minoribus
gradatim auctum, reformatum, magisque choro adaptatum, brevi ipsa
Romana Curia sibi vindicavit, et Nicolaus III (1277-80) € fecit in
ecclesiis Urbis amoveri libros Officii antiquos, et mandavit, ut de ce¬
tero ecclesiae Urbis uterentur Breviariis Fratrum Minorum (7) *. Dein
Benedictus XII (1337) idem Avenionensi ecclesiae imposuit (8), et sic
sensim per universam Ecclesiam fuit propagatura (9).
tractatum ‘Indutus’ tum reformationem Officii, in uno eodem que Gen. Cap.
Bononiae (1242) locum habuisse supponunt. — Duae exstant bullae de breviario
franciscano: prima est Gregorii IX, diei 6 iun. mon 7 iun.) 1241, ante corre¬
ctionem Haymonianam: S hara lea, BuU. Fr. I, 298: Eubel, Epit. Bull. Fr.
n. 800: AFH I, 004 n. 82; secunda est Innocentii IV diei 20 iun. 1244, post,
correctionem Haymonianam; Sbaralea, I, 844; Eubel, n. 358; AFH I, 605 n. 39:
verum neutra ne verbum quidem facit de hac correctione.
(1) Ap. AF, IV p. 517. (2) Batiffol, op. cit. p. 208.
(8) Cfr. Chron. 24 Gen. p. 275: et Chron. XV Gen. p. 697. Cfr. §§25, 88 harum
Ordinationum infra. Cfr. Batiffol op. cit. p. 20. (4) Cfr. § 70 Orditiationum.
(5) Chron. 24 Gen. p. 829; Glassberger p. 76-77; Afonum. Ord. Min. cit.
tract. III fol. 247r: Wadd. an. 1268 n. 15, t. IV, p. 218-19. — Has rubricas
Cap. Pisani anni 1268, integras ex nuper invento codice dabimus in hoc Archivo.
(6) Horum Comitiorum decreta collegit et edidit cl. A. G. Little ap. En-
glish Historical Revisio, London 18!>8, tom. XIII. p. 708-708.
(7) Ita Rodulphus Tongrensis, De canonum oJ/seroantia prop. 22, ap. Maxim.
Bi/tl. Ve/. Patrum t. XXVI, Lugd. 1677.
(8) MartAne, Thesaurus novus anecdotorum, t. IV p. 558.
(9) Subsequentibus saeculis, plures alii Minoritae ad laboraverunt in refor¬
matione Breviarii Romani; saec. XVI: Fr. Gratia Felte (1513;, Franc. Card.
Quignonius ex-Gen. Minister (c. 1535),Sixtus V (1585-90); saec. XVII: celebris
noster P. Lucas Waddingus cum aliis sub Urbano VIII; et saec. XVIII cl.
P. Azzoguidi Ord. Min. Conv. sub Benedicto XIV; de quibus omnibus cfr.
Batiffol op. cit. p. 214, 220, 250, 261 et sq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
58 CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
2. — Quis auctor harum Ordinationum? — Horum statuto¬
rum prima memoria exstat in actibus generalis Capituli Pisis anno
1263 celebrati, generalante Divo Bonaventura. Ibi enim iussum fue¬
rat, ut « Ordinationes generales de officio chori, quae incipiunt Ad
omnes horas canonicas etc., uniformiter et generaliter ab omnibus ob¬
serventur (1) *. Sed nullibi penes antiquos scriptores auctor horum
statutorum reperitur, si excipias Marianum, qui primus et solus as¬
seruit has Ordinationes auctorem habere Fratrem Haymonem generalem
Ministrum (2).
Verum nunc, testimonio implicito codicis Londinensis, satis su-
perque evincitur auctorem horum statutorum fuisse fratrem Ioannem
de Parma, et quidem, ut videbimus, in generali Capitulo Ianuae
celebrato anno 1254. Etenim, in § 29 horum statutorum, generale Ca¬
pitulum praecipit: «Item litera generalis Ministri de Officii unifor¬
mitate est servanda, quae incipit sic: Indubitanter, usque servetur ».
Haec vero epistola profecto alia non est, quam illa Fratris Ioannis de
Parma, cuius meminit Fr. Salimbene (3), cuiusque exemplar habes penes
Waddingum (4), quaeque incipit: Quia sicut indubitanter etc. — Prae¬
terea: cum ex interno studio textus, certe constet, statuta haec ema¬
nata fuisse post Capitulum Metense (cfr. §§ 24, 29), scilicet post
annum 1251; cumque quidam articuli eorumdem statutorum (nempe
§§ 37 et 49) fuerint postea, die 1 iun. 1256, per litteras apostolicas
aliqualiter reformati (5); cum etiam, si placet, in iisdem nulla mentio
fiat festi S. Clarae, quippe quae sanctis adscripta fuerit anno 1255, li¬
quido inde pateat oportet, quod statuta haec nonnisi anno 1254 pote¬
rant emanari per Fr. Ioannem de Parma, et quidem in generali Capi¬
tulo Ianuensi. Quod quidem in generali Capitulo fuerint evulgata,
patet etiam ex §§ 24, 29 et 75 eorundem statutorum. De anno tamen
et de generali Capitulo clarius et fusius infra in sequenti artioulo
disseremus.
3. — Statuta haec emanata foerunt in gen. Capitulo Ianuae
an. 1264. — Sed adest quaestio chronologica non facile solvenda,
nempe: Quonam in generali Capitulo, et in quo anno statuta haec li-
turgica condita fuerunt?
Nullius generalis Ministri historia Comitiorum generalium ita ne¬
glecta fuit, veluti historia Comitiorum generalatus Fratris Ioannis de
Parma. Ioannes enim, per decem fere integros annos Ordinem rexit
(1) Cfr. acta huius Capituli ap. Engl. Hiat. Review, XIII 704.
(2) Vide Chron. fr. Mariani ap. AFH II, HOS. — Item gratuito, neque in¬
nixus testimonio Mariani, easdem Ordinationes primum Divo Bonaventurae
dein fratri Haymoni attribuit cl. P. EduardusO. Min. Capuccinorum in Ana¬
lecta Ord. Min. Capuccinorum t. XXI p. 91 sq.
(3) Chronica, ed. Parmae 1857, p. 180; ed. Holder-Egger, Hannoverae 1906
p. 901.
(4) Annalen ad an. 1249 n. 1-2. — Cfr. Chron. 24 Oen. p. 275, et Chron. XV
Gen. p. 097. — Exemplar epistolae penes Waddingum, videtur nobis non esse
integrum, si id compares cum illis, quae refert Salimbene citatus de argu¬
mento huius epistolae. (5) Cf. notam 2 *b> ad § 87.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIA LE ORD. MINORUM VETU8TIS8IMUM. (1254).
59
(1247-57); et generalia Comitia, vir regulae zelantissimus, iuxta prae¬
scriptum regulae, singulis tribus annis, celebrare debuit, et celebrasse
credimus firmiter; et tamen, vel ipse Salimbene, si excipias Metense
et Romanum, nullius alterius generalis Capituli meminit generalante
Ioanne.
Si excipias Lugdunense Capitulum (1247) in quo Fr. Ioannes ele¬
ctus fuit, primum celebravit Capitulum (si primum licet vocare) Metis
in Lotharingia, teste Salimbene (1) et Ecclestonio (2) coaevis; sed de
anno celebrationis uterque silet! Auctor Ckron. XXIV Generalium
illud celebratum supponit anno 1253, quia sub hoc anno de illo me¬
moriam facit (3). Marianus, illud sub anno 1251 memorat, celebratum-
que asserit post reditum Ioannis a Graecia, etsi de anno non sibi
« clare * constet (4). Waddingus vero, secutus Rodulphium, illi annum
assignavit 1249 (5), quem item secuti sunt fere omnes recentiores hi¬
storici (6).
Secundum generale Capitulum (si secundum licet dicere) Ianuae
celebrassetr, solo teste Ecclestonio(7), ceteris prorsus silentibus! Huius
Capituli epocham praefixerunt recentiores annum 1254 (8), sed gratis
et absque ratione. Quidquid tamen sit, Ecclestonio certe fidendum
est; recentioribus vero, quoad annum, item fidem praesto damus, sed
rationibus sequentibus innixi.
Ioannes enim, post suam electionem (1247 iul.), longis et conti¬
nuis detentus fuit itineribus per Galliam, Hispaniam et Angliam.
usque fere ad initium anni 1249, quo circa finem februarii ex Hispa¬
nia rediens adiit Lugdunum a Pontifice revocatus; inde « finita septi¬
mana paschali (11 apr. 1249) * recessit, Ianuamque primum, dein
Parmam pervenit circa medium iunii , ut inde in Orientem propera¬
ret, comitantibus graecis legatis ab imperatore missis (9). Patet igitur,
quod interim (a iul. 1247 — iun. 1249) nullum celebrare poterat ge¬
nerale Capitulum, statuto tempore a Regula (scilicet in Pentecoste),
quod certe Salimbene, perspectis contingentiis, non siluisset.
(1) Ckron. ed. Parm. p. 190; ed. Holder-Egger, 900-01.
(2) Ap. AF I. 296, 256.
(9) Cf. AF III, 275; et iterum illius meminit, uti iam celebratum, sub
anno 1255, ib. p. 279.
(4) Cf. AFH II, 911: «Decimum Capitulum celebratum est Metis Provin¬
ciae Franciae... per fratrem Ioannem de Graecia reversum, sed quo anno non
clare habetur ». (5) Annato sub an. 1249 n. 1.
(6) Editores Ckron. 24 Gen. p. 275-279 in notis. — Ehrle ap. Archiv fUr
Litt. eto. t. VI p. 20. — Holzapfel, Manuale hiet. Ordini» p. 28, 628, et alii com¬
muniter: excipe Affi>, Vita dei B. Qiov. ed. Roma 1777, p. 49, qui annum as¬
signat 1259, sed erronee citat Marianum.
(7) AF I, 245. Nec Ckron. 24 Gen., nec Marianus, nec Glassberger, neve
ipee Waddingus huius Capituli mentionem faciunt.
(8) Ehrle loo. oit. p. 90; Editores Ckron. 24 Gen. p. 270; Holzapfel Manuale
oit. p. 628.
(9) Cfr. Salimbene, Ckron. ed. Parmae, p. 148-9 151, 159. ed. Holder-Egger,
920-1. — Cfr. etiam nostram Biblioteca bio-bibliografica t. I p. 222-225. — Fr.
Ioannes pro sua legatione ad Graecos accepit litteras papales iam a die 28
mw.ii 1249 datas Lugduni. Cfr. Eubel Epitome Bullor, franciecani p. 52 nr. 586.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
00 CEREMONIALB ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
Rediit tandem Ioannes ex Oriente Lugdunum, circa mensem au¬
gusti anni 1250(1). Ast, neque in hoc anno licuit ei convocare Co¬
mitia, quia tempus praefixum Pentecostes transierat, et opus unionis
cum ecclesia graeca adhuc urgebat (2). Verumtamen potuit et debuit
convocare Comitia anno proxime sequenti, in Pentecoste scilicet anni
1251, idque eo magis, quia ab anno 1247 nullum generale Capitulum
celebraverat.
Hisce igitur rationibus ducti, statuimus Ioannem primum cele¬
brasse Capitulum anno 1251 (probabilius in Pentecoste), et quidem
in civitate Metensi, et j>ost reditum a Graecia, ut recte suspicatus
est Marianus, cui hic ultro ob rationes expositas fidem damus. Et his
concessis, liquido etiam patet, rationabile esse crit.erium illorum, qui
secundum seu sequens Capitulum generale, Ianuae, et anno 1254 ce¬
lebratum dixere. Sic enim Regula et Constitutiones Ordinis urgebant,
singulis tribus annis Comitia celebrare (3); quodque eo magis libenter
concedendum est, quia Fr. Ioannes « ultimum » generale Capitulum
Romae « acceleravit » (2 feb. 1257) teste Saliinbene (4). Sic ergo, con¬
cludendum, Fratrem Ioannem tria tantum regulariter celebrasse Ca¬
pitula : primum Metis anno 1251, secundum Ianuae anno 1254, et ul¬
timum Romae anno 1257, singulis tribus annis, praecise iuxta Regulam
et consuetudinem statutam.
His necessario praemissis, quaerimus: quonam in Capitulo Sta¬
tuta haec sancita fuere?
Metense Capitulum (an. 1251) omnino excludimus, tum quia eius
mentio fit in § 24 horum statutorum, utpote cap. iam celebrati: tum
etiam, si placet, quod teste Saliinbene, Fr. Ioannes nulla nova statuta
condere voluit in Capitulo Metensi (5). Item, Capitulum Romanum
(1257) necessario excludimus, tum quia ibi non ad leges ferendas ve¬
nerat, sed ab officio decedere, et interesse et praesse actibus fuit coa¬
ctus, ut saej>e citatus refert Saliinbene. Restat igitur, solummodo in
generali Capitulo Ianuae celebrato, et quidem anno 1254, Statuta haec
liturgica fuisse sancita et promulgata(0).
4. — Descriptio et integritas tentos Codicis Londinensis.
— Codex noster Londinensis (British Museum n. 21,155) compactus
(1) Cfr. Golubovich, BilAiolwxi cit. p. 227-‘28.
(2) Ioannes, post reditum ab Oriente (aug. 1250), sine, dubio per aliquot
tempus Lugduni mansit pro negotiis Graecorum, forsan usque ad exitum Pon¬
tificis qui Romam versus properavit a Lugduno post festum Paschae anni 1251.
(8» Cfr. cap. 8 Regulae II. Opuscula p. 70 et Consfit. Narfton. i’ubr. XI:
• ne ultra tres annos gen. Capitulum differatur..., nisi manifesta necessitate
prolongandum... et alternatim citra montes et ultia». S. Bonav. Opp. VIII,
402: Ehrle, 1. e. VI, 188-4. (4) Chron. cit. p. 187; ed. H-E. 800.
(5) Chron. cit. p. 180. ed. H-E. 9U04I1. Excipe Bpistolani quam Wadd. sub
an. 1240 n. 2 refert ut in Cap. Metensi promulgatam. Ipsam, uti in Cap. Metis
datam, et, transumptam habes in Chron. 24 Gen. p. 275.
(0) Adde, quod cum in hisce statutis seu Ordinationibus nulla mentio fiat
solemnitatis Sanctae Clarae, quae anno 1255 sanctorum catalogo adscripta
fuit, et. eius festum primo memoretur in Cap. Roinapo an. 1257 (cfr. AF II,
74; t. III, 824;, sequitur ante annum 1255 statuta haec fuisse promulgata.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GERBMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 61
alternis membraneis et chartaceis foliis 146, millim. 140X103, a du¬
plici manu saec. XV transcriptus fuit. Prima manus folia 1-102 exa¬
ravit, circa medium saec. XV, inter quae (foll. 14r-20v) inseruit Or¬
dinationes divini Officii quas hic edimus. Secunda manus reliqua foll.
102-146, paulo post an. 1495, transcripsit. Utraque tamen manus di¬
ligentissime et nitidissime scripserunt. Totus codex, qui ad Italos
Observantes pertinuit, multa et varia continet ad Ordinem spectantia,
scilicet: notas declarationes super Regulam, casus conscientiae, statuta
liturgica, constitutiones generales et particulares familiae de Obser¬
vantia, et similia.
Uterque scriba codicis, ut diximus, optime et diligentissime opus
implevit. Primus praesertim qui foll. 1-102 transcripsit, ita bene ma¬
teriam omnem revisit, ut vel minimos errores calami, nunc in corpore,
nunc in margine correxerit diligentissime.
Scriba igitur noster, qui has Ordinationes transcripsit, integrita¬
tem textus fidelissime nobis transmisit; quod eo magis patebit, si se¬
quentes rationes consideremus: a) Scriba noster nullibi ullam omnino
interseruit rubricam vel ordinationem liturgicam ex illis, quae pluries
in subsequentibus generalibus Capitulis post an. 1254 emanatae fue¬
rant. fi) Ex interno enim studio nostri textus, nil prorsus inveniri
potest, quod eius genuinam et puram ab omni interpolatione materiam
labefaciat vel minuat, y) Imo, quemadmodum interpolationibus recen-
tioribus caret, ita solus cod. Londinensis (hucusque saltem), habet fere
22 paragraphos, seu statuta vetustissima, quae in ceteris codicibus
et editionibus plus minusve desiderantur: quaeque 22 paragraphi mi¬
nime certe dici poterunt additiones recentiores. (Vide §§ 20-25, 28-29,
34-37, 48-51, 70-75). Quod si in ceteris codicibus constanter omissae
videantur, hoc ideo factum, vel quia usu defecerint, vel quia sensim,
novis statutis emanatte, vetera sunt deleta, b) Tandem, codices a
nobis explorati, et vel ipsae editiones auctae et interi>olatae, egregie
conspirant in favorem genuini textus Londinensis. Variantes etenim
lectiones codicum, minimae sunt comparatae ad textum Londinensem ;
et omissiones vel additiones posteriore tempore factae in ceteris codi¬
cibus tam perspicuae sunt, tamque evidentes ubique, ut purus appa¬
reat hucusque solus textus Londinensis.
Demum, monendum est, ne quis lector, primo intuitu, inordina¬
tam nimis, imo et passim imperfectam, indigestam, et deficienti forsan
ordine collectam et compilatam diiudicet seriem hanc statutorum, ut
inde impugnet earundem formam genuinam. Codex enim noster in hoc
convenit cum ceteris omnibus. Dein, notandum, quod in hisce statutis
seu Ordinationibus, minime contineatur series integra rubricarum Or¬
dinis Minorum: hae enim non aliud erant tunc, nisi nova elementa
veteribus adiicienda. Et reapse, Ordinationes istae nos remittunt pas¬
sim ad alia statuta: ex. gr. ad illa Metensia (§ 24), ad « Ordina¬
rium » romanae ecclesiae (§ 28, 49, 70), ad litteras Generalis Mini¬
stri (§ 29), ad Constitutiones generales (§ 36), et demum ad rubricas
Breviarii (§ 30) et Missalis (§ 108).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
62
CBREMONIALE 6RD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
5. — Codices a nobis oollatL — Descripto codice Londinensi,
damus hic seriem omnium codicum seu textuum quos in hac editione
curanda adhibuimus, singulos propria initiali littera designando.
L = Hoc signo indicamus Codicem Londinensem n. 21,155,
saec. XV, qui prae ceteris exhibet textum genuinum et authen¬
ticum.
O = Variantes praebet Codicis membr. Bodleianae Oxoniensis,
inter Canonicianos Miscell. n. 75 (fol. 46 v — 57 r), cuius prima pars,
seu folia 1-70, exarata sunt non multo post annum 1296: cetera
foll. (70-105) circa medium saec. XIV. Inc. * In nomine domini amen.
Incipiunt imbrice de modo officii ecclesiastico: Ad omnes horas ca¬
nonicas.— Des. et sic ad loca sua ordinate revertantur».
V = Exhibet variantes Codicis Vaticani (Regin. 429) memb.
saec. XIV, quo usus est P. Eduardus Alenconieusis O. M. Capucc.
in Analecta Ord. Min. Cajntccinorum t. XXII, 1906, pag. 91 sqq.
C — Praebet lectionem cuiusdam Codicis saec. XIV qui penes
PP. Capuccinos est Romae, quo pariter usus est P. Eduardus in
Analectis citatis.
A = Praebet lectionis Cod. celeberrimi 898, Conventus S. Fran-
cisci, (nunc Bibliothecae municip.) Assisii, saec. XIII vel XIV (1),
quem cl. v. L. Alessandri, dictae bibliothecae sollers praefectus pro
nobis humanissime contulit.
R = Lectiones variantes denotat cuiusdam codicis (non signati)
Collegii S. Antonii Romae, qui plures constitutiones Ord. Min. con¬
tinens suo tempore in AFH accurate describetur. Eius variantes
pro nobis notavit R. P. Mich. Bihl O. F. M.
S — Lectionem exhibet Speculi Minorum ed. per Martinum
Morin, civem Rothomagensem, Rothomagi 1509 , < per mandatum
Rev. P. Fratris Gerardi Zoethelme super fratres de Observantia...
Provinciae Franciae Vicarii Provincialis». — Fol. 219 r: * Incipit
ordinarium ceremoniarum divini officii secundum consuetudinem san¬
cte. romane ecclesie. De pulsatione campane. Ad omnes horas cano¬
nicas.. ». Des. fol. 222 v. «et sic ordinate ad loca sua revertantur.
Explicit Ordinarium romanum *.
M = Exhibet variantes textus qui habetur ap. Monumenta
Ordinis Minorum, Salmantice 1511, edita per Fr. Iohannem de Rio,
Vicarium Provincialem Observantium S. Iacobi (cfr. tr. II fol. llr).
In tractatu III, fol. cclxiiia: Incipit Ordinarium etc., et desinit
fol. cclxviib.
F = Exhibet lectionem textus editi ap. Firmamenta trium Or¬
dinum B. P. N. Francisci Parisiis 1512, edita per Fr. Bonifacium
de Ceva Ministrum Provinciae Franciae. Bonifacius exhibet textum
Ordinarii in pluribus auctum, interpolatum et emendatum per Ge¬
neralem Ministrum Fr. Raynaldum Gratiani de Cotignola, ut patet
etiam ex litteris encyclicis eiusdem, datis die 1 iulii an. 1508, in qui¬
bus ait: «Auctoritate apostolica nobis super hiis concessa, rubricas
et ordinationes antiquas, et novas seu modernas divini officii, festi¬
vitates, commemorationes, solempnitates, atque cerimonias tam in
Missali quam in Breviario et in Kalendario, et in Ordinario antiquo
f 1 ) L. Alessandri, Inventario dei T antica BibUoteca dei S. Convento di S. Fr.,
Assisi 1906, p. 78, 160-9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OKREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 63
romano descriptas, iuxta modum inferius describendum, a Summis
Pontificibus et Capitulis generalibus, et a nobis auctoritate apostolica
ordinatas, innovatas, correctas, ampliatas et declaratas, volumus et
mandamus respectiye observari ab universis fratribus et sororibus
trium Ordinum» Ib. tract. III fol. 42 v; datam vero litterarum habes
infra in fol. 59r.b. Textus Ordinarii replet 29 coli, inter foll. 48r-56r.
Si excipias textum hunc Fr. Gratiani, in multis auctum et mu¬
tatum, ceteri omnes textus plus minus ve egregie conveniunt cum
codice Londinensi, qui tamen ceteros antecellit, ut diximus, genuina
origine et integritate.
B = Demum, recentissime occurrit nobis alter codex membr. et
chart. Archigymnasii Bononiensis, signatus 16. b. V. 24, scriptus
parum post annum 1447. Hic prae ceteris omnibus magis cum textu
nostro Londinensi convenit, quippe qui habeat integras §§ 48-51, 70-73
et 75 quae in solo cod. Londinensi habentur. Codicem hunc sero
perspeximus, ideoque parce usi sumus. Ceterum, nil novi continet
nisi aliquas variantes et additiones, quae in aliis habentur. Ordina¬
tiones exstant inter foll. 58r-63r huius codicis Bononiensis.
Sunt et alii quamplurimi Codices, quos vel videre non potuimus,
vel expresse negleximus (1), quippe qui, ut persuasum nobis hat>emus,
in minimis differant cum codicibus et editionibus superius indicatis.
Demum, modum quo in hac editione curanda usi sumus, breviter
explicamus. Textus Ordinationum purus putusque est, ut in codice
Londinensi habetur, in nullo prorsus .immutatus. Illum solummodo in
paragraphos (§§) nos primi distinximus, claritatis et facilioris studii
gratia. Paragraphos vero, quae in reliquis codicibus desiderantur,
maioribus consulto litteris expressimus. Rubricas seu titulos aliquos
praefiximus ex variis codicibus, uti singulis vicibus indicavimus. Va¬
riantes multas, et quidem notabiliores, aliorum codicum in calce
adiecimus, neglectis prorsus minimis variantibus et nullius momenti.
Interpolationes seu additiones, quae in aliis codicibus reperiuntur, nunc
iutegras dedimus, nunc simpliciter indicavimus, quippe quae satis clare
sese ostendunt additamenta esse recentiora.
(1) Ex. gT. Cod. Vaticanus Ottob. n. 15. — Cod. 654 bibi. S. Antonii Pa¬
tavii — Cod. mi9oell. s. XV bibliothecae Paravia Jaderae in Dalmatia —
Alter est penes cl. Sabatier, cuius apographon ita benevole nobis descripsit,
quem tamen mutilum et imperfectum arbitramur:
« Dans oet exemplaire le § [24] Item te. Deum lawlamus et Cretio cantentur
ficut ordinatum est in capitulo celebrato Metis , est immediatement precede d’un
$ [21] Item antiphona scilicet lux orta etc. Un peu avant la fin: Pro nancto Fran-
cisco letabundus, explicit: in sancto A ntonio legatur de legenda sua et cantetur i '/sto¬
ria. Je pense que ces demigres colonnes 4 partir de Infra octavam nativitati*
beate Virginis [§ 28] sont des additions presque oontemporaines. Je n’y trouve
ni la phrase Item littera generalis Ministri [§ 29], ni Item ordinetur de legenda
b. Francisci [§ 74] qui me para issent d’une grande importance» — Codex iste
videtur idem esse cum illo citato, sine ulla tamen indicatione loci, a P. Fi¬
dele a Fanna in opere Ratio novae collectionis operum S. Bonav. Taurini 1874,
p. 266 n. 19: « Incipiunt Ordinationes divini Officii. De pulsatione ad horax: Ad
omnes horas oanonioas etc. », et desinit: « In Sancto A ntonio legatur de legenda
ena, et cantetur historia ». — Ceterum ood. iste non alius esse videtur quam
ille qui describitur a Sbaralea Suppi. SS. (1806), p. 165 n. 99; P, (1908; 170
in fine cuiusdam Mi—S. Conv. Assisiensis sub Bonif. VIII exarati.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
64
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
[fol. 14r.) ORDINATIONES DIVINI OFFICII
ET PRIMO DE PULSATIONE CAMPANARUM (a).
§ 1. — Ad omnes horas canonicas primo pulsetur campanella (b) maior
aliquantulum (c) pro signo; et facto intervallo competenti, quo fratres
expediti (</) necessariis commode possint, sine mora (e), convenire in ecclesia,
eadem iterum pulsetur prolixius. Hic modus pulsationis semper serve¬
tur, excepto quod in festis duplicibus, ad Vesperas ct Matutinum, tribus
vicibus prolixe (/*) pulsetur, factis congruis intervallis: et hiis (y) diebus ad
Tertiam bis pulsetur prolixe, facto congruo intervallo; et (h) post Ter¬
tiam ad Missam semel. Ad (?) Missam autem conventualem omni die pul¬
setur semel prolixe, competenter, et parum (j) antequam incipiatur In¬
troitus.
§ 2. — Item (k) in dominicis diebus et ( l ) semiduplicibus et % dupli-
cibus pulsetur campanella (???) quando incipit Te Deum laudamu * usque
ad versum illum pleni sunt eeli et terra etc.
§ 3. — In illis autem dominicis diebus quando cantatur nonum Re¬
sponsorium, pulsetur cum incipitur yloria patri (??), vel in repetitione
ipsius Responsorii quando yloria patri non cantatur (o).
§ 4. — Item, in elevatione corporis Christi pulsetur campana maior (p i
parumper (q) in Missa conventuali tantum (?•); in Missis autem privatis
nulla campana pulsetur (#).
§ 5. — Item ad prandium et cenam semper pulsetur campanella, post
cuius pulsationem liat congruum intervallum, in quo fratribus lotis (/)
et congregatis ante refectorium, pulsetur campana refectorii a refecto-
rario {u) uno ictu; et fratribus fere ingressis, pulsetur aliquantulum proli¬
xius ab eodem. Finita pulsatione, incipiat cantor Benedicite; responden¬
tibus fratribus benedicite, incipiat cantor versum (?;). Cum autem perven¬
tum fuerit ad Jube, danine, lector circa inferiorem partem conventus pro¬
cedat in medium, et inclinato capite (x) recipiat benedictionem.
§ 6. — In line autem commestionis pulsetur campanella uno ictu ^y),
et statim lector dicat: Tu autem; et'(z) fratribus egredientibus [fol. 14v]
ia) Cod. O ha/#t rubrv am: In nomine [domini] Arnen. Incipiunt rubrice
de modo officii ecclesiastico. — MS: Incipit ordinarium ceremoniarum divini
officii secundum consuetudinem sancte romane ecclesie. — R. Incipiunt ordi¬
nationes offitii divini. De pulsatione ad horas. (b) OMFCVSAR campana.
Sed Codd. pantim diam habent campanella. (r) O om. aliquant. (d) OMFCVSAR
expeditis. (e) F om. sine mora. (f) AR prolixius. ( y ) CVSA et in eisdem.
( h) M et post Tertiam ad missam semel prolixius competenter, anteq. inc.
intr. — F om. et post Tert. d pergit uti Cod. Ad miss. semel.... prolixius parum
anteq. inc. intr. (*) S pm. Ad Missam—semel. (j) CVS om. parum.
(k) C add. ad laudes Matutinorum in. (I) MFOCVSR aild. festis, (m) OMFCVA
campana. (h) F add. usque ad Deu» in adiut. de laudibus vel in repetitione
ips. resp. qu. non dicitur gtor. patr. ( o) M vel in reinceptione.... quando
gloria non oantatur. — OS item. ovi. • patri». (p) A om. puls. oamp. mai.
(g) F add. ex una parte et hoc. (r) O om. tantum. (#) F pergit nisi parva....
et alie miniine, iuxta altaria posite,... ubi consuetudo etc. (t) F add. manibus.
(m) F add. vel a prolato. (v) CV versus. — O add. congruentem. — F add. qui
coni)>etit, et omnes similiter continuent usque ad Pater noeter. (z) OMCVSAR
et inclinatus r. (//> F cubi, a prelato. (z) AR Et respondontibus: Deo
gratia», et iere egressis a mensis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETU8TI S SIMPM. ( 1254 ). 65
& mensa (a), pulsetur aliquantulum prolixius. Finita vero pulsatione, inci¬
piat cantor versum (6). Cum autem dicuntur versiculi Dispersit dedit etc.,
fratres stent erecti, et ad se conversi usque ad Retribuere, ad quod fra¬
tres inclinare se debent.
§ 7. — Sed cum agimus gratias [r) in refectorio post cenam, qui
comederunt et ibi non sunt necessarii ad serviendum ( d ), cum silentio
egrediantur extra.
§ 8. — Item ad collationem, que semper in refectorio facienda est,
primo pulsetur campana maior (e) pro signo; et facto congruo intervallo,
pulsetur campana refectorii sic diu, ut fratres omnes valeant convenire;
et congregatis fratribus (/*), statim a lectore dicatur Jube; et benedictione
recepta, incipiat legere. Post primum vero versum vel secundum lectionis,
dicatur a lectore Benetlicite (y). Facta autem collatione et iinita (A) lectione,
et dicto in fine (i) Fratres sobrii estote, egrediantur fratres. In exitu vero
a collatione, fratribus ordinate in ecclesiam euntibus dicendo Miserere
mei Deus sine nota, pulsetur campana minor \J) pro Completorio; et dicto
in ecclesia Adiutorium nostrum et Pater noster, fiat confessio (A:). Et fiat
collatio in diebus ieiunorum tantum. Ceteris diebus conveniant fratres (7)
in ecclesia sicut ad ceteras horas diei.
[MF De pulsatione silentii).
§ 9. — Item tempore quo fratres dormiunt, scilicet (m) a pasca usque
ad festum exaltationis sancte crucis (n), pulsetur campanella refectorii ab
eo qui legit in mensa illico postquam comederit (o). Ad quam pulsationem
fratres in pace et silentio quiescant; vel qui dormire non possunt vel
nolunt, silentium interim servent (;>); et caveatur ab introductione secu-
larium illa hora, ubi tamen (q) sine scandalo poterit evitari (1).
[F De pulsatione cui capitulum}.
§ 10 . — Item quandocumque fratres debeant in capitulo congregari,
pulsetur campanella capituli ex una parte tantum prolixe, ad quam pul¬
sationem fratres sine mora in capitulo conveniant.
(o) CVAR a mensis. (b) O add. congruentem. (r) AR gratie redduntur.
(d) F add. bini et bini eundo ad ecclesiam c. sil. ordinate. (e) AR campanella.
O om. maior. (f) F. add. et facto signo, vel pulsato uno ictu a prelato
super campanella, dicatur a lect. circa finem vel medium refectorii in medio
stante: Jube dompne benedicere. ( g) F culti, et tunc ebdomadarius respondeat
faciendo benedictionem et dicendo: Potum caritatis benedir.at dextera Dei jtatris,
vel: Potum servorum etc. Et fratres respondeant: Arnen. — R et data bene¬
dictione. (A) SR terminata; inde om. et dicto — a collatione. (t) F add.
a lectore in loco, ubi supra stante: Fratres sob. vadant fratres ad ecclesiam
prooessionaliter. (j) MFS om. minor; OR vero haltd maior; CV magna.
(k) F add. Terminata autem confessione, incipiat ebdomadarius completorium.
(t) CVSAR adtl. ad completorium. (»i) F om. tempore—scilicet. V dor¬
miunt in die: et praemittit huic. § U rubricam: Ad dormitionem in estate.
(n) F sutslit: et quando non ieiunant fratres pulsetur sexta hora congrua,
sive paulo ante prandium. Et post prandium pulsetur campanella refectorii
ab eo q. 1. in m. statim postq. com. nisi pro complendis aliquibus officiis vel
necessariis conventus, aliquando prelatus faciat aliquandiu diferre. Ad quam etc.
(o) A comederint. (p) CVS observant. (<i) OSCV om. tamen.
(1) Ex hac § 9 verbo tenus quaedam inserta sunt in Constitui. Narbonensibvs,
an. 1200, in rubr. IV. Cfr. 8. Bon. Opera om. VIII, 468b-4bia. Ebrie, 1. c. VI, 99.
Archivum Franciscanum Historicum. — Ah. III. &
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
66
CEREMONIALE ORD. MIMORUM VETUSTI88IMUM. (1254).
L De prosecutione officii.
§ 11. — Congregatis in ecclesia fratribus, ad omnes Horas, et ultima
pulsatione finita, ebdomadarius faciat manu signum percutiens formam,
ut fratres prostrati (a), si sit ferialis dies, sin (b) autem inclinati, dominicam
orationem dicant; qua finita, et signo sur-[fol. 15r] gendi facto(c), in*
cipiat officium stans ( d ) in sede sua verso vultu contra altare, aliis fra¬
tribus consimili modo stantibus usque ad gloria patri, et tunc vertant
se e regione. Consimili modo capitula et orationes dicantur a sacerdote
in loco suo.
[MFS De Psalmodia |.
§ 12. — Nota quod quandocumque dicitur psalmodia plane et sine
nota, stare debent omnes fratres erecti, praeterquam in psalmodia mor¬
tuorum in qua fratres sedeant.
§ 13. — Item quandocumque duo psalmi vel quatuor sub una anti-
phona dicuntur, ille chorus debeat stare in quo (e) inchoatur antiphona,
preterquam in Prima tempore pascali (/*). In omnibus aliis (g) stent et
sedeant alternatim, preterquam in Laudate dominum omnes gentes, et
Laudate dominum de coelis ( h ), et Quicumque vult salvus esse, et officio
Beate Virginis, et eiusdem lectionibus plane dictis, et Benedictus et
Magnificat et Nunc dimittis et himnis, in quibus omnes (i) debent stare
erecti (J) sive cantentur sive legantur.
§ 14. — Item cum psalmodia plane dicitur ( k ), distincte et tractim di¬
catur, ita quod finitis versibus ex una parte alia incipiat, maxime in
officio beate Virginis et mortuorum; quando vero cantatur, non fiat pro¬
tractio in puncto metri, sed pausa conveniens et equalis.
[MS De dandis antiphernis et intonandis psalmis].
§ 15. — De dandis antiphonis et intonandis psalmis hic modus ha¬
beatur ubique (1): — In quolibet choro sint duo cantores, unus ex una
parte, et alius ex alia parte, qui distribuant singulas antiphonas per
singulos fratres, unusquisque in sua parte. Et cantor qui dat antipho-
nam intonet psalmum, et solus reincipiat post psalmum eandem, et can¬
tetur comuniter ab utroque (m), et nunquam antiphona reincipiatur a
duobus ante psalmum.
[M Quod lectiones legantur in medio chori].
§ 16. — Lectiones autem legantur in medio chori vel alibi ubi com¬
mode (n) fieri poterit.
§ 17. — Responsoria nocturna et diurna cantent fratres (o) in stallis (p)
suis sicut et antiphonas ( q ), ubi libri sufficientes habentur, ubi autem
unus(r) habetur, vadant ad cantandum in medio chori communiter^
(a) F genibus flexi. ( b ) MS sive incl. (c) OMFCVSAR ab eodem
facto. O tamen om. facto, R eodem. (d) OMCVSAR om. stans. (c) OAR
a quo. (f) OMFAR add. et in oompletorio. 0 g ) V add. horis fratres.
(h) O add. hic et Benediotus. (i) OMFSCVA omnibus. R om. (j) F om. erecti.
(k) F cum sine nota dioitur. (I) O pro rubrica habet: De dandis autem antiphonis
et inoho&ndis psalmis hio modus (AR teneatur) habeatur ubique. In.... —
R (ut et A) in genere addit textum pleniorem benedictionum. (m) OCVAR add.
ohoro. (n) OCV8AR commodius. (o) F add. communiter. (p) R stadiis.
( 9 ) S sicut et alia. (r) OCSAR add. tantum. — V add. tantum liber.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE OBD. MINORUM VBTU8TISSIMUM. (1254). 67
§ 18. — Cum autem perventum fuerit ad benedictiones (a), lector
petat (b) benedictionem inclinato capite versus altare, et sacerdos sedens,
preterquam ad benedictionem Evangelii, mediocri voce (r) eam con¬
ferat ( d ).
§ 19. — Benedictiones autem tam in diebus ferialibus quam festivis(c)
hee sunt: prima: Benedictione peipetua (/*); secunda: 11 ni genitus Dei
filius; tertia: Spiritus sancti gratia; quarta: Deus pater omnipotens;
quinta: Christus perpetue; sexta: Ignem sui amoris; septima, quando
non legitur Evangelium, dicitur: lUe nos Itenedicat; octava: Divinum
auxilium, si fuerit festum dicitur: Cuius vel Quorum festum (g) colimus;
nona: Ad societatem; si vero legitur (h) Evangelium, dicitur: Evangelica
lectio; si vero duo Evangelia dicantur, ad secundum dicitur: Per evan¬
gelica dicta: si vero tercium Evangelium legeretur, ut in nativitate (i)
Domini, tunc fiat hec benedictio : Verba sancti Evangelii doceat nos Chri¬
stus filius Dei . Absolutiones vero terminantur in tono capitulorum, be¬
nedictiones vero in tono lectionum.
§ 20. — Item {j\ absolutiones videlicet, Exaudi do tume
lesu Christe , et alie due sequentes, semper in suis locis et
diebus dicantur, etiam in ferialibus diebus, licet sit omelia.
Benedictiones vero ultime, videlicet Er angelica lectio ,
et due sequentes, semper dicantur ad omilias.
§ 21. — Item antiphonis, scilicet Lux orta est iusto:
Sacerdotes Dei f et Martirum chorus , addatur in, eternum
loco Alleluia , quando non cantatur Alleluia.
§ 22. — Item novem lectiones fiant de Sancto Antonio
abbate. Item de beata Christina. Item de Sancto Ignatio
episcopo et martire. Item de beato Hilarione abbate. Item
de beata Anna matre Virginis. Item de beata Marta virgine.
Item de Sancto Egidio abbate. Item de sanctis, scilicet,
Perpetua et Felicitate , et fiat officium de vera virgine prout
in Breviario continetur.
§ 23 . — Infra octavam nativitatis beate Virginis, lectio¬
nes primi nocturni dicantur de Cantico: tres de sermone
S. Augustini episcopi: ultime de omelia. Et quotidie inci¬
piatur a primo responsorio, et octava fiat die suo, non
obstante si cadat in dominica habente hystoriam primo po¬
nendam.
(a) OFR lectiones. ( b ) R recipiat bened. scii. Jube dompne benedicere.
(c) MOSA add. devote. (d) F plura hic subdit de novis orationibus et festivita¬
tibus recenter admissis. (e) R dicantur et non alie. In primo nocturno has(!)
tres dicantur scii. In fine § 19 alia addit.. (f) MFVS benedictiones integras
dant, uti hodie adhuc sonant. — V in fine cuiusque add. Respondetur: Amen.
(g) OS add. vel quorum vel quarum, ipse vel ipsi, vel ipsa (S add. vel ipse)
intercedat etc. (/t) OF dicitur. (i) MFS natali. (J) OCSVMAFR
non habent §§ 20-26 inclusive. VFR autem habent primam partem huius 20 §, sed
modo inverso, quin sensum mutent. Dein FR alia statuunt prorsus nova.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
68
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
§ 24 . — Item Te Deum laudamus et Credo in unum
Deum cantentur sicut ordinatum est in generali capitulo
Methis celebrato ( 1 ).
§ 25 . — Item benedictio post completorium dicatur ante
antiphonam de beata Virgine, et post dictam antiphonam
et orationem dicatur Fidelium anime .
§ 26. — Orationes vero ad omnes horas diei, scilicet, Primam, Ter¬
tiam, Sextam et Nonam et Completorium, terminentur in tono capitulo¬
rum; et tunc sacerdos, qui dicit orationem, dicat Dominus vobiscum et
Benedicamus in eodem tono, et suspensive respondeatur: Deo gratias .
In vesperis autem et matutinis semper orationes dicantur solemniter ut
in Missa.
§ 27. — Tempore vero generalis interdicti, fratres legant officium
[fol. 16 r] distincte et simpliciter sine nota (a).
%
§ 28 . — Item ( b ) nota himni Rex gloriose martirum , et
similium himnorum, possunt pro aliqua festivitate in nota
himni Etema Christi munera commutari. Aliorum autem
himnorum note sicut statutum est in Ordinario omni tem¬
pore observentur, nec pro Adventu vel Quadragesima vel
festo aliquo varientur, excepto quod in festis duplicibus et
per octavas eorum cantentur himni diurni in tono himni
omnium sanctorum, scilicet, Christe redemptor omnium.
§ 29 . — Item litera generalis Ministri de officii unifor¬
mitate est servanda, que incipit sic: Indubitanter , usque
servetur (2).
[MS De genvfleatione].
§ 30. — Nota quod in ferialibus diebus, quando (c) dicitur prima oratio
ab omnibus genufiecti debet usque ad per dominum; et idem in ora¬
tionibus beate Virginis et beati Francisci dat, tantum ad nomina ipso¬
rum, preterquam ad Pretiosa (d). Et idem (e) quandocumque dicitur pater
noster, sive in principio horarum, sive in fine (f). Quando autem dicitur
(a » F add. alia iuxta diversa privilegia vel novas consuetudines sancitas.
(It) OMFSCVAR non habent prorsus §§ 28-29. (r) AB. dum. ( d) V add.
« Item in vigilia Nativitatis Domini cum pronunciatur in Datario: Iesus
Christus in Bethleem nascitur, et in Passionibus Domini cum legitur: et inclinato
capite emisit spiritum, et simile, omnes ad terram prosternant se, propter tanti
beneficii memoriam et summam dignationem D. N. I. C. ». — N.B. Additio
haec Codicis Vat. desumpta fuit ex actibus Gen. Capituli Parisiis an. 1266
celebrati. Cfr. A. G. Little in The English Historical Review, to. XIII, p. 705.
(e) O add. fiat. (f) F add. plura; i. e. 23 lineas, fol. 49r.a: «Item 9ecundum
generalia statuta antiqua et moderna etc. >; enumerantur diversa verba, ad
quae genu flectendum est.
(1) Capitulum generale Metis celebratum fuit, ut in praefatione diximus,
anno 1251. Sequentes item §§ 37 et 49, ex Cap. Metensi repetitae sunt.
(2) Agitur de epistola b. Joan. de Parma generalis Ministri redacta in Gen.
Cap. Metis (1251), quam habes penes Wadd. ad an. 1249 n. 2. Cfr. § 49 n. 8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CERKMONIALE ORD. MINORUM
. ('1264').
69
pater noster ante lectiones, et in benedictione mense (a), et in agendis gra¬
tiis (6) non genuflectimus; sed in ultimo pater noster post gratias et post
Pretiosa, si dicantur in ecclesia, fratres flectant genua, et (<?) in suffra¬
giis et precibus, sicut id) in Breviario continetur. Sacerdos vero qui dicit
orationem (e) stet erectus, si cantando eam dicat.
§ 81. — In Missa autem prosternant (f) se fratres cum dicitur prima
collecta (g)\ quando autem una vel plures dicuntur, ad illas omnes (A) non
prosternant se fratres, nisi ad illam ad quam dicitur Dominus vobiscum.
Semper autem sive sit festum, sive non, inter offertorium et Orate fra¬
tres, sint erecti versis vultibus ad altare.
§ 82. — Item pro8terna[n]t se cum sacerdos dixerit Orate pro me (i),
et surgant cum dixerit per omnia secula secularum. Et dicto Sanctus
prosternant se usque ad elevationem corporis Christi, et tunc surgant,
et depositis mantellis, si qui habuerint, et nudatis capitibus, adorent
humiliter et devote, flectentes genua versus corpus Christi, et iterum ( j )
sint prostrati e regione usque ad per omnia secuta secutorum de (k)
pax domini ( l ). Item a dicto Agnus Dei sint prostrati usque ad cornu-
nionem.
§ 33. — In diebus autem dominicis et festivis (m), fratres non pro¬
sternant se nisi ad corporis Christi elevationem, et sint prostrati usque
ad per omnia ante pater noster.
§ 34. — Item (n) in festis duplicibus sint fratres pro¬
strati post elevationem corporis Christi sicut in aliis festis (o).
(a) O sive ad benediotionem mense, (b) F add. in feriis. (r) OMFCSVAR
add. quando dicitur Credo, et in.... ( \<t) OS de eis in. (e) OCVSAR ora¬
tiones... eas dicat. (f) F genua flectant. (g) F add. Item in oratione
A cunctis etc. — V add. « Item in oratione A cunctis nos quaesumus Domine eto.,
a nomine gloriose Virginis usque el omnibus sanctis, in festis, inclinant se
fratres, et in diebus ferialibus genuflectant. Quando autem dioitur Prophetia
nna vel plures, ad illas orationes... ». — N.B. Item haec additio desumpta est
ex Oen. Cap. Parmensi an. 1266. Cfr. supra notam seu secund. variantem sub § 30,
p. 68, n. d. ( h ) OMA (et F post aliqua alia) quando autem dicitur prophetia
una vel plures ad illas orationes non.... (i) MFCVSAR orate fratres. — O ovi.
fratres. (j) MVR interim. — F Et sic versi.... remaneant.... usque.... uti Cod.
(k) M ante pax dni. (I) A add. et tunc surgant. (m) CVS om. dominicis
et. — SMA In diebus autem festivis tam duplicibus quam aliis.... a corporis
Christi elevatione. — S om. et sint prostrati. («) Solum quidam rodd. a nobis
collati vel unam vel alteram ex istis %% 34-37 habent. Codd. CV § 34 longiorem
et auctam sic exhibent: «In festis vero duplicibus aliquantulum sint prostrati
post elevationem Corporis Christi, et statim surgant, facto signo a cantore.
Cantor vero signum faciat, cum sacerdos calicem deposuit et manus elevavit».
Item, praeter codicem nostrum Londinensem soli R et V habet sequentes §§ 35-37,
quos tamen V ex hoc loro transtulit et immediate post § 64 relegavit. Cod. V differt
a nostro in istis, quae sequuntur: « [§ 85:] Item... defunctis quando cantantur...
in elevatione Corp. Dom.... sicut in missa de festo. [§ 86:] Si... solemniter
celebretur... [§ 87:] Similiter... soilioet de S. Spiritu... de sancto Francisoo,
de sancta Cruce et oonsimilibus, in quibus dioitur... et Agnus Dei cum cantu
solemni. Nec propter huiusmodi peculiares missas missa oonventualis, que
seoundum ordinarium dici debet, aliquatenus omittatur, quin debita hora
fiat. De missa vero sancti Spiritus in Quadragesima dicatur: ' Dum sanrtificatus
fuero ’ *. ( Ultima pars huius additionis scii. « De missa vero eto. » habetur in nostro
cod. sub. § 71). — Paucis mutatis, haec eadem habentur etiam in F fol. GOr.a.
Ceteri codd. non habent §§ 34-37. (o) R festivitatibus supradictis... ad ele¬
vationem... usque ad per om. sec. ante Pat. nost. Cfr. § 88.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
70
CEREMONIALE OHD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
§ 35. — Item in Missis pro defunctis que cantantur in
festis novem [fol. 16v] lectionum, non prosternant se fratres nisi
ad elevationem corporis domini sicut in Missa de sanctis {a).
§ 36. — Si vero Missa solemnior celebratur in die feriali,
sicut in tribus officiis in constitutione positis (1), vel presente
funere, et consimilibus, habeant se fratres sicut in festo.
§ 37. — Similiter se habeant in Missis peculiaribus de
Spiritu Sancto, de Beata Virgine, et de Beato Francisco ( b ), in
quibus dicantur Kirieleison , Prefationes, Sanctus et Agnus
in cantu solemni: non tamen in Missis huiusmodi (c) dicatur
Gloria in excelsis (d), preterquam in Missa de Beata Virgine
et de Spiritu Sancto (2).
§ 38. — Item flectant genua fratres in (e) Quadragesima ( f ), quando
dicitur tractus Domine non secundum peccata, ad illum versum Adium,
et ad Salve regina (3), et ad Ave regina celorum (g) in principio tantum (A);
et ad versum illum O crux ave spes etc., in ferialibus tantum (i) diebus.
§ 39. — Et nota quod ubicumque in ferialibus diebus genudectitur,
in diebus festivis inclinatur, preterquam in precibus Prime et Comple¬
torii, in quibus stent erecti et e regione conversi (j).
§ 40. — In Missa autem post Orate fratres, usque ad Sanctus, stent
ad altare conversi, et post Sanctus similiter, quandiu stant (k) erecti et
communiter aliquid non cantatur.
(o) R festis. (b) R add. et similia. (c) R horum. id) R om. preterq.—
sancto, add. vero. In diebus festivis fratres non prosternant se nisi ad eleva-
tiouem corporis Christi usque ad per omnia secula seculornm. Idem ergo est ac
supra ad § 34 additum. (e) A add. in ferialibus diebus ad Salve sancta parens
et in missa de sancto Spiritu, cuin dicitur Veni S. Sjriritus (et in qu&dr.j.
(f) OM praemittunt; Item flectant genua fratres in ferialibus diebus ad Salve
sancta parens, et in Missa de Spiritu Sancto cum dicitur Veni S. Spiritus,
et in Quadragesima quando (OF cum) etc. (g) F euld. « et Salve sancte
pater in pr. t.», deimle alia ibi. c.f. fol. 49 r.a. (/t) O tantum ad versum....
( i) FCOM om. tantum. . (j) V hic subdit: «Item Prime preces et Completorii,
diebus Dominicis et festivis, dicantur oum nota medioori, diebus vero ferialibus
sine nota >. ( k ) V add. stant erecti et hoc diebus dominicis et festivis.
(1) Cum hic memorentur Constitutiones, ad illas primas profecto intenditur,
quae anno 1289 in Gen. Cap. Romae factae fuerunt (cfr. Salimb. Chron. ed.
Parm. p. 410, ed. Holder-Egger, p. 159), quae postea, ordinatae in meliorem
formam a S. Bonaventura, dictae fuerunt Narbonenses (1260). De his tribus
officiis vide Const. Narlton in S. Bon. Opera, t. VIII, p. 464b; et ibid. p. 467a,
inter statuta Capituli Pisani an. 1263, ubi tota § 36 horum statutorum ver-
botenus repetitur.
(2) Paragraphus ista 37 et § 49 ex statuto Metis hic renovatae videntur.
Sed parum post, anno sci). 1256 die 1 iunii, Alex. IV indulsit praecibus quo¬
rumdam Parisiensium, ut possint etiam « hymnum angelicum et sequentias
dicere in privatis Missis,... statuto contrario, et praesertim Metis in generali Ca¬
pitulo etlilo, non of>s(ante •. Cfr. Sbaral. Bull. t. II, p. 133; Wadd. Annal. t. IV
regesta, p. 434. — Eadem Chron. 24 Gen. 279, sed an. 1255. Cf. p. 111, n. 1.
(3) Primus, Ordo Minorum fuit, qui in suo Breviario inseruit antiphonas:
Regina coeli, Alma redemptoris, Ave Regina et Salve Regina, ut oonstat ex ci¬
tata epistola fr. Ioannis de Parma (Wadd. 1249 n. 2), et assentire videtur Ba-
tiffol, op. cit. p. 204.
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CKRKMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 71
§ 41. — Item (a), quandocumque dicitur Gloria patri, semper ab
omnibus equaliter inclinetur et profunde: et quando dicitur (6) : Te ergo
queaumus etc., et homo factus est, in Credo: et in Gloria in excelsis
Deo ad (c) suscipe deprecationem nostram, et in fine himnorum, et ad
penultimum versum de Benedicite.
[M Que debent dici ab uno vd a pluribus).
§ 42. — In (<f) diebus autem dominicis Invitatorium et ultimum
Responsorium et AUehiia in Missa, semper a duobus cantetur (e) in
medio chori (f) ; versiculi vero et Benedicamus ab uno dicantur in
stallo {g).
§ 43. — In festis semiduplicibus oratio a sacerdote dicatur ad gra¬
dus ante altare in utrisque Vesperis et Matutinis.
§ 44. — Invitatorium, tertium, sextum et ultimum Responsorium,
et graduale et AUehda, cantentur ad pulpitum a duobus in medio
chori ( h).
§ 46. — Item in ferialibus diebus inter pasca et pentecosten, secun¬
dum AUeluia cantetur in Missa a duobus fratribus (i).
§ 46. — Brevia (J) vero Responsoria, et versiculi, et Benedicamus,
in Matutinis et utrisque Vesperis seraiduplicium (Ar), dicantur a duobus
ad gradus ante altare: et unus cereus habeatur in (l) Vesperis et Ma¬
tutinis.
§ 47. — Si vero in secundis Vesperis a (m) capitulo in antea fiat de
festo simplici, totum fiat sicut in festo simplici (n).
(a) P novam paragraphum incipit et alia hic addit similia. (b) O add.
* Te deum laudamus ad illum versum te ergo.... ». (r) OS quando dicitur.
(d) OMFSCVAJEt praemittunt: « Invitatorium et omnes versiculi cum Benedicamus
ab uno fratre tantum dicantur tn sede sua, in feriaWms diebus (F add. in vesperis
et matutinis) )>er totum annum, et etiam ab octava Resurrectionis usque ad Ascen¬
sionem. Item in festo (A in festis vero) novem lectionum et diebus Dominicis invi¬
tatorium... • etc. ut in Cod. (e) O add. ad pulpitum. ( f) MFCV dioatur
a duobus ad pulpitum in medio chori. (g) A add. in loco suo. (h) A om.
a duobus. (i) OCVSA non habent § 46. (j) F pluribus variat htb et fere
ubique in sequentibus, quae utique recentiora sunt. (k) OCVSAR om. semidupl.
(f) OCVSAR add. utrisque. — V. om. habeatur, (m) O et a cap. in ante. —
Cod. vero B legit in antiphona. (n) Solus Cod. Lond. non habet elenchos festo¬
rum. O immediate addit: < Hec autem sunt festa eemiduplicia: festum S. Ni¬
colai, S. Lucie, SS. Innocentium, Octava Ephiphanie, festum 8. Agnctis, fe¬
stum S. Agathe, utrumque festum sante Crucis, apparitio S. Michaelis, Octava
Ascensionis, Octava b. Antonii, Octava b. loan. Bapt., festum S. Marie Magd.,
Octava S. Laurentii, Deoollatio S. Ioan. Bapt., Octava natalis B. Virginis,
festum S. Martini, 8. Elisabeth, S. Cecilie virginis, S. Catherine virginis ». —
Praeter has festivitates etiam alias addit M: « festum 8. Andree Ap., S. Thome
Ap., Conversio 8. Pauli, S. Agnetis Virg., Cathedra S. Petri, S. Mathie Ap.,
Marci Ev., Apostolorum Philippi et Iaoobi, fest. S. Barnabe Ap.,.8. Iacobi Ap.,
Petri ad vincula, S. Bartholomei Ap., 8. Mathei Ap., S. Luce Ev., Apostolorum
Simonis et Jude » — F elenchum horum festorum transfert inferius in fol. 51 r. a.,
et eius festa vix concordant cum ceteris codicibus et editionibus. — Cod. V i*i hoc
elencho festorum bene concordat cum cod. O, excepto quod V omittit festa S. Luriae,
DecoUationis S. Ioan., et fest. S. Elisabeth. — In cod. C desunt: Oct. S. Stephani,
oot. 8. Ioan., Deool. S. Ioan., et fest. 8. Elisabeth ; et quoad alia convenit ple¬
rumque cum M st asm 8. — A festa generatum habet uti O et M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
72
OBREMONIALE ORD. MINORUM VETU8TISSIMTJM. (1264).
§ 48. — Item (a) festum beati Dominici non transferatur
de die suo, et ponatur in letaniis que cantantur (1).
§ 49. — Item ad Missas votivas non dicatur Gloria in
excelsis Deo t nec in con-[fol. 17r]ventu nec extra, preterquam
in Missis beate Virginis et de Spiritu Sancto, ut supra dictum
e8t(2). Nec propter huiusmodi peculiares Missas, Missa con-
ventualis, que secundum Ordinarium debet dici, aliquatenus
omittatur quando debita fiat hora (3).
§ 50. — Item benedictio ista, scilicet, Benedicat et cu¬
stodiat nos omnipotens Deus pater et filius et spiritus san¬
ctus , dicatur ad omnes Missas in fine, data benedictione sim¬
pliciter cum manu, ante Placeat tibi sancta Trinitas (b).
§ 51. — Item in Vesperis et Matutinis habeatur semper
una candella, quando fratres volunt et possunt, maxime in
dominica.
[M De festis duplicibus maioribus ].
§ 52. — In festis duplicibus maioribus (c), et immediate post secun¬
dam pulsationem, in utrisque Vesperis et Matutinis, sacerdos cum duo¬
bus cantoribus, vel quatuor in magnis conventibus, superpelliciis (d)
induantur, et duo accoliti cum turibulario superpeliciis solummodo
induantur (e), ita quod in principio tertie pulsationis, preparato turibulo,
et luminaribus accensis, boc ordine chorum ingrediantur: primo, proce¬
dant cantores, demum ceroferarii, tertio turibularius, dextera manu
portans turibulum et sinistra incensum, ultimo sacerdos coram altari
procedens, et stans in medio accolitorum, ponat incensum in turibulo.
(a) OMFCVSAB non habent §§ 48-51. Extant tamen in cod. B. — Cod. vero V
habet § 50 et til ut infra. (6) Codex V habet hanc § 50, sed relatam in § 90.
Differt tamen in ietia: « Item.... data benediotione oum patena vel corporali,
ante Placeat... ». Cfr. variantes in § 90 ; cf. ibid. etiam B. V habet etiam % 51
sed tub § 65. (c) AB duplici maiori. (d) Cod. semper superplioiis.
(e) F plora interit, hinc pressius sequitur codicem L et M.
(1) Mirum quod nullibi inveniatur decretum de nomine b. Franoisoi in
litaniis ponendo, licet nullum dubium sit, illud introductum fuisse paulo post
suam canonizationem (1228). Tardius tamen, in Gen. Cap. Narbonensi (1260),
i ussum fuit: «nomen [S. Clarae] ponatur in litania... et nomen b. Franoisoi
in confessione [scii, in Confiteor] ponatur». Si nomen S. Clarae et S. Dominici
erat in litaniis, profecto deesse non poterat S. Franoisous. Cfr. Definit. Cap.
Narb. in S. Bon. Opera om. t. VIII p. 465b.
(2) Cfr. superius notam sub § 87.
(8) Huc faciunt verba Fratris Salimbene ( Chron . ed. Parm., 180,ed. H.-E. 801):
«Verumtamen unam scripsit epistolam frater Iohannes generalis Minister,
quam per totum ordinem misit, praecipiendo, quod omnes fratres Officium eo-
olesiasticum ubique secundum rubricam Ordinarii uniformiter facerent, quod
prius non fiebat. Quia si habebant summo mane in conventu de mortuis
aliquam Missam, ex illa in aliquibus loois contenti erant, et aliam, quae
occurrebat illa die de dominioa vel de festo circa tertiam [«ctf. Missam com-
ventualem ] penitus dimittebant; et alia faciebant quae vidi oculis meis, vel
contra rubricam vel omnino praeter. Quae omnia per venerabilem patrem
nostrum Iohannem de Parma, generalem Ministrum, in melius sunt reformata*.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CKREMONIALB OBD. MINORUM VETU8TISSIMUM. (1264).
73
Quo accepto de manu ministri, genuflectat coram altari, et adoleat
maius altare tantum. Quo peracto, reddat turibulum (a) ministro, non
turificando ipsum. Et descendens ad ultimum gradum altaris, ab eodem
ministro turificetur. Et in eodem loco facto signo, officium more solito
inchoet ( 6 ). Finito vero Gloria patri, sacerdos ad locum suum reverta¬
tur, et accoliti depositis luminaribus, in ultimis chori locis (c), iuxta fra¬
tres resideant, et turibularius iuxta unum eorum remaneat. Cantores
vero omnia que ad eorum officium spectant simul incipiant; psalmos
tamen non intonent, nec eorum antiphonas reassumant, nisi bini et
bini, ita quod de utroque choro unus, preterquam ad Benedictu* et Ma¬
gnificat (d).
§ 53. — Antiphone ad Benedictu* et Magnificat semper incipian¬
tur ab ebdomadario; Benedicamus vero, in utrisque Vesperis et Ma¬
tutinis, cum (e) Invitatorio et octavo Responsorio semper dica[n]tur a
quatuor vel a pluribus pro dispositione (/*) cantorum. Cetera vero Re¬
sponsoria cum versiculis a duobus tantum dicantur.
§ 64. — Altare maius tantum ad Benedictu* et Magnificat turi¬
ficetur, deinde turificetur sacerdos in loco suo, pos-[fol. 17v]tea vero
cantores congregati ( g ) ante pulpitum, postea fratres de choro (h), ita quod
a parte ebdomadarii inchoetur.
§ 55. — Item post turificationem statim (i) in principio Matutini, tu-
ribularius et accoliti soli deponant superpellicia, que in Laudate Domi¬
num de cetis reassumant (j).
[MS De duplicibus minoribus ].
§ 56. — In minoribus autem duplicibus, cantores superpelliciis non
induantur, nec in principio Vesperarum et Matutini turificetur {k\ sed
simpliciter sacerdos sine superpellicio incipiat officium in stallo (t) suo. In
oltimo autem psalmo, ante capitulum, sacerdos et turibularius cum duo¬
bus accolliti 8 superpelliciis induantur (m), et altare maius tantum et cho¬
rus turificetur ad Magnificat et Benedictus. Cetera vero omnia sicut
in (n) duplicibus fiant.
[MS Quando est unus chorus contra aiium\
§ 67. — Nota quod omni tempore quando (o) psallitur vel cantatur
in choro, unus chorus contra alium, versis vultibus contra (p) alium, e re¬
gione vertatur. In capitulis vero et orationibus, in quibus non genufle-
ctitur vel inclinatur, et in Missa quando secreta dicuntur, stent fratres
verso vultu contra altare.
§ 68 . — Item quando fratres sunt in oratione ( 7 ) prostrati, Burgant
quando sacerdos dicit per dominum.
§ 59. — Et nota quod in Missa, quando sacerdos debet dicere Do¬
minus vobiscum, omnes fratres debent stare versis vultibus ad altare,
(a) MF illud. ( 6 ) MF inchoetur, (c) O in ultimo chori sedibus resideant.
(i) O add. quos psalmos omnes quatuor [oantores] simul incipiant. (e) F hic
om. oum — semper. (f) Cod. erronee disputatione. (g) O add. locati in loois
suis. ( h ) F Et thurifioato maiori altari tantum ad Magnificat et ad Ben.
turificetur sac. in 1. s. (i) CVSAR pro statim, habent factam. (J) R hic
nibidit §69 de festi» dupl. mai. et quae-habentur in nota e. (k) F add. altare.
(t) MS in looo suo. (F uti Cod.). (m) F add. Sacerdote prius amictum in
capite recipiente. (s) OMFCVSAR add. maioribus d. (o) OCVSAR add.
communiter. ( p) 08 om. contra alium. ( 9 ) F add. inolinati vel.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
74
OEBEMONIALE ORD. MINORUM VETU8TI88EMUM. (1254).
donec respondeant et cum spirito tuo; et cum cantatur oratio (a), ita
sint e regione conversi usque ad per dominum.
§ 60. — Item finita ( 6 ) oratione, sive in Missa, sive in Horis (c t ), cum
sacerdos dicit per dominum, fratres stent versis vultibus ad altare, do¬
nec responderint Arnen.
§ 61. — Item cum dicit frater Invitatorium, vel incipit antiphonam,
vel dicit Responsoria brevia (d), vel Benedicamus (e), stet verso vultu
contra altare, ceteris e regione versis.
§ 62. — Item cum dicitur Flectamus genua, dicto Levate, stent fra¬
tres versis vultibus ad altare, usque ad finem orationis; et dictis ora¬
tionibus cum Flectamus genua (f) } ad orationem ad quam dicit Domi¬
nus vobiscum sacerdos, fiectant fratres genua usque per dominum.
§ 63. — Item semper post primam orationem, in aliis diebus omni¬
bus ad sequentes(< 7 ), stent versis vultibus ad altare; et similiter ad
orationem que dicitur ad ( h) Asperges.
§ 64. — Item (t) cum occurrerit in festo novem (J) lectionum dicere
de feria Missam (Ac), in ipsa Missa flectimus genua, sicut in feria (t).
[M De Cereis].
§ 65. — In ( m ) diebus ferialibus semper habeantur in Missa con-
ventuali(n) duo cerei vel due candele, ubi possunt commode haberi, et
in officio (o) beate Virginis candela vel cereus coram altari ( p ) accen¬
datur, ubi commode possit haberi ( q ).
§ 66 . — In diebus autem dominicis et festis (r) semiduplicibus, duo
cerei (s) tantum habeantur in Missa (f); sed in semiduplicibus unus tan¬
tum in Vesperis [fol. 18r] et Matutinis habeatur.
§ 67. — In duplicibus (u) autem in utrisque Vesperis et Matutino
duo cerei tantum habeantur super altare, et duo super candelabra (t>).
nisi secularium (x) devotio plures attulerit (y) et voluerit officio deservire.
§ 68 . — In Missa vero duo sint super altare et duo super can¬
delabra que a ceroferariis deportentur: hec autem sic fiant si com¬
mode haberi possunt cerei (e).
§ 69. — Completa autem turificatione et ad Magnificat et ad Be¬
nedictus, revertatur sacerdos ad locum suum, precedente ipsmn solo
turibulario. Ceroferarii vero, depositis cereis coram altari, revertantur
ad loca sua. Resumptis autem cereis, cum antiphona post Benedictus
(a) OMFAR add. prima. (6) MF add. prima. (o) O sive in choro,
(d) F responsorium breve. (e) C add. vel versum. (f) F et dioto Do m.
vob. ad orationem (que sequitur) fleotant fr. (g) OFVAR add. orationes.
(h) OMF8CVAR post Asperges. (t) O add. semper. (j) O om. novem.
(k) OCVS add. semper. R vero mixam de vigilia. (I) FV hic add. quaedam
quae in Cod. noetro habentur sub §§ 85-87 cum quibusdam variantibus. (m) F plura
sed fere eadem add. de cereis et numero eorum. (n) F add. ad minus. (o) F add.
parvo. ( p ) V oandela una, et om. ooram altari. ( q ) V subdit: «Item in
vesperis et matutinis semper habeatur oandela una vel oereus, quando fratres
volunt et possunt, et maxime in dominica ». (r) O om. festis. (f) R unus
cereus. (0 F differt aliquantulum, (u) F et eisdem diebus, (v) F alia statuit,
(x) OCVSAR add. aliquorum. ( y) A obtulerint et voluerint, om. offioio.
(s) V hic addit: « Item in missa conventuali ad devotionem Corporis Do¬
mini, unus vel duo oerei, ubi commole haberi poterint, accendantur. Item
quandooumque Corpus Christi deportatur, duo acoliti induti superpelliciis,
cum .duobus oereis semper procedant Hec autem etc. ». — Secunda pars huius
additionis in cod. nostro est sub § 76.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 75
cantatur, sive (a) Magnificat , vadant ad gradus altaris, ubi supra or¬
natum pulpitum oratio debet dici, et stent ad dexteram et levam (b)
sacerdotis. Dicta vero oratione revertatur sacerdos ad locum suum,
ceroferariis remanentibus ibidem. Finitis autem vesperis, et dicta ora¬
tione dominica(c), revertantur ad vestiarium (d) secundum ordinem quo
venerunt (e).
§ 70. — Item (a) si fratres Sequentias cantare voluerint,
in duplicibus tantum festis subscriptas et non alnis cantent,
scilicet: de nativitate Domini, Letabundus: (1) dc resurrec¬
tione Domini, Victime: (2) in pentecoste secundum Ordina¬
rium; in festo beate Virginis, laetabundus: (3) item, Verbum
bonum 4) item, Hodierne lux diei, (;')) prout magis congruit
festis eius. De beato Francisco, Ijetabundus (6). De Apostolis,
Clare sanctomtm (7) vel Cuius laus (8), vel Cei i solem (9).
(o) S add. post. (b) F sinistram. (c) O om. dominica. (d) F sacristi&m.
(e) O immediate irubdit: « Hec* sunt autem festa duplicia maiora scilicet: Na¬
tivitas domini. Festum S. Stephani. S. Ioiiannir Ev. Circumcisio homini.
Ephiphania. Quatuok kesta rf.ate Virginis. Conversio 8. Pauli. Kathedra
S. Petri. Festum S. Mathie Apost. S. Grcgorii pape. Dominica resurrectionis.
S. Marci Evang. Apostolorum Philippi et Iaeobi. S. lohannis ante |>ortam
latinam. Ascensio domini. Dominica pentecostes. S. B&ra&be Ap. Beati Antonii.
S. Iohanhis Bapt. Apostolorum Petri et Pauli, prima die tantum. Festum
S. Iacobi Ap. Ad vincula S. Petri. S. Laurentii. S. Clare. S. Bartholomei Ap.
S. Augustini. 8 . Mathei Ap. Festum S. Michaelis in septemhri. 8 . Jeronimi
presbyteri. Utrumoue festum 8 . Francisci [W/. natali» et translationi»] . S. Luce
Ev. Apostolorum Simonis et lude. Festum omnium sanctorum. Dedicatio ecclesie.
S. Andree Ap. 8 . Ambrosii. 8 . Thomae Ap. * — Festa quae hic grandiusculi»
litteris expressimus, extant etiam in M, qui tamen non memorat festa S. Ioann. ante
portam latinam, 8 . Clare, et qua tuor Doctorum Etrlesiae scii. 8 . Grcgorii, S. Au¬
gustini, S. Jeronimi et 8 . Ambrosii; mutatque « quatuor festa B. Virginis» in
• quinque ». Vetera vero festa codici» O, quae minoribus litteris exprimuntur, ha¬
bentur etiam in M, sed relata inter semiduplicia, ut videre est sub § 47. — F plus
minusve concordat cum M, sed hic varios praemittit articulos nempe: Docl&ratio et
ordinatio festorum — Que sunt majora duplicia — Minora duplicia — Festa
semiduplicia — De festis solemnibus — Simplicibus — De festis commemora¬
tionum — De processionibus (o fol. 50r.b. — 52v. o., quae omnia prorsus nova
sunt et recenter statuta. — Cod. C concordat cum cod. O quoad festa tantum quae
grandiusculi» litteris expressimus; cod. vero V concordat item cum C praeter quoti
addit » festum B. Trinitatis » et alia. S concordat plerumque cum M. — Elenchus
horum festorum utpote recentius ordinatus, ideo deest in nostro originali textu codicis
Londinensis. — A uti O i. e. festa capitalibus tgpis expressa habet praeter festum
8 . Iacobi, et Dedicationis eccl. sed post fest. Omn. Sanet, m margine , ubi etiam
fest. S. Clarae habetur add.: Festa SS. Apostolorum et evangelistarum et qua¬
tuor doctorum. — R alia festa habet, v. gr.: Sex festa b. M. Virg.; Purif.,
Nivis (!), Aasumpt. N&tiv. et Conceptio. (f) §§ 70-75 desunt in OCVMFSAR.
In cod. vero B extant §§ 7 0-73 et 75.
( 1 ) Let. exultet fidelis chorus; cfr. Chevalier, Repert. hymnol. n. 10012.
( 2 ) L. c. n. 21506. ( 8 ) Let. Mariam collaudet mundus, 1. c. n. 10082.
(4) V. b. et suave, 1. c. n. 21848. (5) Hod. lux diei 1. c. n. 7945.
(fi) Let. Francisco decantet chorus, 1. c. n. 10025. Cfr. Wadd. an. 1228 n. 78;
Glassberger in AF II, 102. (7) C1. s. senatus apostolorum, 1. o. n. 888 .
( 8 ) C. 1. secundum nomen, n. 4044. (9) C. s. imitantes, 1 . o. n. 8518.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
76
CEREMONULE ORD. MINORUM VETU8TESSIMUM. (1254).
Pro aliis festis sanctorum duplicibus, Superne matris ( 1) ctc.,
vel alias que competunt.
§ 71. — Item in Missa Spiritus Sancti in Quadragesima,
dicitur Introitus Dum Sanctifieatus fuero in vobis.
§ 72. — Due fiant processiones in Ordine nostro tantum
et non plures.
§ 73. — Provideatur quod antiphonaria uniformiter cor¬
rigantur (2).
§ 74. — Item ordinetur de legenda beati Francisci (3),
ut de omnibus una bona compiletur.
§ 75. — Quecumque de cetero statuta fuerint in capitulo,
sub sigillo generalis Ministri ad singulas provincias transmit¬
tantur.
§ 76. — Itera quandocumque corpus Christi deportatur, duo acco-
liti superpelliciis induti, cura duobus cereis precedant (a).
[MS De turificatione] (6).
§ 77. — In (c) Missa conventuali altare incensatur post calicis
oblationem.
§ 78. — Nota, quod quandocumque incensatur altare maius ad Be¬
nedictux et Magnificat, sacerdos in supremo ( d) gradu genuflectat coram
altari, deinde surgens, ad medium altaris incipiat extensa manu ver¬
sus corpus Christi vel (c) crucifixum; et ( f ) circumducat manum ad
[fol. 18v] dextrum (<r/) cornu altaris, breviter transiens usque ad sinistrum
ipsius; et ducta manu semel ante altare a leva in dextram; et osculato
altari, reddat illud ministro sicut superius dictum est (4).
§ 79. — Cum vero chorus turificatur, a parte ebdomadarii semper
inchoetur ( h ) et una vice vel duabus quilibet (i) adoleatur.
(a) SM add. paragraphum De Duplioibus Minoribus cum elencho fertorum,
(b) O De incertnatione. (c) Apud F a fol. 60 r. ad 62 v. a. eundum ert. (d) MSR
sac. summo gradu, (e) F vel crucein in medio, (f) O et inde ducat manum. —
F deinde thurificct versus dexteram altaris, transiens per medium ad levam.
Deinde ducta manu etr. (g) A extremum. (h) F incipiatur et per medium
transeundo, fratres et chorus adoleantur in stallis superioribus. Et deinde, si
sint aliqui in stallis inferioribus similiter adoleantur. (*) C VOS Ali add. frater.
(1) S. m. gaudia, 1. c. n. 19822.
( 2 ) Quoad Breviaria et Mutual ia similia definivit postea Capitulum Narbo¬
nense (1260), cfr. S. Bon. Opera, t. VIII, p. 464b: «Studeant Ministri, quod
usque ad sequens Capitulum generale littera Breviariorum et Missalium cor¬
rigatur ad exemplar verius, quod habere poterunt, secundum Constitutione»
Ordini» approbata» »; secundum constitutiones, profecto, Fr. Haymonis et Fr.
Ioannis de Parma.
( 8 ) Cum sermo sit de rubricis, evidenter hic intenditur de legendi» ad
usura chori. Plures tunc legendae do B. Franoisoo ad usum ohori vigebant.
Cfr. Domenichelli, legenda prima ad wruvi chori, ap. AFH t. I, p. 68-64, et auoto-
res ibi citatos.
(4) Scilicet in § 52. Hino etiam perspicere licebit magnam interosse con¬
nexionem ab hac § 78 oum ceteris praecedentibus paragraphis. Nexus enim
paragraphi 78 cum § 52 continuatam et non interpolatam compilationem suf¬
ficienter ostendit, noi^ obstante § 75, quae quasi quaedam conclusio seu finis
primo intuitu videatur.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIALE OBD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 77
§ 80. — Item (a) in fine omnium Horarum, dicatur (b) Fidelium
anime etc. cum dominica oratione (c), nisi cum immediate sequitur
Missa, et tunc, dicto Benedicamus, incipiatur statim Missa.
§ 81. — Finita autem oratione dominica, et signo facto a sacerdote,
dicatur: Dominus det nobis suam }xicem, preterquam in Completorio,
Matutino et Prima (d) et respondeant fratres ( 1 ): Arnen.
§ 82. — Si autem plures Hore sine intervallo dicantur, inter duas
Horas dicatur Fidelium anime et oratio dominica semel tantum.
L. Rubri ce de officio Missarum, (e)
§ 88 . — In diebus ferialibus parentur ad Missam sacerdos, diaconus
et subdiaconus in magnis conventibus; in parvis autem subdiaconus
indutus superpellicio. Confessio fiat coram altari. Et sit calciatus qui
legere debet epistolam (/*).
§ 84. — In Missis vero privatis, sacerdos qui celebrat ipse sit( t y)
qui legat epistolam (A).
§ 85. — Epistola vero contra medium altaris, in inferiori gradu,
semper cantetur super pulpitum.
§ 86 . — Finita vero epistola, minister paret calicem in loco suo,
et paratum ponat super altare.
§ 87. — Et dum cantatur offertorium, minister offert ampullam sa¬
cerdoti cum aqua: deinde immediate post oblationem calicis et turifi¬
cationem, sacerdos abluit manus.
§ 88 . — Patena (i) vero non teneatur, neque pax ( j ) choro detur, nisi
in dominicis diebus et (k) semiduplicibus et duplicibus; nec in Missis
secretis (f) turificetur.
§ 89. — Quando dicitur Ite missa est, stent tam sacerdos quam
diaconus (m) versi ad populum; quo finito, convertafnjtur (n) ad altare.
§ 90. — Cum vero dicitur Benedicamus, vertant se semper ad al¬
tare deinde in vestiarium revertantur (o).
( a} Cod. V paragraphos nostri cod. scii. § 80-82 supplet cum iisdem decretis
ampliori tamen forma emanatis in Oen. Cap. Nar/tonenst (1*260), adiecto etiam de¬
creto de legentlo “ Datario ” seu Martyroloyio ante “ Pretiosa ”, iuxta mandatum
Gen. Cap. Parisiensis (1266) quod supra retulimus sub § ilO. (h) O dicimus.
(c) F ab hinc alia habet naviter statuta. (d) OF om. et prima. (e) Titulus
in O: De officio Missarum; in MA: De officio Misse: in F: De officio missae
in ferialibus diebus et semiduplicibus. R De missa feriae. (f) F add. sicut
et alii superiores ministri. (g) MFCVR ipse sibi legat. (/») OA om.
totum § 84. (i) O praemittit rubricam: De patena. ( j) OMFCVSAR add.
nec thus. (k) F add. festis. ( l) FV privatis. (m) F add. et cero-
ferarii. — OCVS a*ld. durante ite missa est stent. (») F vertant se.
(o) O om. deinde—revertantur. — F plura interserit de henetliriione: Bene¬
dicat et custodiat... quae olim « a quodam Capitulo Gli » (rfr. § 5ft) praescripta
fuit ut « possit dici ab illis qui consueverunt, vel prout ordinabunt ministri,
sivo cum patena et corporali, sive cum manu ut moris est apud aliquos».
Se*l recommemlatur mus curiae romanae descriptus « infra in ordine dicendo¬
rum et agendorum in missa*. Utn fol. 56v. a habetur sic: «Qua (missa) com¬
pleta, benedicat populum dicens : ‘ In uttitate sancti sjriritus, ttenedicat. vos pater
et filius. Arnen ’. — Item F post /tenedictionem praesarilrit orationem « Placeat tibi
s. Trinitas » ut in § 50. — Hic. etiam VR (sub § 90) inserunt quae haltes in § 5t> supra.
R Benedictio completorii est ista scilicet : Benedicat et cust.... [uti hodie et § 50]
dicatur ad omnes missas.... ante Placeat.
(1) Guilelmus Duranti (f 1290) in suo Rationale ed. Lugdun. 1574, V, 2, 6,
«laudabilem consuetudinem » dicebat, qua « quidam in fine Horarum dicunt:
Dominus det nobis suam pacem ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
78
CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
§ 91. — In festo novem lectionum, idem per omnia fiat, sicut in
ferialibus diebus dictum est.
§ 92. — In (a) dominicis autem diebus et semiduplicibus, parentur
sacerdos, diaconus et subdiaconus cum uno accolito tantum, et turifi¬
cetur ad evangelium, et oblatione facta adoleantur oblata.
§ 98. — Cum vero legitur evangelium, sacerdos stet ad dextrum
cornu altaris: subdiaconus autem stans (b) ante diaconum, ver-[fol. 19r]
tat se ad evangelium (c). Accolitus ( d) vero cum turibulo solus (e) stet post
diaconum longe, et vertat se ad evangelium. Quo finito, subdiaconus of¬
ferat librum sacerdoti primo deosculandum, post inceptum Credo, cum di¬
citur, postea (/*) diacono.
[MS De oblatione calicis j (y).
$ 94. — Oblatio autem calicis sic fiat: Parato calice, post dictam
epistolam, in loco suo, ut dictum est, subdiaconus, cum cantatur offer¬
torium^), accipiat eum cum pal[l]a mundissima, quem precedat accolitus,
in manu dextra ampullam (i) aque portans, et(J) procedant ordinate usque
ad medium altaris. Subdiaconus ( k ) autem stet a sinistris diaconi (?), et
accolitus cum ( m ) ampulla a dextris sacerdotis. Deinde diaconus acci¬
piens patenam a subdiacono, offerat sacerdoti; et post diaconus accipiat
a subdiacono calicem, subdiaconus ampullam ab accolito, sacerdos ean¬
dem a subdiacono. Et effusa aqua in calicem, offerat eum super altare
diaconus. Interim(n) autem accolitus, parato turibulo, tradat illud subdia¬
cono; diaconus autem incensum, benedictum a sacerdote, ponat in turi¬
bulo^). Deinde diaconus (p) accipiat illud a subdiacono et offerat sa¬
cerdoti. Sacerdos autem adoleat calicem et altare, sicut dictum est (1).
Finita vero turificatione, reddat illud diacono sine (< 7 ) aliqua turificatione.
Diaconus vero, aptata (r) planeta sinistra manu, incensat sacerdotem
manu dextra; deinde reddat illud accolito; accolitus vero, incensato
diacono et subdiacono, turificet chorum. Hoc(.v) in dominicis duplicibus
et semiduplicibus observetur.
§ 95. — Et nota quod semper ante evangelium, cum aliquid com¬
muniter cantatur, vel dicitur a sacerdote, diacono et subdiacono, dia¬
conus (f) assistat sacerdoti a dextris, subdiaconus a sinistris: e (u) con¬
verso vero sint (r) post evangelium.
(a) F hic alium titulum inci/yit: De agendis in diebus dominicis et semidu¬
plicibus in missa. ( b ) F stando ex adverso ante pulpitum et dyaoonum.
A om. autem stans. (c.) S vert. se ad eum. (d) OF om. hic: Accolythus —
evangelium. (e) MSA om. solus. ( f) F add. a diae. S et postea diacono.
(y) O De ra/ire. (h) O offerenda. (i) Cod. semper ampulam. (.?*) OCVSA
et sic. (k) F Stante dyacono ad desteram subdiacono ad sinistram dyaooni.
(f) MC a dextris diaconi. — V a sinistris diae. (m) F om. cum amp.
(n) O hic atld. rubricam: De turibulo. (o) FA thuribulum. (p)OMSF om.
diaconus. (</) R om. sine — illud accolito; et habet: quod accipiens acco¬
litus de manu diaconi et incensato etc. (r) OMSV accepta. — C aptata.
0 ) OMCSAR Et hoc totum in dom. (A add. diebus) et semid. (AR om. et dupl.)
et dupl. obs. — F in dom. semid. et dupl. diebus obs. AR et hoc. (#) F om.
diaconus. (u) O e contrario fit post evangelium. ( 0 ) F et econtrario
fiat |>ost. — S om. vero sitit.
(1) Cfr. supra in § 78.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CEREMONIA LE OBD. MINORUM V E TU8T I8 8IMUM. (1254). 79
§ 96. — Dicta vero Prephatione et Sanctius (a), diaconus involutam
patenam panno mundissimo, tradat subdiacono ad se tenendam (6) ac¬
cedenti (c). Cum vero perventum fuerit ad pater noster , discoperiens (d) eam
subdiaconus, et tenens eam usque ad Unem dominice orationis, acce-
densque ad diaconum tradat (e) ei, diaconus vero ( f ) sacerdoti, deoscu-
lans manum eius (g).
§ 97. — Et ( h ) quandocumque sacerdos dat vel recipit aliquid, mi¬
nistri debent osculari manum eius, preterquam cum dat osculum pacis.
§ 98. — Diaconus accepta pace [fol. 19v] a sacerdote (t), det eam (J)
subdiacono, snbdiaconus accolito, accolitus duobus primis in choro (Ac),
incipiens a parte ebdomadarii.
[O De Ceroferarii*].
§ 99. — In omnibus (2) autem festis duplicibus, paratis in sacristia mi¬
nistris, precedant duo ceroferarii induti tantum superpelliciis, quorum
unus ad dexteram (m) alius ad sinistram transeant, tenentes cereos donec
finiatur confessio: quos deponentes, non resumant usque ad evangelium;
et eos sequatur turibularius ad dexteram transiens. Postea subdiaconus,
librum clausum utraque manu ante peotus ferens, demum diaconus, ul¬
timo sacerdos, factaque (n) confessione, incensatur altare.
[M8 De modo standi].
§ 100. — Introitus (o) ante Missam nunquam dicatur nisi bis, nec
graduale repetitur ante versum vel ( p ) post versum. Lecto vero post (q)
turificationem officio (r) a sacerdote et ministris, disponantur (m) in modum
crucis (f): et duo (u) accoliti sint eque distantes ad levam et dexteram
diaconi (r): et hic modus standi per totam Missam servetur.
§ 101. — Et (ac) nota quod tam in dominicis diebus quam semiduplici-
bus et duplicibus (t/), dum dicitur epistola, diaconus ad altare reverenter
accedens (s), debet desuper explicare (a) corporalia (b), et iterum plicare
in fine Misse cum sacerdos manus et calicem purificat (c).
§ 102. — Ad evangelium vero duo accoliti, resumptis cereis, stent
ad dexteram et levam subdiaconi (<Z), versis vultibus ad evangelium (e).
§ 108. — De oblatione vero calicis et turificatione et patene datione,
omnia fiant ut in semiduplicibus ( f ), excepto quod accolitus (g), qui stat
(a) F add. a sacerdote et ministris. (6) MS subdiaoono tenendam. —
OFCV subd. ad se aooedenti tenendam. — S om. accedenti. (c) O denmo hic
praemii/it rubricam: De patena. (d) A discooperiat. (e) F reddat ei.
(f) F add. reddat. (jj) O add. preterquam cum dat osculum paois. (h) M om.
§ 97. (t) F add. eum osoulando. — O om. a saoerdote. (j) O debet eam
dare, (At) O add. reddentibus. ( l) R festis autem semiduplioibus et om. dupl.
(m) FA add. altaris. (s) F fin itaque. (o) F add. Et nota quod intr.
(p) F neo. (?) F om. post thurif. (r) V offertorio. («) O disponant se.
(/) F add. quando aliquid a sacerdote oantatur... hoo est duo ceroferarii sint eto.
(*) OMS id est duo. ( v ) F add. subdiaoonus retro dyaoonum et accolitus
retro subdyaconum. (z) O praemittit, titulum: De corporalibus. (y) M8 om.
et duplicibus, (z) A ascendens. (a) OMFCV super altare: M extendere et
explicare. FA expandere et expl. A replicare O expandere. (6) FO add. in
longum. — O euid. in longum, sed non explicare propter pulverem, (c) O purgat.
(d) F evangelii (!), uti videtur erronee. (e) O ad altare — F add. Et nota
quod thus non datur ad evangelium, nisi dominicis et semid. et dupl. diebus.
(f) F add. et dominicis diebus. {g) F oeroferarius.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
80 CEREMONIALE OBD. MIMORUM VETUSTISSIMUM. (1254).
in dextra altaris, semper serviat de aqua; et excepto quod primo turi¬
ficentur cantores, et eis primo pax detur, et ipsi eam portent primis in
choro residentibus. Et illo ordine quo de vestiario (a) fuerunt egressi,
finito officio, revertantur.
[O De AUeluia et Tractu].
§ 104. — In festis novem lectionum (6), duo fratres dicant AUeluia
vel tractum temporibus suis. Tractus autem quando dicendus est a duo¬
bus (c), si brevis fuerit, ante pulpitum in medio ( d) dicatur; si autem
prolixior fuerit, a quatuor vel sex (e), binis et binis sibi succedentibus,
ubi potest fieri bono modo.
§ 106. — In festo semiduplici et die dominico, duo fratres dicant
graduale, et duo alii AUeluia. In festis ( f ) vero duplicibus, duo fratres
dicant graduale, et quatuor AUeluia, vel plures, secundum quod congruit
solemnitati (g).
[MS De AUeluia in ferialibus diebus].
§ 106. — Et nota, quod quandocumque cantatur AUeluia in ferialibus
diebus (A), in prima vice sine completione nevmatis dicitur (i), et post
versum, totum [20 r] decantatur.
§ 107. — Quando vero duplex (j) AUeluia cantatur, ut ab octava
Pasce usque ad octavam ( k) Pentecostes, primum, totum cantatur cum
suo versu (7), nec repetitur ante versum vel post versum. Secundum
autem AUeluia, et ante versum et post repetitur (m).
§ 108. — Cetera vero ad Missam pertinentia fiant sicut in missali
continentur.
§ 109. — Discursus autem fratrum in choro sollicite evitetur.
[O De communione fratrum].
§ 110. — De communione autem fratrum in Missa conventuali, hoc
semper observetur. Facta (n) confessione, et communiter, a fratribus ge-
(a) Sic etiam M et F. (/>) F add. et in ferialibus diebus a pascha usque
ad pentecosten, duo. ( c ) F om. a duobus, tunc habet: et si. ( <1) CVAB
whl. chori. (e) F add. vel etiam pluribus. (f) O hic praemittit titulum:
De graduali et alleluia. (y) FV add. Item in ferialibus diebus inter pascha
et pentecosten secundum AUeluia cantatur in missa a duobus fratribus.
(h) F add. preterquam in tempore paschali, tunc currit: in prima vice debet
dici a cantore solummodo sine compl. neu. — Cod. V ita differt: « Et nota...
in aliis ferialibus diebus vel in festo trium lectionum,... sine completione
cantetur neugmatis... totum cum neugmate decantetur. (Additio:) Et erecti
stent fratres quando cantatur Alleluia ». i») MS om. dicitur. (J) MS duo.
(k) F ad pentecosten. (I) F add. a choro. (m) F hic de • Sequentiie »
etatuit : (cf. § 70) Item fratres sepius, maxime in festis duplicibus et semidu-
pl iribus ac dominicis et in missis beate Virginis votivis et sancti Spiritus et
in solompnibus et per omnes octavas possunt cantare sequentias congruentes
et devotas. Ad quas etiam cantandas devote et dicendas eos hortamur in-
stnncius, iuxta laudabilem antiquam ordinis consuetudinem. Cetera etc. —
Item co<l. V hic otltlit “ de *equcntin cantandi* « Item in festis dupl. et
9 euiid. ac dominicis, que cadunt infra octavam duplicium, sicut et in missis
b. Virginis, possunt fratres cantare sequentias congruentes » . (a) F Fratres
omnes, facta confessione communiter, genufiexi et inclinati, et absolutione facta
a sacerdote, dicant, qui communicare debent, semel et. submissa voce: Domine
non *um diynu* etc. Interim autem duo fratres induti superpelliceis extensam etc.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OBBEMONIALB OBD. MINORUM VETU8TI88IMUM. (1254). 81
nuflexiB in locis suis, vel (a) etiam coram altari, in modum recte linee,
bini et bini debite se ordinantes, et absolutione facta a sacerdote, di¬
cant omnes qui debent communicare, semel tantum submissa voce, Do¬
mine non sum dignus etc. Interim autem duo accoliti extensam palam
coram sacerdote teneant; et communicatis primo per ordinem ministris(6),
fratres ceteri a capite chori (c) incipientes, bini et bini ( d ) ordinate
procedant, et (e) flexis genibus communicent. Communicati vero acce¬
dant ad calicem vel(/*) calices, et eis a diacono et(^) subdiacono, si fleri
potest, ministretur secundum quod fratrum expedit multitudo; et sic
ad loca sua ordinate (h) revertantur (t). Dee gratiae (J).
Londini, mense iuUo 1909.
Fr. Hieronymus Golubovich, 0. F. M.
(a) MSCVAJt om. vel etiam—se ordinantes. (6) F add. altaris, (r; 0 om.
chori. (d) F add. vel plures simul. («) F add. tertio. (f) F om. vel cal.
(y) O calices eis a diae, vel subd. preparatis si fieri — F vel subd. si congrue
f. p. ministratum — MCSA ministratos. (h) F om. ordinate, sed alia plura
adhuc adiungit fol. 54 v.a.-56r.a, quae certo sunt ro-entiora. (») R pergit,
de processionibus etc quarum duae tantum permittit ut noeter Cod. euh § 72. A aliae
plures ordinationes subnectit. (f) S Explicit Ordinarium romanum. — C Expli-
eiunt Ordinationes divini Officii generales.
Archivum Franciscanum Historicum. — As. HI.
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Digitized by Google
82
DOCUMENT8 8UR LA R&ITORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE.
DOCUMENTS
SUR LA RtiFORME DE STE. COLETTE EN FRANCE (a)
(Fin) (1).
XIV.
Les lettres de la soeur Catherine Rufin6 ont de Pinterfit en ce
sens que cette religieuse a connu les jeunes oompagnes de Ste Colette.
Le P. Silv6re d’Abbe ville, Hiet. chronol, de Ste . Colette p. 170, pa-
ralt 6tre le seul qui se soit servi de ces documenta jadis ex is tanta
4 Amiens.
Une autre lettre de la m£me se trouvait k Gand. Nous en avons
la copie, prise sur Poriginal, dans les actes du procas de canonisation
fait 4 Gand en 1747 et conservi aux archives des Clarisses de Po-
ligny (cahier 14).
L’original n’est malheuresement plus chez les Clarisses de Gand.
En voici le texte fort important pour Phistoire de la r6forme coletine:
ms.
Tres chiere et bien am£e m6re et seur en nostre signeur, tres hum-
blement me recommande tousjours k vos devote prieres et chierement
vous mercie de vos charitables lettres et ossi de tres dignes reliques
dont m’aves fait tres singulier plaisir, et pour brief k cause que ma
plume et ma main seront bien tost lassees et ma teste encore plus tost,
k cause du ruteliere et recordage de la novice, esperant que me pardon-
r6s ceste fois. Parlerai tout premier de la matiere dont m’escrisies f par
vostre humilita puis qu’il vous plest savoir mon povre avis, c’est que
en Pescripture ce qui y est me samble tres bien, mes je cuide que le
nom de nostre pere visituer et de vostre pere confesseur qui 14 Pont
(a) Buvmajuum: Sub Num. XIV editur epistola Sororis Gath. Rufln 6 post
an. 1492 soripta, in qua loquitur de reliquiis S. Coletae; de reformatione oon-
ventus Dolensis in oonv. Coletanorum, de eius relationibus oum conv. S. Coletae
Auxoniae atque quomodo Fr. Henrious de Belna O. Min. S. Coletam cognoverit.
N° XV: Descriptio Breviarii, quo usa est S. Coleta, Bisuntiae apud Clarissas
adsei*vati. N. XVI: Desoribitur MS. Vitae S. Coletae auctore Petri de Vallibus
O. M. apud Clarissas Pontiniaci exsistens. N. XVII: editur epistola Antonii
de Massa, Min. Glis O. M. 6 sept. 1427 Fr. Henrico de Belna data, qua eum
Vicarium instituit Coletanorum et Coletanarum. Altera epistola idem eidem
omnes facultates oonfirmaverat. N. XVIII: Epistola Fr. Iacobi de Sarxuela,
Min. Glis O. M. 1461, 26 mai. ad Coletanas, eas denuo confirmans.
[Nota Directionis].
( 1 ) Cf. AFH U, 447-66, 000612.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTO SUR LA REPORMB DE STE. OOLETTE EN FBANCE. 88
mia et enclos ydebvroit estre escript. Ossi quant on ouvera le dit plonc
s’il sont encore brunet, jaa aoit ce que ce n’est que de la terre, il porra
aambler que ce raot: € souveraine beaute * aeroit trop dit et 80 uffiroit
dire: « En par. entierete et beaute », et ne cauaeroit nulle dubiete as
liaana ne nui contredit as veans. Mon opinion et foi ai est que ae lea
dia aains oaselemens eusaent este tres bien lave et purgies de la terre
et bien resecbies devant que on lea ait mia en plonc, que il eusaent de
cy en avant commenciet k rendre soef oudeur au maina telle que lea
choses qui touchoient elle en sa plaine vie come coeuvrechiea et telles
choses aoloient rendre, car k la verite s’il eusaent este onghereet entre
tous lea drap8 du convent ai lea recongniaaiea noua et trouviemmea k
leur doulx fler comme ae ce fusaent violettea de quareame (1).
En outre, ma mie, touchant le convent de Dole, toutes lea seurs
que j’ai trouve en la religion generalment tant ansaiennes come josnea,
noua ont tousjours dit que le convent de Dole fut par nostre saint pere
le pape donne k notre sainte mere, ai franchement que elle y euat peut
mettre de aea seur ae elle euat volut, et meiames en ce tamps que lea
frerea de la bulle avoient fait incorporer le dia convent et escripri en
leur bulle qu’il optinrent au conaille de Conatance (2) en la quelle aont
expreaaement nomines VI de leurs convena, come Saint Orner et aultres
dea quelx j’ai oublie lea noma, et je suppoae ae ilz eusaent heu lora
plus de convena ilz lea y eusaent ossi bien escript que iceulx VI. le dit
convent de Dole que subrepticement ilz avoient come dit eat, fait incor¬
porer en leur dia bulle, faingnant que estoit de leur consentement, k
cauae d’ungne simple parole diten par le gardien, du tout en tout igno¬
rant leur intencion ne k quoi ilz tendoient, car a’il euat aceu, jamaia
n’y euat volut conaentir, ne nulx de aes freres. Toutes fois le dia de la
bulle le deffendoient puissamment come leur, et en diaoient de la rudesae
et vilanie beacop a nostre glorieuae m6re entre lea aultres l’ung d’iceux
nomme frere Jehan Foucault qui luy diaoit: € Colette, Colette, plua tost
venroiea tu k chief de la roche de Chavane, que tu n’aroiea le convent
de Dole». A cela elle reapondoit, oyant seur Perrine de Montenoy moult
humblement et doucement: « Le convent de Dole m’est donne de nostre
aaint pere ai franchement que je y euase peut mettre de mea aeura ne
j’euase volu ». Et cela meiames luy ont oy dire mainttes fois nostre
bone mere Seur Agnea de waux, aeur Colette fauquerease, mere seur
hughette, mere aeur marie domant et aeur perrine de bame et aultres
pluseurs et d’icelles je le tiena. Long aeroit d’eacripre comraent elle en
vint au deaaua miraculeuaement et de maistre estienne de Gran val, et
des signeura qui estoient pour elle ou contre elle, et croi que en eatea toute
plaine par lea bone merea que avea heu et journellement aves avec vous.
Si m’en taia, car ne aeroit que redite. Je ne doubte point que ossi ne
sachiea.par ellea mainte aultre belle chose que possible. Ossi ay aceu
par lea anciennea et bones merea avec lea quelles j’ai demorc, quant
j’en eacriproie beacop, possible n’adresaeroige point k ce dont eatea en
(1) Tout oe paragraphe fait allusion k 1’ouverture du tombeau de Ste.
Colette k Gand le 18 aeptembre 1492. — Soeur Ruffine parle ensuite de la fon-
dation du convent des Coletans & Dole, des relations de ce)ui-ci avec le
oouvent des Soeurs de Ste Colette 4 Auxonne; comment le Fr. Henri de Baume
connut Ste Colette et sur les debuts de sa reforme.
(2) Cf. Buli. Franc. VII, 498, n. 1862. Le decret nomine en tout 12 oouvents.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
84 DOCUMENTO SUS LA R&FORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANGE.
dificultAs, et si seroit long de tout escripre et penible, mes se je savoie en
qnoi doubtAs, tres volentiers vous satisfieroie k mon petit povoir et savoir.
Quans ans les dis freres de nostre glorieuse m&re avoient este ou
dis convent de Dole devant le dessus dis consille de constance, cela ne
sai-je point au vrai, mais bien sai qu’il y estoient d6s devant qu'elle
fondast le convent d’Aussonne (1) et que moult humblement et instam-
ment l’y requirent que en y alant mettre ses seurs elle presist son
chemin par son dis convent de Dole etc. Elie leur ottroia, et tantost qne
elles furent hors de Besansson, elle fu ravie et ensi demora ravi e jusques
bien pres de Dole, et si fors 1’estoit que combien que les gens le salu-
oient et faisoient grana honneur et baisoient ses pieds et ses mains, elle
ne s’en apercevoit riens ne ne parloit, mais nostre mere seur Agn&s de
Waux satifaisoit aux dis personnes et parloit a eux. Quant elles furent
parvenues k Dole, elle se loga et ses seurs en une petitte maiaonnette
au pres du convent, etc. Mon papier seroit plain avant que feusae k la
fin si n’en dis plus k present esperent que saves ja tout. Present tous
lez freres elle fu ravie en leur eglise, et en leur chapitle ossi, et
lendemain depuis Dole jusques Aussone. Ossy, mamie, ne vous saroi-ge
dire combien il y a que son dis convent de Dole luy fu rendu par diffi-
nicion de parlement come bies saves, apres ce tourble esmut contre elle
k l’ocasion d’icelle bulle de Constance, mais bien sai que mere seur Agnes
estoit abbesae d’Ausaonne, et pour tant que les gens de la vile avoient
durant celuy tourble veu telle contrariete des deux parties de freres
tous d’ung abit, et oy donner asses le tort k nos freres combien qu’estoit
contre raison etc. II les avoient si fort pris k desplaisir, que k paine
leur voloient il donner 1’aumosne, mais mere seur Agnes abbesse k Aus-
sonne faisoit iij fois toutes les semaines au four, et k chacune fois leur
envoioit k Dole 1’asne tout chergie, et k 1’entrer en la vile le dis asne
commensoit A hennyr ou cbanter si haut que les freres le oyoient de
leur convent et k cela savoient que leur pitance d’Aussonne estoit ve¬
nus, et combien que les dittes seurs d’Aussonne continuassent la ditte
aumosne ung an entier come dit est chacune semaine iij fois, nostre
ditte bone mere seur Agnes de Waux nous a maintes fois acertiffiet
que elle ne peut oncques apercevoir ne quelconque de ses seurs que
leur provision de ble en fust de riens amendrie. La quelle provisions de
bl6 tous les ans elles assambloient en une arche, et quant elle estoit
plaine, elles savoient que c*estoit asses pour toute leur an£e. Elles n’en
firent point pour 1’ocasion des dis freres de Dole plus grant provision
icelle annee plus que elles n’avoient acoustume pour elles seules, et si
en eurent toutes fois pour elles et pour eulx k si grant suffissance que
au bout de l’an on ne s’apercevoit point qu’il fust desorut d’ung grain.
La quelle chose elles atribuArent aux merites de nostre glorieuse mere
come c’estoit bien raison.
Je supose que bien saves comment et par quelle ocasion nostre glo-
rieus p&re frere Henri de bame heut premierement connoissance de nos¬
tre glorieuse m6re, come il meisme l’a maintes fois raconte k mes an-
ciennes bones du tamps passe, come sa niepce seur perrine de bame et
aultres pluseurs. Il demoroit en ung convent (2) grant assemblee de
freres de bone obeervance sous nos prelas et vivoient en grant cbaritA
et unite, et se nommoit ce ine samble le convent de M i re bea u, le quel
(1) Fond6 en 1412. (2) Mirebeau en Poitou.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
come cuide avoir entendu est au dehors de Peronne(l). Ore avint que les
dis freres, faisant leurs electione come annuellement chacun convent a
acoustume de faire, mais par permission de Dieu on par temptacion et
et decepsion de 1’anemi, tous furent une fois si humbles en iceluy con¬
vent que nui ne volut estre gardien, et le pere ministre les veant venir
au chapitre sans election ne postulacion, leur bailla pour gardien ung
grant fVfere, le quel gardien et ses compaignons gasterent le dit convent
et pour cela s’en partirent les freres d’observance qui par avant y de-
moroient, et se determinarent de non james estre sous 1’obedience des
ministres ordinaires, mais eulx et leurs aly6s feroient leur fait k part
eulx, et aroient leurs prelas de leur sorte et maniere. Nostre p&re frfere
Henri qui estoit leur compaignon n’estoit point consentant de leur advis,
ne sa conscience ne s’i pooit consentir, sentans non estre la purite de
son estat. Si se determina d’aler en Jherusalera come par maniore de
desconfort, et en faisant son chemiri il passa par une cite lointaine dont
j’ai oublie le nom. II oy que 1 k demoroit une rencluse de moult grant
perfection. II la pria qu’elle priast nostre signeur que en son dis voiage
de Jherusalem il n*eust nui encombrier. Elie luy dist que nostre si¬
gneur 1’avoit eslut k meilleur oeuvre, et que il luy donroit une fille
espirituelle de tres grand perfection qui le menroit en une meilleure
Jherusalem et qu’il convenoit qu’il laissast son voyage et retournast
hastivement es parties dont il s’estoit partis, et ossi fist-il, et asses tost
apres, il oy parier de la rencluse de Corbie, et vint devers elle, et com-
mencerent k avoir connoissance Pung de 1’autre, et fut en ce tamps que
nostre signeur la constraindoit d’entendre k ceste reformacion. Vous
saves que sa vie dist que quant elle heut donne son consentement d’y
entendre, nostre signeur luy aministra tout ce qui li estoit necessaire,
et tout premierement pour le regime de sa conscience ung notable
pere etc.
Seur Perrine de bame nous soloit dire que nostre ditte Sainte m6re
fut depuis le feste de la concepcion de la vierge mere jusques k la feste
de Saint luc devant que elle se consentist de faire la reformacion. Et
elle parti de son renclusage k la feste ou veille de Saint pierre ad vin¬
cula, mes je ne sai pas bien se ce fut te plus procbaine feste de Saint
pierre a vincula ou 1’anee aprfes, mais elle ne fu en son renclusage de
iiij ans, et ij ans k la Bame ou chastiau de madame de Oeneve. Com-
bien elle fu depuis son partement du renclusage, avant qu'elle venist
au dit chastiau de madame de geneve, cela ne sai-ge.
Par negligence de mettre les choses oyes en escript, en puis avoir
beacop oublie, mes les seurs de Hesdin ont este plus sages car t an tost
apres que nostre bone mere seur Agnes leur fut ostee et menee Arras,
considerans que de toutes leurs anciennes elles n’avoient mais que la
bonne mere seur Hughette et seur Perrine de bame, elles s’avis&rent
que sur la vie de nostre tres sainte m&re ja faite, elles y ajousteroient
en pluseurs pas aucunes des choses que elles et moi avons maintes fois
oy dire par cy devant k nos anssiennes meres, du quel livre nous avons
le copie en nostre convent. Si me sui avis6e en escripsant ceste lettre
de prier k ma bone mere abbesse de le vous envoier. Elle mi a dit que
(1) P6ronne. d6p. Nord. o. Cysoing. Il faut se rappeler que la soenr Bufflng
terit i Gand, sans doute de Besanqon, et que ses oonnaissanoes ggographiques
ne paraissent pas trte prteises.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
86 DOCUMENTS 8UR LA RAFORME DE STE. COLETTE EN 7RAN0E.
volentiers le fera quant elle ara seur message. Et combien que poes
ceste requeste imputer k grant paresce pensant que ne me vorois tra-
veiller o tant pour vostre consolacion, mon escuse si est k 1 ’encontre,
que les tesmoingnage de pluseurs personages et moult plus anciennes
que moy, et qui en grants partie ont meismes veu les choses, vous doit
estre plus credible qtie moy seulle, car k 1 ’eure que leur livre fut escript,
encore estoient avec elles vivant et de bone memoire seur Hughette et
seur Perrine. Mais toutes fois se d’aultre chose non contenu en icelui
livre, vous estes en doubtance et vous le m’escripsies, de bon ceur le
vous dirai se je le say et k tant ferai fin de ce propos. Pluseurs ans
a que n’escripsi si longe lettre. Au surplus, ma chiere m 6 re et mamie,
vous prie de tout l’entier de mon cuer que pries et fassies prier moy,
car combien que n’aye plente souvent grande et actuelle maladie, si ne
me samble il point qu’il soit possible que je vive mais gares, car je me
sent decliner journellement du tout en tout de force naturelle et ne sai
estre en si bone disposicion que ung peu de desgel ou de neinge ou de
grant vent ne me rue come tout o bas. Quant je sui assise, je cuide
estre forte par raison, mais se sui en estat sans apoyer 1 ’espace d’ungne
salme, je sui come tout o bout d’alaine et ne ferai de cy en avant ou
que je soie, si non paine et traveil k aultrui. Toutes fois de bon ceur
et moult charitablement on me surporte en toutes choses. et plus que
je ne volisse. Dieu leur rende. Je les vous recomande toutes d’ossi
bon ceur que moi meisme, singlierement .ma bien aniee m&re abbesse.
En outre vous prie de moi humblement recomander a ma bone mere
de vostre convent et generalement k toutes come se toutes lez nommoie,
et k tant fai fin priant humblement k Dieu qu’il soit tous jours garde
de vous. Arnen. Escript ce mercredi devant la chandeleuse. Amandes
les faultes qui sont demour 6 en la plume.
Voste povre fille fille et seur en notre Singneur.
S. Katharine Ruffine.
(inscriptio in dorso):
IHS
A ma bone m&re en notre singneur seur Marie de berghes au con¬
vent de Sainte clere k gand.
XV.
Au nombre de leurs tr&s precieuses reliques, les Clarisses de B^-
sanpon possedent, dans une armoire k gauche de 1’autel de leur egi i se,
un breviairc que l’on regarde comme ayant ete k Pusage de leur Sainte
fondatrice. Ce volume n’a jamais ete deerit. Nous croyons utile d’en
donner une notice sommaire.
C’est un volume en parchemin, avec une rei i ure du temps, gau-
fr^e; III et 502 folios, plus fol. 503-511, ces derniers numerotes xiiij-
xxvii, de notation contemporaine. II raesure 250 mm sur 182 mm.
Texte & deux colonnes.
Fol. iii. C’est. le breviare d’heureuse memoire seur beatte colete re for¬
matrice de ce convent de madame scie clere en ceste noble. imperiable cite
de Besanqon. [Ecriture commencement du XVI r si^cle].
C’est le breviare que 've pape luy donna lors qu'U la fit professe de
Vordre de Ste Claire et reformatrice de tous Vordre. [Ecriture XVII* Siecle].
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
D0CUHENT8 SUB LA R&FORMB DE 8TB. OOLBTTB EN FRANGE. 87
Fol. 1. Calendrier. Au bas de chaque mois, miniature representant.
lea signes du zodiaque. Je note: 3 kal. maij. S. Petrus Martyr. — 8 kal.
iuny. Translatio S. Francisci — Idibus junii. S. Antonii de Padua —
2 id. augusti. S. Clare virginis — 14 kal. sempt. S. Ludovici epi. et conf.
de ordine fratrum minorum — 7 kal. sept. Octava S. Ludovici — 6 kal.
septemb. S. Ludovici regis francie — 4 non. octobr. S. Francisci confes¬
soris — 6 id ibus decemb. Conceptio beate Marie virginis.
Suit le peautier. — Fol. 78. In nomine dni incipit ordo breviarii fra¬
trum minorum secundum consuetudinem romane curie. Propre du temps.
Bubriques intercalces
Fol. 196. Ste. Veronique. Miniature renaissance.
Fol. 270 r». Finit temporale usu romano.
Fol. 271. Bubriques. — Fol. 272. Incipiunt festivitates sanctorum per
anni circulum.
FoL 826 r°. In festo sancti. Anthonij presbiteri et confessoris. Minia¬
ture representant S. Antoine. Lect. I. In hispaniis civitate ulixbona qua
occidentalem regni portugalie plagam... Lect. II. Qui dum post annos pue¬
riles... Lect. III. Ubi dum pacem.... Lect. 1III. Propellebat autem... Lect. V.
Funditur interea.. Lect. VI. Nam subito elephantis... Lect. VII. Cumque
fratres iam dicti ordinis... Lect. VIII. Qui post habitus mutqtionem...
Lect. IX. Fervens igitur.
FoL 848 y° a. Ste. Agathe. Deux bourreaux lui arrachent les seins.
Miniature.
Fol. 874. In festo sancte Clare.
Fol. 874 y°b. Ste. Claire. Miniature. Lect. I. 0 quam pulchra est...
II. Audiens autem... III. Rumor statim pervolat... IIII. Audientes hoc... V.
Tunc fama dare... VI. Studuit edam sancte paupertatis... VII. Quid de
mortificatione... VILI. In cultu divino... IX. Non solum erat.
Fol. 878 v n a. Assumption. La S* Vierge enlevee pas quatre anges
aux vetementa blanca, aux ailea rougea. Miniature...
Fol. 886 v° In festo beati Ludovici epi. Miniature. — Lect. I. Qui
fecit mirabilia magna... II. Hic felix sanctus... III. Ductus autem in Ca-
thaloniam... IIII. In tempore namque dicto... V. Cum apostolo paulo... VI.
Et quia voventibus preceptum est a Deo... VII. Et quanquam de iussu
eiusdem... VIII. Cum autem parisius iret... IX. Pontificatus edam officium.
Fol. 890 r 1 In festo Sancti Ludovici regis. Miniature, ou le roi est
reprCeente pieds nus, sana corde franciacaine. — Office k neuf leqons.
Fol. 418 v° a. In natale sancti Francid.
Fol. 414 r° a. St. Fran^oia reqoit les atigmates (1). Miniature. Le saint
<»t 4 genoux, seul, deyant un Seraphin aux ailea rougee - Office 4 neuf
le^ons. Lect. I. Apparuit gratia Dei Salvatoris nostri.
Fol. 429 r° a. La Toussaint. Miniature. Le PCre cCleste est ou milieu
(Tone cour d’anges rouges; on voit au milieu des saints un franciscain
gris, rase, mosette.
Fol. 464. Commune Sanctorum.
Fol. 476 r° b. Indpit officium in agenda defunctorum.
Fol. 480 r° b. Indpit ordo fratrum minorum secundum' consuetudi¬
nem romane ecdesie ad communicandum infirmum.
Fol. 480 v° a. Ordo fratrum minorum secundum consuetudinem ro¬
mane ecdesie ad visitandum infirmum.
(1) La fete des Stigmates est not£e dans le calendrier du oommencement,
mais je n’ai pu en trouver 1’offioe dans le oorps du brCviaire.
Digitized by Google
1
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
88
DOCUMENTS SUR LA REFORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE.
Fol. 488 r° a. In vigilia conceptionis beate Marie Virginis, (addition
poat^rieure. XV* sifccle). Miniature. — Lect. I. Ex decreto Sancti Basi-
lien, concilii.
Fol. 498 v°b. In conceptione beate marie.
Fol. 494 r° b. Incipit officium visitationis beatissime virginis marie.
Fol. 494 v° a. La Viaitation. Miniature.
Fol. 498 r°a Introitus misse.
Fol. 601 r°. Litaniea dea Saint8. Ecriture d’une autre maiu. On y
remarque lea SS. Maurice, Blaiae, Victor, € Thomas de Conturberio »,
« Desiderius *, Pierre Martyr, Chriatophe, Claude, Theodolua, « Louis de
Marsilia », Francoia, Dominique, Louia, Leonard. « Yvo de Bri¬
tannia », Antonie de Padoue, Genevi& ve, Claire, « beata Maria de
Maly » [Maill6 morte en 1414]. En marge on a ajout6 Pierre de Luxem-
bourg.
Au cdte interieur de la reliure, k la fin du volume on a ecrit vera
la fin du XV' aifccle: « Istud breviarium dicitur fuisse olim beate Colete
reformatricis ordinis beate Clare cum esset in hoc conventu Bisuntine ci¬
vitatis quem primum omnium reformavit et rexit».
Trace8 de fermoira. Tr&a belles et nombreuaea miniatu rea d’art
fran^aia. Ecriture du midi de la France ou du nord de 1’Italie
II est k noter, pour fixer l’ftge de ce MS. de la premi6re moiti6
du XV e siecle, qu’il ne contient pas la fete de S. Bonaventure cano¬
nis e en 1482, ni celle de S. Bernardin de Sienne, canonise en 1456.
A Besan^n la tradition existe toujours que c’est bien le breviaire
donne par Benoit XIII & sainte Colette. Pour l’4tudier davantage, on
le rapprochera avec profit du breviaire marque n° 1 par Robert Guer-
lin dans sa brochure Deux br&viaires manuscrits conservis au mo-
nastere des Religieuses Clarisses d Amiens, Paris 1894, in-8 de 61 pages.
XVI.
Qu’il me soit permis, pour terminer cet ensemble de documenta
nouveaux, de parier d’un curieux MS. possedi par les Clarisses de Po-
ligny, la vie de sainte Colette par Pierre de Vaux.
C’est un fait assez etrange que de la vie d’une fran$aise 6crite
par un francais, nous n’ayons encore qu’une traduction latine, celle
publiee par les Bollandistes, car on ne peut gu&re tenir compte de
ce qu’en a donne Pabb6 Corblet dans son Hagiographis du diocese
d’Amiens, tom. I, Paris-Amiens 1868, pag. 363 k 530.
La vraie raison de cette anomalie, c’est qu’on n’a pas encore
su discerner le bon manuscrit qui servirait de base k cette publica-
tion. C’est cependant ce qu’il faut tout d’abord retrouver. Nous allons
tacher d’elucider un peu le probRme.
II existe depuis longtemps, depuis le XVII* siecle au moins, une
tradition: c’est que le MS. original de Pierre de Vaux fut donne par
1’auteur aux Clarisses de Besan^n et qu’elles le garderent jalouse-
ment. Apres la Revolution, ce MS. fut confie aux Clarisses de Poli-
gny, avec les autres reliques de la Sainte reformatrice, et lors du
retablissement du mnnastere de Besanpon vers 1887, tandis que les
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DOCUMENTS 8UR LA R^FORME DE STE. COLETTE EN FRANCE. 89
differenta tresors, la croix miraculeuse, le hreviaire, les ossements du
P. Henri, le MS. de Soeur Perrine, etc. revenaient en cette ville, le
MS. de Pierre de Vaux restait k Poligny.
Bizouard (1) a raconte tout au long cette affaire. Que penser de
cette ti*adition et de ce MS. ?
En voici d’abord une tres exacte description:
Feuille de garde en tete: * Ihs •}* Maria. Ce libure est d Vuxcuje des
Itses de Ste Claire de Besan$on [ecriture du XVlI r siecle semblable a
une que l’on retrouve dans des pieces relatives aux Clarisses de Be-
san^on et d’Amiens] Confli d Ste Claire de Poligny * [ecriture fin XVIII
ou com\ XIX P siecle]. Reliure de 1’epoque. Traces de fernioirs. Papier.
Deux feuillets de garde en parchemin. 250 pages. 215' ,,u sur 170"*"'.
Corrections au bas et en marge de certaines pages. Nombreux ren-
vois k la fin, p. 229-250 sous les signes des lettres de Palphabet. Je donne
Vincipit et Vexjdicit de ces additions:
P. 229. A. Auquel religieux Dieu par sa grace volut manifester en
aucune especiale vision.... a la reparation duquel estat elle est efficaul-
ment et vertueusement par tous les temps de sa vie exercitee et oc-
cupee comme 1’oeuvre le montre et signifie. [Addition au ch. III. p. 21].
B. Entre lesquelz de la dicte compaignie en Pamenant ou dit cou-
vent de besancon.... d’empres elle toutes les fois que devers elle se re-
toumoit. [Add. au ch. VII. p. 45].
C. Laquelle reformation comment elle estoit k Dieu aggreable et...
et la blancheur d’icelle corde la purete et nettete de corps et de con-
science qui est et doibt estre a ceulx et k celles qui par sa grace ont
este appeles k la ditte reformation. [Add. au ch. VII].
D. Une moult belle petite alouette luy fust... aux charaps et aux
boys avec les aultres de leur espece. [Add. au ch. IX].
E. Et pourtant que en lancement de la ditte reformation elle estoit
en perplexite... et selonc ycelle statuerent et ordonerent que k tous
ionrs rnais, ledit office fut ainsi dit et fait. [Add. au ch. X].
F. Aucunes fois quand elle estoit en ses ferventes oraisons... et en
la fin de saintes paroles la reconforta. [add. au X].
G. Une grace de moult grand'e excellence lui voult... elle demouroit
comme toute transie et comme insensible. [add. au ch. XI].
H. Ung aultre miracle du signe de la croix. Une aultre fois' que
ladicte ancelle aloit d’ung couvent en 1’aultre le char... excepte un petit
la piante du piet. [add. au ch. XI. p. 108].
I. Ung aultre miracle du Signe de la Croix. Une autre religieuse
estoit en renfermerie... elle fut toute garie et party le landemain toute
saine de 1’enfermerie. [add. au ch. XI. p. 109].
K. Quant elle estoit joene et petite... jusques k 1’eure de vespres.
[add. au ch. XIII. p. 117].
L. Excepte que aucuneffois apres yceulx griefs... k 1’ancelle et espouse
de leus souverain roy. [add. au ch. XIV. p. 130].
M. L’une des desolables paines... vierge Marie/ [add. au ch. XIV. ad
finem, p. 181].
N. Encore ane aultrefois que elle estoit k Toffice divki... quant je
serai hore du couvent aussy bien comme dedens, [add. au ch. XV. p. 141].
(1) Hidoire de Ste Colette, 489 suiv.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
90 DOCUMENT8 SUR LA R^FORME DE 8TE. COLETTE EN FRANOE.
O. Une fois elle existant k table... comme elle avoit precongnue.
[add. au ch. XVII. p. 168].
P. 11 fut ung religieux de grande dignite... du tout expedies et per-
durablement glorifiez. [add. au ch. XVII. p. 160].
Q. Encore en ung aultre de ses couvens avoit une devote religieuse...
apres elle au royaulme de paradis, [add. au ch. XIX. p. 199].
Ii. En la ville de Poulengi estoit ung notable bourgois et mar-
chant nomme jehan Courart... vesqui apres plus de cinq ans. [add. au
ch. XX. p. 218].
S\ En la ville de Pouligni eut une bourgoise... que ce elle n’eust
onques este malade. [add. au ch. XX. p. 214J.
SS”. Une devote religieuse par la permission divine... de laquelle
tantost qirelle en eust goustee elle se trouva garie. [add. au ch. XX.
p. 214].
T. Une notable femine de la ville d’Orbe... et ledit enfant fut par-
faittement gary et sane. [add. au ch. XX. p. 216].
U. Une religieuse estans au courent de la petit ancelle... garye de
la ditte enfievre punaise et mesellerye. [add. au ch. XX. p. 217].
X. [p. 243-2501. Une fois la petite ancelle de notre S. etoit allee vi¬
siter le couvent d’Auxonne...
Du couvent de Pouligny...
En celluy couvent de Pouligny...
Du couvent de Besanpon...
Une religieuse estoit en ung de ses couvents...
Une seur nomm^e Henriette...
Du couvent d’Orbe fut une religieuse...
En cellui couvent d’Orbe...
Une seur nommee Margarite de Beauvoir.
[P. 246]. Une religieuse en ung de ses couvens fut moult angoisseu-
scment8 malade d’aucune maladie secrete que nullement ne voloit dire.
Et si en estoit gravee et traveillie de cuer et de corps qui luy sem-
bloit que plus ne la pourroit porter sans le manifester dont elle estoit
moult dolente et sy ny provoit trouver quecuinque remede. Si advint que
le jour de la Penthecoste apres la reception du tres [p. 247] precieulx
corps de notre seigneur, la dicte religieuse estant k 1’eglise en grant
angoisse de cuer, et comme elle qui estimoit que .jamais fruit ne pour¬
roit faire en la religion, retourna en son cuer k la petite ancelle de notre
seigneur et luy pria humblement que elle voulsist avoir pitie et com-
passion d’elle. Merveillez fust, car incontinent en la propre place elle
fut si parfaittement guarye que oncques depuis ne senty de la ditte
maladie mal ne doleur. Et non pas tant seulement de la ditte maladie
mais aussy d’une aposteume que longuement avoit portee au coste dont
elle estoit moult afHicte. De celle heu re en avant plus ne le senty et
fut depuis aussy saine et aussy alegie qn’elle avoit oncques est6.
Une religieuse par 1’espace de iiij. ans...
Une aultre religieuse secretaine du couvent ou elle demouroit.
Une notable borgoise de Bryode, femme de Iehan Sandu avoit eu
eostume d’enffanter ses enfans a moult grant paine et excessive dou-
leur, dont elle avoit en son cuer une grande tristesse et freour [p. 249].
Advint dernierement comme elle traveilloit d’enfant en moult grant paine,
elle se recommanda humblement k la glorieuse vierge Marie et k la
petite ancelle de notre seigneur, et incontinent elle enfanta ij. enffans,
c'est assavoir ung hlz et une fille. Desquelx enffans l’ung qui estoit fils
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DOCUMENTS SUR LA R&FORME DE STE. COLETTE EN FRANCE.
01
avoit vye, et 1’aultre qui estoit tille n’en avoit point. Dono la dicto
femme et son mary furent moult aftiictz et desolez. Lequel enfant mort
nez ardentment et devottement recommand&rent aux merites do )a pe-
tite ancelle, et assez tost la recoinmandation faite, il demonstra avoir
vie. Dont leur tristesse et douleur fut transmuee en grantjove et lyesse
et fut baptisez et au saint fons de bapteme regeneres. Et le nom de la
ditte ancelle, c’est assavoir Colletto, luv fust imposeez. et est oncor** vi
vant a la fasson de ceste preaente eacripture.
Ung notable homme de la viscontee de Carladez et d’une ville nom r
mee.(1) fut si griesment et incurablement inalade que par
lea medicina il fut jugiez k inorir et qui n’estoit pas chose possiblo quo
vove naturelle il peuat jamais gairir. Et de fait pluaieurs fois la c.han-
delle luy fut baillie k la main pour ce <|iie on estimoit qui trospaase-
roit. Il eatoit enHez par le ventre comme ydropiques et los iambos grol-
lez et aeches, et ai avoit comme tout le sena perdu, et avec ce il avoit
comme une grosse barre au travers du ventre. Sa femme qui estoit
norrice dea enfana du tres noble et tres puissant prinee conto do la
Marche |p. 250] hurablement et devottement, par le consentement de
son mary mortellement malade, comme dit est, le voua a la potito an¬
celle de nostre Seigneur et. le reccomanda et fiat recommandor a ses
saintes prieres, et assez tost aprea par aes merites il fut parfaittement
guary et sane.
Une femme de bien et d’honnetir demourant en une ville de Cal-
nomme causae (?) avoit traveilliet d’efant par 1’espace de VI. ou V1J.
jours moult doloreusement et angoisseusement et si ne povoit enfanter
et finablement elle fut par les matrones et saigea femmea habandonnee
et jugerent que elle nVnffanternit point. Aucun noble prinee a qui la
congnoissance en vint, meu de pitie et de compassion, par aucun bommo
d’eaglise charitablement la fiat visiter et avecques luy aucunes saintes
reliques porter, entre lesquelles en y avoit de la petite ancelle de notre
seigneur, a laquelle elle fut devottement recomtnandee et vouee. Et
assez tost apr&s que la ditte traveillant eut touchie audittez reli<]ues,
elle enfanta deux enfans tous vis, lesqnelx furent baptisiez et rege nere z
au sains fons de baptesme >.
Les passages ici publies ne se trouvent pas dans le MS. d’Amiens
dont nous parlerons, et c’est pour ce motif' que nous en donnons la
teneur entiere.
A la feuille de garde en parchemin de la fin du livre, on trouve
cette note dont le fond est tres connu:
«Comme notre glorieuse m6re_(?) singulier refuge i sainto oreson.
«Moy frere glende Champion notifie que moy estant au coli¬
vent de sainte clere d’Amiens, province de France, venerable
seur Marie de la Marche fille du roy Jaques, vicayre dudit couvont,
me racuntitz sce qui s'ensuit en disant: Moy se r Marie demourant au
couvent de Besancon par le temps que la bulle et ses divisions de Por-
dre de s. fran^oia se publioient par de<,*a les monts, venerable frere
Jehan de Capistrano premier vicayre par dessa le monts vient
(1) Le nom de la ville manque.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
92 DOOUMRNTS SUB LA R&FORME DB STB. COLBTTB EN FRANGE.
demander k notre glo. rn'‘ S r collete ou dit couvent s’elle et ses filles se
vouloyt point mettre en ceste bulle(l) laquelle non confiant en soyt, de-
mendit 3 jours pour donnes reponse. Esqueux trois jours ordonnat con-
tinuelement deux se * estre en oreson jo’ p et nuyt et quand les deux
estoent lassees, deux aultres estoient incontinant substituee et ault bout
des 3 jo r demandant ledit i Vo (o. instament reponse, laquelle repondi,
quaa la matiere estoit pesante, le priant d’avoyr ung petit de pacience
et entretant demandat 1’avis de ses filles les quelles par humilite se
metoyt toutes k son voloir et de sce les reprint egrement, disant: mes
filles, je vous dis que james ny deves consentir combien je ny metroie.
Et pour les myeux certifie, derichie les fit metre en oreson et fire teu-
lement leur devoir que la nuit ensuivant le dit f* fut visite de notre
seigneur et de luy eut teule reponse que k grant painne peut ilz at-
tendre le jo r qui ne courir a la chapelle de la glo. M* priant k aulte
vois: O Se r Collete, je te crie mercj. Ie te dis ma coulpe de t’avoir em-
pecbie et perturbee sans cause ne james de cecy te melesteray quar je
corroyt que tu es bien et justement et ta reformation est selon Dieu
et saint franchois et portant perseveret comme tu as commencer, quar
dieu est avequez toy. Adonques biens pacifie et bon amis duelle sce
partit et grand reverence avec ung f 1-6 que la glo. m c luy ballet et s’en
allaz morir sus les.(?) et tot le couvent demourat....
Le reste, une tigne environ, est illisible. Le morceau parait au¬
tographe. II est de la meme ecriture que le n" 65 du dossier Casat
que nous avons etudie (2), ce qui nous permet de determiner la pa-
ternite de ces tres curieuses reflexions du n° 56, et de les attribuer
au Prere Claude Champion.
Et maintenant que nous avons une description detaillee du ms.
de Pierre de Vaux que l’on affirme etre 1’original, pouvons nous ac¬
cepter la tradition et regarder ce codex comme l’autographe ainsi
qu’on le pretend? Donnons quelques details nouveaux.
Dans le proces de canonisation redige k Gand en 1747, proces
en 33 cahiers de papier in-folio possedes par les Clarisses de Poli-
gny (3), on remarque que le postulateur avait eu des preoccupations
analogues aux ndtres. A la page 16 du cahier n" 6 on lit en effet
qu’il se fit presenter par 1’abbesse de Gand trois manuscrits:
• Tria instrumenta publica, in pergameno conscripta in approbatio¬
nem libri manuscripti iam compulsati, primum quidem in magno folio
confectum ittssu et authoritate Gtiilelmi abbatis Trinchiniensts ordinis
(1) On pourrait oro ire qu’il s’agit de la bulle Ut tacra ordini» minorum,
nomm£e aussi Bulla Eugeniana, du 11 janvier ,1446, obtenue par S. Jean de
Capistran. Cette bulle rendit durable 1’institut des Vicaires g£n£raux des
Observants. Voir Wadding, Annale», ad an. 1446 n. 2; XI, 251; Holzapfel, Ma¬
nuale hiet. O. F. M. § 28 p. 108. Toutefois cette supposition est impossible
pour la bonne raison que le voyage de S. Jean de Capistran en Franoe date
au plus tard de 1442. II s’agit k mon avis du d£cret du Conoile de Constanoe
dont nous a entretenu la soeur C. Ruffine, et le Fr. Iean Maubert (Eludes
Franc. t. XIX, 1908, p. 669).
(2) Daus les Lettres inidiie» de GuiU, de Catal p. 8-10.
(8) Les Clarisses de Poligny n’ont plus en r6alit£ que les 81 premiers oahiers
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DOCUMENTS SUB LA R&FOR1TE DE STE. OOLETTE EN FBANCE. 93
Praemostratensis, et Cornelii Voet decani ecclesie collegiate 8. Pharaildis
Candentis de anno 1494, adhibitis testibus a duobus notariis jntblicis con¬
scriptum ajrpenxis cum cordulis sericis viridis coloris duobus sigillis in
cera viridi: alterum in folio minori confectum Hcsdinij eodem, anno 1494 ,
adhibitis testibus a duobus notariis publicis subseri]dum: tertium denique
confectum AtrebcUi eodem anno 1494 adhibitis testilms, per duos similiter
itotarios publicos subsciiptvm *.
Dans le cahier n' 1 du m£me procAs, on cite les pisces prAsentees
au merae procAs de 1747:
1 ° *Liber manuscriptus in quarto, gaUico idiomate, continens vitam
B. Colete a Peiro a Vahibus , authenticatus instrumento et sigillis aldxitis
Tronchiniensis et decani ecclesie collegiate S. Pharaildis G and ensis anno
1494*.
2" * Instrumentum jrublicum in pergameno conscriptum authoritate
prefatorum abbatis et decani per dicto libro manuscripto (sic) a notariis
duobus signatum et iisdem sigdlis munitum anno 1494 *.
3° La copie d’Hesdin de 1494. C’est le me. 1. des Clarisses actuellee
de Gand.
4" La copie d’Arras de 1494.
5° «Alius liber manuscrijdus in quarto, gaUico idiomate, eamdem
vitam continens a Petro a Vallibus conscriptam pretiosissimis picturis
ornatus et oblatus monialibus a Margareta ducisse Burgundie sororis
Edtiardi regis Anglie*. D’aprAs le cahier 7 on y trouvait k la fin cette
addition autographe: « Votre Loyal fylle Margarete d’Angleterre pryez
pour elle et pour son salut». En tAte ses armes, une hymne et une
oraison k S" Colette (1).
6 ' Le texte flamand d’01ivier de Langhe. Original. 149 feuillets. date
du 22 j&nvier 1493. Cf. Bibi. roy. Belgique. ms. 3164 (4837-44) et Lettres
intdites de GuiUaume de Casal. p. 32(2).
IVautre part, s’il faut en croire on document de 1624 cite par
Bizouard (3) la Vie de la Sainte par Pierre de Vaux «est en deux to¬
mes de caractAres trAs anciens dont l’un est dificile k lire. Iis con-
tiennent vingt chapitres avec un appendice de divers miracles faits en
divers lieux par la priAre et l’intention de sainte Colette. Le plus
lisible a deux cent cinquante feuillets in-4°».
(1) Cet admirable MS. de Marguerite d’Angle terre est aiyourd’hui chez
les Clarisses de Gand, cotA n° 8.
(2) La suite de cette enumAr&tion indique au § 8 1’oeuvre de socur Per¬
line: « Manuecriptum in quarto idiomate gaUico rontinen» attestationem emittam a
torore Petrina de Balma, tocia quondam B. Colete Virg. authenticalum inetrumento
publico ei tigillo connexi» anno 1494 ». Cette copie de 1494 avait ete exeeutee A
Hesdin et contenait 69 feuillets (cahier N° 7). Elle est aqjounPhui ohe* les Cla¬
risses de Gand. ms. 2.
Les Clarisses de Besan$on ont une copie manuscrite de 1’oeuvre de Soeur
Penine. — Une oopie anthentique de la mAme se trouve dans les cahiers 7, 8
et 9 du procAs de 1747.
Ce mAme procAs oontient le premier jet de» Conditui ion» date d’Orbe, 1480
— des extraits de la vie de S. Colette par Jean d'Ennetitre», cfr. Lettres intdite»
p. 92, note 4. — La oopie de la bulle de LAon X, Sacre religionis Cum itaque
ticut dilectu» filia» uotier Iohamne». — Home, 16 novembre 1521; cf. 1. o. p. 81.
(3) Hiat, de Ste Colette, 255-6.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
94 DOCUMENTS SUR LA REFORME DE STE. COLETTE EN FRANCE.
Et 1’abbe Bizouard admet, comme les Clarisses de Besan^on de
1(324, que Pierre de Vaux euvoya son oeuvre originale aux monia-
les de cette demiore ville, et que c’est la qu’il faut. en retrouver
la trace.
Je ne crois pas que cette opinion puisse et.re soutenue. Prenons
en effet ce MS. de Poligny: On y trouve beaucoup de fautes de co-
piste, en pour on par exemple, des repetitions (v. gr, p. 3), — des
additions d’un mot (p. 15) et meme d’une phrase au bas de la page
(p. 8, 21, 199, 128, 213), mot et phrases qui ont ete primitivement
oublies. La langue du ms. de Poligny est plus fran^aise et moins pi-
carde, et 1’auteur cependant parlait et ecrivait en picard.
Enfin et surtout, nous avons trois copies authentiques de l’ori-
ginal de Pierre de Vaux, l’une contenue dans les cahiers du proces
de canonisation de 1747, 1’aut.re dans nn MS. (papier et parchemin.
Archives des Clarisses de Amiens carton 27, n" 1) et la troisieme
le MS. 1 des Clarisses de Gand. Or il y a ent.re les deux des diffe-
rences notables de texte. Donc le MS. de Poligny n’est pas le
MS. original.
Nous disons qu’il y a des differences de texte: les passages que
nous avons copies plus haut ne sont pas dans le MS. d’Amiens. Le
MS. d’Amiens est seul en langue picarde. II renferme lui-meme cer-
tains passages qui ne se trouvent pas dans le MS. de Poligny. L’ordre
du recit n’est pas toujours identique. Le MS. d’Ainiens n’a point, en
particulier, ces multiples renvois k la fin sous la rubrique des let-
tres de 1’alphabet que nous avons vu precedemment.
Reste k prouver la valeur du texte d’Amiens. Elie est indubi¬
ta ble. Dejfc en 1747 elle fut reconnue.
On lit de plus k la fin meme du MS. ces paroles:
Che livre fut encommenchie par jehan brandin le viij jor de
maers en l’an de la nativitet de notre seigneur 1494 et fust accomply
le xxiiij** jour dud. mois la veuille de 1’anunciacion notre seigneur l’an-
nee dessusdite.
« De praesenti copia facta fuit collatio legitima cum originali. Perr
me Heginahlum Leurin presbyterum axu toritate ajxostoliea jrublicum cu-
rieqxie Morinen. notarixim unanum prorulis viris domino Laurentio Pari
presbytero et Mikaele de Herltelles arcium gr ad nato, et concordat. Teste
signo meo manuali hic aposito anno domini millesimo quadringentesimo
nonagesimo quarto mensis apidlis die decima octava ».
La fidelite de la copie « Leurin * de 1494 est attestee par l’abl>e
premontre de N. D. de Tronchiennes, Guillaume, et par Corneille
Voet, doyen de 1’eglise collegiale de S. Pharahilde de Gand, le 15
mai 1494, avec leurs sceaux.
La conclusion qui ressort de cette petite dissertation, c’est que
Peditenr de la vie de Ste Colette par Pierre de Vaux, et j’eHp£re pou-
voir bientot me glorifier de ce titre, doit ne pas faire fi du tres in-
teressant MS. de Poligny, mais qu’il doit prendre pour base le MS.
d’Amiens, copie certifiee de 1’original.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DOCUMENTS SUR LA R^FORME DB STE. COLETTE EN FRANCE.
95
xvn.
Nous donnons enfin quelques pisces tirees des archives municipales
de Gand. Sur notre demande M. van der Haeghen, le savant conser-
vateur de ce depdt, a bien voulu nous en adresser la copie.
Trois de ces pieces nous sont revdlees par un vidimus sur par-
chemin d’Antoine de Buxo, gardien de Dole, delivre le 17 mai 1443.
La premi&re est la lettre de Guillaume de Casal k Henri de
B&ume, Thonon 25 septembre 1434, et publiee dans AFH II, 1909, 455.
La seconde est une lettre d’Antoine de Massa general de 1’Ordre
au m§me P. Henri de Baume.
In Christo sibi carissimo fratri Henrico de Palma provincie Bur-
ifundie, frater Ant/ionius de Massa, tocius ordinis fratrum minorum ge¬
neralis minister et servus et sacre theologie magister salutem et pacem in
Domino sempiternam. Sacratissimarum religionum ordinis nostri et Sancte
Clare ad incrementa virtutum pervenire affectans et totis prerordiis fra¬
terna sollicitudine desiderans, hinc est quod de tua laudabili vita et suf¬
ficienda precipue confidens, iUa tilti jdacu/e concedimus que asjuciunt
anime salutem et dictamni religionum honestatem et profectum. Quajnojiter
tuis et carissime filio nostro in Christo sororis Colete iam dicti ordinis
sancte Clare piis et i ustis postulacionibus condescendens, tenore presen-
dum te nostrum commissarium instituimus cum plenitudine potestatis
sujier omnes fratres in monasteriis edifficatis per dictam sororem Coletam
seu edifficaiulis commorantes, et super omnes sorores sancte Clare (pios et
quas Deo auctore in sancta religione agregastis. Videlicet in conventibus
ordinis sancte Clare de Bisuncio, de Aujcona, de Poligniaco, de Xorrogio,
de Molinis, de Aquasparsa, de. Vivi aco et de Orba provincie Burgundie
et de Dedsia (1) provincie Turonie, ita quod tu jtossis de consilio dicte
sororis Colete et aliarum sororum discretamm dictorum locoinnn in ]>re¬
fotis coniventibus seu monasteriis instituere et destituere confessores et
alios fratres locare et repetere. Item, quod tu possis omnia predicta mo-
nasteria visitare corrigere et punire et sorores de loco ad locum mutare,
causa mutandi seu edifjficandi locum, societate matura honesta secura eis¬
dem prudenter assignata. Item quod tu jxtssis licendare eandem sororem
Coletam auctoritate nostra, quod ipsa cum duabus sororilrus vel pluribus
jiossit visitare sorores suas omnium conventuum cum fuit necessitas evi¬
dens, et si contingat quod de novo aliquod cenobium earumdem construa¬
tur quod ipsa cum sororilnts suis per eam electis possit accedere ad idem
et in eo residere, si sit necessitas evidens refformacionis. Item quod possis
refdpere ad nostrum ordinem fratres clericos et layco.s ad noviciatum et.
ail professionem pro subsidio dictorum conventuum, statutis nostri ordinis
super eorum vita et sufficienda penitus obseiixitis, et confessores sororum
possint tantum (tamen t) ad noviciatum fratres recijtere in ordine. Item
tibi concedimus quod tu possis mittere fratres tibi sulxlitos ad sacros or¬
dines et eos presentare episcopis pro confessionibus audiendis, statutis
nostri ordinis super eorum vita et sufficienda observatis. Item tibi con¬
cedimus quod tu possis mittere pro fratribus nostri ordinis ulricumtjue
(1) Bes&n$on, Auxonne, Poliguy, Seurre. Moulins, Aigueperse, Viviers,
Orbe, Deouse.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
96 DOCUMENTS SUB LA BIFORME DE STE. OOLETTK EN FBANCE.
existentibus pro habendis salubribus consiliis cum eisdem, et quod ipsi
possint manere vobiscum pro vestro adiuiorio nisi fuerint in officio pt'e-
lacionis de facto constituti. Item quod tu possis mittere fratres tibi sub¬
ditos ad conventus nostri ordinis de Dola, de Cheriaco, de Saleriis et de
Biffrato (1) pro mansione ibidem facienda et eciam recipere in vestro
auxilio fratres dictorum locorum et conventuum secundum tuam et sororis
Colete gardianorum et fratrum assensu providam discrecionem prehabitam.
Item si aliqui fratrum nostri ordinis venerint ad te pro obsermtione re¬
gule sanctiori, possis eos absolvere a quacumque sententia ad nos spectante
si indiguerint. Item si fiat aliquod monasterium sancte Clare de novo,
concedimus tibi quod tu possis assignare sorores et mittere ad locum de
novo constructum et assignare fratres in eodem loco pro servicio dictarum
sororum, ponere secundum morem et formam aliorum conventuum. Item
concedimus quod, si te contingat ab humanis discedere, quod possint fratres
predictorum conventuum una cum abbatissis supra dictonim conventuum
auctoritate nostra alium sibi eligere in nostrum vicanum et patrem vices
nostras in omnibus gerentem. Item concedimus omnibus fratribus et so¬
roribus tibi suMitis quod sex vicibus in anno possint se facere absolvi
nostra plena auctoritate. In his autem vel in alUjuo premissorum nolumus
quod aliquis me inferior valeat vel possit te vel aliquem seu aliquam
predictorum quovis modo alu/uatenus im]>edire per obedientiam salutarem,
non obstantibus quibuscunupte graciis seu privilegiis jxrr me datis sive
dandis. Supradictas gratias non intendimus revocare in capitulis gene-
ralibus vel alibi nisi de verbo ad verbum expressa mendo fieret de eisdem in
scriptis. Vale, in Christo lesu et ora j/ro me. Datum Home die sexta mensis
septembris anno domini millesimo qnatlringentesimo tricesimo septimo.
La troisi&me pi^ce enfin est une lettre de Guillaume de Casal au
P. Henri de Baume, et donnee k Toulouse en 1437, avec cette simple
indication de temps: tempore nostri generalis capituli inibi celebrati.
Elie est con 9 ue en termes presque identiques k oeux de celle prece-
demment publiee (AFH II, 1909, p. 455, n. VIII).
Dix annees plus t6t, des 1427, le P. Henri de Baume avait re^u
du ministre general Antoine de Massa une feuille de pouvoir Pinsti-
tuant vicaire general sur plusieurs couvents de Pobservance reguli&re.
Cette pi6ce est en copie de Pepoque, sur parchemin, dans le fonds des
Pauvres Claires des archives municipales de Gand. En voici la teneur:
In Christo sibi carissimo fratri Heinrico de Palma provincie Bur-
gundie frater Anthonius de Massa, totius ordinis fratrum minorum ge¬
neralis minister et servus ac. sacre theologie magister, salutem et pacem
in Domino sempiternam. De tua laudabili vita et sufficienda precipue
confidens, omnes gratias tibi alias per me concessas et sorori Colete filie
mee carissime, nec non et abbatissis suorum conventuum, ]>er ipsam edi-
ficatorum et etiam edificandorum in futurum, verum eciam et fratri¬
bus eum eisdem commorantibus per presentes confirmo et rati fico. Item
augmentando gratias per me tibi concessas, te instituo vicarium meum
cum plenitudine potestatis sii]>er cont'entus in observantia regulari in
predicta provincia Burgundie viventibus, videlicet Dole, Cheriari, loco
<1) Dolo, Chariez, Solliores. Biffrato me fait penser 4 Beziers: Biterris, m&is
je ue puis 1’identifier. Ou sorait-ee Berrhorio, Bressuire?
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DOCUMENTO SUB LA RJfcFORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE. 97
Saleriarum et Biffrati (1) et quod pro eisdem possis recipere fratres tam
clericos quam laicos ad noviciatum et ad professionem. Item si contingat
te ab humanis discedere, possint fratres prodictorum conventuum una cum
abbatissis supradictis auctoritate mea alium sibi eligere in fratrem et
meum vicarium vices meas in omnibus gerens. Vale in Christo Iesu et
ora jtro me. Datum Casali, tempore nostri generalis capitidi in festo Pen-
thecostis ibidem celebrati. Anno Domini millesimo CCCC U XX VII* unde¬
cima die iunii.
Visa.
XVIII.
C’est toujoars & Gand, mais alors chez les Clarisses, que se trouve
une derniere pi&ce de 1461, en original, avec sceau plaque. C’est une
lettre de Jacques de Sarzuela, general de 1’Ordre, adress4e aux Clarisses:
Paterno affectu cupiens statum congregationis oestre cunetomtmque
nostri ordinis visitatorum vestrorum confessorum cete rorumque vobiscum
degentium in observantia regulari et jKic.e et serenitate consciende nutrire,
dirigere, protegere et conservare, ut quemadmodum a principio fundationis
vestrorum monasteriorum, vivente, bone et sancte memorie. sorore Coleta
matre vestra incepistis et vixistis, sit * xpo auxiliante usque in finem per -
sevevetis habito super hoc. maturo et deliberato consilio cum reverendis
ministris Franci e, Burgumfie, Turonie, Procincte, in quorum provinciis
maior pars vestrorum monasteriorum est fundata, et de concilio et assensu
omnium aliorum diff nitorum tocius nostri generalis capitidi, tenore, prae¬
sentium declaramus sicut olim fe.ci.stis vos et omnes fratres qui vobiscum
degunt, vivatis actusrpie vestros reguletis et dirigatis secundum regulam
beate virginis Clare, quam Deo inivistis et promisistis et secundum statuta
et declarationes vivente, eadem sorore Coleta vobis data et tradita et prr
bone memorie fratrem GuiUelmum de Casali predecessorem meum generalem
ministrum confirmata et approbata olim Gehennis anno M n CCCC"XXXiiij
die xxrij • Septembris... Datum Divione. (2) temjtore nostri generalis capituli
in festo Pentecostes celebrati. Anno Domini M°CCCC°LXJ° et die xxvj* maij.
fr. Jah. G.
Visa: f.
XIX.
Nous.aurions voulu, pour finir, etudier quelques pages d’un ms.
du XV e si&cle de la bibliotheque de Valognes: « Dyalogus inter fra¬
tres duos unum de Coletanis et alium de. Observantia • (ms. 16. f. 1
h 12); mais il m’a ete impossible de faire venir ce MS. k Paris. Le
comite de perfectionnement de la ville de Valognes est le seul en France
qui refuse de seconder les efforts des travailleurs.
Paris.
P. Ubald D’ALENgON, 0. C.
(1) Dole, Chariez, Sellieres; B6ziers (Bressuire) (V). (2) Dijon.
Archivum Frttnciscanum Historicum. — Ah. 111.
7
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
98
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 (1494).
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE
condita Brandenbjurgi an. 1467, immutata Luneburgi an. 1494.
(E Coi nui*: Amstelodamenxi, sion. 1 E 2b).
Inter documenta Franciscana, quae ma^no virorum doctorum plausu
hisce temporibus e bibliothecarum eruuntur latebris et vulgando cu¬
rantur atque illustrantur, principem obtinere merentur locum medii
aevi Statuta tam Generalia quam Provincialia. Norunt tamen viri
)>eriti, raro admodum inveniri exemplaria integra et incorrupta. Cuius
rei causae fuerunt non solum persecutiones quas Ordo noster j>er
saecula passus est, illa praesertim quae saeculo XVI pseudo-refor-
matione se iactabat, sed et ipsorum maiorum nostrorum incuria.
Sed quid loquor incuriam! Maioribus nostris econtra cura fuit ut
antiqua quaeque Statutorum exemplaria delerentur! Iam anno enim
1200 sub ipsius S. Bonaventurae generalatn in Capitulo Generali
Narl>onensi definitum fuit:
«Quilibet Guardianus studeat sollicita dilidentia in domo sua
Constitutiones generales habere, quas ipse sub custodia reservet et
caveat, quod ab extraneis nullatenus communicentur. Ipsas etiam
Constitutiones faciat semel in mense suis Fratribus legi, ubi et.
quando sibi videbitur expedire, maxime septem capitula priina, quae
oinnem tangunt communitatem. Et istis publicatis, veteres de¬
struantur (1).
Et quamvis in sequioris aetatis Statutis, sive Generalibus, sive
Provincialibus — quae utique valde mutila ad nos pervenerunt —
tale praeceptum non inveniatur, id tamen sine dubio saltem ex con¬
suetudine et pro maiori observantiae utilitate servatum fuisse fas est
opinari (2). Ante enim inventam artem tvixigrapliicnm valde erat ti¬
mendum — ut unum solummodo tangam incommodum — ne fratres
sive ex parsimonia, sive ex ignavia, radendo, exstinguendo, in mar¬
ginibus addendo, aliisque huiusinodi remediis ineptis, antiquatas re-
dactiones in novas commutare conarentur (8), textum misere corrmn-
jientes et verba.
Multa igitur exemplaria priscorum Statutorum lugemus ]>erdita.
Nec meliorem sortem nacta sunt Provincialia quam Generalia; imo
plerumque. j>eiorem. Plurima enim exemplaria, si (piando su|»crerant.,
asservabantur in regionibus ubi persecutiones maiori vi grassatae
sunt. Et sic perierunt.
(1) S. Boimventurae, O/mra omnia, VIII. Qimniechi 1S5IS, p. iUl, coi. ‘2;
F. Elirle, J)ir it/frsfcn Itctla<ti<mrn tlr,- (rrnrra h-onst it itt imicu i/r.t h'rau-i*knnrync<fr-t/n,
in Archii: ftlr Lifrratur - and Ki rrhcvi/rsihirhtc <lrs Miftcfa/trr*. VI, Krciburg IS!»2,
JW; rf. HUI.
(2) Ebrie, Anhiv, VI, 11.
(H) Talem codicem memorat Ebrie, 1. e. II, Anm. 1 ot S4.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1404).
09
Gaudens icitur quae sequuntur Statuta Provincialia suscepi
edenda, quilms quippe non solum illustratur inclytae Provinciae Sa-
xoniae historia, sed et exordia lil>erae evolutionis Statutorum Provin¬
cialium apud Observantes l ltrainontanos (1). Statuta namque hic
edita condita fuerunt vigore Decreti Capituli Generalis Observantium
Ultrainontanorum, anno 1407 Montis Lucii (Montluv-on) celebrati, quo
cuique Provinciae data fuit facultas redigondi propria Statuta Pro¬
vincialia (2).
Antequam tamen ad qwa perveniam Statuta, opus est nonnulla
praefari, quibus tam historice (piam critice illustranda esse videntur.
Regularis Observantia inde ab anno 1421 in Provinciam Saxo
niae introducta 04), |>ost varias vicissitudines anno 1452 firmissimas
coepta est agere radices. Eo enim anno S. Ioannes Capistrantis Prae¬
ses fuit in capitulo provinciali Provinciae Saxoniae ab Observantibus
celebrato in conventu Arenstadiensi (Arnstadt), ibique «salutares
fecit, et fieri suasit ordinationes » (4). Provinciae Vicarius tunc elec¬
tus (vel confirmatus) (5) est FY. Hemiingins Sehle, qui usque ad an¬
num 14*18 otficio suo functus est, et anno 1472 iterum electus, denuo
Vicarii Provincialis munus obivit; cuius tamen triennio nondum ex¬
pleto obiit (*»). En verba, quibus eum memorat Comjtendinm chrono-
Intfictun mox laudatum:
* R. I*. Heiiningius Sehle [Solem, Seelen. Zoleiij, Praesule S. Ioanne
Capistrare» 1152 in Capitulo Arenstadiensi electus, ap|*riine Observantiam
excrescere fecit. Vir hic erat omnibus numeris al>solutus, et ideo vigore
Indulti (Congregationis Generalis successive rajietitis vicibus recinctus, a. 11U1
a Pio II. facultatem accepit <|uatuor novos (Conventus aedificandi; a. 14<>7
e Capitulo Brandcnburgensi Statuta Provincialia publicavit».
(4) Sedulo animadvertendum est non unam scmfier apud auctores usurpari
methodum in denominandis binis Observantium familiis. Quos ex. gr. De
Gubernatis, natione Italus, vocat Observant*'» ITltramontanos, «*osdeni Nicolaus
G lasslsirgor, natione Germanus, vocat Cismontanos vel Citramontanos; et
vice versa. Nos imitamur authenticum loquendi modum apud de Gul>ematis
recte usitatum, illos vocantes Ultra montanos, qui )>crtinebaut ad Familiam
in partibus Europae septentrionalibus praecipue commorantem : Cismontanos
vero nuncupamus, qui degebant in [jaitihus Italiae et Orientis. Cf. De
Gubernatis, Orbi » Scraphun*, t. IV, Index secundus, p. 89 (in fine libri)
et H. Holzapfel. JIanilbuch der (Jemhichfe des Franziskanerorden», Froiburg
120 .
i2) Cf. infra, in Statutorum Prologo, p. *19, nota *>.
(H) Gonzaga, De orig. Seraph. Fietif/., Veneti is KKC-4. p. 7(i*».
(I) Cf. Com/iemlinni chroHolofficinn Proritiriae Saxoniae S. Cruci » Ord. Fratr.
Min ., Wamndorpii, s. a. (e. 1S74). p. 10-P*. — Utinam omnes Provinciae talia
suae historiae — severiora tamen crisi — curarent edere Conq*endia! Non solum
enim apud i|»sos Provinciae filios, (•orum quae maiores actitarunt augent
notitiam foventque atnoram, sed et exteris administrant media necessaria, si
quando de aliena Provincia scribere eis contingit.
(’)) Compendium r.hrouofofjir.nm etc., p. 10.
(<>) Eodem anno 1472 Fr. Henuingius Sehle die 14 Augusti Congregationem
habuit Provincialem in conventu Cellensi. Cf. L.
Leimnens, Niede.r*(ichxi*c.he
Franziskaiicrk/iisfer ini Mittelallcr, Hildeslteim 1H5H», S. 2*1, Anm. 5; P. Albert,
Maithias Diirinf/, ei» deufmdicr Minorit des /.». Jahrh. Stuttgart 1W>2, S. 74, Anm. (i.
Tabulam Congregationis Oellensis (non i|»sas ordinationes, si quae forte factae
sunt) tvpis balH« vulgatam a R. P. Leon. Lemmens in opera Jahrbueh der
SdchxiscUcH Franziskancr-Provinz com //. Kreuze, Diisaeldorf, 1907, S. 1-9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
100
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494).
Et alibi:
€ R. P. Henningius Sehle a. 1472 iam denuo reeleotus, regularis di¬
sciplinae zelator eximius Provinciam strenue gubernavit. Triennio necdum
expleto beato fine quievit in Domino, in Capitulo Generali Audomarensi
cum laude recommendatus (lj*.
Statuta in Capitulo Brandenburgensi promulgata, iterum fuerunt
revisa in Capitulo Luneburgensi per Vicarium Provincialem fr. Hen-
ricum Voss, cuius idem Compendium meminit his verbis:
«R. P. Henricus Voss, a. 1492 iterato in Vicarium Provincialem electus
est, qui Statuta Provincialia, in Capitulo Luneburgensi reco¬
gnita publicavit (2), quae inter alia provident ne Vicarii Provincialis
tempus ultra triennium extendatur (8) *.
Haec ipsa igitur Statuta Provincialia, in Capitulo Brandenbur-
gensi anno 1467 sub Henningio Sehle edita, et in Capitulo Lunebur¬
gensi anno 1494 sub Henrico Voss revisa publici hic fiunt iuris.
Statutorum textum inveni in codice Bibliothecae communalis Amste-
lodamensis, sign. I E 29, fol. 44a-52b. Quem codicem iam fuse descripsi
in hoc AFH I, 108-115, ita ut non amplius opus sit de eodem denuo
disserere.
Praeter haec Statuta aliae in alterutro vel in utroque Capitulo factae
fuisse videntur ordinationes, quod eruitur ex his verbis (II. 18):
< Item omnes et singuli gwardiani sint solliciti quod ad laudem dei
genitricis marie, ad minus in sabbatis, missa de domina semel in
quolibet mense cum nota decantetur. Item offitium votiuum de beata
virgine et spiritu sancto secundum variacionem temporum seruetur,
provt in praesenti capitulo est determinatum (4), et ad
singulos conuentus est transmissum». Hae ordinationes tamen in no¬
stro codice non inveniuntur.
Quoad modum, quo haec Statuta curavi notisque illustravi, haec
memorare liceat.
Nonnullibi in ipsis Statutis expressis verbis laudantur auctori¬
tates, a quibus Patres Definitores suas mutuati sunt ordinationes.
Ubique conatus sum fontes istos accurate determinare. Quod tamen
haud semper potui, cum plurima quae laudantur documenta nondum,
quod sciam, sint typis vulgata. Hoc autem maxime obtinet in Sta¬
tutorum nostrorum Capitulo II, quod est de rebus liturgicis.
Saepius namque laudantur Rubricae conditae in Capitulo Ge¬
nerali Pisano (II. 5. 6. 7. 10) anno 1263 habito, quae tamen teste
(1) Compendium chronologicum, p. 26 et 27. — Notatum velim, apud De
Gubernatis, Orbia Seraphicua, III, 128, coi. 1, inter nomina defunctorum, quae
in Capitulo Observantium Ultramontanorum anno 1475 Audomari (St. Omer)
celebrato memorantur, Fr. Henningii Sehle nomen non inveniri. Sola ibi po¬
nuntur nomina Ioannis Psatelli, Nicolai de Orbellis et Ioannis Brugman.
(2) Quod factum est anno 1494. Cf. Prologus Statutorum. — Eodem
anno 1494 Bartholdus Episcopus Hildesheimensis celebravit Synodum Dioe-
oesanam * apud Fratres Mino ros ». Lemraens, NiederaOchsieche Franzitkt *-
nerkltfater, S. 22, Anm. 1.
(8) Compendium chronologicum, p. 28. — Quoad determinationem de Vio&rii
Provincialis triennio vide infra VII, 10.
(4) Haec determinatio facta esse videtur in Capitulo Luneburgensi. Vide
infra, p. 102.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494).
101
R. P. Ehrle nondum fuerunt typis vulgatae (1). Semel allegatur
Capitulum Generale Ferrariense (II. 13), sed quae ibidem dicuntur
constituta, minime reperies in actis Capitulorum Generalium Ferra¬
riae olim habitorum annis 1383, 1424 et 1472 (2). Laudatur insuper
nonnumquam € modus noviter ordinatus » (II. 2), et alibi «Capitulum
Generale» (II, 2 [in nota critica] 5. 8. 13), quin definiatur, ubi vel
quando sit habitum (3). Alia praeterea citantur documenta, quae huc¬
usque mihi videntur inedita, ex. gr. Rubricae quaedam constitutae
a SS. Pontificibus Ioanne XXII (II. 8. 9) et Clemente VI (II. 3. 4);
provocatur quoque ad « scripta nostra (II. 21; VII, 5) vel ad * prae¬
scripta nostra» (II. 6. 22. 30) (4), vel ad consuetudines sive ipsius
Provinciae Saxoniae (II. 14. 15. 19), sive solius Conventus Branden-
burgensis (I. 1), sive aliarum Provinciarum (II. 26), sive demum Curiae
Romanae (II. 9).
Ad plures contra locos apposui notitias congruas, quae ad textum
illustrandum videbantur apta vel necessaria. Non semel quoque lau¬
davi decreta Capitulorum Generalium Observantium Ultramontanorum
inter annos 1451 et 1494 constituta, id est post condita anno 1451
Statuta Barchinonensia (de quibus cf. infra in nota 4 ad Statutorum
Prologum), et ante reductionem Luneburgensem anno 1494 definitive
stabilitam. Praecipue autem id feci ubicumque laudantur * Statuta
generalia », vel « Statutum », vel « nova generalia ordinis instituta »
(cf. Prologus et II. 24. 27; VI. 1 [bis]; VII. 3 [bis]. 5. 6. 8 [bis].
9 [bis]). Nonnullibi deinde adduxi oniinationes, quae in Provincia
Argentinensi, Saxoniae Provinciae terra et moribus contigua, eo tempore
erant in usu, quasque invenire est in Chronicis a Nicolao Glassberger
lepide conscriptis. Utriusque enim Provinciae hoc tempore eadem fere
erant fata, eaedem vicissitudines. Eodem imo agebantur spiritu, Sancti
inquam Ioannis a Capistrano, qui in utraque Provincia Observantiae
Regulari stabiliendae strenue adlaboravit, cuius etiam Constitutiones
(1) Perpaucae inveniuntur in Chronologia hiet. leg., I, 27, coi. 2. Integrae
exstant manu scriptae in codice B 51 bibliothecae Capituli Paduani, et partim
in cod. Vaticano 7839, fol. 116b-117b. Cf. Ehrle, Archiv, VI, 87 seq. not. 1. Ait
tamen I. H. Sbaralea, Supplementum ad Scriptores, Romae 1806, p. 165, i. v.
Bonaventura, ri. 99. Rubricas in Cap. Generali Pisae 1268 conditas exstare
impressas in libro Familiaris Clericorum , edito « Venetiis an. 1580, & 1561, in 8°,
typis Juntae & Bindoni •. Idem Sbaralea, 1. c. p. 60, sub Anonymus Italus XXXIII
Florentinus, scribit eundem librum Familiaris Clericorum editum fuisse: «Ve¬
netiis an. 1517 per Gregorium de Gregoriis, deinde alibi in-8°». Hunc tamen
librum Familiaris clericorum (cuius editionem Venetiis an. 1542 typis ousam,
una cum integro libri titulo memorat J. Ch. Brunet, Manuel du libraire et de
famaleur des livres, II, Paris 1861, s. v. Familiaris) nullibi in his regionibus
invenire potui. — Ceterum huius Cap. Pisani an. 1268 Rubricae in hoc AFH
mox vulgabuntur, a R. P. Hieron. Golubovich.
(2) Apud De Gubernatis, III, 76, 82, 121.
(8) «Capitulum generale * quod ad II, 2 (in nota critica) laudatur, cele¬
bratum fuit, ni fallor, post annum 1517, cum in codice eadem (tertia) manu
fuerit adscriptum, quae exaravit notam ad IX, 1, in qua sermo est de Mi¬
nistro Provinciali. Cf. infra, p. 102. Ad alia duo loca (II, 5 et II, 18) ubi
etiam provocatur ad «Capitulum generale», in notis addidi*ea Capitulorum
Generalium decreta, quae spectari mihi videntur.
(4) «Iuxta p re scripta nostra >, quod II, 28 occurrit, significat Ordinarium
Divini Offudi. Cf. infra ad h. I. Cer. Vt. denotat editionem Ceremonialis Ve¬
tustissimi O. M. hoc fiasc. 64-81 factam.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
102
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 0404 ).
depictum invenitur signum J, q
drenses videntur assiirnari. Id >
uo additiones
saltem in uno
et Declarationes, anno 1448 editas (1).’ Statutis Provinciae Saxoniae
intime esse coni unctas, cuique intuenti statim patebit.
Quaenam ex hisce Statutis Provinciae Saxoniae decreta fuerint
anno 1407 in Capitulo Brandenburjrensi, quae vero in Capitulo T^u-
nebur^ensi fuerint addita vel mutata, ipse codex nullibi manifestat,
uno excepto loco (VII. 5), ubi expressis verbis dicitur: «exdetermi-
nacione capituli presentis, scilicet b r a n d e n b u r^e n s i s ». Ex quo
etiam eruendum esse videtur, alio loco, ubi scribitur « in presenti
capitulo* (II. 18), quin addatur aliquod distinctivum, Capitulum Lu-
nelmnrense intelli<ri debere (21. Nonnullibi tamen in codice manu, ni
n n
fallor, coaeva atramento
7
et. immutationes Lunehui
I '
loco certum est. Ex libro namque iam saepius laudato Comp. vhrnnnl .,
p. 28 patet, in Capitulo Lunebur»ronsi luisse determinatum, ut munus
Vicarii provincialis ultra triennium non protraheretur (cf. supra, p. 100).
Haec autem determinatio exstat in Statutis infra editis VII. 10, his
verbis: * Item oditium prouincialis vicary ad plus de cetero non nisi
ad triennium extendatur *. Post verbum vero * extendatur » in codice
ipsum s i «r num | ponitur. Quidquid est, omnia si^na, etiam minima,
lineolas quoque omnes quas in codice inveni textui adscriptas, dili¬
genter curavi suis locis aduotandas in notis criticis. Post alios enim
codices forte detegendos adminiculo esse poterunt, ut Statuta Bran-
denburoensia a Lunebur^ensilms ad amussim discenii queant.
Ad textum prout in codice exstat duae praesertim manus aetate
diversae hic illic nonnulla addiderunt vel in ipso textu aliqua muta¬
verunt. «Secunda» et «Tertia» manus a me vocantur. Secunda ma¬
nus, ipsi amanuensi paene coaeva, nonnulla in margine ad scripsit
claritatis plerumque «rratia (sc. ad I. 4: IV. 8. 4: VII. 8. It. Tertia
manus non solum in margine novas quasdam addidit determinationes,
sed et nonnullibi verba ex ipso contextu abradere aliaque superscri¬
bere est ausa icf. notas criticas ad II. 2. 8. 12: IV. 4; VI. 2; VII.
% •
2. 8. 8; IX. 1). Haec tertia manus certo videtur sua edisse post.an¬
num 1517. Notavit enim nd IX. 1 : « Item misse ]>eiq>etue in conven¬
tibus numquam recipiantur neque mcmorie sine expresso consensu
R. p. ministri provincialis». Fratres vero Observantes ante
annum 1517 non haImisse Ministros Provinciales sed solummodo Vi¬
carios Provinciales, non est quod hic moneam.
Medii aevi orthographiam duxi retinendam. Hac enim edendi me¬
thodo ma^is delectantur viri jierili, et facilius explicantur atque in¬
dicantur lectiones variae, quae in aliis codicibus, quos sj>ero dete¬
gendos, offeruntur. Solam inter i et j litteras nejrlicendam putavi dif¬
ferentiam, cum in ipso codice incerta scribantur et adhibeantur
methodo. Ubique icitur i litteram posui. Interpunctionem tamen ipse
addidi. Ipsum tandem Statutorum contextum per singula capita nu¬
merorum distinxi serie, ut promptior sit cum aliis Statutis iam editis
vel |>ostea edendis collatio.
CI) Tvpis halxMitur vulgata apml Do fi abortiatis, III, 85-1(1»; Chmnoloyia
/i ixtorii <t /rf/o //,<r, 1, II 12.
(*2) Ct'. supra, p. ldi, nota 4.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1494).
103
[tol. 44a] Incipiunt statuta prouincialia edita anno dni. 1467 in capitulo braadenbur-
pensi et iam aliqualiter inmutata Anno dni. 1494 in oapitulo luneburgensi (a)
per ablaoionem quorumdam abolitorum et insertionem quorundam magis
accont odorum.
PROLOGUS.
Quoniam Reverendus pater noster Vicarius generalis (1) in capitulo
generali, Anno domini 1407 in conuentu montis luci i prouincic bur-
gundie profesto penthecostes celebrato, voluit, vt singule prouincic de
statutis reuerendorum patnun generalium et prouincialium vicariorum illa
eligere et habere possent, alys dimissis, que amplius pro manutenentia ac
directione obseruantie regularis conducere viderenturC->, Propterea reue-
rendus pater ct frater Henningus Se 1 en Vicarius prouincialis, ac
didinitores eum ceteris patribus Anno domini 1407 in conuentu bran-
denbu rgen s i profesto assumpeionis gloriose virginis Marie capitularitcr
congregati, de omnibus statutis eorumdem patrum vicariorum aliqua
que magis vtilia et salubria videbantur extrahere et in vnum, ne igno¬
rantia sit occasio delinquendi, redigere | Mttjtjtle: decreuerunt] secundum
ordinem capitulorum statutorum generalium barcinone^l) edi¬
torum, vt facilius eorum noticia haberetur, provt presentium tenor
ostendit — feceruntque omnibus aliis seclusis quia etiam iam in vsu
habentur — [eaque] citra peccati vinculum ab omnibus fratribus huius
prouintie Saxonie vicariatui subiectis voluerunt et stutuerunt obseruari.
(a) Post luneburgemi in codice depictum exstat signum ], de quo cf. su¬
pra, p. 102.
(1) Scilicet R. A. P. Ioannes Philippi, primo electus die 17 Maii 1107. Ct.
de eo Glassberger, Chroni a, in Ana/. Franc., II, p. 428 et in Indico, p. 012. coi. 1.
(2; En verba Capituli Montis Lucii, anno 1407 celebrati: «Item ordinatum
est ad conscientiarum pacem et tranquillitatem, quod de statutis et ordina¬
tionibus, tcui|>orihus retroactis j>er quoscumquo prelatos. tam Vicarios Gene¬
rales quam Provinciales et editis, tantum illa delieant observari, quae Capi¬
tulum Provinciale cuiuslibet Provinciae videbuntur ad regularis observantic
conservationem et incrementum idonea». Sjum/um Minorum, Rothomagi Indi»,
I, 73a; Firma mentum, Veneti is 1518, 1. 8!>b2; G lassi »erger t Chronia (ed. cit.),
p. 1:50. — Hoc statutum desideratur apud I>e Gul>eruatis, Orbi* Scraphhut,
III, 118.
(8) I)e quo, vide supra, p. 00-10).
(•\) Celelierrima sunt ista Statuta Generalia Barcliinonensia, «piae anno 1151
in capitulo generali Observantium Pltramontanornm, Barcbinonae (Barcelona)
celebrato, sunt condita. Sunt quasi nova redactio Constitutionum Narbonen-
sium, quas edidit S. Bonaventum, in capitulo generali Narbonensi anno 1200.
Statuta Harehimmensin per qiiatuor saecula et amplius, nomine licet non-
nunquam suppresso, et variis licet in redactionibus et formis, fundamentum
fuerunt Statutorum Generalium, quae apud varias Observantium familias
olim in usu erant. Eorum imo vestigia adhuc rej»oriro est in novissimis Or¬
dinis Fratrum Minorum Constitutionibus Generalibus, a fel. mem. Leone
Pj>. XIII anno 1807 approlwtis. Typis exstant vulgata Statuta lltirchiiionensia
in o|M*rc Monumenta Ordini* Minorum, Sulnianticae 1500, III, 210; item in ed.
Salniuanticac 1511, 11,205; insujXT in Monumenta Franemutna, II, ed. R. Howlett,
London l>+52 (ili lieram /irilan niea mm medii aeni ttrriptores), p. 81-110. Compen¬
dium vero, idquo lingua medii aevi Anglica, prodiit in Monumenta Francisrana,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
104 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. I.
[I]. De nouiciorum receptione. Primum capitulum.
1. Ordinamus quod pueri de cetero etiam sedecim annorum, nisi de
speciali vicary prouincialis licentia, non recipiantur ad ordinem (<*). Et
in nouiciorum induitione seruentur benedictiones et huiusmodi secun¬
dum morem conuentus brandenburgensis. Et de breuiario, aut panno,
seu alys prosequendis, uel de prandio, uel alys, conuentui dandis, nul¬
latenus per fratres directe uel indirecte informetur (1).
2. Et non sic indifferenter et inexaminate recipiantur habitum pe¬
tentes: et qui recipiendi erunt, cum summa diligentia instruantur, ac in
humilitate et sancte oratio[nis stu] dio ( b ) per magistros ydoneos sibi de¬
putandos, bene probentur et exerceant[ur, ita quod] huiusmodi magistri,
quantum fieri poterit bono modo, secundum conuentuum dispositionem
[in aliis] non ocupentur (2).
3. Et induendi absoluantur illa magna auctoritate Bonifacy Octaui(3)
per vicarium prouincialem uel custodem uel commissarios eorumdem,
quibus ipsi in hac parte hanc auctoritatem dederint; qui commissary
hanc auctoritatem alys fratribus subdelegare non poterunt. Nec ad pro¬
fessionem recipiantur nisi de consensu maioris partis conuentus seu
loci vbi probati fuerint.
4. Qui nouicy (c) per circulum conuentus bis uel ter ad minus in
anno sue probacionis visitentur, et visitacione audita, ipsis vocatis ad
capitulum, coram [fol. 44b] fratribus eorum pronunctientur defectus, vt
se sciant ex hoc eo melius emendare, et etiam postea non sit eis locus
excusacionis.
5. Item fratres conuentuales ad nostram familiam recipi cupientes
et de licentia ministri, saltem petita, spe et intentione vberioris frugis,
.(<*) Post ordinem habetur in oodioe signum ].
(b) Hio in oodioe desunt quaedam litterae, eo quod folii pars fuerit evulsa.
Duae, quae mox sequuntur lacunae, ex eodem oriuntur defectu.
(e) Manus.secunda in margine addidit: a gardianis.
[I], ed. J. S. Brewer, London, 1858 (in Rer. Briit. med. aevi Scr.), p. 574-578. —
Optandum esset, ut Statuta Generalia Barchinonensia in oommodum praesertim
eorUm, qui antiquis Ordinis nostri Statutis investigandis dant operam, denuo,
critice tamen, ederentur, oum huousque non inveniantur nisi in libris ra¬
rioribus.
(1) Vetitum informandi apud novitios de eorum bonis iam dedit Cap.
Gen. Obs. Ultr., Fontinaci (Fontaneti) Comitum.(Fontenay-le-Comte) anno 1457
celebratum. Cf. «Spec. Min. 1509, I, 71a; Firmamentum, 1618, I, 88b2.
(2) Incisum quod 2 notatur fere integrum habetur inter ordinationes Ca¬
pituli Fontinaci Comitum (cf. not. praeced.). Verba in' codice mutila ibi
habentur hac forma: «ac in humilitate et sanote orationis studio per magi¬
stros idoneos sibi deputandos probentur et exerceantur, ita quod huiusmodi
magistri in aliis non occupentur secundum ordinationem capituli generalis».
Spec. Min., 1509, I, 71a-b; Firmamentum, 151H, I, 88b2; of. etiam Glassberger,
1. o., p. 875.
(8) Id est privilegium Bonifacii VIII: Volente$ vestro aggregari consortio,
quod deest quidem apud Sbaralea, BuUarium, t. IV, sed quod exstat in variis
Constitutionibus antiquis, ex. gr. in Constitutionibus quas « Farinerias» vo¬
cant (tit. I), sub Guilielmo Farinerio, Min. Gen., in Capitulo Generali anno 1854
Assisii habito oonditis. Nuper has Constitutiones denuo vulgavit C. Eubel,
O. F. M. Conv., BuUarium Franciscanum, VI, Bomae 1902, p. 68988. Exstat
etiam bulla Bonifacii VIII in Statutis Barchin., Cap. I, ed. Howlett, p. 84.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PBOVmOlAE 3AZONIAE ANN. 1467 (1494) OAP. I-H. 105
non ad fugiendam correctionem venientes, et bene et diligenter exami¬
nentur et probentur, ac in humilitate debita tam in loco inferiori quam
in alys teneantur, et sic post spatium certi temporis, vnius anni uel
dimidii, mayoris quoque seu minoris, secundum personarum morum
qualitatem, per vicarium prouincialem ad nostrum gremium recipi po¬
terunt (1). Recepti autem non cito et faciliter ad offitia ordinis promo-
ueantur.
6 . Inhibetur quod nullus frater nostre f&milie tam nouicius quam
professus audeat litteras mittere alicui intra uel extra ordinem, nec
etiam litteras sibi missas ab alio recipere uel aperire sine licentia gwar-
diani sui, uel in eius absentia, alterius presidentis, cum commode non
poterit aduentus gwardiani exspectari. Et si quis contrarium fecerit
grauius punietur (2).
7. Professi tamen vicario litteras mittere possint, nec est necesse
quod eas gwardianis ostendant. Item nullus frater laycus nesciens lit¬
teras eas adiscat, nisi dumtaxat Confiteor, Suscipiat dominus, Miserere
mei deus. Benedicite, Gratias (3), Et de profundis, sic tamen quod lit¬
teras alphabeti non adiscant. Nec detur alicui licentia studendi pro cle¬
ricatu, licet in seculo didicerit litteras.
[II]. De diuino o/fitio. secundum capitulum.
1. Quoniam secundum Augustinum beatum Divino officio nichil pro¬
ponere licet, Hinc est quod, vt ipsum diuinum oftitiuin reuerentius ac
decentius possit persolui, Ordinatur quod cantores et ceteri officiarii ad
hoc deputati, nec non et fratres iuuenes sollicite prouideant ea que le¬
genda uel cantanda sunt in ecclesia; et illi qui in hoc deprehensi fue¬
rint culpabiles debite puniantur.
2. Item de laudibus ferialibus in aduentu seruetur modus nouiter
ordinatus, videlicet de feria nocturnaliter obseruanda. Item in aduentu
fiant offitia ferialia feria 4 1 2 * * * * * 8 *, 5 U , sexta et sabbato quatuor temporum.
Item in vigilia natiuitatis cristi quantum ad genu[flec]tiones (a) et pre-
(a) Quae hio et duobus sequentibus loois notantur lacunae oriuntur ex
defectu, supra ad L 2 memorato.
(1) « Fratres Conventuales, volentes nostro aggregari consortio, probentur
plus vel minus infra annum secundum qualitatem personarum, iuxta Vica¬
riorum Provincialium discretionem cum consilio Discretorum». Cap. Gen.
Obs. Ultr. Basi leae, an. 1454; ap. Olassberger, p. 347; De Gubernatis, III,
111. — Idem fuit decretum in Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae, an. 1472; vide
De Gubernatis, III, 122.
(2) Vetitum de scribendis litteris exstat inter deoreta Cap. Gen. Obs. Ultr.
Tolosae 1496. Cf. Glassberger, p. 514; Sper. Mtn I, 77a; Firmamentum, I, 42b 2;
De Gubernatis, III, 137. — Idem iam fuerat statutum pro Provincia Argenti-
nensi (Strassburg) anno 1464 in Convocatione Provinoiali habita in oonventu
Heidelbergensi. Cf. Glassberger, p. 414; F. Hueber, Dreyfache Cronickh von
dem, dreyfachen Orden dea groaaen H.... Fronciud in Teutachland, Miiuchen 1686,
Sp. 415.
(8) « Gratias » vocabantur orationes quas Fratres dicebant gratias agendo
post mensam. Memoratur etiam infra, II, 27. Cf. Ordinarium Divini Offirii,
Cap. V, De genuilexione, Spec. Minorum, 1509, III, 220a. Vide etiam Cap. Gen.
Obs. Ultr. an. 1487 Tolosae habitum, in Sper. Min., 1509, I, 76a; Firmamentum,
1518, I, 42a 1; De Gubernatis, III, 132. — Vide ap. Ducange, Qloeaarium, s.
v. Gratiae.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
10G STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 (1404) CAP. II.
cos habeant se fratres sicut in festo duplici (1); ympni autem.[To
Deum?], Kyrycleyson, Sanctus, Agnus dei, Beant icamus, dicantur sicut
in simplicibus] solemnibus. Versiculi et responsoria breuia ab vno tan¬
tum dicantur ( a ) (2).
3. Item secundum ordinacionem clementis paj>e sexti: Si festum pu-
rificacionis marie venerit in septuagesima, benedictio candelarum fiat
eodem die, et processio cum secularibus. Sed offitium purificationis trans¬
feratur in crastinum.
4. Item 4'* feria cinerum quodeumque festum venerit, etiam duplex,
transferatur, sicut idem clemens papa sextus statuit (3). Item in qua¬
dragesima et in 4 or temporibus, quando festum occurrit, vtraque missa
tam do tempore quam dc festo complete a conuentu decantari uel legi
debeat, non interponendo horas seu in silentio enrumdem missarum
ipsas (fol. 45a] horas inchoando; nec tunc in missa de festo fieri dcl»ot
commemoratio de tempore iuxta notulariuin(4) expressum. Et «emper
missa de tempore seu de vigilia vltimo debet dici. Et hoc post sextam
finitam.
5. Item. Si contingit festum annunctistionis beate virginis venire
in ebdomoda ante pasca, et a secularibus anticipari contigerit, ipso
die quo a secularibus celebratur idem festum debet anticipari et cele¬
brari cum populo, secundum determinaoionem patrum in capitulo ge¬
nerali (5). Item in triduo ante pasca dicatur jmter noster flexis genibus
ante principium horarum. Et nonum responsorium dicatur tantum a
duobus, ex capitulo pysano.
6 . Item ympni inter pasca et ascensionem domini dicantur etiam
in quibuscumque festis duplicibus in tono pascali, cum hoc nobis ex¬
presse prescribatur. Item in festo sancti Iohannis ante portam lati nam
dicitur in missa ewangelium quod legitur in nocte. Tres lectiones le-
(o) Manti tertia infra in margine additur: Item in Octava S. Stepkani di¬
citur Credo (juia sic per capitulum r/cnerale noscitur diffinitum. Et in dic S. Fran¬
cisci tantum (Addita post an. 1517? Cf. supia, p. 102).
(1) Cer. Vt. § 84 ss.
(2) Ad verba quae hic in codice adseribuntur in margine (cf. notam
criticam Cn)), notandum est, quod iam in Capitulo Bnigcnsi (Brugge, in Belgio)
anno 1484 celebrato, concessum fuit: «quod possumus dicere ('r&lo in festo
B. P. N. Francisci, et per eius Octavam ». Cf. Spec. Min. 1500, III, 2Hh;
De Gubernatis, Ortas Seraphirns, III, 225. De octava 8. Francisci idem iterum
fuit constitutum in Gap. Gen. Obs. Ultr. Mecbliniao anno 14tK) habito; of.
Sftec. Min. III, 208b. Mirandum sane est, quod additio manus tertiae in codice
manifestis verbis ('.redo permittat «in die S. Francisci tantum».
(H) Quod idem decrevit Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae an. 1454 habitum
(ap. Do Gubernatis, III, 111), atque renovavit Gap. Gen. Obs. Ultr. Basileae
an. 1472 celebratum. Cf. Sjtcc. Min. III, 208a; G)assl>erger, p. 451.
(I) « Natularium » erat, ni fallor, libor vel charta in qua « notulae » de
Divino Officio seu Rubricae haliebantur descriptae. Vox «-notula» infra etiam
occurrit II. !>. 11 (bis) et 18. Sed alio loco (II. 15) significat notam musicam.
Cf. Dueange, Gfommriunt, s. v. Notalariuni.
(5) « Quodsi contingat., festum Aiimintintionis 1 natae Virginis venire in
triduo ante Pascha, transferatur secundum Ordinarium ». Ita (Jap. Gen. Olis.
Ultr. Montislueii (Monthu.ion), anni 1107 , ap. G lassi neger, p. 42!*. • Onlinn-
rimn » hic non signili< , at Ordinarium Divini Officii ili nostro Ordine ah initio
usitatum, sod potius ordinem Ollicii in Ecclesia Romana tunc temporis vi¬
gentem, sicut infra p. 1U8, nota 1.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE
ANN. 1467 (1494) CAP. ii. 107
guntur de ipso die, et 8* lectiones 2' nocturni de legenda ipsius, sci¬
licet Secundam post neronem (1), in qua fit mentio de isto miraculo
vsque ad benedictu* qui venit. Etiam pro eo quod lectiones, que assi¬
gnantur in breuiario vix sufiitiunt pro tribus; Sicut alias etiam fuit
ordinatum in capitulo generali pysano. Item ad ympnum ihesu nostra
redemptio, non dicatur gloria tibi domine. Sed vltimus versus cantetur
Tu esto nostrum gaudium. Et cantetur futurus et non futurum secun¬
dum mammetractum (2).
7. Item infra octauas in quibus festa occurrentia celebrantur, non
dicuntur occurrentia que veniunt ipso die uel etiam die octaua. Et
post octauam ascensionis, quantum ad duos dies sequentes, ymmo festa
que cadunt in dicti9 octauis et in dominicis diebus, nullo die sequenti
infra octauas celebrentur, quia non sunt occurrentia in aliquo die sed
fuerunt (3). Item quarta feria infra octauas penthecostes (Horia in ej'~
celsis dicitur post prophetiam, ex capitulo generali pysano.
8. Item quandocumque festum sancti bernhardini venerit infra
octauam penthecostes, transfertur in 2"" feriam post trinitatis. Et si
eadem die venerit festum translacionis sancti francisci, ipsum transfer¬
tur in 8 ,m feriam. Si vero festa sanctorum bamabe et Anthony ambo
uel alterum illorum venerit intra octauas penthecostes, transferantur
post dominicam trinitatis, ita quod festum sancti barnabe primo cele¬
bretur secundum ordinacionem capituli generalis. Et si octaua sancti
anthony infra octauam corporis cristi venerit, fiat de ea commemoratio
tantum. Sed alia festa non duplicia transferantur secundum detcrmi-
nacionem johannis pape 22. Festa tamen terrarum celebria in populo
ibidem celebrari poterunt, quia transferri non debent [a) *4).
9. Item in die corporis cristi et per octauam vniformiter dicatur ad
ympnos Gloria tibi domine, (pii natus es de, vbi potest applicari. Et in
prima ad responsorium breue Criste fili dei: versus Qui natus es, sicut
in natiuitate cristi, quia sic facit curia romana. Et alleluya non additur
nec in breui responsorio completorii. Item in 2 1 2 * 4 * vesperis et per totam
octauam festi eukaristie dicantur antifone de primis vesperis scilicet
(a) Infra in margine manu tertia: Item « octava S. Bernhardini venerit in
die aerennioni* vel in die pentheeoete* aut 2* vel .7* feria nichil tum• agetur de ea.
Setl de octava S. (.'lare fit commemoratio que venit in die S. Liulouici.
(1) Est Vita S. Ioannis Evangelistae auctore Pseudo-Mellito; recensiones eto.
vide in Bildiothera hagiographica Isitina, Bruxellis 1998-1901, tin. 4820 et 4821.
(2) Cf. Mammotrertun, Tit. Hymni, in Ascensione Domini ad Vesperas (ed.
Argeutinae 1IH0 [Hain • I05<i8], fol. 101a2), ubi legimus : « Es futurus
premium; non futurum ». — De huius libri auctore, fr. Marchesino de
Regio Lepidi, vide ap. Wadding, * Srrijdore* Ordini« Minorum , Romae 1800,
p. 169; 1906, 166: et Sbaralea, Supplementum, p. 509.
(8) Haec verba sio interpretari oportet: Infra octavam Ascensionis Domini
et in duobus sequentibus diebus, item in diebus Dominicis non celebrentur
festa translata. — Similem rubricam a*Capitulo Generali Tolosano anno 1487
conditam videsis apud De Gubernatis, Orbi» Seraphiru$, III, !*2 et 224.
(4) Cap. Gen. Obs. Ultr. Palenzuelae (Palenoiolae, Palencia) iam anno 1470
deolaraverat, quod festum in foro locale deberet a fratribus celebrari, id que
« eo die quo cadit ». Spe c. Min., 1509, III, 206a.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
108 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II.
Sacerdos in etemum (1). Et de festis occurrentibus infra octauam corporis
cristi vnifonniter notula Iohannis pape [fol. 46 bj vicesimi 2 J ab omnibus
obseruetur. Item ipso die corporis cristi et per integram octauam singulis
diebus ante S*" 1 2 * 4 ' exponatur solemniter cum ceroferarys, sono, tintinabula
et cantu sacramentum altaris in monstrantia uel pixide super altare;
et sub recordare { 2) simili modo debet reponi.
10. Item festum solempne in aliquibus locis non transfertur de loco
suo, etiam si venerit infra octauam in qua festa occurrentia non cele¬
brantur, Preterquam infra octauam resurrectionis et penthecostes; ex
capitulo pysano. Item in ipsa octaua die apostolorum petri et pauli
Antifona scilicet Gloriosi principes dicatur ad benedictus. Et petrus apo¬
stolus ad magnificat, eodem modo et ordine sicut per annum (3); sed
versiculi dicantur de communi apostolorum (a).
11. Item notula de dominicis vacantibus, que ponitur in festo sancti
iohannis baptiste, de cetero obseruetur; que etiam in cedula in loco pa¬
tenti affigi debet. Similiter et de hystorys inponendis, Et de mense
septembri notule affigantur. Item festa maiora duplicia et minora du¬
plicia, semiduplicia et solemnia celebrantur sicut sunt scripta; et in
quolibet conuentu in patenti loco similiter affigantur. Item festa patro¬
norum conuentuum tam principalia quam minus principalia pro maio¬
ribus duplicibus celebrentur.
12. Item festa sancte Marie magdalene et sancte katherine et sancte
barbare in hac prouintia pro minoribus duplicibus peragentur, provt in
capitulo generali Tolosano Anno domini 1437 die 28 may auctoritate
sanctissimi domini nostri pape Eugeny quarti celebrato, huic prouincie
spetialiter fuit concessum (4). Item festum indulgentiarum portiuncule
(a) Post apostolorum abrasa fuerunt plurima verba per spatium 2 */* linearum.
(1) «Item in Festo Eucharistiae antiphonae de primis Vesperis scilicet
Sacerdos in aeternum debent dici in secundis Vesperis eiusdem diei, et per
totam Octavam, cum iste modus servetur in Cappella Domini Papae; et de
hoo ( Spec. Min. addit: «speciale») Ordinarium habeatur». Cap. Gen. Obs.
Ultr., Audomari (St. Orner) anno 1447 habitum, apud De Gubernatis, III, 1(10;
Spec. Min. III, 207 b.
(2) Antiphona Recordare etiam infra (II. 20) memoratur cum suo versiculo
In omni tribulatione et Collecta Omnipotens sempiterne Deus. — Videtur fuisse
recitata pro determinata aliqua tribulatione, v. g. contra Tureas. Cf. huiusmodi
antiphonam apud De Gubernatis, III, 120 inter aota Capituli Gen. Obs. Ultr.
Montislucii 1481.
(8) Intellige: in Suffragiis Sanctorum ad Laudes et ad Vesperas.
(4) Capitulum Generale Tolosanum anni 1487, non die 28, sed 18 Maii fuit
celebratum, i. c. in Vigilia Pentecostes. — Eugenius IV sua Constitutione
Romani Pontificis, iam die 28 Martii 1487 Ministro Generali aliisque Superio¬
ribus, in Capitulo Generali congregandis, concesserat facultatem reformandi,
ordinandi et abrogandi in Divino Oftieio quidquid sibi videretur, dummodo
haec a duobus Capitulis Generalibus immediate subsequentibus confirmarentur.
Bulla exstat apud Wadding, Annales, ad an. 1487, n. 81 (cf. Alva et Astorga,
Indiculus, I, 845. n. 1(>). Ipsum Capitulum Generale deinde decrevit: « Eae
dumtaxat Festivitates celebrentur, quae Kalendario Romano inscriptae sunt,
non quae ad libitum soliguntur ex Martyrologio. Festa ix*culiaria Provincia¬
rum et Conventuum Minister Generalis iuxta suam prudentiam pro qualitate
Sanctorum, rerum et locorum circumstantiis dignificet. Duplicia faciat maiora
vel minora». De Gulwruatis, Orbis Seraphv-.us, III, 92; Wadding, 1. c., n. 80.
Ex his intelligitur, Ministrum Generalem anno 14i87 ex facultate sibi ab Eu-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II. 109
pro minori duplici celebretur; et fiet offitium de dedicacione. Item de
festo transfigurationis domini nostri ihesu cristi, quod celebratur sexta
die augusti, fiat festum maius duplex. Et fiat eo modo et forma provt
est a summo pontifice ordinatum, quod videlicet offitium habet pro ca¬
pitulo Saluatovem exspectamus, Et pro primo ymno Gaude mater pie¬
tatis (a) (\). Item in festo sancti fudowici episcopi fit commemoratio
sancte clare virginis.
13. Item in festo sancte Sabine et Felicitatis fiat offitium totaliter de
vna vidua, Excepto quod primum Responsorium dicatur Veni sponsa
cristi, et Responsorium Media nocte, obmittatur; Et octauum Respon¬
sorium erit Regnum mundi (2). Item de festis sancti eustachy et
angnetis 2*, si in dominica venerint, transferantur in 2 ,m feriam, et
ibi celebrentur, si ibidem impedimentum non fuerit; et fiant de eis no-
uem lectiones (8). Item in festo vndecim milium virginum fiat offitium
de virginibus sicut alias in capitulo ferrariensi fuit determinatum ; et
est festum semiduplex (4). Item ad introitum misse in die sancti fran-
( a ) Tertia manus in margine addit: Rem festa domini Sabaoth tot an habeant
secundas vesperas.
genio IV concessa, decrevisse, ut festa SS. Catharinao. Barbarae et Mariae
Magdalenae in Provincia Saxoniae celebrarentur ritu duplici minori. — Ce¬
lebres praecipue apud medii aevi Germanos erant SS. Catharina et Barbara,
quipfie quae numerabantur inter XIV Sanctos Auxiliatores. Cf. A. Franz,
Die Messe im deulschen MittelaUer, Freiburg 1902, S. 171 flf. et libros ibidem
laudatos. De S. Barbara cf. Glassberger, pp. 499 et 529. — Festum S. Mariae
Magdalenae pro tota Familia factum est duplex minus in Cap. Gen. Obs.
Ultr. Tolosano 1490 «prout voluit Dominus Apostolicus» (Alexander VI). Cf.
De Gubernatis, III, 187, 226; Sper, Min., III, 209 a.
(1) Festum Transfigurationis Domini a Calixto Pp. III, anno 1157 insti¬
tutum vel potius universaliter extensum fuit in memoriam victoriae a Tureis
reportatae «in qua victoria.... frater Iohannes de Capistrano plurimum labo¬
ravit*. Sper. Min. 1509, I, 71 b; Firmamentum, 1518, I, 88b2. — Ordinatio li-
turgica supra laudata iam facta est in Cap. Gen. Obs. Ultr. S&hnanticae
(Salamanoa) anno 1401 habito; of. De Gubernatis, III, 115; Spec. Min., III, 207b.
Renovata vero fuit in Cap. Gen. Obs. Ultr. Montislucii, an. 1407; cf. Glass-
Ijerger, p. 429.
(2) De SS. Sabinh et Felicitate iam idem decrevit Cap. Gen. Obs. Ultr.
Montislucii an. 1467. Cf. Spec. Min., III, 208a; Glassberger, p. 429; De Gu¬
bernatis, III, 118.
(3) Eadem decreta de SS. Eustachio et Agnete 2” vide in actis Cap. Gen.
Obs. Ultr. Montislucii an. 1467, ap. Glassberger, p. 429; De Gubernatis, III,
118. In Spec. Min., III, 2U8a idem dicitur de festo S. Agnetis 2°, sed deinde
additur: «quod non sic erit de sancto eustachio». — De festo S. Agnetis
2*’ vide etiam Glassberger, p. 401 inter acta Convocationis Capitularis in con¬
ventu Moguntinensi Provinciae Argentinensis.
(4) Iu actis Capitulorum Generalium Ferrariae annis 1888, 1424 et 1472
habitorum (De Gubernatis, III, 76, 82, 121) nihil huiusmodi invenitur. Non
una olim erat sententia quale Officium esset recitandum de XI Millibus Vir¬
ginum, de Martyribus nempe, an de Virginibus. Ordinationes Divini Officii,
auctae et promulgatae a Raynaldo Gratiani de Cotignola, Min. Gen. Ord.
Min. anno 1508, quae exstant in opere Firmamentum, Parisiis 1512, III, 47bss.,
praescribunt: «Item acceptatur constitutio quae dicit, quod de undecim mi¬
libus virginibus fiat de Martyribus, iuxta ritum Romanae Curiae *. Firma¬
mentum, 1512, III, 54b2.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
110 STATDTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 ('1404) CAP. II.
cisci Versus infeUexixfi eof/itat?onex meas ab omnibus vn Morini ter obser-
uetur (/*). Item de sancta clisubcth et sancto loscpb et de sancta Arma
liat festum mimis duplex sicut in capitulo generali fuit ordinatum (i i.
14. I tem in adueiitu in diebus dominicis dicuntur ymni horarum
sub nota rertntm sa/pernum. in festis vero solemniter, sicut solent dici
alys temporibus. Et in |fol. K»a] <|uadragesima sub nota muti Isatit/ne con¬
ti itor usque ad dominicam do passione. Et deinceps sub notii rvxiUa re-
t/ix prodeant. Item (Horia in excelsis semel tantum incipiatur in die
natalis domini in qualibet missa, et Similiter sequentia (irates nnne
omnis tantum semel cantetur. Item Ite missa est ante septuagesimam
non cantetur cum duplici allcluya, vt fieri consueuit; neque addatur
alleluya ad reliqua otficy, nisi ]>rout in missali continetur.
15. Item ymnus iste confessor cantetur in duplicibus sub nota ymni
Vt t/aeant. l/i.ris. Item Matjni'/icat, et Itenetlicfns de plano et non cum
notis elimatis post medium ab omnibus vnifonniter cantetur. Item nane
dimittis in lesto in tono semper solemni dicatur; similiter et toto tem¬
pore pascali etiam in feivs. Item in line ymnorum cum dicitur nmen,
non liat tale neuina sic prolixum vt consuetum est, sed tantum dicatur
cum tribus notulis, vt fit in alys prouincys.
16. Item ut fratres possint rccollectione mentali vacare ordinatur,
quod completorium dicatur sic, quod hora sexta post meridiem ucl saltem
prope peilitiatur. Item gcuuHcctnnt (2) fratres chori et etiam ministri
altaris, quando a sacerdote cantatur in missa Uratiax at/amus. Item
Kj/rietryson infra pasca et |*entliecost.en de cetero taliter cantetur, quod
in festis maioribus et minoribus duplicibus et sctniduplicibus cantetur
sicut de eisdem festis proscribuntur j.v/V*|. Ki/rielet/son vero quod dicitur
pascale (G), de quo nicbil proscribitur aliud nisi quod in vigilia pasce
et penthecostes incipiatur, solemniter cantetur infra octauam pasco et
et jKintbccostes, feria 4 1 ", 5 ,a , 0 l ' et sabbatlio; Et infra octauam ascen¬
sionis ot duobus diebus post octauam ascensionis, et in festis solemni-
bus et diebus dominicis. In festis vero IX lectionum simplex proprium
| cot/. p‘" , |, et aliud in ferys.
17. Item pulsetur in missa pro sanctissimo sacramento cum parua
campanella quando incipitur Sanctas. Et iterum pulsetur ]>arumper ante
t/ni pridie. Et semel in eleuacione sanctissimi corporis «tristi unico ictu.
Similiter et in eleuacione calicis (t).
(a) Veri» Item tui introitum usque ad ttltterue/ur atramento deleta fuerunt.,
quibus manus aliena saec. XVI ineuntis addidit in margine: attnu/atum sicut
c.t multa otia.
(E Cap. (ion. Obs. Ultr. anno 14X9 (vel 1490: cf. Anni. Franc., 11.505, nota 7)
in ronventu IV Eunto apud Rn|»ollam (La Jtochelle) congregatum decrevit:
• Eesta etiam JS. Iosopli, S. Annae, .S. Elisa1s‘th. duplicia minora de ca<*tero
fiant». Cf. IV (rulx»rnatis, III, liti. — Sed Cap. (ien. Obs. Ultr. iam anno 11(51
Sulmunticao decreverat: * ot de Sanctis [siej Ioscph S|»onso 11. M. Virginis
maius duplex. 19 Martii». Dc (i ul>ernatis. III, 115. Olassl»org<tr tamen ait
p. 9X9: « IV sancto losopho, XIX die Martii festum solomno, fiatOlKcinm de
(smfossore non Pontifice ». Et Spcr. Alio., 1509, III, 2<8a: « Item quod festum
sancti loseph s)N>nsi virginis Murie, XIX die Marcii celebretur».
«2) Cf. Fer. Vt. § 62. p. 09.
(9; Aliud di.suvtuni de Kt/ric clcison jiascliali, emanatum in Capitido Pro¬
vinciali Tiibingensi anno 1155 (pro Provincia Argentinae) vide apud Glass-
berger, p. 644. (4; Cf. Ver. Vt. § 4.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1404) CAP. II. 111
18 . Itoni omnes et singuli gwardinni sint solliciti, quod ad laudem
dei genitricis marie, ad minus in sabbatis, missa de domina semel in
quolibet mense cum nota decantetur. Item oditium votiuum de beata
virgine et spiritu sancto secundum variacionem temporum seruetur,
provt in presenti capitulo est determinatum, et ad singulos conuentus
est transmissum; quorum offitiornm notula ad singula missalia debet
scribi.
19. Item secundum [coti. 2"'] priuilegium allexandri 4 ,! , datum Anno
domini 1254, fratres in missis votiuis de sancto spiritu et de beata vir¬
gine ymnum angelicum (Horia in /uceelsix, et sequontias competentias,
tam in missis conuentualibus <|uam priitatis, cantare possunt (1). Item
Antifono de beata virgine scilicet Sal ne re//i na, Alma, Ane re// i na, Ile-
//ina reti post completorium concorditer cantentur et non alie. Et foria
H’* et sabbato cantentur Salite, re/fina, Et alma secundum consuetudi¬
nem conuentuum. Alias semper ane re/fina cantetur, nisi presidens
aliam ali<|nando cantare iusserit. In quadragesima tamen semper Salite
re/fina secundum communem consuetudinem cantetur.
20 . Item antifona Iteror/lare (2) cum versiculo in
p •
omni tribnlaeione
et cum collecta ( hnni/tofemt [fol. 4<ih] ttem/uferne /lens semper post missam
conucntualcm principalem, cum nota cantatam dumtaxat, cum nota con¬
corditer cantari debet; sic, quod tam post missam quam completorium,
sine mutaoione pro aliqua festiuitate (a) cuius [fit?] commemoracione
[i. e. commemoratio?] dicatur; post missam sicut in parilis horis, ]>ost
completorium vero solemniter concludatur. Item cantetur vbique secun¬
dum libros; et libri debite corrigantur.
21 . Item fratres vniformiter post conclusionem horarum ad Anti-
fonam Salne re/fina sint prostrati, et deinceps vsquo ad finem. Et in
corona beate virginis se eleuent sub Ane maria , et post conclusionem
(a) Verbum eiu* ab amanuensi hoc loco descriptum videtur abrasum. Ce¬
terum tutius huius }>erico]>es uexus atque significatio vix intelligibilis videtur.
(1) Hoc Alexandri IV privilegium. Premn //rari orl/i* sarcina, datum fuit
non anno 1254 sed vol KalcndLs Junii, vel Idibus Iunii 1250 fi. e. anno Pon-
t i fi catus 2", tjui comprehendit dios 20 Dec. 1255 usq ue ad diem 10 Doc. 1254>).
Bulla exstat apud Sbaraloa, Bull. Franr., II, j». 188; Woddiug, A minie.», Kog.
Pont, ad au. 1250, n. 40; Speculum Minorum, 1500, I, 0a; Firmamentum, 1512,
II. 1. 18bl: ed. 1510, I, 14al, et ubique emissa dicitur: Anagniae, Kal.
Iunii. Pontificatus anno 2". Contra Alva et. Astorga eandem Bullam dicit
emanatam: Idibus Iunii. Pontifioatus anno 2" (In/liculu* Bu/larii , I, (X), n. 8,
ubi cani inepte jionit sub anno 1255; ef. AFH I, 111, nota 1;, eamque
invenit, in Archivo Conventus SS. Apostolorum PP. Convontualium, Romao
icf. In/lu-ulun, Apparatum, litt. A;. Locus cx quo Alexander IV hanc Bullam
promulgavit ah Alva et. Astorga non memoratur, sed Gonzaga perhibet suo
tinn 1 * 01*0 Parisiis asservatum fuisse authenticum exemplar, datum: « Laterani
anno Pontificatus socumlo » {De ori/fine Seraph. Jleli/fioni*, [ed. 2], Venetiis
UXJtl, p. 181;. — Ex ipso Bullae contextu, collata mentione qnain de ca faciunt
Chronica XXIV (renera/ium, Analecta Franr,, III. p. 278 (cf. Ehrle, Anhic, VI,
82. Amn. 5) eruitur Alexandrum IV idem privilegium bis concessisse, prius
namque Fratribus (cantoribus; Parisicnsibus et dein toto Ordini. Cf. etiam
Sl*ar»left, I. o., nota b; C. Euliel, Bu/larii Franri*rani Effit/nue, Quamcchi 11XW,
p. 84, n. HUI. — Cf. Ver. Vt. p. 70, § 87s., 40.
(2; De autiphona Recordare cf. supra, ad II., 0.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
112 8TATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II.
vsque ad finem etiam se prosternant (1). Item vniformiter se proster*
nant uel inclinent atque surgant ad signum ofiitiatoris in principio et
in fine horarum. Item seruetur ordinarium misse ab omnibus vnifor-
miter, nec addant aliqui tot cruces seu genufiexiones extraneas uel alia
quecumque, in verbis aut signis, que in nostris scriptis non habentur.
22. Nec in missa legens ewangelium signet librum sed se ipsum
tantum secundum ordinarium (2), faciens dumtaxat vnam crucem sub
hys verbis secundum Matheum etc. Nec misse ante diem aut auroram
dicantur, nisi in nocte natiuitatis dominice, in qua prima tantum eius*
dem sanctissime diei missa etiam media nocte dici potest. Sed pro se¬
cunda et tertia ipsius diei missa, etiam in priuato dicenda, debet aurora
uel initium diei exspectari. Audiui tamen quod papa Sixtus 4'« 8 dedit
fratribus itinerare volentibus uel in itinere constitutis, quod ante au¬
roram et lucem celebrare possunt (a) (3). Item pro missis de requiem
uel alys quibuscumque votiuis cum nota cantandis non debet obmitti(b);
quin etiam missa conuentualis, que est obligatoria, etiam cum nota
cantetur; nisi quod ante aduentum domini et ante septuagesimam tales
misse possunt, iuxta quod nobis prescribitur, pro missis conuentualibus
in quibusdam diebus ferialibus interdum decantari.
23. Item ordinatur, quod quamcicius commode fieri poterit, honeste
piscine iuxta altaria construantur pro ablucionibus manuum sacerdota¬
lium reponendis. Item mappe altaribus seruientes et manutergia seu
sudaria de cetero mundiora ac sepius lota, et presertim corporalia [sint]
mundissima, nullo modo farina linita, quia sacramentum debet poni su¬
pra corporalia de puro lino (c), Vt habetur in canone Siluestri et Eu-
seby (4), Duplicia ac quatuor plicas habentia, iuxta nostra prescripta (5);
(at Hoc incisum inde a verbo Audivit atramento fuit deletum.
(h) Videntur hic excidisse verba: mista, conventualis.
(r) Inde a nullo motio usque ad puro Uno verba in oodice sunt deleta.
(1) « Item, quod singulis diebus faciant coronam Virginis Mariae cum VII
meditationibus, sicut VII sunt partes ipsius coronae, et cum genuflexione,
dum dicunt Ictus, • etc. Cf. Litteras S. loannis de Capistrano ad Albertmn
Puchelbach, Guardianum Norimbergensem (Ntlmberg), apud Glassberger,
p. 842; cf. Wadding, Annales ad au. 1422, n. 6, ubi narratur legenda de ori¬
gine Coronae B. M. V. in Ordine nostro ab antiquis temporibus usitatae.
(2) «Et signans se signo crucis, legat Evangelium supra sinistro oomu
altaris*. Tract, Indutus p!anet a sacerdos, Cap. VI. De prosecutione Missae, Nota.—
Sper. Min., 1509, III, 228b; Firmamentum, 1512, III, 55b2, § De corporalibus. —
Cf. ('er. Vt. p. 77.; cf. § 11.
f8) Inter privilegia a Sixto IV concessa tale indultum non invenio, nisi
dixeris illud includi in celebri « Bulla aurea > (7 Kal. Aug. 1478), in qua idem
8. Pontifex sub formula generali pro Fratribus tam Minoribus quam Prae¬
dicatoribus concedit, renovat et communicat multa privilegia. — Refert
Sjte ulum Minorum, 1509, I, 58b, Innocentium VIII (1484-1492) oonoessis9e Fra¬
tribus Praedicatoribus Hispaniae, quod possent celebrare una hora ante diem
et una hora post meridiem. Forsan huius conoessionis fama ad nostri ama¬
nuensis aures pervenit.
(4) Vide Cap. 46, Dist. I, De Consecratione: « Item ex Epistola Eusebii
Pa|>ae et Sylvestri *. Cf. etiam Lil*er Pontificalis, ed. L. Duchesne, t. I, Paris
18H»>, p. 171 et p. 190, n. 24.
(5) « Corporale vero, quod supponitur calici, habeat quatuor plicas in lon¬
gitudine et tres in latitudine*, ait Tract. Indutus p!anet a sacerdos, Cap. VI,
De prosecutione Missae. Nota. — Spec. Min., 1509, III, 228b; Firmamentum,
1512, III, 55 b2, § De oorporalibus.
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) GAP. n. 118
ac pelues munde pro abluendis digitds post secundam perceptionem ubi¬
que habeantur, nec non et parua coclearia pro quolibet calice, ad aquam
infundendam.
24. Item puluinaria seu cussini de lino pro reuerentia misse ac
mapparum conseruacione habeantur. Et missalia lineys commisys (1) in¬
duantur. Item cingula fracta seu renodata seu alias profanata pro missis
serui re non permittantur. Item pro missis celebrandis seu pro mini¬
strando in sacris, haberi debent calcei de corio etiam integri in com¬
muni, iuxta antiquissima statuta (2) ac etiam noua generalia ordinis
instituta. Item habeantur Qui pridie et yloria [fol. 47a] in excelsis, Et
credo in vnum deum in quolibet altari in cedula cum patenti littera
scripta. Et in magno altari Gloria in excelsis habeantur notata.
25. Item Crates seu cancelli clausi teneantur, et semper vbi tamen
bono modo fieri poterit, non seculares sed fratres, in missis etiam pri-
uatis, seruiant. Item ministri altaris assistere debent sacerdoti cele¬
branti, et cum eo introitum et alia consequenter, que a choro cantan¬
tur, legere. Et acolitus retro post dyaconum stare debet. Ceroferary
vero in duplicibus ad dexteram et ad sinistram diaconi. Et sic ad mo¬
dum crucis vsque ad finem misse se teneant, nisi pro iuuamine chori
interdum eos ab altari oporteat recedere. Item in diebus dominicis, se-
miduplicibus et duplicibus post calicis oblacionem debet fieri thurificacio
super oblata. Et fiant tres cruces concorditer cum turribulo super ea.
Et deinde altare. Sed in alys festis, etiam ferys, thurificetur tantum al¬
tare post calicis oblacionem, vt in ordinario continetur (3), siue una
missa siue plures dicantur, de feria uel de sanctis; dummodo tamen
ambe sint conuentuales.
26. Item sanctissimum eukaristie sacramentum de cetero non re-
nouetur in qualibet dominica, sed quando semel in mense aut minori
tempore renouandum erit, sacerdos tunc celebrans, hostiam se commu¬
nicando, accipiat quam ipse confecit, nec magnam hostiam, sed ad minus
tres paruas ad reseruandum dimittat seu reponat. Item cum non sit
conswetum in alys prouincys, quod fratres in processionibus quas fa-
tiunt deferant vexilla, Ordinatur quod vbicumque fuerint in conuenti-
bus huius prouincie ammoueantur, nec de cetero ullo modo in proces¬
sionibus deferantur.
27. Item seruetur statutum de preparacionibus ante horarum prin¬
cipia, ita quod [ad] primum pulsum fratres, qui necessarys alys non
impediuntur, ad ueniendum ad chorum se disponant (4). Item servetur
statutum de pulsando prolixe omni die pro missis conuentualibus. Ad
omnes autem horas canonicas, quando distincte dicuntur, sicut in ordi-
(1) Idem ac «camisiis», id est, involucris ex lino confbotis.
( 2 ) « Et habeantur oaloeamenta pro oelebrandis Missis in oommuni, et
Fratres oooasione Missarum illis tunc et non alias oaloientur». Constitutione*
Narbonenses (an. 1260), Rubr. II, in S. Bonaventurae Opera omnia, VIII, 1896,
p. 451, coi. 2; Ehrle, Arrhiv, VI, 91. — Cf. Cer. Vt. § 88.
(8) Ordinarium Div. Off., Cap. XII, De th urificatione (Speculum Minorum,
1509, III, 221 b), (X)liato Cap. XIII, De officio Missae (ibid. III, 222a); Firma-
mentum, ed. 1512 respective III, 52bl et III, 58b2, § De agendis in diebus
dominicis eto. — Cer. Vt. § 99 ss. § 77.
(4; Cf. Statuta Barrh., Cap. II, ubi legitur: «Statuimus et ordinamus
quod ante horarum et missarum principia fratres omnes quos causa rationa¬
bilis non excusat, ad chorum conveniant, praeparaturi Domino corda sua;
ibique sine discursu» (etc.). Ed. Howlett, p. 86. — Cer. Vt. § 1.
Archivum Frandscanum Historicum. — Ah. HI. 8
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
114 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAB ANN. 1467 (1494) CAP. II.
nario continetur, pulsetur (1). Si vero plures hore continuate fuerint
sine interfallo, tunc solum ad horam primam pulsetur ut predictum
est. Quando tamen sextam uel nonam misse continuari, Et nonam post
Gratias in choro statim dici contigerit, tunc semel dumtaxat pulsari
debet.
28. Item fratres layci, excepto coco et portario quando sunt impe¬
diti legittime propter offitia sua uel alias legittimas causas, Ueniant
omnibus diebus ad principium matutinarum, Te deum laudamus, Be -
nedictus, Et ad principium prime de mane, Et ad confiteor; licet in
hyeme ad benedictus, si videbitur, possit cura eis dispensari. Similiter
ad confiteor ante completorium, Et ad principium vesperarum in die¬
bus festiuis et celebribus, et ad magnificat. Et ad canticum beate vir-
ginis marie post completorium omni sero (2). Item festa localia, que tam
a clero quam a populo solemnizantur, seruare et de eis oditium facere
debemus, et in eisdem ab operibus seruilibus abstinere. Item tabula
officiariorum diuini officy vbique conscribatur et coram conuentu pro-
n uncti etur.
29. Item cum principalis et quasi totalis causa multarum exorbita-
[fol. 47b] cionum et relaxacionum sit defectus sancte orationis priuate
et recollectionis interne, hortamur et obsecramus in domino, vt fratres
in singulis conuentibus per eorum superiores ab exterioribus euagatio-
nibus et invtilibus occupacionibus cum summo studio retrahantur, et
ad interiora quantum erit possibile, vt de deo et spiritualibus ac de sui
status sublimissima perfectione in bonitate sentiant, verbis et exemplis
diligentissime reducantur; Vt diuino offitio deuote et cum multa dili¬
gentia persoluto, tempus etiam aliquod apte captent, in quo spiritum
domini et mentem Banctissimi patris nostri francisci sibi inbibere va¬
leant, cristi vnctione et gratia se eis dulcius infundente (3).
30. Item omnes et singuli fratres seruent silentium eo modo quo
nobis prescribitur, etiam in refectorio tempore hyemali dum calefactum
fuerit (4). Et si quis contra fecerit, dicat culpam suam in capitulo, ubi
ei secundum quod deliquerit, penitentia cum misericordia inponatur. Et
nichilominus in alys locis a verbis superfluys et ociosis, sicut decet re¬
ligiosos, cauere studeant. Item gwardiani sint solliciti, quod deponant
seras omnium cellarum fratrum quam cicius poterunt bono modo, ita
quot [sic) nulla cella in dormitorio habeat clauem, exceptis cellis pa¬
trum vicary et gwardiani; et similiter et fratris sacristani propter
sigilla, litteras, claues et huiusmodi conseruanda.
Woerden (Holland) mense Septembri lU(/7. (Continuabitur).
P. Fr. Bonaventura Kruitwaoen, 0. F. M.
(1) Quae de pulsatione oampanarum praescribuntur exstant ap. Ordinarium
Div. Off., Cap. I, De pulsatione oampanae. Spec. Min., 1600, III, 219a; Firma¬
mentum, 1512, III, 48al.
(2) Intellige: ad Antiphonam finalem.
(8) Quae hio ponuntur sub n. 29 ad litteram fere fuerunt decreta in Cap.
Gen. Obs. Ultr. Fontinaci Comitis (Fontenay-le-Comte) anno 1457 celebrato.
Cf. Spec. Min., I, 71 a; Firmamentum , 1513, I, 38bl; Glassberger, p. 375.
(4) « Porro, silentium regulare in locis calefactoriis et stubis, ubi habentur,
etiam de die observetur» eto. Ordinatio facta an. 14G4 in Convooatione Pro¬
vinciali habita in Conventu Heidelbergensi Provinciae Argentinae. Cf. Glass¬
berger, p. 414; Hueber, Dreyfadie Cranickh, 8p. 415. — Cer. Vt. § 9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&CROLOGE DBS FR&RBS MINEURS D’ADIERRK.
115
NfiCROLOtiE DES FRfiRES MINEURS D’AUXERRE.
Le recueil necrologique que nous publions manque de titre. II figure
au Cataloyue ymeral dex manuxcntx des bddiotheyuex de France (1), nous
celui de: « Obituaire des Cordeliers de la province de France, en fran¬
gis, (couvents de Sens, Auxerre et Vezelay)....*. II eat inserit au n° 171
(ancien 152) des manuserits de la biblioth^quc d’Auxerre, mesure 2b0
sur 178 millim&tres et compte 187 feuillets de papier d’une ecriture du
XVII 4 * siecle, tr6s lisible, mais de mains differentes depuis le XVIIP.
II provient naturellement du couvent d’Auxerre qui fut fonde en 1225
par deux compagnons de saint Fran^ois, les Fr&res Pacifique et Louis.
Le8 religieux demeurerent cinq ans k Sainte-Nitasse a 1’extremite du
faubourg Saint-Gervais, puis sur la paroiase Saint-Eusfebe pres de
la porte d’Egleny. Enfin, au bout de vingt quatre ans enyiron iis
s’etablirent definiti venient dans la cite pres du ch&teau des comtes
d’Auxerre. Le couvent fit primitivement partie de la province de France,
en 1243 il appartenait k celle de Bourgogne, mais en 1247 il etait revenu
4 sa province d’origine qu’il ne quitta plus. En 1505 il se reforma sous
rinfluence des Coletans. En 1771 il passa sous la juridiction du geueral
des Fr&res Mineurs Conventuels et fut desaffecte vingt ans plus tard
par la Revolution. L’ancien couvent des Fr&res Mineurs a fait place k
un marche couvert, seule la rue dex Corddiorx rappelle k Auxerre le
souvenir d’un etablissement qui dura pres de six si^cles.
Le necrologe de ce couvent avait frappe le P6re Fidele de Fanna,
Fr&re Mineur de la province de Venise, charge par le general Bernardin
de Porto Gruaro de visiter les bibliotbeques d’Europe dans le but de la
nouvelle edition des oeuvres de saint Bonaventure.
Le desir du P6re Fidele e ut ete d’annoter le manuscrit avant de
le faire paraltre en 1874(2). Ce qu’il n’a pu faire, nous avons essaye
de 1’eutreprendre pour les personnages qui le comportent. Il est bien
evident que ce n’est qu’un essai, vu la penurie des documenta k notre
disposition. Lorsqu’on aura publie, par exemple, la serie des Protrin-
ciaux de la province de France conservee k Sens (Archives de 1’Yonne,
G 38), bien des additions et des correctiona sMmposeront peut-etre.
(a) Summarium. Publicatur hic textus Necrologii Conventus Ord. Min.
Antisiodori iu Gallia olim exsistentis ab anno 1225-1791. Necrologium istud a
P. Hilario Coqui, guardiano conventus (obiit 1577) compositum, ab alio re¬
scriptura usque 1700, et a pluribus per saeculi XVIII decursum continuatum
fuit. Pro totius Provinciae Franciae historia plurimas continet notitias magni
pretii. [Nota Directionis].
(1) VI, Paris 1887, 65.
(2) Dans la Revue Francitcaine, Bordeaux 1874, p. 19ss. Il y ins£ra seule-
raent les notioes jusqu’au 14 avril inclusi vernent.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
116
N&CROLOGE DES FR&RE8 MINEURS D^UXERRE.
Quant 4 la valeur du document en lui-m&me, la parole est laisaee
au P4re Fidele de Fanna(l).
€ En’ parcourant les biblioth4ques de France, je trouvais, k Auxerre,
il y a quatre mois, des manuscrits curieux: c’6tait le n^crologe ou obi-
tuaire des P6res Franciscains de cette ville. Apr6s 1’avoir parcouru, il
me parut digne d’§tre mis au jour. En effet, on y trouve sur nos reli-
gieux de nombreuses notices qu’on chercherait vainement dans Wad¬
di ng et les autres historiens de notre Ordre. Il serait vraiment regret-
table, au double point de vue de 1’histoire de l’Ordre Seraphique et de
1’histoire de France, que la m6moire de ces hommes recommandablea 4
plus d’un titre s’ensevelit dans un 6ternel oubli: qu’un 6v6nement im-
prevu detruise l’unique manuscrit de ce pr6cieux n6crologe, c’en est
fait de tout souvenir. J’ai donc cru etre agreable non seulement 4 nos
Fr6res, mais encore 4 tous ceux qui s’appliquent 4 rassembler et 4 pu-
blier les mat&riaux de 1’histoire de France, en arrachant au temps des
souvenirs de cinq si4cles, par la publication de ce document in6dit et
- unique.
Pallam envoyer 4 Auxerre, pour transcrire ce document, un des
collaborateurs qui me sont adjoints dans la recherche et la collection
des manuscrits du Docteur saint Bonaventure, lorsque Monsieur 1’abbe
Messager (2), vicaire de Saint-Etienne d’Auxerre, 4 qui je parlais de
ma decouverte, s’offrit, avec une gracieuse obligeance, d’en prendre lui-
meme une copie exacte. Aussitdt il se mit 4 l’oeuvre et il s’acquitta
de son travail avec une scrupuleuse fidelitA II voulut bien en outre y
joindre les renseignements que nous ont transmis les historiens d’Au-
xerre au sujet du manuscrit en question. Voici ses notes:
« Hilaire Coqui, Cordelier, gardien du couvent d’Auxerre en 1567,
ayant retabli cette maison apr4s les guerres des Calvinistes, ramassa
tout ce qu’il put pour en faire une histoire, et crut devoir auparavant,
donner quelque chose sur les Antiquitas d’Auxerre. Ce morceau ne se
trouve point, mais il subsiste un necrologe qui contient les morts de-
puis environ trois stecles, commenc6 par ses soins, avec quelques no¬
tices g6n6rales sur les illustres de la maison. Ce p4re, natif de Saint-
Florentin, mourut 4 Avallon, oh il pr&chait en 1577. Son corps fut rap-
port4 4 A uxerre (3) *.
«Les Cordeliers d’Auxerre embrasserent la r6forme (r4guli4re Ob-
servance) en 1505, et se signal&rent par d’abondantes aumdnes en la
(1) L. o. Janvier, 19 ss.
(2) Monsieur l’abb4 Messager, aotuellement chanoine de la m^tropole de
Seiis et archiprStre de Notre-Dame, de Tonnerre (Yonne), e9t bien meritant des
gtudes franciscaines. C’est lui qui hebergea, en 1873, le P&re Pidfcle de Fanna
4 son passage 4 Auxerre et copia pendant pres de trois ans des mss. pour la
nouvelle collection des oeuvres de saint Bonaventure. L’6diteur actuel du
Ntcrologe, a eu plaisir pendant le car£me de 1909, 4 entendre le v£n£rable
archiprGtre raconter ses souvenirs sur le premier ouvrier des Opera omnia du
Docteur Seraphique.
(8) Leboeuf, Minuriret concernant Vhittoire ecclisiatlique el civile d* Auxerre,
III, (Auxerre 1848-66, 4 vols.), 501.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NECROLOGE DBS FR&RES MINEURS D’AUXERRK.
117
disette de 1581. Leur ndcrologe (manuscrit in-4°), compose par Hilaire
Coqui gardien mort en 1577, est un ouvrage interessant pour toutes
les familles anciennes d’Auxerre, contenant des anecdotes historiques (1)».
Le Necrologe que nous editoris, est-il bien celui dont parient les
auteurs precit6s? II y a lieu d’en douter, en comparant ce,qui prec^de
avec ce que nous allons dire. En effet, d’un cdt4, le manuscrit est de
la mSme main, jusqu’4 l’ann6e 1700, Puniformit6 des caract£res en fait
foi; de 1’autre, le P6re Coqui est mort en 1677; il est donc 6vident qu’il
n’a ete ecrit ni de la main de ce P6re, ni d’un autre k qui il aurait
confie ce soin, mais qu’il est la copie d’un necrologe plus ancien com-
mence par le P&re Coqui ou par ses soins, et ensuite continui jusqu’&
1700 par un auteur inconnu. Enfin, pour quelques notices po? \erieures
k 1700, la diversite des caract^res de 1’ecriture nous am&ne k conclure
qu’au moins trois auteurs de diverses epoques ont concouru & la com-
pilation de ce necrologe. Je crois devoir faire remarquer aussi, que si
l’on trouve dans ce manuscrit les anecdotes historiques interessant les
familles d’Auxerre, elles ne sont peutAtre pas en aussi grand nombre
que sembleraient le faire croire les paroles de l’abbe Courtepee. Il ne
contient pas non plus seulement totus le# morts depui# environ trois
xitcles, comme 1’affirme 1’abbe Lebeuf, mais tous les religieux illustres
de la province de France qui se sont distingues depuis 1’origine de
1’Ordre Seraphique, jusqu’au commencement du XVIII 1 ' si^cle. De plus,
dans son histoire d’Auxerre, Tabbe Lebeuf all&gue comme tires de ce
manusqrit plusieurs faits qu’on y chercherait en vain maintenant. Quel-
ques-uns, je dois en convenir, se trouvaient peut-etre dans la partie du
necrologe dont les feuillets sont detruits, car ce necrologe divise en
chacun des jours de Tannee se termine aujourd’hui au 22 decembre
mais il en est d’autres, se rapportant k des jours anterieurs de l’an-
nee, qu’on dev^rait trouver, si le continuateur du P6re Coqui ne les
avait ornis comme n’interessant nullement 1’Ordre Seraphique, ou peut-
etre comme n’ayant aucune importance pour le but qu’il se proposait.
Quelque soit 1’auteur de ce necrologe, quelques modificatione qu’il
ait subies, il fera autorit4 aux yeux de tout homme sense, car, si de
tous les religieux qui ont illustri la province de France dans le XIII®
et XIV P si&cle il est fait mention d’un si petit nombre, n’est-ce pas une
#
preuve que 1’auteur n’a rien voulu avancer que d’apr6s les rares docu-
ment du XIII® et XIV® sifecle parvenus jusqu’au P&re Coqui?
L’abbe Lebeuf, par exemple, pariant d’un certain Guillaume Rose,
recteur des ecoles, dit: «Le necrologe des Cordeliers qui lui donne la
qualite de Gy-l’ev§que, marque qu’il mourut le 27 mars 1548*. Autre
part, citant ce mdme necrologe, l’abb6 Lebeuf dit (2): « Luis de Gaillard,
gouverneur d’Auxerre mourut en 1525 et fut inhume k Auxerre en de*
fl) Courtepee, Descriptiori g&ruhrafe... (historique et topographique) du duchi de
Bowgofpie, VI, (Dijon 1774-85. D® 6dit ibid. 1847-48), 689.
(2) Depuis le passage du P6re Fidele de Fanna k Auxerre, en 1878, plu-
sieurs feuillets ont 6t6 retrouv6s. Au ms. qui s’arr6tait alors au 22 decembre,
il ne manque plus que le 28 et le 24 de oe mois. (Note de Fiditeur).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
118
N&GROLOGE DBS PHERES MINEUR8 D’AUXEBRE.
hors de la grande porte de l'6glise des Cordeliers: c’est aujourd’hui le
yestibule de ces religieux. Isabeau Trouve,-son epouse, y fut aussi in-
humee. Anciennement, ce lieu qui avait la forme d’une chapelle, etait
appele du nom de Notro-Danto des A venturos *. — Ces deux faits ne
sont point re lates dans le necrologe que nous avons.
Lies erudita qui liront ce necrologe, saisiront sans peine son utili te
pour combler certaines lacunes de 1’histoire de 1’Ordre Seraphique et
m6me de France, comme aussi pour recti fier certaines Allegatione....
Tout petit et incomplet qu’il soit, ce necrologe renferme, en effet, des
notices sur plusieurs eveques, conseillers et confesseurs des souverains,
orateurs celebres, grand nombre de docteurs des Universites, auteurs
d’ouvrages remarquables, provim-iaux qui gouvern&rent avec prudence
la province de France, sur des religieux qui ont combattu avec vigueur
les heretiques de leur temps, qui sont morts en odeur de saintete, ou
meme ont recueilli la palme du martyre, enfin, sur une foule de reli-
gieux qui furent des modeles de vertus(l)».
On remarquera les frequentes variations d’orthograpbe pour le mfeme
mot, parfois dans la meme phrase. D’unc fa^-on generale nous nous cn
sdmmes tenu au texte du inanuscrit. - Une table faisant suite au
inois de decembre donncra la liste chronologiquc des religieux par ordre
de deces. Deux autrcs indiqucront les ministres provinciaux et les fr6-
res promus k P6piscopat.
Janvier le //’
Au convent de No i sy (2) deceda le Rcverend Pere O u i 11 a u m e de
Brecord, docteur de Paris, ex-dift'eniteur general, ex- provincial
de la province. 11 a este inhume sous le choeur de Peglise du mesme
convent dont il estoit profez (3).
Janrier le 2/
Le Tres Reverend Pere et Maistre Jean Guymonelly, docteur
de Paris, profez du convent de Chartres(4) tres scavant predica-
teur. II enseigna au grand convent de Paris Ia Bible l’an 1331, le
livre des Sentances Pan 1333, et quatre ans apres il prit le bonnet de
docteur. Lequel apres avoir gouverne la province de France en qualite
de ministre provincial avec beaucoup de zelle et de prudence Pespace
de vingt quatre ans, scavoir depuis le chapistre tenu k Saint-
Quentin(5) Pan 1404 jusqiPa Pan 1423, et depuis le chapistre de....
tenu Pan 1428 jusqiPA Pan 1432. 11 se trouva au concile general de
Consta ii ce pendant son premier provincialat. Il fit en presence de
(1) P. Fidele de Fanna, 1. c. p. 21.
(2) Noisy-le-Roi (Seine-et-Oise), eant, de Marly, an*, «le Versailles.
(3) (x. de Brecor«l n’est f>as ant«>rieur au XVIl* si»'*cle, car le oouvent de
Noisy ne «late que de «*ettc Apotjue.
(4) Chartres (Eure-et-Loir>.
(5) Saint-Quentin, (Aisne) ch. 1. d’arr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&CBOLOGB DBS FRftRES MINEURS D’AUIERRE.
119
tous les Peres assemblez un sormon, le jour de la Nativite de Nostre
Dame le B'' septembre 1410, qui ravit d’admiration tous les auditeurs. 11
deceda enfin le 2® du mois de janvier de l’an 1430, au convent des Freres
Mineurs de Ne u fchasteau (1) dans la custodie de Lorraine, et fut
inhume au milieu du coeur soub la lampe devant le grand autel. Re¬
quiescat in pace. Amen (2).
Janvier le 3.*
Le Reverend Pere Bernardin d’Estienne, natif de la ville de
Paris, bon predic&teur, religieux d’un grand exemple. II fut receu dans
cette maison le 27 e juin de l’an 1029 et Pannee suivante 1030 il fit sa
profession entre les mains du Tres Reverend Pere Vinot docteur de Pa¬
ris et pour lore gardicn, le 20° du mois d’aoust. II a este gardien trois
ans au convent d'Es te m pes (3), trois ans 4 celui de Se /anne (4) et
trois a M e a u x (5) auquel il deceda le 8 janvier, aage d’en viron soixante
et dix ans, Pan 1678.
Janvier le 5 /
Frere Richard laic profez de la maison d’Estempes. Il a exerce
dans ce convent Pofhce de despensier avec grande oeconomie, fort as¬
sidue au travaille et k la priere. Peu de temps apres sa profession il
fut envoye icy et y demeura jusqu’4 sa mort qui arriva la veille des
Rois le 6® janvier de Pan 1523, et fut inhume dans le cloistre.
Janvier le 6.*
Reverend Pere Louis Jolly, profez du convent de Soisson (0), cu¬
stodie de Picardie, bon predicateur terminairo (7), lequel ayant este
(1) Neufch&teau (Vosges), ch. 1. d’arr.
(2) « Anno Dni BfPOCCOXXXVI", obiit venerabilis et reverendus magister
in sacra facultate theologie Parisiensi, frater Johannes Guimonelli, filius na¬
tivus istius venerabilis conventus Carnotensis, qui multum seriose et pacifice
hanc venerabilem provinoiam Francie XX 1 2 * 4 * 6 7 quatuor annis tanquam minister
et pius pastor laudabiliter rexit, sepultusque est in ecclesia et in medio chori
sub lampade conventus No vi castri. Orent fratres pro eo».
Obiluaire de» Frtre*-Mineum de Chartre », dans A. Molinier, Obituaire* de la
province de Setu, Paris 1906, II, p. 813. — Annal. frane., II, 261. — D’apri‘3 Wad-
ding, Ahm. 1416, IX, 885, ce fut Jean de Gorello regent des studes au cou-
vent de Paris, qui prononga le sermon du 8 septembre k Constancc, il assistait
au concile en qualite de procureur avec pleins pouvoirs du provincial de
France: donc ce dernier n’y 6tait pas. — Il fut re$u le 7® 4 la lioenoe en 1897
4 Paris. Cf. Ordo fvxnt., Bibi. Nat. Paris., latins 15440, p. 18. U est marqu6
90 us le nom de «Quaymaville •, mais une pi4oe des Arch. Nat. J 517, n° 176,
oitee par le P. Denifle dans le Chartul. Utdv. Pari t., IV, 27, oorrige en «Qui-
monelly». II est probable que le vrai nom est Guimone) ou Guimoneau.
(8) Etampes (Seine-et-Oise), ch. 1. d’arr.
(4) Sezannc (Marne), oh. 1. de c., arr. d’Epemay.
(6) Meaux (Seino-et-Marne), ch. I. d’arr.
(6) Soissons (Aisno), ch. 1. d’arr.
(7) L’cxpirssion « prodicateur terminairo» manque eneore »Pune expli-
cation absolumcnt liettc. Oomino Porganisat.ion exterieure des Gordeliers se
rapprocliait licaucoup dc colle des Dominicains, il faut, jusqu'4 plus ample
infonnation, s’cn tenir pour le stns du mot, 4 1’exposc du R. P. Mortier, Huf.
tle» Mattre* COntranr de POrdre fle» Frtre» PrfrJteur*, in 8", Paris 1907, III,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
120
N&OROLOGE DBS FRERES MINEURS d’AUXERRE.
envoye au convent de Vezel&y (1) pour y demeurer de oommuneaute
et estant venu prescher 1’Avend au villag de Lindry (2) et autres
lieux circonvoisins, il y tomba malade environ la feste de No£l. Sa
maladie augmentant, il se fit conduire dans cette maison dans laquelle
il deceda apres avoir receu tous les sacrements le jour des Roys si*
xiesme janvier de Pan 1668, et fut inhume dans le chapistre. R. i. p.
Janvier le 8/
Tres Reverend Pere et Maistre Jacques du Moutier, profez du
convent de Peronne (8) docteur de la facultA de Paris. Lequel apres
avoir exerce plusieurs charges avec edification dans la province, il fut
eleu ministre provincial pour la premiere fois au chapistre de
Compiengne(4) tenu l’an 1688, et pour la seconde fois au chapis¬
tre de La Qarde(5) tenu Pan 1662; enfin il fut choisy Pan 1666
pour gouverner le grand convent de Paris en qualitA de gardien
en la place du Reverend Pere Jean More 11 e. Il y deceda le 8*
janvier de Pannee 1666. Son corps fut inhumA au milieu du coeur(6).
Janvier le 9.'
Reverend Pere Frere Nicolas du Puis, religieux profez du con¬
vent d’Abbeville (7) en Picardie, bon choriste, fort assidtle et devot au
Service divin. Ayant estA envoyA dans cette maison pour y estre de
communeautA, il y deceda d’une mort subite, espece d’apoplexie, le 9*
janvier, sur les onze heures du matin, de Pannee 1659. Son corps fut
inhumA dans le cloistre, du costA du chapistre. R. i. p.
Janvier le it/
R. P. F. Claude Blanvillain, natif da Maligny(8), Pan 1572, U
fut receu dans cette maison et y prit 1’habit des mains du R. P. G u y n o t
pour lors gardien, aagA de treize ans Pan 1584. C’estoit un religieux
299-804. Selon PAminent narra te ur un «terme» Atait une ft*aotion du terri-
toire relevant de ohaque oouvent pour le ministAre spirituel. Un oouvent tel
qu’Auxerre pouvait avoir, je suppose, dix termes comprenant ohaoun entre
six et dix paroisses. Le couvent louait aux prAdicateurs les termes suivant
leur importance, aveo liberta aux terminaires de faire leur profit partioulier,
en sus du prix de looation, par leur industrie personnelle. En eflet, Pauteur
du NAcrologe loue parfois la gAnArositA d’un dAfunt qui a enrichi la sacristie
ou 1’Aglise par Poffrande d’un vase saorA ou d’un tableau, fruit < de ses au-
moenes», ce qui suppose une oertaine rA serve laissAe A la disposition de oha¬
oun. Evidemment, oette conoeption de la vie religieuse est loin de 1'esprit
primitif de 1’Ordre, mais la vAritA historique avant tout!
(1) VAselay (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Avallon.
(2) Lindry (Yonne), oant. de Touoy, a*. d’Auxerre. '
(8) PAronne (Somme), oh. 1. d’arr.
(4) CompiAgne (Oise), oh. 1. d’arr.
(5) N. D. de la Garde, oom. de La Neuville-en-Hex, oant. et arr. de Cler-
mont, (Oise).
(6) La liste des Gardiens de Paris (Aroh. Nat. LL. 1527*) lui donne oet
Aloge: • vir doctissimus, facundus oonoionator, in rebus arduis gerendis sa-
gaoissimus». — D fut ro<ju le 12* A la lioenoe en 1580 (Bibi. Nat., Paris, la¬
tina 15440, p. 69). — Gonzaga, 654; Waddiug, 1246, III, 160.
(7) Abbeville (Somme), oh. 1. d’arr.
(8) Maligny (Yonne), oant. de Ligny-le-ChAtel, arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NtiOBOLOGE DES FRftRBS MINEUR8 D’AUXERRE.
121
trea dovot et assidtle A 1’egliae le jour et la nuit. II a procure toutea
sortes de biens k ce convent et y a exerce l’office de depensier 1’espace
de vingt cinq ans avec beaucoup d’oeconomie. II a fait faire de aes au-
moanea an grand tabi ea u oh est represent£ la Cenne de Noatre Sei-
gneur qui estoit autrefois au refectoire et qui eat maintenant dans la
sacristie, qui lui revenoit k cent livrea; plus il a donn6 un fort beau
calice de vermeille dore qui a couate 250 livres, item plusieurs or-
nementa et differenta meublea de la aacriatie pour le prix de troia
cent livres. Enfin il deceda un dimanche XI' janvier dans 1’octave des
Roya, &&gS de quarante neuf ana, et fut inhum6 au milieu du cbapistre
ou est maintenant la aacriatie, l’an 1621. R. i. p.
Janvier le 12/
R. P. F.(1) Pierre Miat, jeune preatre profez de cette maison;
il poBBedoit lea sciencea et la predication au dei k de ce que deman-
doit aon aage, ce qui le faiaoit regarder avec admiration de tout le
monde. La mort qui l’enleva de ce monde k 1’aage de vingt aix ana
et demy fit perdre k ce convent un aujet qui luy auroit procure dans
la suite beaucoup d’honneur, elle arriva le douziesme de janvier de
l’an 1522. Son corpa fut inhum6 proche le pillier de 1’eglise qui est au-
pr£a de la porte pour monter au dortoire.
Janvier le 13/
R. P. F. 6 ui lia ume Lorin natif de la ville de Vezelay, profez
de ce convent, il en avoit este gardien et lecteur dea jeunes avant
que lea Conventuellea 1’eusaent cede aux Obaervantina. 11 fut
beaucoup honnore pour aea vertua et pour sea fervantea predicationa; il
persevera toujours dans aon premier estat de Conventuelle et mourut
enfin le 13" janvier de Pannee' 1531. Son corpa fut inhum6 dans le clois-
tre qui eat attenant la muraille de 1’egliae.
Janvier le 14/
R. P. F. Daunoia religieux profez du convent de Verneuil(2),
cuatodie de Normendie, predicateur et bon terminaire, il fut envoye
d’obedience en cette maison ofi il resta juaqu’& sa mort qui arriva le
14" janvier de Pan 1536. Son corpa fut inhum6 dana le cloiatre attenant
Pegliae. — R. i. P. Arnen.
Janvier le 15/
R. P. F. J aeques Sauvage natif de la ville de Tonnerre (3),
dioceae de Langrea (4), religieux profez de cette maison, prestre, fort
bon choriate et fort exacte au service divin. Il fut envoye pour de¬
mearer de communeaute au convent de Troyea (5) ou il deceda le 15 e
[janvier] de 1’annee 1601. — R. i. p.
Ce jourd’huy mardy environ lea deux heurea du matin, deceda R.
P. F. Nicolae. L e Na in, natif du paya dea Ardennea, prestre predi-
(1) Dor6navant nous abr^gerons oes titres: T. R. P. F. = TrAs R6v6rend
Pftre Frfere. F. = Frtre. R. i. p. = Requiescat in pace.
(2) VerneuilHSur-Avre (Eure), ch. 1. de o., arr. d’Evreux.
(8) Tonnerre (Yonne), oh. 1. d’arr.
(4) Langrea (Haute-Mame), oh. 1. d’arr.
*(5) Troyea (Aube).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
122
NECROLOGE DES FRfcRES MINEURS D^UXERRE.
cateur, profez du convent de Rhims(l). 11 estoit cure d’une paroisse
dans son pays avant que de se rendre religieux. La guerre ayant des¬
truit son village, et ayant embrasse le party fran^ois au prejudice des
espagnols, il fut oblige de tout asbandonne, estant pour lors &ge de 46
[ans]. II fut 4 Rhims ou il prit 1’habit et y fit la profession environ
l*an 1680. Il a este plusieurs fois nomine maistre des humaniste, estant
fort bon gramerien. Enfin il fut envoye dans ce convent l’an 1695. 11
a este asse longtemps k deservir dans les villages de la campagne jus-
qu’4 ce qu’enfin [en] 1700 estant k Merille(2) en qualit6 de vicaire et
allant port4 le Bon Dieu un vendredy dans 1’octave de la Pentecoste,
4" de juin, il tomba en une appoplexie qui degenera en paralysie de la
moitie de tout son corps, qu’il a gardee jusqu’a sa mort. Il a donne
pendant cette maladie de trois ans et demie sans sortir de Pinfirinerie
des marques de grande patience et d’une grande resignation k la vo-
lonte de Dieu. Il a est£ inhume dans le cbapistre au bas de la fenestre
au cost£ droit en entrant, aage de soixente et six ans.
Janvier le 16.,
T. Reverendissime P. en Dieu, F. Jeande Medinc, religieux profez.
du convent de Sens(B), evequedeSudeen Medie, (Episcopus Si-
niensis) et su ffragant de Monseigneur Tristand de Sala/.ar archevesque
de Sens. Il consacra Peglise des P. Celestins de laditte ville de Sens,
Pan 1512. Il deceda dans le convent au milieu de ses freres le 16 r janvier
de Pan 1529. Son corps repose dans le choeur de Peglise, proche la porte
qui conduit k la sacristie sous une grande tombe de pierre (4).
T. R. P. et Maistre Antoine Du Feu, docteur de Paris, religieux
profez du convent d’Araiens ^5), lequel a gouverne la province de
France en quatite de provincial, par deux fois, avec beaucoup de
zelle et une grande edification. Il fut elen la preraiere au chapistre
de Bayeux (6) Pan 1627 et la seconde a celuy de Rhims tenu Pan 1636.
Il a fait de grands biens au convent d'Amiens entre autre les qua-
tres cloistres et les deux dortoires qu’il a fait construi re. Il y deceda
le 16* janvier de Pan 1653, et son corps fut inhume dans Peglise (7). —
R. i. p.
(1) Reims (Marne), oh. 1. d’arr.
(2) Merille n’existe pas; c’est sans doute Mezilles (Yonne), aiT. dc Joigny,
eant, de Saint-Fargeau.
(3) Sens ('Yonne), oh. 1. d’arr.
(4) « Vicarium eius ("Tristandi] generalem agebat Johannes de Medina
episcopus Siniensis 1518, 29 Maii». Gallia christiana, t. XII, p. 88. — Gams
Series epiecop., p. 454. — Wadding, Ann. 1282, V, 118; Ann. 1524, XVI, li)5.
(5) A m iens (Somme).
(6) Bayeux (Calvados), ch. 1. d’arr.
(7) Il fut re<;u le 23° k la licence en theologie 4 Paris en 1620. (Bibi. Nat.
de Paris, latius 15440, p. 147). — « Antoine du Fou s’6tant fait religieux cor-
delier, fit de bonnes et.udes et. re^ut le bonnet de docteur en thtiologie de la
Paculte dc Paris. De gardien cjuMI etoit 4 .Chartres, il parvint par son seul
merite 4 la dignite de provinoial. Ce bon religieux enti^rement detaoh<! du
monde s’oublia toujours pour ne songer qu’4 Dieu seul. On auroit d it qu’il
4toit moins ne pour lui que pour le bien public. Il ne se servoit «lu i*ai*e
es|)rit dont il 6toit orne, et du respeot que sa reputation lui attiroit, que
pour maintenir la r£gularite et r^tablir Pamour de Petude et des lettix^ dans
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NECROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE.
123
Janvier le 18/
R. P. F. Edme Laurent natif du village de Hery(l), religieux
profez de ce convent, predicateur et bon terminaire, tres affectionne
poar le bien de cette maison. II deceda le dix-huitiesme du inois de jan¬
vier de Pannee 1581. Son corps fut inhumo dans le cloistre vis k vis le
chapistre ou est maintenant la sacristie.
Janvier le 20/
R. P. F. Germain Fleury natif de [Saint] Brix (2), religieux pro¬
fez de ce convent, prestre et zelez cboriste, fort assidue au Service di-
vin. Ayant este envoye au convent de Seus pour y domeurer de com-
muneaute, il y deceda le vingtiesme du mois de janvier de Pan 1<*05.
Son corps fut inhum6 dans le chapistre dudit convent.
Janvier le 21/
R. P. F. Jean Harpin, religieux profez de cette maison, en son
temps tr&s grand predicateur et fort zelez pour son estat. Apros avoir
exerce roffice de gardien dans ce convent avec grand honneur, il de¬
ceda le vingt nniesme de janvier, l’an 1475, et fut inhume dans le cha¬
pistre.
Janvier le 23/
F. Didace Vollos, natif de la ville de Coigniac(3) en Gascongne,
laic, religieux profez de cette maison, y ayant pris Hiabit le 2'Y octobre
des mains du R. P. Jean Rousseau pour lors gardien, et fait pro
fession Pannee suivante 1678. Il estoit deja avance en aage lorsqu’il
se rendit religieux, son metier estoit de cordonnier. Trois ans apres sa
profession on 1’envoya k Troyes et il y deceda le vingtroisiesme janvier
de Pan 1633. Son corps fnt inhume dans le cloistre. R. i. p.
Janvier le 24/
R. P. F. Claude Jossot, natif du village de Bleny(4), religieux
profez de ce convent, bon predicateur et trez zel£ pour le bien de cette
maison dans laquelle il a vescit avec grande edification pendant cin-
quante six ans Enfin il y deceda un mercredy vingt quatriesme janvier
de Pan 1618, k 1’aage de soixente et onze ans et fut inhume le lende-
main vingt c-inquiesme dudit mois dans le chapistre ou est maintenant
la sacristie, au coste droit de la chaise ou se mettoit le superieur.
R. i. p.
1& pro vince. Il savoit distinguer et placer les savants. Humble dans la pros-
perite, courageux dans Padversite, il etoit egalement pauvre dans Puu ct.
dans Pautre etat. Apr&s avoir fait du bien au couvent «PAmiens ou il avoit
6t6 6leve, il mourut, ad inire et regrette de la provinee, le 16 janvier l(i53,
&g6 de plus de soixante ans». Daire, Hiatmre de Monditlier, Amieus 17li5, in-8 1 *
2M. — Il fut elu gardien d’Amiens, le 25 avril 1644, au ohapitre provinoial
d’Auxerre. Ardi, de VYoime. H 1382.
(1) Hery (Yonne), eant, de Seignelay, arr. d’Auxerre.
(2) Saint-Bris (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre.
(3) Cognac (Charente), ch. 1. d’arr.
(4) Bleigny-le-Carreau (Yonne), eant, de Ligny-le-Ch&tel, arr. d’Auxerre-
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NtiCROLOGE DBS 7R&RES MINEURS D’AUXERRE.
124
R. P. F. Pier re Le N o b 1 e, natif et profez duconventde Troyes.
II fut re<?u d’abord pour la laicature, mais comme on s’aperceu qu’il
avoit de tres grandes dispositions aux lettres et qu’il estoit tres ver-
tueux religieux, il fut admis k Pordre de prestrise et passa ainsi de la
laicature k la clericature par la permission de ses superieurs. II deceda
dans cette maison oh il estoit de communeaut6 le 24' janvier de Pan
1544, et fut inhum£ dans le cloistre entre les deux pilUers de 1’eglise
pres de la porte qui conduit au dortoire.
Janvier le 25/
R. P. F. Davion natif de la paroisse de Chevannes (1), religieux
profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit le 20 feuvrier de Pannee
1605, aag6 de 17 ans et profession le... l'an 1607, aage de 19 ans, entre
les mains du R. P. F. Jean Chapelle pour lors gardien. Predicateur,
bon terminaire, il emprit par deux fois le voyage de Rome; il faut
croire que ce fut par devotion. A son retour la seconde fois il deceda
dans ce convent le 25* janvier de l’ann4e 1652. Son corps fut inhum6 dans
le chapi8tre qui est aujourd’huy notre sacristie au costA droit en en-
trant, proche de la muraille.
Janvier le 26/
R. P. F. Pierre Vouillier, religieux profez de cette maison, pre¬
dicateur terminaire, lequel apr&s avoir exerc6 1’office de maistre des
novices et des jeunes avec beaucoup d’edificatiOn, il deceda le 26° du
mois de janvier de Pannee 1585.
R. P. P. EdmePoullet natif de cette ville. U prit 1’habit dans
ce convent le 4* juillet de Pan 1620 et fit sa profession Pannee suivante
aage de 16 ans, le 19" juillet entre les mains du R. P. Maitre Cha¬
pelle, pour lors gardien. Il procura beaucoup de bien k cette mai¬
son par ses predications k la ville et k la campagne. Il donna pendant
les dix dernieres annues de sa vie des exemples d’ une grande patience,
supportant avec joye pour Pamour de Dieu les cruelles douleurs de
la goutte qui le rendirent pendant tout ce temps perclus de tous ses
membres. Enfin il deceda munis de tous les sacrements, le 26* de jan¬
vier 1646, aag6 de quarante deux ans. R. i. p.
Janvier le 27/
F. Denis Boute, natif de la ville de Seniis (2), religieux prof&s de
cette maison. C’estoit un jeune homme de grande esperance, tant aux
Sciences qu’& la vertu. Il deceda au convent de Paris pendant son
cours de philosophie et fut inhum6 dans le cloistre, le vingt septiesme
du mois de janvier de Pannee 1584.
Janvier le 28/
F. Jean Montmoret, natif de cette ville d’Auxerre, paroisse
Saint-Eus6be, religieux profez de ce convent, lequel ayant este envoye
au grand convent de Paris pour y faire son cours de philosophie, il y
deceda aage do dix huit ans, fort regrette pour sa vertu et sa piete,
le 28" du mois de janvier de Pan 1525.
(1) Chevannes (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre.
(2) Seniis (Oise), oh. 1. d’arr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&CROLOGR DES FR&BES MINEURS DEDUCERE.
125
Janvier le 29/
R. P. F. Bernardin Du Val, natif de la Marche(l), paroisse
proche de la ville de Dijon en Bourgongne, religieux prestre, bon cho-
riste. II fut receti k la profession dans cette maison par le R. P. Bo-
naventure Pincot pour lors gardien, le 17“ du mois de aoust 1646.
CTestoit un homme de bon exemple et fort affectionne au bien temporel
et spirituel de ce convent. II fut envoye k la paroisse de Cherbuy (2),
en 1’absence de Mr. le cure pour y faire ses fonctions. 11 y deceda le
29 janvier de Pannee 1668, et fut inhum6 dans 1’eglise paroissielle du-
dit lieu. R. i. p.
Janvier le 30/
R. P. F. Augustin Grif, natif du village de Chitry(B), religieux
de ce convent. D y fit sa profession fort jeune le 13' juin de Pan 1635.
11 la renouvella faute d’aage entre les mains du T. R. P. Pierre Robbe
pour lors provincia 1, dans le convent de Troyes oii il estoit etu-
diant. II a demeure dans cette maison pendant tout le temps qu’il a
este religieux, avec beaucoup d’edification tant aux champs qu’A la ville.
II estoit fort devot et assidUe k Poffice divin; enfin il deceda le 30' jan¬
vier de 1’annee 1668 et fut inhume dans le chapistre ou est aujourd’huy la
seconde sacristie au coste droit en entrant proche la muraille de la cour.
Janvier le 31/
T. R. P. F. Jean Piate Ile, docteur en theologie, religieux de
grande vertu, lequel fut eleu ministre provincial de cette grande pro-
vince de F rance, dans une congregation generale qui se tint a Saint-
Omer^) en Arthois, par le R. P. Jean Maubert, commissaire ge-
neral, Pan 1444. Il ne resta pas longtemps dans cette charge puisque
1’annee d’apr6s le R. P. Ni colas Guiotelly fut eleu au chapistre
provincial tenu k Tournay(5). Il deceda le 31' janvier de PannAeen-
viron 1450. R. i. p.(6).
L’an 1674, 81 janvier, decez du P. Raoul. — Vide 31 octobre.
Fevrier le l. n
R. P. F. Michei Tin4 naquit k Gyen (7) ville de ce dioc&se vers
l’an 1598, prit 1’habit des mains du R. P. Chapelle pour lors gardien
le 30' may dimanche dans 1’octave de 1’Assention l’an 1604, et profes-
(1) Prob&blement Lamarohe-snr-Sadne (C0te-d’Or), oant. de Pontailler, arr.
de Dijon. (2) Charbuy (Yonne), oant. et arr. d’Auxerre.
(3) Chitry (Yonne), eant, de Chably, arr. d’Auxeire.
(4) Saint-Omer (Pas-de Calais), oh. 1. d’an*. (5) Toumai (Belgique).
(6) Il parait difficile d’admettre que J. de Maubert nomm6 vioaire g6ne-
ral des Ol»ervants en 1448 presid&t l’ann6e suivant A Saint-Omer, convent
observant, une oongrAgation comprenant la provinoe enti^re. A cette date
les fieres de l’Observance devaient se faire bien petits devant oeux de la
Communaut6. ^4n. Fr. II, 308. — L’Or6t» Seraphicu», III, 106, donne la vraie solu-
tion. Le chapitre de Saint-Omer de 1444 6tait compos^ des trois vicairies ob-
servautes de Franoe, de Touraine et de Bourgogne; Jean Platel fut nomm6
visiteur de la provinoe de Franoe, c’est-A-dire des couvents observante. Il faut
donc le retranoher de la s6rie des Ministres Provinoiaux. Cf. Wadding.
Aim. 1444, XI, 224. (7) Gien (Loiret), oh. 1. d’arr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
126
N&OROLOGE DES FR&RES MINEUR8 D’AUXERRE.
sion k Paage de 14 ans le 80 raay de l’ann6e 1606 entre les mains du
mesme. II estoit de son temps bon predicafceur terminaire et religieux
d’une tr6s grande prudence et douceur. II fut gardien dans cette
maison 1’espace de deux ans seulement, sacristain plus de vingt, vicaire
et inaistre des novices fort longtemps, confesseur des damesUr-
sulles plus de trante ans. Apr6s avoir vescu soixente et quatorze ans
et avoir passe dans la religion soixente et deux avec grande edification,
Dieu Peprouva les trois demi&res annees de sa vie par une maladie
qui se repandit sur tout son corps, scavoir Ia gangrenne. II la supporta
avec tant de patience qu’on ne Pentendit jamais se pleindre. Enfin il
deceda le premier jour du mois de feuvrier de lan 1667 sur les trois
heure8 apr&s midy. Son corps fut inhume dans le coeur proche celuy
du R. P. Vinot, pr6s la porte de la chapelle Saint-Edme.
Fevrier le 2.*
R. P. F. Jean For me, docteur celebre en theologie de la faculte
de Paris, religieux profez de cette maison k laquelle il a fait de grands
biens particuli^rement pendant le temps qu’il y a este gardien. Il y
deceda plein [de] vertus et de merites le deuxiesme feuvrier de Pan 1475
et fut inhumd dans 1’eglise. R. i. p. (1).
Fevrier le 8 /
R. P. F. Bonaventure Pincot naquit k Varzy (2) Pan 1606,
fut revestu de Phabit de notre ordre le 14** juillet de Pannee 1621 par
les mains du T. R. P. Chapelle pour lors gardien et fit sa profession
entre ses mains le 18 d*aoust de Pannee suivante 1622, estant, pour lors
aage de seize ans. Ce fut un religieux tr&s exemplaire et tr£s affec-
tionne pour le bien spirituel et temporel de cette maison dans laquelle
1 a este gardien six ans. Il a exerce le m§me ofiice avec grande
prudence & Anet (8) Pespace de douze ans, a Vezelay trois, ensuite
procureurdela pro vince k Paris pendant trois ans, et custode de
Champagne un trienne. Il accompagnia Monsieur le premier presi-
dent de Paris Bellietire dans son embassade en Angleterre. A
son retour i 1 commenda la constructiou de la biblioth6que et la mit
dans Petat ofi elle est aujourd’ huy quant aux mures, convertures, vi-
tres, planchers et buffets. Ses parents qui lui avoint fait une pension
de cent livres sa vie durant k este change en une fondation pour Pen-
tretien de laditte bibliotheque. Enfin ayant este nomme Superieur
de Phospice d’Arcy(4) au dioc&se de T r o y e s, il y mourut le 8 e fev¬
rier de 1’annde 1678 et fut inhume dans la chapelle ou Peglise dudit
convent ou hospice. R. i. p.
Fevrier le 4 /
T. R. P. Edme Vinot, natif de Saint-Aubin-Chasteaunenf (5) dans
la vall6e d’Aillian, dioc&se de Sens, docteur de Paris, religieux de cette
maison dans laquelle il prit Phabit, le 17 ( ’ juillet de Pan 1594, estant
pour lors aage de onze ans et demy, des mains du T. R. P. Hugues
(1) Wadding. Ann. 1252, III, 292.
(2) Varzy (Ni^vi-e), ch. 1. de o., arr. de Clameoy.
(8) Anet (Eure-et-Loir), ch. I. de o., de Dreux.
(4) Arcis-sur-Aube (Aube), ch. 1. d’arr.
(5) Saint-Aubin (Yonne), oanton d'Aillant, arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&CR0LO6E DES EREBEO MTNEUR8 D’aUXBRRE.
127
de Bray provincial actuel et l’an 1697 le 25° novembre il y fit sa
profession aage de 14 ans entre le mains du T. R. P. Se i 1 lon pour
lors provincial. 11 fut pendant toute sa vie un religieux tres eminent
en toutes sortes de vertus et un exemplaire k tous ses freres. 11 passa
par touttes les charges de la province, ayant este plusieurs fois de fi¬
nite urs, une fois custode de Champagne, gardien au convent de
Noyon (1) Pespace de neuf ans, ou il a fait faire les chaises du coeur,
une partie des cloistres, et le dortoire avec un bastiment ou est la
chambre du R. P. provincial: pareillement agrandi le jardin, etc. Il a
exercee de mesme Poftice de gardien dans ce convent k trois divers fois
vingt huit annee pandant lesquelles il a fait et procurer de tres grands
biens etc. comme la construction deschapelles Saint-Edme et
des Avantures, le petit dortoire, le grand et petit refectoire, avec
la cuisine entre deux, la chambre du T. R. P. Provincial et celle de
son secretaire audessus. Il fut eletl provincial au chapistre d'A u-
xerre Pan 1(>44. Toute sa vie a est un miroir de saintete, car jusqu’&
1’aage de 83 ans il a toujors march6 dans la voye d’un veritable cn-
fant de saint Fran^ois par 1’humilite et la pauvrete qn'il a garde jus-
qu’& la mort. Jour et nuit il assistoit au Service divin avec grande
(levotion, il ajoustoit encore Poffice de la Sainte Vierge qu’il recitoit
avec les novices, il alloit les festes et les dimanches dans les villages
circonvoisins prescher et instruire les paysans. Enfin plein de vcrtu et
<le merites il deceda le 4 C feuvrier de Pan 1GGG en odeur de saintete et
fut inhume dans le sanctuaire vis-a-vis la porte de la chapelle Saint-
K»lme. Une partie de MM. de Saint-Etienne assista k ses obseques avec
leurs musiques, pareillement MM. du presidial en corps, etc. (2).
Fevrier le 5/
R. P. F. Jean Benoist religieux prestre profez de ce convent
pour lequel il a beaucoup travailliez tant au spirituel qu’au temporel.
Il deceda dans cette maison le cinquiesme jour du mois de feuvrier de
Pannee 1490. Son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p.
Fevrier le 6V
T. R. P. F. Sebastien Girard religieux profez du convent de
Noisy, docteur de la faculte de Paris. Il a exerce beaucoup de char¬
ges dans 1’Ordre avec beaucoup de prudence, comme celle de ministre
provincial k laquelle il fut eleu au chapistre de Soisson tenu
Pan 1078, de deffiniteur general de tout POrdre de saint Fran-
Vois, commissaire general sur toutte la province de S. Bonna-
venture. Il mourut enfin le sixiesme du mois de fevrier de Pan 1G91
et fut inhume dans le coeur de Peglise du convent de Noisy. R. i. p.
Fevrier le 8/
R. P. F. Franyoist Le Goust, docteur de Paris tres celebre,
religieux profez de cette maison qu’il a gouvern6e pandant plusieurs
aunees en qualit6 de gardien avec grande prudence et zelle. Il a
(1) Noyon (Oise), oh. 1. de c., arr. de Compiegne.
(2) n fut re<ju k la licence en theologie le 81° en 1G18. (Bibi. Nat. de Paris,
Latina 15440, p. 145).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
128
NftOBOLOGB DBS FB&BE8 MINBURS D’AUXEBRE.
joint la vertu avec la Science dans un degr6 tres sublime: la premiere
l’a fait passer dans le monde pour un saint et la seconde l’a fait ad-
mirer par les scavants dans 1’ouvrage qu’il a compos^ sur la Bible. II
deceda dans ce conyent le 8* feuvrier de l’ann6e 1480 et fut inhum6
dans 1’eglise. R. i. p. (1).
Fevrier le 10 /
R. P. F. Didier Ravin, religieux profez de cette maison dans la-
quelle il a este longtemps gardien, la gouvernant avec grand zelle et
prudence. II fut dans son temps un excellent predicateur, ce qui lui
donna une grande reputation dans toute la province. II deceda enfin le
dixiesme jour du mois de feuvrier de l’an 1478. II fut inhume dans le
cbapistre. R. i. p.
Fevrier le 11*
Rme P. F. Nicolas de la Couture, religieux profez du convent
d’Amiens, docteur de Paris, en son temps grand et ze!16 predicateur.
Sa science et sa vertu le firent choisir pour estre sacre evesque Ebo-
racenxis d’Hebron in partibus et suffragant ou plustot coadjuteur de
1’eglise d’Amiens oli il deceda le XI C fevrier de l’ann£e 1517. — Je
croy qu'il y a erreur dans cette date, qu’elle doit §tre plus basse et
que ledit Pere Nicolas (Sutor) de la Couture estoit suffragans de
quelqu’un de ces cardinaux qui furent evesques d’Amiens, scavoir le
Cardinal Hemard qui deceda l’an 1540 ou du Cardinal de Givry ou de
Pelleve ou de Crequy. Ce dernier deceda le 28 mai 1574.... Cela ce confirme
par la dedicace de 1’eglise du nouveau convent des FF. Mineurs de la
ville de Noyon qui fut consacree et dediee l’an 1582 par un evesque
d’Hebron suffragant d’Amiens en 1’absence du R. P. en Dieu Jean Han-
gest evesque de Noyon, pour lors estant 4 Paris (2).
(1) De notes mss. sur le copvent d’Auxerre, provenant de la Biblioth&que
Provinciale des Capuoins de Paris, portent: < Fran<jois Le Goust, homme de
sainte vie, savant et dooteur de Paris, 1456, natif d’Auxerre ou il mouruten
1480, autant estim6 pour son savoir et ses predications qu’aucun autre de
son temps. MM. de 1’hOtel de ville lui avoient donn6 15 livres qui estoint
une somme assez oonsiderable en ce temps 14 pour faire son besoin du degr6
de theologie, et 1’obliger de venir prescher le peuple 1456, comme il fai9oit
1471, ainsi qu’il est porte dans le registre de Simon Tribole reoeveur des de-
niers commun dudit an. Il a tourne la Bible en rliytmes latins». — Il figure
sotis le nom de Fr. Gothi dans le registre des Licenties de 1’Univ. de Paris
au 6 C rang en 1462 (Bibi. Nat. Latins 15440, p. 86). — Aroh. de 1’Yonne, H 2500.
— Cf. J. de S. Ant., BU>1 francisc. I, 890; Waddiug, Script., Romae 1906, 88;
Sbaralea. Suppi, ad Script., Romae 1908, 272. La qualite de Sicilien que Sba*
raglia avait oru devoir lui attribuer, ne lui appartient donc pas.
(2) «Nicolas de la Couture, d'une famille qui remonte 4 l’an 1457, fut
tou.jours indiff&rent pour les plaisirs tumultueux des societes mondaines, il
embrassa la v^gle de S. Fran<jois chez les religieux Cordeliers de cette ville
[d’Amiens.]. C’etoit un esprit fort ^teudu, un homme de bon conseil et de
moeurs edifiantes. Son gout pour 1’etude fut suivi des suoo^s les plus grands.
Il prit le bonnet de docteur en theologie de la facult6 de Paris; et malgrd
l’humilit6 de son £tat, son marite pen;a 4 la cour, au point que le roi le
nomma 4 rev£che d’H^bron, et suffragant de Fran<;ois de Hallwin 4v4que
d’Amiens. En 1510 il fit pr4sent d’une des portes du choeur de la oath4drale.
Il mourut en 1517. Son oorps repose dans le ohoeur de P4glise des Cordeliers,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&GBOLOGB DBS VB*BBS MIKEURS D^AUXERRE.
129
Fevrier le 13/
R. P. F. Laurent Grisard natif de la ville de Provins (1) et
profez du convent de Me&ux, religieux fort doux et aftable. Ayant est£
envoye dane cette inaison pour exercer Toffice sacristain, apr&s troie
mois de demeure il y mourut un lundy 13'’ feuvrier k XI heures du
ioatin de Pannee 1(393, d’una pleuresye qu’il avoit gaigniee en allant
.dire la messe k Jully (2), paroisse Saint-Martin dans la vallee, le jour de la
Purification de la SAinte Vierge. Son corps fut inhumh dans le chapistre
k main gauche en entrant. II estoit aage de vingt sept ans. R. i. p.
Fevrier le 14/
F. Pasclial Truff6 natif de la ville de Provins, lequel ayant estd
envoye par ses parenta pour estre religieux, et ayant receu 1’habit de
notre Ordre le 30^ decembre 1692, il deceda dans le second mois de son
novitiat, scavoir le 14° feuvrier de Pannee 1694 (sic). C’estoit un jeune
homne aage de 28 ans, tres sage et qui auroit este bon religieux. On
re$eu ses voeux avant sa mort qui ne fut precedee que [de] cing jours
de maladie. U fut inhum6 dans le milieu du cloistre qui est du coste
du chapistre, proche les barreaux du preau.
Fevrier le 15/
R. P. F. Francis Le Prince, natif de cette ville, paroisse Saint-
Renobert, religieux profez de ce convent, bon predicateur et d’une vie
tres exeraplaire. Il accompagnia le R. P. d u B i e z k son voyage de
Rome lorsqu’il y fut au chapistre general tenu Pan 1628 en qua-
lite de pro-ministre, il le suivit pareillement jusqu’4 Jerusalem. A
son retour ii entreprit par devotion le voyage de Saint-J aeques en
Espagne. Il procura k cette maison beaucoup de biens par ses parents
qui estoint les premiers de cette ville. Il employa avec la permission
deses superieurs k la decoration de 1’eglise et k omements de la sacri-
stie la somme de six cent dix huit livres. Il deceda enfin aage de soi-
oh il est represent£ avec ses habits pontificaux ». Daire, c^lestin, Histoire lit-
ttraire de la ville d’Amiens, Paris 1782, p. 68. — La date neorologique de N.
de la Couture est bien 1517. L’ev6que d’H6bron suffragant d’Amiens en 1582,
est Jaeques Ledoux b£n£dictin, consacr£ en 1541 et mort le 19 mai 1582; Daire,
1. o., 68, 75. — Une ordonnanoe du ehapitre general de Cremone du 25 mai
1488, rapportee par Sbaraglia, Suppi, ck/ S<~ript., p. 720 raentionne Fr. Nico¬
lao» Sulor [prov. Franciae] institutu» Bachalariu» in aliquo conventu Ordini» no¬
stri. — Eubel Hier. II, 167, 300, marque la date de 1502, c’est probablement
Pannee de promotion. 11 le fait 6v6que d’Einbros, dans Pile de ce nom, prhs
de la Chersonese. — Nicolas celebra pour la premtere fois le 14 juillet 1504
la solennite de la dedicace de la cathedrale qui avait ete eonsacree au sitale
procedent. En 1509 il etait Maitre de la confrerie du Puy. C’est sans doute
k cette ocoasion qu*il donna un tableau ou il etait repr£sent£ en habits pon*
tifioaux. 11 portait d’azur 4 trois epis de bl6 d‘or mis en pal, au chef de gueules
charge de trois htoiles d’or mises en face. Cf. Manusrrit» de Pagi», Amiens
1866-1862, in-12, I, 287; V, 106, 217, 858. — Les Archives munioip. d’Amiens,
FF 160 conservent Pinventaire apr£s d6o£s des ineubles de Nicolas de la
Couture.
(1) Provins (8eine-et-Marne), ch. 1. d’arr.
(2) Jully (Yonne), eant. d’Anoy-le-Frauc, arr. de Tonuerre.
Archivum Frandecanwn Historicum. — Ax. III. 9
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
130
N&OROLOGE DES FRERES MINEUBS D’AUXERRE.
xente ana, plein de merites et de vertas le 15" feuvrier de l’&nn£e 1569
et fut inhum6 dans la nef vis-4-vis la chapelle de la Visitation de la
Sainte Vierge.
Fevrier le 16/
Rme. P. F. Jean Pulchri dit Le Bel religieux profez da convent
de S e n 1 i 8, docteur de Sorbonne, gardien da grand convent de P a ri s
1’espace de deux ans seulement. Apr&s avoir passe par touttes les char-
ges de la province il fut eleu au chapitre tenu & Troyes l*an 1497
pour la gouverner en qualit£ de mini9tre provincial, ce qu*il fit avec
beaucoup de pradence et de zelle pendant six ans. Sa Science et sa vertu
le firent choisir par Alexandre sixiesme pour estre sacr6 eves-
que [de] M agor es, ou comme d’autres disent de Tegite, Margovi -
cerni# vd Tegitaneruns l’an 1502 et en mesme temps donne pour suf¬
fragant 4 1’evesque de Troyes nomme pour lors Jacques Raguer. H
deceda k Saint-Jean-du-Fort, 1507, en faisant sans doutte la visite du
diocese, et fut inhume dans le coeur de 1’eglise de nostre convent au¬
dit Troyes, proche la porte pour entrer k la sacristie au cost£ de
TEvangille. II a fait faire une grande vitre qui est audessus de son
sepulcre, dans laquelle il est represente k genoux, en habit de frAre
mineur, une chape sur ses espaules, une mistre en teste et une crosse
entre ses mains, priant devant un Saint-Jean-Baptiste (1).
Fevrier le 18/
T. R. P. F. Jean de Brixia, docteur de Paris, religieux profez
du convent de..., homme de grand merite et d’une tres solide vertu. Il
gouverna la province de F r a n c e en qualite de provincial avec beau¬
coup de zelle et de prudence. Il eu 1’honneur pendant ce temps, k sca-
voir l’an 1423 d’estre cboisy pour confesseur de la Royne Marie
d’Anjou femme de Charles septiesme roy de F rance; il s’ac-
quitta de cette cbarge avec beaucoup d’honneur. Il composa un docte
trait£ en faveur des*Observantins et du decret qui avoit est6 rendu
pour eux au concile de Constance. D y a apparence que cela lui sub-
cita des ennemis et qu’il fut depos£ de sa cbarge de provincial, car il
obtint des lettres du roy Charles pour ne point adberer au decret du
chapistre de B o u 11 o n g n e (2) contre TObservance. Il deceda au grand
(1) Wadd., Ann. 1248, III, 202. — Il fut re^u le 17* 4 la lioenoe en 1480.
— (Bibi. Nat., Latins 15440. p. 44). — Le 15 decembre 1508, le chapitre ea-
thedral de Troyes decide que le mattre de la fabrique prGtera une vieille mi-
tre 4 1’eveque suffragant: cette mitre sera d’abord estimee et 1’emprunteur
donnera caution de la rendre. Le 22 decembre Jean Le Beau (Pulori) 6veque
in partibus de Margus (Margaritensis), suffragant de Troyes, vient en per-
sonne notifier sa nomination au chapitre qui dgsigne des oommissaires pour
prendre connaissance de ses bulles. Le 2 janvier (v. st.), oonsentement du
chapitre 4 l’ex6cution des bulles du l cr juin p recedent, qui acoordeut audit
Jean Le Beau, 6v£que de Margus, une pension de 200 livres sur la mense 6pis-
copale de Troyes. (Aroh. de 1’Aube G. 2560). — Lettres de tonsure de Jac¬
ques Guillemet donnees par Jean Le Beau, docteur en th6ologie, cordelier, 7
mars 1516 (v. st.) (Ibid. 2560). — Donc la date mortuaire de 1507 est iautive
puisque le pr^lat vivait encore le 7 mani.
(2) Boulogne-sur-Mer (Pas-de-Calais), ob. 1. d’arr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NftCBOLOGB DBS FB&BBB IflNBUBS D’AUXKRRB. 1S1
convent de Paris le 18* fevrier de 1’annAe 1446 et fut inhume dans le
chapistre. R. i. p. (1).
Fevrier le 20.*
R. P. F. Jean de Montereaa, doctear de Paris, religieax pro-
fez de cette maison qu’il a beaucoup honnoree et edifiAe par ses vertus,
aes predic&tions et ses disputes contre les herethiques. II fut gardien
de ce convent 1’espace de dix-huit mois, et le gouverna avec beaucoup
de prudence. II deceda enfin le 20' fevrier de l’ann£e 1684. Son corps
fat inhumA dans 1’eglise, et de ses aumosnes ou fit faire un calice
d’&rgent dorA qui a estA dans la suite rechange avec un autre. R. i. p.
Fevrier le 21.*
F. Jean.Pinon religieax profez da couvent de Sene. Ayant estA
envoye dans cette maison pour y estudier, il y deceda n’estant encore
que diae re le 21* du mois de fevrier de 1’annAe 1634. Son corpe fut
inhumA dans le cloistre. R. i. p. Amen.
Fevrier le 23.*
R P. F. Etienne Gorgette, religieux profez de cette maison A
laquelle il a procure beaucoup de bien par ses predications et bons
exemples, p&rticuliArement apr&s 1’incendie de 1’eglise et de tout le
convent qui ariva le 8* jour de juin de l’an 1486. Il aida beaucoup k
le reparer. D fit faire de ses aumosnes une des trois vitres qui sont
derriAre le grand autel. D deceda le 23" de fevrier de 1’annAe 1489 et
fut inhumA dans le chapistre* R. i. p. Amen.
Fevrier le 24.*
T. R P. F. Pier re Robbe, docteur de la facultA de Paris, reli-
ligieux profez du convent d’Am i en s auquel il a procure de grands
biens. Son merite le fit elire ministre provincial de cette province,
au chapitre tenu k Beauvais(2) Pannee 1641, qu’il gouverna avec
grand zelle. U deceda au convent d’Amiens le vingt quatriesme du
mois de fevrier de l’an 1666. Son corps fut inhumA dans le choeur de
1’eglise. R i. p. (8).
(1) J. de Brixia, appelA a assi J. * Brisse >, signe « Jehan Brixey • dans
une piAoe des Aroh. Nat., J 617, n° 172. H est oitA le 16 aoht 1886 comme b&-
ohelier A Paris. D avait AtA leoteur trois ans k Metz et A Toul avant d’6tre gar¬
dien A Paris en 1390. Son nom figure le 18° sur la liste des lioentiAs de 1896.
(Bibi. Nat., Latins 16440, p. 18). — Wadding, Ann. 1844, VII, 814; 1488, X, 218.
— Sharalea, Suppi. Scripl ., 899. — J. de S. Ant. Bibi, franc ., II, 189. — De-
nifle, Charf. Univ. Pari»., III, 897, 898, 668 ; IV, 11. — Eubel, Bull. franc., VII,
284. — On en a fait faussement un PiAmontais et on l’a oonfondu aveo Jean
de Brixia, O. F. M., AvAque de Dolcigno en 1411.
(2) Beauvais (Oise).
(8) Il fut requ le 24® A la lioenoe en 1688 (Bibi. Nat., Latins 16440, p. 168).
Le 25 avril 1644 il pr&ridait en qualitA de oommissaire gAnAral le chapitre.
provincial d’Auxerre, dans lequel il fut Alu custode des custodes et gardien
de Meaux. (Aroh. de l’Yonne, H 1882). — Pierre Robbe, oordelier du oouvent
d’Amiens, possAdoit toute la thAologie soolastique et morale A un tel degrA de
perfection, qu'on disoit oommunAment que s’il etoit possible de la perdre, on
la retrouveroit en lui. C’Atoit en outre un homme trAs sobre, des plus sAlAs
pour Tobservanoe rAguliAre. AprAs avoir gouvernA la provinoe quelque tempe,
il mourut le 29 fAvrier 1666. Daire, Hiet, littfr d'Amien», in-8°, Paris 1782, p. 171.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
132
N&CROLOGE DES PR&RE8 MINEURS D^UXERRE.
R. P. F. Jerosme Mathias natif du village de Hery, religieax
profez de ce convent, lequel an sortir de ses estudes du grand convent
de Paris, il vint dire sa premi6re messe dans cette maison. Deux ans
apres il y deceda le jour de saint Mathias vingt quatriesme de fevrier.
Son corps fut inhum6 le lendemain devant le chapistre, l’an 1568.
Fevrier le 25.*
T. R. P. F. J aeques Di ce, docteur de Paris, profez du convent
de Meaux, qui avoit pass£ par plusieurs charges de la province. 11
1'avoit mesme gouvern6e en qualite de provincial ou il fut elue au
chapistre tenu k Estampes l’an 1696. D deceda audit convent le
dimanche premier de caresme de cette annee sur les sept heures du soir,
ayant este attaqu6 d’une appoplexie, aage de... L’an 1706 son corps a
este inhum£ dans le.... de 1’eglise dudit convent.
Fevrier le 27 *
R. P. F. Etienne Maugis, natif de Saint-Fergeau(1), docteur en
theologie de la faculte de Bo urges (2), religieux profez de cette mai¬
son, tres zelez predicateur, d’une vertu consommez, brulant pour la con-
version des herethiques. Estant alie pour prescher le caresme k Varzy
pendant les seditions ou guerres des Huguenots, il fut rencontre par
une troupe de ces herethiques et reconnu quoyqu’il se fut deguis6.
Iis le conduisirent au village de Coulange-sur-Yonne (3), et apres lui
avoir fait souffrire beaucoup d’ou trage s, iis luy attacherent une
pierre au coi et le jetterent dans la riviere aupres du pont, apres
qu’il eut fait publiquement sa profession de foy et la confession de ses
pechez. Cela arriva le penultiesme jour du mois de fevrier qui estoit le
vingt septiesme de l’an 1563. On n’a jamais pu scavoir ou son corps
s’ettoit arrestA R. i. p. (4).
Fevrier le 28.*
R. P. F. Robert Felix, natif du village de Senan(5) dans la val-
lee, religieux profez de cette maison, tres zel6 predicateur. Il a exerce
Poffice de confesseur dans le monastere de Saint Clere de Rhims
avec grande edification, ensuite il fut nomine lecteur au convent de Se-
zanne. Enfin il fut estably confesseur des religieuses de Saint
Catherine de Provins oit il deceda le 28° jour de feuvrier qui ar-
rivoit cette ann6e le dernier du mois de Pan 1558. Son corps fut inhume
dans 1’eglise.
Marn le 1
T. R. P. F. Savinien Le Fort, docteur de la facult£ de Paris,
religieux profez du convent de Provins. Il a gouverne la province de
France en qualite de provinciale par deux fois avec beaucoup de
(1) Saint-Fargeau (Yonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny.
(2) Bourges (Cher).
(8) Coulanges-sur-Yonne, ch. 1. de o., arr. de Joigny.
(4) Wadding, Arm. 1252, HI, 292; XX, 243. — Id., Scripl. Mari. 1908, p.
247. — Arthur., Martyrol. franc .10 sept., 414. — Hueber, Menol. p. 1287. —
Arch. de 1’Yonne, E 182.
(5) Senan (Yonne), eant. d^Aillan-eur-Tholon, arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
N&CBOLOGE DES FB&RE8 MINEURS D’aUXERRE.
133
prudence, ayant ete eleu la premiere fois au chapistre de Seniis
tenu Pan 1656 et la seconde fois k celui de Laon(l) celebre l’an 1665.
II a orne 1’eglise de Provins tres magnifiquement par les chaises
da coeur, le grand autel et le jube, le tout d’une tres belle structure avec
de beaux tableaux entre les fenetres, pareiUement la menuiserie et les or-
nements de la sacristie. Knfin il deceda dans ledit convent le premier
de mars l’an 1670. Son corps fut inhume dans le santuaire du coste de
reyangile, soub ane tombe de pierre ou sont gravez ses qualitez et ses
vertas (2).
Mars le 2 /
Bme. P. F. Gregoire Bornisset, natif de Sougere(3), et frere Ma-
thias Mathias natif de Hery, tous deux jeunes pr^tres profez de
cette maison. Les heretbiques huguenots estant les maistres de cette
ville et de toutte la campagne leur firent souffrire le martyre sur le
chemin de Saint-Brix et jetterent leurs corps dans la riviere
On n’a peu jamais en apprendre des nouvelles. Leur mort et leur mar¬
tyre arriverent le mardy gras avant le premier dimanche de caresme,
2* du mois de mars 1568. R. i. p. (4).
Mars le 4 /
R. P. F. Reginalde Pollet, docteur de Paris, religieux profez
du convent de Bea uva is, tres grand predicateur en son tcmps. Sa
grande vertu le fit choisir par le pape pour estro sacre evesque Egi -
nensis de Egme in partibus, et nomme en mesme temps coadjuteur ou
suffragant de Pevesch6 de Beauvais qu’il gouverna avec beaucoup
de zelle pendant Pinterr5gne qui fut entre la mort de Jean des Ursins
et celle de Guillaume de Helande. II deceda le 4 P du mois de mars et
fut inhume dans le choeur du convent Pan 1437(5).
Mars le 6/
R. P. F. Jean Ancelot natif de cette ville, profez du convent de
L’Illes-sou s-Montreal (6), province de Sain t-Bonnaventu re. A la
demande de ses parente il fut re 9 eu dans la province et admis conven-
tuel dans cette maison. C’estoit un religieux d’unc simplicite colombine,
tres assidUe au Service divin, tant le jour que la nuit. Il deceda dans
le bourg de Saint-Brix dans lequel il s’estoit retire avec d’autres pen¬
dant que les herethiques huguenots estoint les maistres de la ville,
le 6* de mars de Pannee 1568. R. i. p.
(1) Laon (Aisne).
(2) Il fut re<ju le 26* 4 la licence en 1634 (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 163),
et 6ln gardien de Troyes le 25 avril 1644 au chapitre d’Auxerro (Aroh. de
PYonne. H 1382).
(3) Sougeres; il y a deux localitto de ce nom dans Parr. d’Auxerre
(Y onne).
(4) Wadd., Amn. 1252, III, 292; 1568, XX, 248.
(5) Eubel, Hier, cath., II, 91, 8(X), le d it seulement bachelier en th^ologie.
D fut promu k Pev6ch6 d’Aegina, Ile de la Greoe, le 28 mars 1436, aveo une
pension annuelle do 200 florins sur les re venus de la cath&lrale de Beauvais.
(6) L’Islc-eous-Montr£al, aujourd’hui PIsle-sur-Berein (Yonne), oh. 1. de o.,
arr. d’Avallon.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NftOROLOGE DBS PR&RBB MINEUB8 D’AUXEBBB.
184
Mars le 7.*
T. R. P. F. Jean de Sareuto, celebre et tres renomme doctear
de Paris, religieux profez du convent de Beauvais, fort zele pour
son estat. 11 gouvema la province en qualit6 de provincial avec
beaucoup de prudence 1’espace de dix huit ans, savoir depnis Fannie
1880 jusqu’4 celle de 1897. Enfin il deceda au convent de Beauvais
le 7• mars 1399 et fut inhum6 dans 1’eglise. — Son jour est marqu6 au
3® septCmbre, je me suis tromp£ (1).
Mars le 9.*
R. P. F. Jean Pays, natif de Joigny(2), religieux profez de ce
convent. Bon predicateur terminaire, tres affectionnA pour le bien de
cette maison dans laquelle il deceda le 9 e jour du mois de mars de 1’an
1491. Son corps fut inhum6 dans le cbapistre. R. i. p.
Mars le 10.*
L’an(8) 1763 deceda dans la paroisse de Charmois(4) le R. P. G i-
rard Forest natif de la ville de Rhims, prof&s du mdme convent. Il
6toit dans cette paroisse avec la permission de Monsieur Languet, arch-
evlque de Sens pour la desservir et y nourrir sa mere et sa soeur
qui etoient en necessit^. Il y mourut d’une fluxion de poitrine le sa-
medi veille du premier dimanche de caresme, et est inhume au pied du
grand autel de ladite paroisse. R. i. p.
Mars le 11.•
F. Didace de Montarlot. Il estoit engag6 dans le mariage avant
que de se rendre religieux. Se voyant libre par la mort de sa femme,
il quitta tout et vint prendre 1’habit en cette maison l’an 1646, et fit
sa profession l’ann6e suivante 1647, le 17 p fevrier, entre les mains du
R. P. Pincot pour lors gardien, en qualite de frere convers. C’estoit
un religieux fort affectionn£ 4 son estat et fort assidUe au travaille. U
a exerce la charge de despensier pandant plusieurs annee avec pru¬
dence et douceur. U deceda le XI* jour du mois de mars de Fannie 1668
et fut inhum6 dans le doistre. R. i. p.
Mars le 12.*
Rme. P. F. Louis Hebert, fameux docteur de Paris, religieux
profez du convent de Meaux, lequel apres avoir enseigni6 la philosophia
pendant plusieurs annues avec grand aplaudissement, il fut cboisy pre-
(1) Wadd., Ahh/ 1886, IX, 418. — Eubel, Bull. franc., VII, 266, 278, 274,
290. — Ehrle, Arch. f. LiUerahtr at. Kirch., VI, 214. — Denifle, Chori. Umo.
Pori»., III, 468. L’identifioation de Serouto, Sereni to, Sai*tuto, Sarcuto, par
« Cereoux > dans la Charente-Inferieure, propos6e par le P. Denifle, ne paratt
gu6re auioeptable. Il est 4 noter, que le Chartul., IV, 98, mentionneen 1408 un
Guillaume « de 8arcuto » du dioc£se de Beauvais, maltre ha arta. Puisque lea
deux personnages semblent appartenir 4 la m6me r6gion, ne serait-il pas plus
vraisemblable que «Sarcuto • soit «Sarous » dans le oanton de Grand vi Hiera,
arrondiasement de Beauvais (Oiae)?
(2) Joigny (Yonne), oh. 1. d’arr.
(8) Cette notioe est d’une autre main.
(4) Probablement Charmoy t Yonne), oant. et arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
mtOBOLOGB DBS FBBBBS MD1BTTB8 D’AUXBRBB.
dicateur et confesseur du roi Henri troisiesme. Bnfln son me¬
rite et sa vertu le firent nommer par le prince k Pe v e s c h 6 de Ne¬
vere (1), mais estant k Rhims occup6 aux preparatifs de ea consecra-
tdon, il y deceda le 12* de mare et fat inhum6 dane Pegliee du convent
Pan 1680(2).
Mars le 14.*
R. P. F. Pierre Simonis natif de Ohevannes, religieox profez
de oette maison, en son temps tres scavant et eclair6 predicateur, le-
qnel an retonr d’un voyage qu’il fit pour la dame de Signelay (8), nom-
m6e Loni8e de D’amoisy (apparamment en qnelque pelerinage), il deceda
an convent d’A u t u n (4) le 14* mars de Pan 1546. R. i. p.
R. P. F. Jean Rodot natif de Noyere(5), religieux prof&s de ce
convent, tres docte et tres scavant predicateur, lecteur en theologie
et philosophie dans plusieurs convents de la province. Il a gouvern6 la
maison de Vezelayen qualite de g a r d i e n avec beaucoup de prudence
Pespace de vingt ans et celle-cy dix huit mois. U a donne de ses au-
moenes une croix d’argent avec un ornement blanc de satin. Il de¬
ceda le 14” mars de Pan 1595 et fut inhum£ dans le chapistre (ofi est
maintenant la sacristie) proche la chaise du Superieur du coste de
1’eglise.
Mars le 16*
R. P. F. Jean de Bethune, natif de Cambray(6) au Pays-Bas,
religieux prof&s de cette maison avant la reformation des Conventuels
en Observantins. Par un motif de devotion il fit le voyage de la
Terre-Sainte, au retour duquel il deceda le 15* jour du mois de
mars de Pannee 1551, et fut inhum£ dans le grand cloistre devant le
chapistre oh est maintenant la seconde sacristie. R. i. p.
Mars le 16.*
T. R. P. F. Reginalde de Marescot, docteur celebre de la fa-
culte de Paris, religieux profez du convent de Troyes. Sa grande
prudence et son grand zelle lui ont merite 1’honneur de gouverner la
province en qualite de provincial pendant quinze ans. Il a fait de
grands biens au convent de Troyes. Il a este le second fondateur de
la chapelle de la Passion avec le T. R. P. Nicolas Guyotelly,
qu*il fit desdier et benir en 1486; il Poma de belles peintures Pan 1487;
Il donna de ses aumosnes le grand pulpitre de cuivre qui est dans
le choeur de Peglise et un tres beau calice de vermeil dor6 dans la
sacristie, aveo plusieurs autres omements. Il deceda le 16 mars de
Pan 1499 et fut inhum6 dans la chapelle de la Passion auprta du P.
Guyotelly (7).
(1) Nevere (Nidvre).
(2) Requ le 8* k la lioenoe en 1572 (Bibi. Nat., L&tins 15440, p. 96).
(8) Probablement Seignelay (Tonne), oh. 1. de o. t arr. d’Auxerre.
(4) Autun (Sabne-et-Loire), oh. 1. d’arr.; convent de la prov. 8aint-Bona-
venture de Bourgogne.
(5) Noyers-sur-Serein (Tonne), ch. 1. de o., arr. de Tonnerre.
(6) Cambrai (Nord), oh. 1. d’arr.
(7) Il avait 6t6 requ 5* k la lioenoe le 26 mare 1466 (Bibi. Nat., Latina
5667 A. f. 23vo et 15440, p. 88). En 1492 il tint un ohapitre provincial 4 Ver*
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
136
NAOROLOGK DBS FRfcRBS MINEUBS D’AUXBBRE.
Mars le 18/
F. Laurent Queamier natif de cette ville, paroiase de S&int-Pe-
lerin, profla de ce convent, bon religieux et fort devot, frere lalc tra-
vaillant fort aasidUement k toua lea ouvragea qui regardoint aon eatat,
aurtout au jardin. II deceda le 18* de mara 1561 et fut inhum£ dana
Pentr6e du cloistre proche la porte qui conduit k la porterie. H. i. p.
Mars le 19.'
T. R. P. F. Denis Bauaae, celebre docteur de la facult6 de Pa¬
ria, religieux profez dn convent de Pro vina. Son merite le fit choiair
au chapiatre de Mentes (1) tenu Pan 1616 pour gouverner la pro-
vince en quali te de miniatre provincia 1. Sa grande Science lui merita
d’fitre predicateur ordinaire de la fameuse eglise collegiale de Saint-
Quentin en Picardie. Enfin eatant arriv6 dana une grande vieileaae,
piem de merites devant Dieu et devant lea hommea, eatant reduit comme
un autre Isaac k ne voir goute par la perte de aes yeux, il deceda au
convent de Provina le 1H" de mars l’an 1634, et fut inbum4 dana Peg-
lise aou8 une tombe au milieu du choeur. R. i. p. (2).
Mars le 21/
B. P. F. Jacquea Guynot, religieux profts de ce convent, grand
predicateur en aon temp8, tres affectionn£ pour le bien de cette maiaon
dana laquelle il a exerce avec beaucoup d’edification 1’oflice de lecteur
en philosophie et theologie pendant plusieurs annees et celui de gardien
durant deux triennes. Il y deceda d’une appoplexie un mercredy de la
aemaine sainte, sur lea sept heurea du matin, comme il se preparait k
monte r en chaiae le 21' mara de l’an 1585. Il eat repreaente dana un
tableau, avec le P. Coqui et avec le P. Fournier, qui eat attach6 k la
_ _ • | |
lil U X lUllv»
R. P. F. Jean Baptiate Gend6, natif du village de Buaay (3),
dioceae de Sena. Il fut amene dans cette maison et y receut 1’habit dea
main8 du R. P. Chape 11 e le 24 juin 1619, estant pour lors aag6 de
13 ans et demy. Il fit sa profession Pan 1621 le 3' juin entre lea mains
dudit P. Chapelle et la reitera enfin k 1’aage de 15 ana(?) le 15 may
de Pannee 1624. Bacbelier de la faculte de Paria, religieux tres '* T er-
tueux et tres /.elle pour le bien de ce convent, il fut nomm6 confea-
seur des religieuses de Sainte-Catherine de Provina et y deceda
le 21 * mara 1642, aag6 de 36 ana. R. i. p.
Mare le 22/
R. P. F. Jean Voysin natif de Roye(4) en Picardie. Predicateur,
bon terminaire, il a deme ure dana cette maiaon plus de trante ana avec
dun. Cf. Marcel Godet, dana 1' AFH II, 1909, 400, 405. — Lea Arohives de
PYonne, H 18 S 1 , conservent une lettre k lui adresato par le g6n£ral Fr.
Samson en 1494.
(1) Mantes (Seine-et-Oise), ch. I. d’arr.
(2) Cest lui qui doit figurer sous le nom de «Dionis!us Barae • repu 18*
k la lioence en 1612 (Bibi. Nat., Latina 15440, p. 138).
(8) Bussy. Il y a deux localit£s de ce nom dana PYonne; Buaay-en-Othe,
eant, de Brienon-l’Archevt*que, arr. de Joigny; et Buasy-le-Repoa, eant, de
de Villeneuve-sur-Yonne, arr. de Joigny.
(4) Roye (Somme), ch. 1. de o., arr. de Montdidier.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NftOROLOGE DES FBERES KDTEUR8 n’AUXERBE.
137
beaucoup d’edific&tion. II avoit le don d’entretenir les amis et bienfec-
tears de ce convent et de luy en procurer de nouveaux par ses bons
entretiens, ees maniores honestes et ses bons exemples. 11 deceda enfin
fort regret6 de tont le monde le 22* de mars de Pan 1521. Son corps
fut inhum£ dans le doistre vis-4-vis le chapistre. R. i. p.
Mars le 28/
Le (1) 23® mars 1725 est decedi de P. Lestienne de Lion, reli-
gieux prestre et confesseur. H a tousiours yescn dans nne grande hu¬
milito et a travailli6 Pespace de trente annues A la peinture, il a
reveille k matines qui se disoint k minuit pendant vingt sept a vingt
huit ans, et le lendemain vingt quatre du mesme mois il a este inhum6
dans le chapitre k droite en entrant. R. i. p.
Mars le 24/
R. P. F. Hugue Roger natif de Charmoy, profas de oette maison,
religieux fort exemplaire et trta assidtte au Service divin. Il a exerce
1’office de portier dans ce convent avec grand humilite et y mourut de
peste le 24® du mois de mars de l’an 1562. Son oorpe fut inhuml dans
le cloistre attonant la muraille de 1’eglise. •
Mars le 26/
R. P. F. Jean Martin i, natif de Vallan (2) profts de ce convent,
en son vivant bon predicateur terminaire, religieux tres zelle pour son
estat et fort affectionn6 pour cette maison. Pendant qu’il prAchoit k
Charmoy lo caresme pour le convent de Troyes oii il estoit apparam-
ment de communeaut4, il y deceda le 26 mars de Pan 1540. Son corps
fut transporta au convent dudit Troyes et inhum6 dans le cloistre.
B. L p.
Mars le 26/
R. P. F. Edme Bonnault, religieux prof&s de ce convent, pres¬
tre et choriste tres affectionn6 au Service divin et fort port4 au bien
de oette maison. Il y a exerc6 1’office de despensier pendant plusieurs
annez. Il y deceda le 26* du mois de mars de l’an 1604, aag£ de soi-
xente ana. Son oorps fut inhum6 k l’entr6e de 1’eglise. R. i. p.
Mars le 27/
Ce jourd*hui 27* du mois de mars 1568, R. P. F. Guy de Peri-
gny(8) natif du village de mesme nom, religieux profes de ce con¬
vent, bon predicateur terminaire, homme de vertu, fut mis a mort
par les herethiques huguenots sur le chemin de Saint-Brix oii
il s’estoit reti re avec d’autres pour eviter la fureur de ses cruels pan¬
dant qu’ils estoint maistres de la ville. On n’a peu scavoir ce qu’estoit
devenu son corpe, s’il avoit est4 enterrl ou jett4 dans la riviere. R. i. p.
(1) Cette notice est d’une autre main.
(2) Vallan (Yonne). eant, et arr. d’Auxerre.
(3) Perrigny. Il y a quatre looalitCs de oe nom dans 1’Yonne.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
188
N&OROLOGB DBS FR&RE8 MINBUB8 D^UXEBRK.
Mars le 29.*
Cejourd’hui vingt neviesme du mois de mare deceda au monaatere
de Neufchasteau en Loraine Pan 1588 R. P. F. Ambroise Per-
rin natif du village de Hery, profes de cette maison, tres habille pre-
dicateur. Apree avois pass6 par plusieurs charges de la province et s’en
estreacquitd avec grand honneur, il fut nomm6 confesseur au susdit
monas tere et y mourut en cette qualitd, et fut inhum6 dans le cboeur
de 1’eglise. R. i. p.
Mars le 80.*
Cejourd’huy 80 du mois de mars de l’an 1800 deceda au conyent de
Rbims T. R. P. F. Ricbard de Mediavilla, docteur de la facultd,
nomm6, doctor solidus et copiosus, tres renomme; profez du convent de
Rhims, tres ecler6 dans 1’Eecriture Sainte, ne cedant k aucun predi-
cateur pour 1’eloquence et la subtilit6 du raisonnement. II fut elevd
selon quelques auteurs et la tradition k l’archevesch6de Rhims,
au moins il en a est£ suffragant ou coadjuteur selon 1’expression de
ce temps-lA Il fut eleu le 10^ provincial de notre province (ensuite
de la demission que le Pere Pier re.... avoit faite du provincialat au
chapistre general d’A8sise Pan 1295) au chapistre qui se tint k Metz
cette mesme ann6e. Dans Pacte de son election qui se conserve dans
les archives de la province on luy donna ses eloges: Sacrae theologiae
doctor, vir utique bonae famae, conversationis honestae, discretionis ido¬
neae et eminentis scientiae, zelator pacis communis et observantiae regu¬
laris.... Son corps fut inhum6 dans Peglise du convent. R. i. p. (1).
Mars le 31.*
Cejourd’huy 81® mars 1659 deceda R. P. F. Antoine Merat natif
de cette ville, prof&s de ce convent. bon predicateur terminaire, reli-
gieux fort zelle pour son estat, tres edificatif dans sa conduite, lequel a
beaucoup procure de bien k cette maison tant spirituel que temporel.
D fut inhumA dans le chapistre k la main gauche en entrant; ce lieu
sert maintenant de seconde sacristie. R. i. p.
Amient, (Picardie), 21 teptembre 1909. (A tuivre).
Fr. Antoinb BAgubt 0. F. M.
(1) Il s’agit du fameux docteur anglais de ce nom. Depuis plusieurs si&clee
les historiens lui donnent la qualitA d’6vdque k laquelle il ne par&it auoune-
ment avoir droit. Cf. AFH n, 462.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CODICOORAPHIA
DRSCKIPTIO cowcra LITCKHIOOUJH ANTIQUI CONVRHm
S. LUCII O. F. M. PROPE HECHINGEN.
Anno 1586 Eitelfridericus IV, oomee de Zollern, prope urbem
Hechingen in Hohenzollern pro PP. Minoribus conventum S. Lucii
fandavit (1), qui postea provinciae Bavaricae adnumeratus est et diu
tam auctoritate quam numero membrorum floruit. Saecularizatio sae¬
culi XIX eum anno 1808 sustulit, quo facto bona Fratrum bibliotheca
in possessionem capituli ruralis Hechinganae transiit, ubi hodiedum
invenitur. In hac bibliotheca praeter alios pretiosos codices Franci-
scanos etiam tria Breviaria ordinis nostri reperiuntur, quae modo
describere intendimus (2).
1. Breviarium Fr&nciscanum Cod. membr. 148X104mill.
(Sign. antiq. bibi. S. Lucii: L (nigrum) I (rubrum) 20).
Characteribus sat pulchris saeculo XIV conscriptus est, orna¬
tusque notulis musicis quadratis per quinque lineas dispositis. Ru¬
bricae promiscue in lingua Germanica et Latina insertae inveniun¬
tur. Initiales maiores et minores absque ullo ornamento minio
confectae sunt. Folia numeris non distinguuntur, desideratur in fine
folium unum. — Ob rubricas lingua Germanica exaratas, suspicamur
breviarium e quodam plurimorum conventuum IU» ordinis S. Fran-
cisd per Sueviam tunc exsistentium provenire, vel forsan e mona¬
sterio Clarissarum.
Volumen hoc pretiosum tabulis ligneis corio coopertis ligatur,
quae tamen ligatura recentioris videtur esse aetatis, videlicet sae¬
culi XV vel XVI. Continet:
1. Invitatoria cum notulis musicis. Inc.: «In der golt fasten im
advent invitatorium ». Contin.: « Dominica in passione Domini etc. *.
Sequuntur diversi tonus psalmodiae pro cantu Magnificat et
Benedictus, et versiculi Nocturnorum et Laudum feriae V, VI et
Sabbati hebdomadae Sanctae.
(1) J. 8oheUhammer, Der “ Uber benefactorum et mortuorum ” dee Frandeka-
nerkloetere St. Luae* b. Hechingen, in Mittheilungen dee Vereme fur Gesckichte u.
Altertumekunde in Hohenzollern, XVIII Jahrg. (1884-85) p. 65-90.
(2) Dr. K. Th. Zengeler u. W. T. Laur, Die Bau m. Kunetdenkmttier in
den Hohensollemechen Landen, Stuttgart 1896. Continet desoriptionem eoolesiae
8t Lucii arte praestantis, p. 129-188 (cum imaginibus).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
OODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA.
140
Deinde: « die nach geschriben invitatorium werden gesprochen ein
ytlichft an ein sontag ordenlich vom andem sontag noch epiphanie piss
zu dem sontag LXX (sic) vnd den Kalendas octobris piss zu Adveni ».
2. Sequitur Psalterium cum antiphonis et hymnis correspon-
dentibus, necnon Horae minores et Vesperae cum Completorio, quae
notulis musicis sunt exornata.
8. Postea: « hie heben sich an die hymnus ym (sic) adveni Ad
vesperas ymnus (sic). Deinde adiunguntur hymni de tempore et de
proprio sanctorum sine speciali rubrica. Ex his ad nostrum sunt
propositum: € De scti anthoni (sic), [quae rubrica tamen recentioris
est aetatis] ubi habes tres hymnos ad Vesp. Matut. et Laudes, qui
hodie adhuc in breviario nostro inveniuntur. = De sota Ci.ara,
ubi hymni nostri alio modo dividuntur: Concinat plebs fidelium ;
Spretis nativo genere; Clarum lumen effunditur [nunc nomen pro
lumen in Brevior, rom.-seraph. legitur]. = De kcto Francirco, Hymni
uti in dicto Breviar.
Adiunguntur deinde absque speciali rubrica antiphonae, versiculi
et orationes (non vero lectiones) propriae de tempore usque ad Do¬
minicam II post Pentecosten.
2. Breviarium Franciscanum. Cod. membr. 159X115
mill. (Sign. olim bibi. 8. Lucii: 33, dura in praesenti Biblio¬
theca signatura, uti et alii codices, caret).
Pulchro charactere hoc manuscriptum praestat Plores continet
Initiales maiores variis decoratos ornamentis; pariter in multis pa¬
ginis diversae inveniuntur helices et volutae, quae vel totam paginam
vel saltem partem ipsius circumornant, rudes tamen et exigui valoris.
Initiales minores vicissira colore rubro et caeruleo depictae sunt. Folia,
quorum in fine tria desiderantur, numeris non distinguuntur. In tertia
parte litterae adhibentur minores quam in duabus aliis partibus. Haec
omnia suadent manuscriptum hoc reponendum esse in alteram partem
saeculi XV vel in primam partem saeculi XVI. Concordat et qualitas
membranae, quae ininus diligenter praeparata est. Momentum tamen
haec omnia non faciunt.
Contradicit repertorium hymnorum. Ibi enim desunt hymni pro¬
prii S. Bonaventurae, S. Bernardini Senensis et hymni pro festo
Stigmatisationis S. Francisci, qui tunc temporis certe iam erant
introducti. Ambiguus igitur haesito, quia ex una parte character
scripturae tam certus non est, utpote quia agitur de opere liturgico,
quae communem scripturae evolutionem secuta non sunt. Ex altera
vero parte neque hymni Sanctorum in libro nondum contenti, certum
praebent criterium; desunt enim etiam hymni in festo S Antonii
(qua tamen de re cf. infra 141. n. 3).
Contegitur tabulis ligneis corio obductis. In operculo anteriori
auro impressus invenitur Crucifixus, sub quo legimus: 1573. In poste¬
riori operculo item auro impressus est Christus resurgens ex mortuis,
estque opus Germanicum.
Continet Psalterium et Hymnarium . Ex proprio hymnorum ad
nostrum finem spectant:
In festo hcte Clark: Hymni isti: 1) Concinat plebs fufrlhtm;
2) Generat virgo filias; 3) 0 Clara luce clarior; qui etiam in Breviar.
nostro habentur. Additur pro II Vesperis: 4) Clara florens, labe
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
DESCRIPTIO CODICUM CONVENTUS S. LUCII O. F. M.
141
carens. Hic hymnus ap. Chevalier, Repertorium hymnologicum, I,
n. 8298. Adest eius textus v. gr. ap. [Ens. Clop], Cantu* varii.... (Ord.
Min.) Romae-Tornaci-Parisiis, 1902, p. 159.
In festo s. ludovici episcopi et confessoris: Hymni: 1) Vergente
mundi vesjjere, sol mundo misit Hesperum, qui micatis etc.; 2) Dum
medium silencium, noctis nunc tenent omnia, cetus cantat fidelium ;
8) Ut lux aurore rutilat; 4) Ludovicus ut amicus. Hos cf. ap. Che¬
valier 1. c. n. 21420, 4965, 2100G, 10721; eorum vero textus ap. Clop.
1. c. 177-84.
In festoS. Francisci consueti reperiuntur hymni. — N.B. Desunt
in hoc Cod. II (itemque in HI) hymni in festo S. Antonii Pad.
3. Breviarium * Franciscanum. Cod. membr. 164X123
miII. (Sign. bibi. S. Lucii: A 37).
Pulcherrimo charactere saeculi XV hoc breviarium exaratum est
binas exhibens in singulis paginis columnas. Plures continet Initiales
maiores, quae tamen artificiosa compositione non praestant- Initiales
minores vicissim minio et colore caeruleo depictae sunt. Folia numeris
non distinguuntur.
Tabulis ligneis corio coopertis ligatur. Opercula monstrant or¬
namenta impressa, quae sunt opus manus Germanicae.
Praeter Psalterium continet Hymnarium, ex quo ad nostrum
conducunt propositum:
1. Dk sancto berniiardino: Lux ex Olimjto prodiens ; Setia vetus
civitas ; Bemhardinum qui didnuin. Sunt ap. Chevalier, 1. c. n. 10825,
18721, 2472; editos habes ap. Clop, 1. c. 87, 88, 86. = 2. Bona ven¬
ture (sic). Virtutum praemia suggerit; Arborem celsus construit.;
Sol claro fulget radio. Cf. Chevalier, 1. c. 21949, 1278, 19082; desunt
vero ap. Clop. = 3. De sancta clara hymni ut supra n. II. = In
sancti LUDOVici hymni ut supra n. 2. — 4. De stigmati rus sancti
franci sci. Crucis Christi motis Air eme ; Crucis arma fulgenda. (Sunt
hymn. ad Vesp. et Mat. Brev. rom.-seraph. 17 sept.). = In h. fkan-
cisci hymni consueti:
«Sequitur de sanctis trium lectionum cum suis collectis etc.».
Desinit hic tomus (completus) cum festo S. Einerentianae, in qua
calendarii parte non invenitur sanctus vel beatus ex ordine nostro (1).
Gorheim (Sigmaringen). P. Gallus Haselbeok, O. F. M.
(1) In definiendo tempore, quo haec breviaria conscripta sunt, benigne me
adiuvit R. P. Ansclmus Manser O. S. B. in monasterio Beuron, cui hoc loco
gratias exhibere non omitto.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOORAPHIA
Tocco, Felice, Le due prime Tribolazioni delV Ordine Fran-
cescano con appendice sui valore della Cronaca delle
Tribolazioni y Roma, tipogr. della R. Accad. dei Lincei
1908, [Firenze, Seeber], in-8° pp. 112. (L. 3,00). — Estratto
dai Rendiconti della R. Accadernia dei Linceiy Classe
di Scienza morali storiche e Filologiche , Serie V, vol.
XVII fasc. 1-4: p. 3-32, [Leg. Ant.]; 97-134 [I* Tribui.];
221-236 [II* Trib.]; 299-328 [Append.J.
Introductionis instar narrat cl. y. F.T., quomodo integram Chronicam
VII Tribulationum Ord. Min. [eam signamus ChT], Lutetiae Parisiorum
[in Collection d’Etudes et de Documenta a cl. P. Sabatier edita] vulgan¬
dam paraverit, sed a proposito resilire ob difficultates quasdem coactus
sit. Accessit, quod codex hucusque ignotus ChT in collegio S. Bonaven-
turae exsistens, inserviturus sit novae editioni integrae ChT a Patribus
Collegii evulgandae. Quibus rebus motus cl. F. T. ab integra ChT pu¬
blicanda discessit, ac solummodo duas primas Tribulationes edendi con¬
silium cepit.
Usus est praeter tres codices iam notissimos, scii. Florentinos: Lau-
rentianum plut. XX, n. 7 et Riccardianum 1487, (qui versionem italam
ChT habet) atque S. Isidori (Romae) (cf. Ehrle, ALKG II, 107; 124)
etiam codice italico Conventus Senensis O. F. M. ac interdum Codice
Verna-Quaracchi latino. — De illo cf. Ehrle, 1. c. II, 107; Aflfb, Vita di
Fr. Elia, Parma 1788, 18-9; ac praecipue Golubovich, Biblioteca bio-bib. TS.
I, 44, 54 sgg.; de isto cf. period. La Verna, IV, 1907, 480-2. — Omnes no¬
runt cl. P. Fr. Ehrle Tribulationes III, IV, V, VI atque VII edidisse ap.
ALKG II, 266-327; 125-65. Ipse vero Professor eruditus florentinus F.T.
ap. Archivio storico itcd. 1886, XVTI partem Tribulationis VI, latinam
cum versione itala, (e cod. cit. Riccard.) ediderat. — Sed neque prima nec
secunda Tribulatio inedita censeri potest, cum iam, licet cum pluribus
mendis ac omissionibus, publicata sit una cum praevia Legenda antiqua,
ab Ign. Doellinger, Beitrdge zur Sektengeschichte des Mittelalters , II,
Mtlnchen 1890, 417-466, (ubi p. 466-526 extracta aliarum Tribulationum
sequuntur), e solo cod. Laurentiano. Ratione habita insufficientiae edi¬
tionis Doellingerianae, operae pretium certe fuit denuo et quidem inte¬
gras, adiuvantibus novorum codicum subsidiis, Tribulationes I* et 11°
evulgare. Facilius sic in manus plurimorum Fr. Angeli de Clareno opus,
non utique veracissimum, sed certe utilissimum poterit pervenire. De
eius valore ac pretio hic nobis discutiendum non est, quamquam Ap-
pendix docti editoris p. 88-112 quaestiones istiusmodi, aliasque eis con¬
fines minime exhauserit. Et re sane vera, quodsi cL F.T. ubique cita-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA.
tiones locorum, librorumque, de quibus ibi sermo occurrit, accuratas in
notis posuisset, utilior lectu ac discussu appendix iste cessisset.
P. 84 denuo cl. F.T. confitetur se iam non dubitare de Fr. Angelo
de Clareno auctore ChT quae proin persuasio etiam in ipso titulo ex*
primenda fuisset. — P. 86-6 censet Legendam antiquam a Clareno no¬
minari: Legendam I et II Thomae de Celano atque Scripta Fr. Leoni»,
Hoc vero nomine comprehendi (86): Legendam Trium Sociorum, Specu¬
lum Perfectioni» [ed. P. Sabatier 1898], atque Collectionem quamdam Pro¬
phetiarum S.Franci»ci (87-8) «quam, inquit, utpote facilius interpolatam,
forma sua genuina restabilire, esset labor longior, forsanque desperatus »
(88-98). Miramur, quod locos p. 7 1. 13—10 1. 27 atque 11, 21—14, £ tam¬
quam proprios Angelo de Clareno tribuere vult editor, cum p. 18,16*14,2
manifeste nitatur atque utatur Speculo Perfectioni» ed. Sabatier, c. 10
et 11, atque p. 12, 19-13, 3 nitatur omnino in cap. 26 eiusdem Speculi,
— Quandoquidem Clarenus libere textus a se usurpatos immutat, con¬
cludi nequit (p. 90 not. 2) occasione statuae illius in visione S. Fran-
cisco ostensae, redactionem capitis 26 Actuum B. Francisci (ed. Sabatier*
1902), esse Angelo recentiorem. — Bene errores chronologici II* 0 Tribu¬
lationis notantur 101-106; sed Fr. Aegidius falso obiisse dicitur p. 102:
die 26 aprilis 1261; obiit enim 22 april. 1262 (aut 1261), cf. Menge, Der
ed, Aegidius, 1906, 114; cf. AFH I, 728 s. — De ceteris Tribulationibus
brevius agit, 106-112.
Ipee textus optimus dici nequit, cum plurimis naevis adhuc defor¬
metur. Denuo Codicem Senensem cum textu a F.T. edito conferentibus
nobis plures defectus occurrerunt in variantibus lectionibus ex eo no¬
tatis ; v. gr. 70, 26 habet: circondarono con frate Hdya. P. 71, 3: e se¬
cando che esso si pensaua male, et essendo libero da; 71, 23 cheUa ani
molita; Q (= Cod. Vemae-Quaracchi) animalitas, ubi ed. malignitas. —
P. 78, 22 pro sumpto s. obedientie freno legendum cum Q spreto... freno;
S(enensis): dispregando....; et mox S come muginj i senga capo. P. 72,
18 pro frater Sermo (!) de Comitissa, Q fr. Simon, S Simone. P. 78, 20
S add. (Bernardo) e de suoi compagni. P. 80, 21 S add. (sermonibus) per
uolontd. P. 68, 14 S et Q post ad litteram plura add. (e Speculo Perf.
c. 1, uti videtur cf. edit. cit. p. 269). — P. 67, 20 super premissis, S
promesse. — P. 30, 10 lege dicebat (uti Q), pro decebat. — P. 90, 28 item
cum Q prosternetur pro prosterneret. — P. 28, 10 Q servabo pro serbabo;
L c. 14 cum Q munere pro numere. — P. 27, 21 fratres. — P. 24 26 Q pau¬
peribus pro paupertate; 1. c. 16 Q Christus Iesus pro Christo Iesu. —
Lacuna p. 29, 8 suppletur ex Q et detectione [= retentione], et S reteni -
mento; illa vero p. 23, 8, sic ex Q (cui S concordat) qui nudi domino
extra secutum servierunt fide. — P. 21, 11 in titulo Q De confirmatione
regulae. — P. 19 1. 22 Q legata quaeque pro quoque. — P. 16, 21 lege
oportet pro opus. — P. 13, 2 hidicium pro indicium; 1. c. 28 inde etc. —
P. 89 Ioh. Peccam simpliciter auctor Commercii Paupertatis dicendus non
erat, cum hoc minime constet.
Editio ergo nova et diligens duarum primarum Tribulationum a cl.
v. F.T. curata, quamquam spem et exspectationem, ne dicam necessita¬
tem novae editionis aliquantum minuerit, eandem tamen non sustulit,
moxque integrae editioni vulgandae certo erit adiumento, subsidioque.
P. Miohasl Bihl, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
144
BIBUOORA PHIA.
1. Jacob Eugen, Johannes von Capistrano. I. Teii: Das Leben
and Wirken Capistrans. — Breslau, Max Woywod,
1903, 12°, pp. 214. (M. 2,70).
2. Idem, Ioh. von Cap. II. Teii: Die auf der Koniglichen und
Universitdtsbibliothek za Breslau befindlichen hand-
schriftlichen Aufzeichnungen von Iteden und Tracta -
ten Capistrans. I. Folge: Speculam clericorum. — De
erroribus et moribus Christianorum cum libello , qui
inscribitur: Planctus multorum Christianorum; Plan¬
ctas super errores religiosorum. — Sermones in sy¬
nodo Wratislaviensi praedicati. — Ibidem, 1905, 12°,
pp. 466. (M. 5).
3. Idem, Ioh. von Cap. II Teii: Die auf [etc. uti n. 2].... Ca¬
pistrans. II Folge: Materia triginta sex sermonibus
Lipsiae praedicata — Tractatas de cupiditate , Ibidem ,
1907, 12°, pp. 472. (M. 5).
4. Zden6k Nejedly, Ceska missie lana Kapistrana ap. Caso-
pis Musea Krdlovstv) Ceskdho. — Praha, (Prag) 1900,
LXXIV, 57-72; 200-42 ; 334-52; 447-64.
5. Hocedez, E. S. J., Nicolai de Fara Pt'aefatio in vitam
S. Joannis a Capistrano , ap. Analecta liollandiana , Bru-
xellis 1904, XXIII, 320-24.
6. Forster Gyula, Kapistran szent Jdnos arck&pe ap. Magy-
arorszdg MuemWkci. — Budapest 1905, 115-119 [Cf.
N° 13: Fdggeldk , p. 5-9].
7. Mietzschke, Wortliche Nachschriften von lh'edigten Kapi-
pistransy ap. Archiv fur Stenographie f herausgegeben
von Dr. Kurt Detoischeit , XLV, (Neue Folge I) Berlin
1905, 373-6.
8. [Lemmens, Leon. 0. F. M.]. Victoriae inii'abilis divinitus
de Tureis habitae , duce vener. beato Ioanne de Capi¬
strano series , descripta per Fr. loannem de Tagliaca-
tiOy illius socium et comitem atque b. Iacobo de Mar-
chia directa; ex cod. IX. F. 62 bibi. nat. Neapolitanae
nunc primum integre edita. Ad Claras Aquas, e typ.
Coli. S. Bonav. 1906, 16° pp. V, 128. (Extr. ex period.
Acta Ordinis Minarum , 1906, XXV, fasc. I-XI, fp. 28-31;
62-8; 108-9; 188-90; 228-9; 290-2; 322-5; 352-7; 399-404]).
9. Btihring, J., C rkuuden und Ausziige zar Geschichte Capi -
stranos arui des Barfiisserklosters zu Aimstadt , ap.
Alt-Amstadt , Beitrdge zur Ileimatkunde row A)*nstadt
und Umgegend, Arnstadt 1906, 2 Heft, p. 71-82.
10. Idem, Johans von Capistrano f des anddchtigen Vaters
Aufenthaet in Arnstadt 1452; 1. c. 83-95.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOORAPfllA.
11. Cessi, Rob., Notizie e documenti intoimo alia vita di S.
Giovanni da Capistrano , ricercati negli Archivi e nelle
biblioteche di Padova , ap. Bollettino della sacietd di
Storia Patria Anton Ludovico Antinori negli Ab?'uzzi,
Aquila 1908, an. XX, ser. 2% puntata XIX, 41-62.
12. De Kerval, L., Un Fr&re Mineur d*autrefois. Saint Jean
de Capistran t Woluwe, (Belgique) 268 av. de Tervue-
ren; Rome, 12 Via Giusti; Vanves, 16 route de Clamart
1908, 12°, pp. XXIV, 167. (1 Fr.).
13. (Anonymus) Kapistran szent Jdos levelezdse , in FiiggelAk:
(Appendice) p. 10-66 ap. : Schematismus almae Provinr
ciae S. loannis a Capistrano 0. F. M. in Hungaria ad
an. Christi mCMIX, Kolozsv&r, typ. S. Bonaventurae,
8°, pp. 42, XVII, 66.
1. Occasionem sumentes ab operibus cl. v. Euobnii Jacob recensendis,
aliorum quoque de S. Ioanne de Capistrano agentium notitiam, censu¬
rasque adunamus. E. Jacob, pastor ecclesiae, nunc protestanticae, S. Ber-
nardini Senensis Vratislaviae, ab ipso S. Ioh. de Capistrano 18martii 1458
fundatae, ob recurrentem ab hoc facto annum 450 uni , biographiae funda¬
toris conficiendae consilium laudabile ceperat. Vitam, quam an. 1906
publici iuris fecit, E. J. intendebat esse biographiam continuam, accu¬
ratam, scientificam. — Revera continua evasit in tantum, ut ab exordio
per 168 paginas decurrat, absque ulla in capitula etc. divisione. Facta
factis addens, praeclarissimi praeconis et celeberrimi thaumaturgi, qui
regna plura percurrens, populorum turmas miro impetu concitabat, ad
poenitentiam et conversiones provocabat, languentium copias sanabat,
curriculum vitae texit. Interseruit E. J. etiam considerationes quandoque,
sed acri calamo et pungente Capistranum persequens, et torvo quodam
oculo eius successus et mirabilia intuens. Suo modo diffidenti fontibus,
quos omnino synchronos habemus utitur, magis naevos ac defectus
quam dotes, virtutesque Capistrani conquirens attente, nec ipsi, nec
sui temporis ecclesiae parcens. Quodsi igitur ad facta eruenda prae¬
sertim ea, quae per Germaniam et Austriam praeclare gessit, inservi¬
tura sit biographia ista Capistrani, iudicia atque sensus auctoris, quae
minutatim hic refellere non iuvat, facile aequa lance discernet quivis
lector attentus. Capistranus utique sui generis « Sanctus * exstitit, ne¬
que schemate ullo, sive monastico, sive alterius ordinis concludi nec
comprimi potest. Quoad sanationes innumeras a S. Ioanne Capistrano
operatas concludit exclamando p. 47: < In qualem abyssum, non solum
superstitionis, sed etiam mendacii atque fraudis hic conspicere datur! ».
Aesi aegroti illi propriorum dolorum sentiendorum incapaces fuissent!
Quomodo tunc, quaeso, fama miraculorum Capistrani tot annos perdurare
potuit? Neque ultima ratio miraculorum explicandorum ab adversario
infesto Capistrani, scii, a Fr. Mathia Dtiring O. M. Conv. sumenda est.
Alia iudicia iniusta c£ p. 10 1. 1-8; p. 7 1. 28-5 et 24 1. 3: de studio
s. Scripturae 121 etc. etc. — Neque ullo modo Capistrani scripta hodie in
conventu Aracaeli latent, p. 25 1. 26 seqq. Nomina propria saepius pes¬
sime vertuntur; « Mona Pessulanus > apud quem Observantes an. 1446
Capitulum suum habuere, 19 1. 21, hodiedum vocatur MontpelUer! P. 18
1. 17 pro: « ad pede* Albemi • legas « in vertice Alvemae * etc. — P. 169-
Arckioun Frxmcucatwn Historicum. — Ah. III- 10
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBXJOGRAPHIA.
214 notae sive apparatum, quem dicunt, exhibent. In genere pro bio-
graphia sua texenda E. J. secutus est dissertationem 6. Voigt, Joannes
von Capistrano ap. Sybels Historische Zeitschrift, X, Mllnchen 1863,19-96;
cf. eiusdem Enea Silvio de?Piccolomini, II, Berlin 1862, 22-6; 178-83.
2. Melius longe cl. E. J. de S. Capistrano meritus est, magna cura
edendo aliqua scripta Sancti, quae ceteroquin rariora sunt. Primo loco
tomi II p. 12-166 Speculum Clericorum venit, quod [partim] Capistranus
qua orationem recitavit in synodo dioecesana in cathedraii Tridentina
22 april. 1439. Maximam partem, omissis penitus ornamentis rhetoricis,
consistit textibus ex utroque Corpore luris desumptis, in quibus versa-
tissimiis apparet Sanctus. Primo agit de dignitate sacerdotali, secundo
de sanctitate acquirenda, demum, et hoc qtiidem amplissime, de poenis
et censuris, quas incurrunt istas obligationes contemnentes. Miratur
editor p. 276-8 scientiam biblicam, theologicam et praecipue canonisti-
cam Capistrani! Addimus iam Fr. Bernardinum Aquilanum, in sua Chro¬
nica FF. Min. Observantiae, ed. L. Lemmens, Romae 1902, 33, 51, Ca-
pistranum nominasse: « optimum canonistam »! Citationes 995, quas Ca¬
pistranus hoc in opusculo instituit, editor summo amore et studio pro¬
secutus est, paginas 167-274 eis complens! Sequitur tunc, secundum
morem ab editore ubique servatum, paragraphus inquirens, quid opus¬
culum ad biographiam etc. Capistrani conferat, p. 275-8. — Opuscula
secundo loco in tomo II posita p. 282-410, ex iisdem duobus codicibus
ac Speculum Cler. exemplata, ipse editor ope tertii codicis Dessaviae
(Dessau) adservati recognovit esse non Capistrani, sed celebris Ia-
cobi de Erfurdia (Jtiterbock, de Paradiso, de Clusa etc.; cf. Hurter.
Nomenclator Utt. II*, Oeniponte 1906, 963-66). Imo codex iste tertius,
aliis completior, contra S. Capistrani miracula invehitur; cf. p. 407:
« Videndum est etiam, ut opera, miraque facta, dicta sint vera et per¬
fecta, non apparentia.... sicut etiam nuper fama volavit, < ut > quod
quidam (glossa: hic loquitur de Capistrano) plures sanavit per contactum
quarumdam reliquiarum, et experientia compertum est, numquam aliquem
recte et plene fuisse sanatum. Et tamen absque debito examine clama¬
verunt socii illius ad populum nunciantes, quasi [quia] sanatus esset iste
vel illa et receperunt instrumenta infirmorum pendentes in ecclesiis eorum,
praedicantes mirabilia magna, quorum nullum erat verum... et tamen
nullus contradixit >. Ceterum opusculum De erroribus etc. Iacobi Erford.
O. Cist. iam 1488 prodierat Lubecae, nec certe in inscriptione libri Ca¬
pistrano tribui amplius debuit.
Sermones duo, tertio in loco vulgati, 412-444, Vratislaviae, ubi Ca¬
pistranus degebat a 13 febr. — 90 april. 1453, habiti sunt, mense februario
1458, uti «videtur. Uterque sermo revera unum solum efformat, cuius
pars prior (i. e. sermo I) e Speculo clericorum extractus est. Eos inve¬
nit E. J. in codicibus Bibi. Univ. Vratisl. sign. I F. 274 et I Q. 884.
P. 444-460 citationes 65 Oratoris exhibet modo suo nimis diffuso. — Quo
longius in exemplandis opusculis istis progressus est diligens editor, eo
familiarior et tutior factus esse apparet. Errata tamen plurima occur-
runt, licet ab attento lectore in genere corrigi queant. Pauca, eaque
correcta, adnotamus: P. 16 1. 24: vitam transigere; P. 17, 16 om. acce¬
dunt ; et lege gratiosum pro gloriosum, uti et codd. ABC [cf. infra]
habent 13, 15 Collosens; 80, 26 fragrantia; 37 per tribum (pro tribuno )
Levi; 48, 26 degradatis; 58, 18 laqueus; 99, 15 falsificantibus ; 118, 25
percusseiit; 286, 25 rationabili; 291, 9 eius; 302, 19 prelaturas; 382, 22
poenitentiam, etc. etc. — P. 930, 18; 368, 27 de S. Antonio abb. agitur
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
HEBU06RAPH1A.
147
(non de Patavino) et locus habetur Acta SS. lan. II, 608; — P. 34, 26-7
non allegatur hymnus: Salvete; cf. 172, sed est antiphona illa e Comme¬
morat. communibus. — Saepe textus scripturales, ad quos Capistranus
alludit, non agnovit editor, quod mirum ceterum nullatenus est: P. 291
1. 16: Ps. 65, 5; p. 298, 24: Gen. 6, 12; p. 326, 1: Sap. 5, 21 etc.
Ad rem addimus etiam alios sermones tunc temporis a S. Capistrano
Vratislaviae habitos in codicibus inveniri. Exstat v. gr. in Cod. Vaticano
Palatino 469 (saec. XV) « Iohannis de Capistrano Passio domini nostri
Ihesu Christi edita et predicata in Zvratisiania (sic! lege: Vratislavia)
anno domini MCCCCLIII. Tempore in codice indicato, Capistranus re¬
vera Vratislaviae concionabatur (cf. supra).
Occasionem nacti, codices a S. Ioh. de Capistrano collectos et in
patrio conventu adservatos perlustravimus, quorum tres Speculum Cler.
continent scii. Codd. II, XII, X, (eos respective A, B, C nominamus),
quique ostendunt statim, quam incommode editor pro Spec. Cler. se ad
solos codices Vratislaviae in Bibliotheca Regia et Universitatis adservatos,
limitaverit: scilicet ad duos 1 F. 164 et 1 F. 545;' postea etiam textum
editionis Venetae 1580, quam V appellamus adhibuit. Quia vero p. 94 et
126-143 (ed. Jacob), alium numerandi ordinem V exhibet, suspicatus est J.
editorem venetum ordinem illum suo arbitrio invertisse. Sed falso qui¬
dem. Quia A et C eundem plane ordinem exhibent ac editio nova, se¬
quens codices Vratisl.; B vero ordinem editionis V prae se fert. Patet ideo
duas recensiones Speculi der. esse distinguendas, quae sola inversione
aliquarum partium secundariarum inter se differunt. In lectionibus var
riantibus praeprimis B se conformat V; saepe etiam A et C item se¬
quuntur V. — A B C titulum et occasionem Speculi expresse praebent:
Incipit Speculum Clericorum. Sermo ad clerum in synodo tridentina edi¬
tus per fr. Ioh. de Cap. ord. min. an. dom. MCCCCXXXIX de mense
apriUs recitatus in ecclesia cathedrali die 22«.
3. Volumen tertium operis E. J. seu Partis II, series II, ut ipse illud
designat, imprimis non, uti titulus portendit, 36 sermonum materias
Lipsiae, ubi per Adventum usque ad 20 novembr, 1452 morabatur San-
ctns, sed tantummodo compendium unius sermonis 7-12, et textum alte¬
rius praebet. Tertii sermonis anonymi compendium, in eodem codice con¬
tentum, quod in notis p. 21-3 J. evulgat, iure quidem Capistrano tribuit
editor. Codex ergo ille III F. 14 Bibi. Univ. Vratisl. valde mutilus est. —
Sequitur index 2841 et tractatus ipse de cupiditate 42-340; notae 341-60,
denique quid de S. Capistrano doceat inquiritur 461-70. Etiam hoc in
tractatu scientia vastissima Capistrani explicatur Canonum Corporis iuris
can. et civilis, qui iterum maximam partem totius operis efficiunt. In hoc
tractatu editor diligentissimus 1291 citationes enumeravit, digessit et
adnotavit, p. 341460. Textus ipse castigatior prodiit quam in vol. II; in
animadversionibus quoque animus editoris paulatim magis aequus evasit.
Cum editor p. 471-2 Errata-Corrige subi unxerit, ab aliis subnotandis
ultro abstrahimus. Textum suum desumpsit e codd. Bibi. Univ. Vratisl.
m Q. 1; HI F. 4 et I F. 244.
In codicibus Bibliothecae S. Ioannis Capistrani ter saltem invenitur
hoc opus: Cod. XIV, VI atque XXVIII, quos XYZ resp. nominamus.
Tres isti inter se maxime conveniunt in accidentalibus contra lectiones
editionis, quas plurimas enumerare possumus: v. gr. 329 1. 6: coniun-
ctos proximos pro convinctos. — X fol. 116 r aliqua omisit, p. 329, 831,
338. Y Z alium prorsus explicit habent, quod 339 1. 27 subiungunt post
< penalitatem etc. »: Restat nunc 3 A pars principalis, que dicebatur per -
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BCBLIOORAPHIA.
148
terribili# iniquitatis confusio, [cf. edit. p. 83, 1. 1-10!), ubi breviter acten-
dendum, quod ex eo etc.: sic Y fol. 167 r, Z fol. 48 r etc. sed non nisi
pauca addentes, et expliciunt: medicinas multorum exprimentia (Z experi¬
menta) membrorum». Ex his ergo apparet in codicibus Vratisl. totam
tertiam partem principalem de confusione avaritiae deesse penitus; in
tribus vero codd. Capistranensibus nonnisi huius tertiae partis initium
inveniri. — Quia insuper editor iuxta glossam cod. II Q. 1 , * sub Fre-
derico tercio imp. 1450 * huic anno istum Tractatum adscripsit p. 461,
notemus oportet codices X, Z occasionem et tempus operis, alio et cer¬
tiore modo indicare: Z fol. 1 ra: * In nomine... Incipit tractatus contra
cupiditatem (X add. seu avaritiam ) ad instantiam et requisitionem ma¬
gnificorum... dominorum quorumdam militum et doctorum ac nobilium
civium Veronensium editus per me fr. Iohannem de. Capistrano ord. min.
minimum et indignum anno domini MCCCCXXXVIII die 26 mensis
februarii prime indictionis, die mercurii cineris in capite quadragesime;
premittitur tamen [i. e. in Z f. lr. a-b] quoddam consilium de... [heredi¬
tate et dirigitur:] Magnifico... viro Zacharie Bembo... potestati civitatis et
districtus Veronensis...».
Revera anno 1438 dies cinerum fuit 26 febr. et
indictio prima. Titulus in Z insuper videtur esse a manu ipsa S. Iohan-
nis conscriptus. Ipse enim saepissime titulos vel subscriptiones operum
propria manu notavit, uti Codices Capistr. demonstrant. Manifestum est
ergo dictum tractatum fuisse quadamtenus materiam sermonum quos
an. 1438 Veronae habuit. Hoc exordium ap. Jacob, 42 iam innuerat:
« .... Ut discuciamus... materiam quanto brevius poterimus... de die in
diem prosequendo etc. *. Veronae certo an. 1438 Capistranus concionatus
est; cf. Wadding, ad an. 1438 n. 10.
4. Z. N. enumeratis fontibus et disquisitionibus, quarum optimam
censet illam Voigt, iam sub N"'l allegatam, describit facta S. Capistr an i
Austriam, Moraviam, Bohemiam, Poloniam, Germaniam peragrantis,
1451-54; quomodo cum Hussitis tractaverit, quosque conventus funda¬
verit vel ipse vel alii paulo post per Bohemiam ac Moraviam. Inquirit
deinde in methodos missionis bokcmicae S. Capistrani (uti titulus lert),
quomodo ibi vixerit ac praedicaverit. Tunc doctrinam eius, praesertim
in scriptis contra Hussitas contentam exponit, atque causas, cur apud
Bohemos Hussitas nihil profecerit.
5. E. H. e cod. Sessor. 125 (al. 1880) Bibi. Victoris Emmanuelis Ro¬
mae et e cod. 95 (I. h. 1-3 olim -f- i. 7) primus edit Prologum Fr. Ni¬
colai de Fara, 0. Min. in Vitam S. loannis a Capistrano, editam ap.
Act. SS. Oct. X, 439-83. Clare profitetur Fr. Nicolaus, « qui eius (ait)
peregvitiationis sex annos comes individuus fui, qui secum [i. e. Sancto]
Italiam... Alamaniain... Bohemiam... Poloniam peragravi » (p. 232), contra
quorumdam Sancti « detractorum... oblatrantium, venenata labia... conten¬
dentium hunc Dei virum fuisse iracundum et honoris avidum » (cf. A. SS.
1. c. 381), se vitam scribere velle sinceram.
6. F. G. describit ac publicat imaginem S. Capistrani, quam authenti¬
cam, uti videtur, an. 1459, i. e. anno tertio solum post obitum Sancti pinxit
artifex venetus BartholomaeusVivarinus et quae nunc Parisiis in musaeo
Louvre conservatur. Cf. P. Flat, Les premiers Venitiens, Paris 1899, 40ss.
Capistranus senex macilentus figuratur, sinistra librum tenens, dextera
autem vexillum, quod una ex parte Crucem largam habet, ex altera
S. Bernardinum Senensem exprimit. Fascia superius evolata inscriptio¬
nem hanc fert: deo • autbm • cratias • ytu • dedit • nobis • victoriam •
1*EK YHUSUM • CHRISTUM * DOMINUM * NOSTRUM.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLI0GRAPH1A.
Subtus post Sanctum legitur alia epigraphe:
beatas iohannes * de * capistr ano * ordinis • mi
norum de observanda obyt • 1456 • die
vero * 23 • ottobris • in Vuylac vngarie •
Qua in epigraphe transcribenda errores etc. a F. G. lectos et 1. c.
[sub n. 9J p. 7 repetitos, uti ant pro autem, quae vox in plica fasciae
est, etc. ultro correximus.
7. Quia Ioh. Regularis, in Chronie. Belg. refert, quod Frater Minor
orationes et sermones prolixos Capistrani: « de verbo ad verbum ... et in
membrana seriem sermonis audiendo conscripsit *, M. inquirit, utrum
scriba ille stenographia quadam usus sit. Concludit autem hoc nequa¬
quam obtinuisse, quia usus notarum Tironianarum iam diu ante saec. XV
obsoleverat. Fieri ergo non potuit, ut Frater ille, licet scriba velocis¬
simus, tenorem sermonum Capistrani ad verbum scripto mandaret.
8. Fr. Iohannes de Tagliacotio O. M. comes S. Capistrani, narrationem
triplicis victoriae apud Belgradum de Tureis, auctoribus praesertim S.
Capistrano ac Ioh. Hunyade reportatae (14-22 iul. 1456), in forma epistolae
longioris, ad S. Iacobum de Marchia datae, scripserat, quam sat men¬
dose Waddingus, Annales ad an. 1456 n. 42 vulgaverat, et inde Bollan-
distae Act. SS. Oct. X p. 366-80; § 27-30 repetiverunt. Hanc forma longe
meliore e codice Neapolitano primum integram edidit Fr. L. L. O. F. M.,
quin controversias de vero duce seu salvatore in tertia pugna ante moenia
Belgradi pugnatae discutiat. Aliquando vero lectio Waddingi nobis prae¬
ferenda videtur, v. g. 76' castra tristitia complentur; 85' compressus; 86'
igne non exstincto. Notandum, quod narrator p. 125 refert de cantilenis,
pugnas illas celebrantibus, de libris Sancti una cum reliquiis Sanctorum
ac maioribus bombardis in interiore castro servatis, p. 71 etc.
9. J. B. libros « receptorum et distributorum » urbis Arnstadt in Thu-
ringia, qui ab an. 1440-60 servati sunt, perlustrans, invenit etiam sin¬
gula expensa, facta occasione adventus S. Capistrani in eam urbem, in
qua 27 augusti 1452 praedicavit ac unde die 28 aug. iam Erfordiam
abiit. I\ 71 expensa edit, quae alia occasione inter Miscellanea AFH
proferemus. De fructu spirituali, quem Sanctus ibi operatus est, libri
illi receptorum, etiam poenas sive multas enumerantes, iudicare vix
sinunt, quia istiusmodi multae anno 1452, 1454 atque 1455 nullae, anno
autem 1453 una sola habetur; sed neque 1443, 1449, nec 1451 ullae datae
fuerunt et 1450 item una sola, p. 93. — Christ. de Varisio in Vita S. J . de
Capistrano ap. Act. SS. Oct. X, 525 de Sancti mirabilibus Arnstadii factis
loquitur, lugens quod, * non fuit, qui scriberet • p. 74. — P. 75 n. IV epi¬
stolam refert, qua consules Arnstadii a Pio II canonizationem Capi¬
strani efflagitavere, cf. Wadding, ad an. 1462 n. 58 unde eas sumpsit
et C. A. H. Burkhardt, Urkundenbuch der Stadt Arnstadt, 1883, n. 636. —
P. 75 n. V pro historia conventus Observ. Arnstadii extracta dat e Chro¬
nica conv. O. F. M. ad S. EUsabeth prope Isenacum, ed. M. Bihl, O. F. M.,
Fuldae 1906, p. 172. — P. 76-8 alia e Compendio chronologico Prov. Saxo •
niae, 1873. — P. 78-9 ex Anal. Franc. II, 288 etc. — P. 80-82 ex E. Jacob
(cf. supra n. I) Itinerarium Capistrani per Germaniam et Austriam colligit.
10. Idem, usus fontibus praedictis et narrationibus eorum, qu,ae aliis
in urbibus Germaniae facere solebat Capistranus, narrando refert, quae
Sanctus Arnstadii gessisse videatur. De fructu spirituali (p. 93) supra
iam sub n. 9 diximus.
11. C. R. plura nova documenta circa actionem Ioannis Capistrani
Patavii vulgat. Paduae an. 1460 iam praedicaverat, (cf. Chr. a Soldo, ap.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BTBLIOGRAPHIA.
160
Muratori, Rer. It. SS. XXI, 866); et 8 april. 1460 consilium urbis sta¬
tuit, Festum S. Francisci Assis, in foro semper celebrandum. Cessi,
p. 42: ex Arch. civic. Pad. Acta Consilii II, 249. — Ad hunc etiam annum
1460 refertur doc. II, p. 49-61,- ex Arch. Notarii. Pad. Alvuri Tor-
resan, Instrumenti, III, 74. In hoc exponitur: quod Sibilia, uxor quon¬
dam Baldi de Plombino, suo testamento « hospitali S. Francisci de Pa¬
dua » quod spectabat ad Collegium Iuristarum Paduae, inter alia cam¬
pum « extra portam S. Sofie in contrata PurcUie * reliquerat. Sed ad
c instantiam et requisitionem Fr. Iohannis de Capistrano, tunc predir
cantis in civitate Padue » Collegium Iuristarum concessit dictum cam¬
pum « pro ibidem construendo unum monasterium pro Fratribus [3fm.]
sub vocabulo S. Francisci de stigmatibus, ad quem locum [campum seu
hortum] dicti Fratres volebant se transferre, dicentes tunc temporis [1460,
tempore pestis] eorum ecclesiam et monasterium contiguum dicto hospi¬
tali, esse dictis fratribus periculosum presentia [C. R. praesenti] pestife¬
rorum, qui coTiducuntur ad dictum hospitale *. Nunc vero 1460 Collegium
illum campum inalienabilem repetiit, quia Fratres conventum ampliare
vellent; qui campum etc., hospitali restituerunt, et pro donatione et ca¬
ritate 176 ducatos receperunt. — Doc. I. p. 49 (e Mus. civ. Pad. acta Con-
sil. III, c. 6.) 1460, 28 Dec. Quia in adventu S. Capistrani Paduam •fer¬
ctum fuerit pi'o honore eius nomine civitatis certum exbursum ipsi Do¬
mino Fratri Iohanni, et in eius recessu ipse... remanserit debitor aliqua¬
rum personaimn pro expensis oris factis per ipsum d. fr. Iohannem et
socios... Padue... (scii.) libr. LX vel circa » statuitur 84 votis (uno con¬
trario !) illa solvere « de denariis civitatis ». — Doc. III p. 60 (e Mus.
civ. 1. c. IU, 16.) 1461, mart. 1. Quia Capistranus misit Paduam iam
circa 60 « conversos » et alii sint venturi, ut ibi habitum S. Francisci
suscipiant, statuitur pro horum victu expendere usque ad libras 100
parv., votis 76, nullo in contrarium dicente. — Doc. IV p. 62-8 (e MS.
2029 Bibi. Univ. Pad.) 16 april. ?? Epistola Capistrani scripta « audita
missa in capella s. palacii * ad Fr. Antonium de Bitonto O. F. M. Se
excusans, quia hoc hesternis litteris non potuerit addere, Capistranus
ei notum facit, quod Papa moniales « que pro treciis delatis de capUtis
non infexis [?] propriis capitibus * ex constitutione Iohannis XXII excom-
municatae erant, absolvi posse, concessit sibi vivae vocis oraculo. — Doc.
V. p. 68-4. (Cod. cit.). Venetiis 20 april. 1461. Idem eidem eandem con¬
cessionem « Eugenii IV » denuo confirmat. — Doc. VI, p. 64-6. (Cod. 510
eiusd. BiW.).Wiennae 7 iul. 1451. Capistranus Udalricum Wentunschuch [?],
benefactorem FF. Min. eiusque familiam in communionem suffragio¬
rum etc. trium Ordinum S. Francisci suscipit. — Doc. VII p. 66-6. (Ex
eod. cod.). Wiennae 22 dec. 1464. Idem eandem gratiam dat Ioanni Hacke,
Canonico Tarbatensi. — Doc. VIII, p. 67-62. (E cod. 475 eiusd. Bibi.) Con¬
silium anonymum de vescendis, emendis et vendendis carnibus anima¬
lium a Iudaeis mactatorum, p. 66-7, quod sua discussione canonistica
subnexa p. 69-62, Capistranus absque peccato fieri posse negat. — Non satis
curavit editor textus a se editos, v. gr. p. 66 1. 4 et 66 1. 17 lege poe¬
nitentiarum pro premiarum et primarum! 58, 1. 6 (infra) Avenionensi
pro Amonensi; 51, 1. 13 litteris (f) pro literibus! 48 n. 1 penitentiales pro
proemiales. — P. 47 tenorem Doc. VI et VI erronee explicat editor.
12. Non documenta ignota vulgare, sed Capistrani vitam, actionemque
ad vivum depingere sibi proposuit cl. L. de K. Modestia eum a bio-
graphia completa Sancti texenda arcuit, verum eruditionem in notis ne¬
quaquam neglexit bic biographus, rapido calamo, eoque habili Capistra-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BZBUOeBAFHU.
151
num describens. Capitibus sex virum, eiusque gesta perstrinxit, de < San¬
cto » disserens 1-17; de « Reformatore Ordinis Min. * 18-36; de < Apo¬
stolo * 38-67; de « Inquisitore * 68-90; de « Theologo » 91-120 (ubi tamen
editiones E. Jacob negligens, solum exponit, quid Sanctus de Papae au¬
ctoritate senserit), atque demum de « bellatore > 121-140. Problemata nova
non prodit, sed lectu gratus exsistit liber istiusmodi alacer, digressus
rariores continens, quam editio prima eiusdem libri, de qua in titulo
nihil, et in prooemio parum dicitur: St. Jean de Capistran, son si&cle et
son influence, Bordeaux, chez les Soeurs Franciscaines et Paris, chez
Haton, 1887, 12°, pp. XX, 182. Eiusdem versio italica prodierat Hornae
1887: S. Giovanni da Capistrano, suo secolo e sua influenza. Traduzione
dei P. Giacomo da Castelmadama, in-12", pp. 294. Maxima differentia
inter editionem utramque an. 1887 et 1906 in eo est, quod mira, mi¬
rabilia etc. in nova editione longe pauciora narrantur. — Ea quae
d. L. de K. in ed. 1 cap. I p. 1-6, stirpem gallicam Patris S. Capistrani
propugnans dixerat, in edit. II in appendicem p. 141-9, magis dubius
tamen, relegavit, ubi etiam p. 150-8: de reliquiis Sancti, (de quibus cap.
VII edit. I, p. 145-53). — Aliae appendices editionis I, praeter Chrono-
logiam 167-9, (quae est ed. II, 159-61), scii.: S. J. de C. et la Soctitt mo¬
derne 156-61, Une pritre de S. J. de C. 168-6; et Liturgia Sancti 171-7 in
edit. II praetermissae sunt. — P. XX, Bonifinius prodiit Basileae 1543. —
Lipse p. 29 est utique Leipsig. — Utinam L. de K. probaverit tantum
iniiuxum Defensorii III Ord. Capistrani, quantum illum 35s. praetendit.
— P. 115 s. dicta de praedicatoribus iam. p. 66s. repetuntur; cf. et VII. —
P. 66 1. 8 legas Ange pro Antoine de Ckivasso. Quae de Spiritualibus et
de Observantiae initiis habet p. 24 s. parum accurata sunt. — De Mar-
tino [?] de Grabowo loco p. 66 cit. (Wadd. an. 1531 n. 8), nihil habetur;
nominare forsan voluit Fr. Uriel de Grabow, de quo Wadd. 1623 n. 38.
De origine et stirpe patris S. Capistrani proxime dicturi sumus, do¬
cumentum hucusque incognitum, ipsius scilicet Sancti manu certe con¬
fectum, et ideo controversiam decidens prolaturi.
13. Praeter morem communem in «Schematismis» Provinciarum
publicandis servatum, iste Hungaricus partem quoque historicam ad¬
nexam habet, collectionem 78 epistolarum a plurimis, Hungaris praesertim,
ad S. Ioannem Capistranum directarum, vel eum tangentium. Singulae
hic enumerari non possunt. Illustrant autem actionem sancti et efHca-
cissimi praeconis per Hungariae plagas, ubi semper summo affectu ve¬
nerabatur et adhuc veneratur. N. 3—11, 13, sunt Ladislai, regis Hunga¬
riae ; n. 33-36, 54, 68, 64, 70, 72 sunt Ioh. de Carvajal, Cardinalis S. An¬
geli, apostolicae sedis tunc in Hungaria legati; n. 29, 37, 42, (80) Iohan-
nis Hunyadis; aliaeque plures magnatum aliorum Hungariae. N. 45 Im¬
perator Capistranum de rebus in Hungaria gerendis certiorem reddit.
N. 62 Fr. Ioh. de Taliacotio ad Sanctum scribit, hic etiam uti in sua
Narratione [cf. N” 9], p. 21, 93, 123, dicta italica latino sermoni commi¬
scens. — N. 76 iam dictus Legatus 1456, oct. 27 i. e. 5 dies post obitum
3ancti sub excommunicatione prohibuit, ne quis socios S. Capistrani im¬
pediret, quominus res eius in patrium conventum reportarent. Quia,
ait, « Disposuit fr. Iohannes ipse, auctoritate summorum Pontificum ful¬
tus, ut reliquie et \ibri et alique alie res ad usum sui [ed. sue] concesse
post eius obitum ad locum de Capistrano reportentur, ut est antiqua st
honesta consuetudo ipsius ordinis semper [?] servata *. — Ultimo loco venit
epistola, absque nota temporis, Blasii Kurthi de Baczmegie ad Sanctum,
in qua B. K. aperte petit plura ab eo miracula operanda in se ipso « pa-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
152
BIBLIOGRA PHIA.
ralytico », in aliis atque in quodam suo familiari, qui < qnandam ranam
deglutivit et stat in guttere, quam nescimus cuiusmodi materia sit»(!!)
— Editor epistolarum harum ubique locos, ubi prius vulgatae erant, in»
dicare debuit. N. 1, i. e. Bulla cruciatae Eugenii IV (1444, ian. 25) mu»
tila exhibetur; integra autem, et quidem cum Capistrani mentione, ap.
Wadding, ad an. 1444 n. 46, (XI*, 211 s), habetur. Errores in editione
non desunt: P. 66 1. 9 reciperetis(f) legendum pro repereretis. N. 781. 7.
desudent pro desuderunt. N. 78 1. 6 coram pro cum. P. 64. 1. 16 lege be¬
nignissimae manus. P. 29 lege Capistr. trumph. p. 609-10. N. 1 1. 9 Ca-
latraven; 1. c. 11 consulibus etc. Folium, titulum Schematismi praecedens,
exhibet effigiem 8. Ioannis de Capistrabo, de qua supra n. 9 sumus locuti.
P. Miohael Bihl, 0. F. M.
1. Hoogeweg, H. Dr., Archivrat. Verzeichnis der Stifter und
KlOster Niedersaehsens vor der Reformation. — Han¬
no ver und Leipzig, Hahn‘ sche Buchhandlung 1908, in-
8°, pp. VI, 154.
2. Schmitz-Kallenberg, L. Monasticon Westfaliae . Verzeich¬
nis der im Gebiet der Provinz Westfalen bis zum
Iahre 1815 gegrundeten Stifter , KlOster und sonstigen
Ordensniedeidassungen. — Mdnster, Coppenrath 1909,
in-8°, pp. VI, 108.
Ex multo tempore inter historiae peritos Germaniae desideratur
elenchus vel catalogus conventuum et monasteriorum, quae elapsis sae¬
culis innumera fere per omnes huius imperii provincias exstiterunt. Plu-
res iam pro diversis regionibus conscripti erant catalogi; ultimis hisce
temporibus viri doctissimi duos novos ediderunt elenchos, qui magnam
historiae nostrae aderunt utilitatem.
Hoogeweg enumeravit conventus quoscunque, qui ante tempora Lu-
theri fuerant in provincia Hannover et adiacentibus territoriis, quae
tunc constituebant Saxoniam inferiorem (Niedersachsen). SchmUz-Rair
lenberg vero omnes domus religiosas, quae ab initio usque ad annum
1816 in provincia hodierna Guestfaliae fundatae sunt, sedulo indagavit.
Uterque primum brevissime historiam, deinde fontes, dooumenta, chro¬
nica, libros, qui de singulis conventibus tractant, indicavit et plures in¬
dices accurate conscriptos addidit.
1. In Saxonia inferiore medio aevo fuerunt 17 conventus ordinis Mi¬
norum: Braunschweig, Bremen, Goslar, Gflttingen, Grossfaldern, Ham-
burg, Hannover, Hildesheim, LUneburg, OsnabrUck, Stade, Celle, Ganders-
heim, Lemgo, Osterode, Stadthagen, Winsen a. L. Sex ultimi conventus
pro fratribus Observantibus fundati sunt. Hoogeweg pag. 86 in conventu
Grossfaldern (Emden) fratres « Gaudentes » habitasse dicit, quos tertiam
quandam Minorum familiam fuisse putat; Gaudentes diversis Germa¬
niae locis nuncupabantur Conventuales sive Minores non-reformati.
Marquardus ex. gr. Spirensis episcopus (1660-1681) in relatione Romam
transmissa scribit: « Est in civitate Spirensi monasterium fratrum Mi¬
norum (quos Gaudentes vocant), a iurisdictione episcopali exemptum et
senatui Spirensi sublectum planeque ruinosum (1)». Permagna est diffi¬
cultas in nominandis conventibus, qui a Conventnalibus saeculo XV ad
(1) Archivum Vaticanum, Aim. I t. 8 fol. 625.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BTBLI06EUPHLA.
158
Observantes transierant. Plures apud auctores hac in re inveniuntur
errores; nonnulli etiam ab Hoogeweg sunt recepti. Conventus Gttttin-
gensis 1462 et Luneburgensis 1489 fratribus Observantibus traditi sunt(l).
Conventum Hamburgensem ad Observantium familiam post annum 1517
pertinuisse, elucet ex Chronico Monasterii Ribbenicensis a Fratre Lam-
berto Slagyert conscripto, qui ad annum 1522 refert, in conventu hoc
celebratum esse capitulum provinciae sancti Ioannis Baptistae a provin¬
ciali Fr. Gerardo Funck(2). Ex eodem etiam Chronico deducere possu¬
mus, conventus civitatum Braunschweig et Hannover dictae provinciae,
ideoque familiae Observantium fuisse ^3).
Unum solum monasterium sororum S. Clarae Hoogeweg nominat,
quod fuit in civitate Einbeck, et quatuor domus sororum tertii ordinis:
Celle, Detmold, Gbttingen, Hameln.
2. Multo maiorem numerum conventuum triplicis familiae seraphicae
Schmitz-Kallenberg afferre potuit, quippe qui et saecula XVI usque ad
XIX respexerit. Praeter plures domus Annuntiatarum, sororum S. Clarae
et tertii ordinis, 14 enumerantur conventus Observantium, 11 Conventua-
lium ac 10 Capuccinorum. Observantes praeterea 13 residentias seu mis¬
siones et Conventuales plures domus pro colligendis eleemosynis ( Ter -
minei ) habuerunt. Conventus Observantium fuerunt in civitatibus At-
tendorn, Bielefeld, Dorsten, Geseke, Hamm, Mtlnster, Poderborn, Reck-
linghausen, Rheine, Rietberg, Siegen, Vreden, Warendorf, Wiedenbrtlck.
Conventus Siegensis anno 1534 fuit suppressus, fratribus fortiter pro
ecclesia catholica decertantibus expulsis. Conventus Dorsten, Paderborn,
Rietberg, Warendorf, Wiedenbrtlck adhuc a fratribus nostris inhabitan¬
tur; reliqui ineunte saeculo XIX a gubernio occupati sunt. Ubique
Schniitz-Kallenberg maxima cum diligentia et rerum peritia omnia do¬
cumenta et chronica indicavit, ita ut vix aliquod desideretur. — Historia
Provinciae Thuringiae a Fratre Adamo Bllrvenich scripta, quae p. 73
citatur, non in conventu Fuldensi, sed inter libros a cl. Binterim relic¬
tos in bibliotheca civitatis Dusseldorpiensis asservatur. In hoc libro
Btlrvenich plura documenta ad historiam conventus Attendornensis af¬
fert; confer etiam • Nachrichten Uber das hbhere Schulicesen zu Atten¬
dam vom Anfange des 17. JahrhundeHs bis zur Errichtung des Progymna-
siums daselbst », in relatione progymnasii pro anno 1857-1858; quo loco
p. 18 sqq. plura de schola ibi a fratribus nostris instituta dicuntur.
Speciali cum laude nominamus notitias, quas auctor de pluribus ter¬
tii ordinis domibus praebet. Inter tot ex ampla historia Franciscana
quaestiones difficiles quaestio de tertio ordine regulari peculiares praebet
difficultates; vix enim adsunt monumenta et memoriae. In Germania,
(1) Cfr. librum nostrum NiederaOchsiache FranziaknnerklOster im Mittelalter,
Hildesheira 1896, p. 21 et 22.
(2) Chronioon denuo editum est a Fr. Teohen in primo tomo Mecklenbur-
gieche Geechirhfaquellen, Sohwerin 1909, sub titulo Die Chroniken dea Kloatera
Ribnitz. Cfr. ib. p. 56 et 128.
(3) P. 128 enim refertur, provinciam 8. Ioannis Baptistae 1521 in Neubran-
denburg celebrasse capitulum: aliunde Vero scimus — cfr. librum nostrum
supra citatum, p. 58 n. 1 — in hoc capitulo interfuisse conventum Brunsvi-
oensem, in specie fratrem Eberhardum Runge, qui postea (1. o. p. 06) habitavit
in conventu civitatis Hannover. — Hinc oorrigenda sunt quae diximus in
BettrOge zur Qeachachie der aOchaiarhen Franziskanerprovinz vom hl. Kreuze, Dtis-
seldorf 1909, p. 188, H&mburg, Braunschweig, Hannover Conventualibus tri¬
buentes.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
154
BIBLIOGRAPHIA.
praesertim ex saeculo XV, plurimae domus dicto ordini fuerunt, quarum
vestigia plerumque tantopere evanuerunt, ut vix nomen et recordatio
supersit. In solo territorio provinciae Coloniensis cl. P. Patritius Schla-
ger in suo libro GeschicMe der ktilnischen Franziskaner-Ordenxprovinz
wdhrend dea Reformationxzeitalters, Regensburg 1909, egregie conscripto
9 domus fratrum et circiter 70 domus sororum tertii ordinis enume¬
rare potuit. Historia tertii ordinis regularis, in specie tribulationes a
multis domibus saeculo XVI perpessae, adhuc scriptorem adspectant.
Monasticon West foliae historiae nostrae studiosis magnam praebet
utilitatem. Clarissimo auctori enixe pro labore suscepto gratias agimus.
P. Leon. Lemmene, 0. F. M.
Reisch, P. Chrysogonus, 0. F. M. — Geschichte des Klo-
sters und der Kirche St. Dorothea in Breslau , nach
nieist ungedruckten Quellen bearbeitet. Mit 28 Illustra-
tionen und einem Lageplan. — Breslau, Goerlieh & Coch
(Rudolf Sprick) 1908, in-8° pp. XII-425, (M. 5,00).
Opus erudite, lepideque compositum R. Patris Reisch, cui iam de¬
bemus opusculum Kurze Geachirhte der FranzLskaner in Breslau, Bres¬
lau 1900, nobis donavit describendo et illustrando fata ecclesiae, con¬
ventusque annexi S. Dorotheae Wratislaviae (Breslau in Silesia). Eccle¬
sia haec pulcherrimo stylo, uti aiunt, gothico posteriore constructa, fun¬
data a. 1351, cooperante Carolo IV, rege Bohemiae et Imperatore Ger¬
maniae, Eremitis S. Augustini tradita est in quorum manibus usque
initium saec. XVI mansit. Plura curiosa hac ex periodo enarrantur, ex.
gr. «bellum de cerevisia» pp. 16-18). Augustiniani Wratislavienses,
proh dolor, fere statim doctrinas confratris Wittenbergensis, Martini
Lutheri, receperunt, et sic ecclesia S. Dorotheae derelicta et devastata
est. Parum post Fratres Minores Conventuales S. Iacobi, Praemonstra-
tensibus traditi, occupaverunt ecclesiam et conventum S. Dorotheae
(1530, 10 ian.). Sed nec hi resistere potuerunt (pp. 61-67) et magnificus
conventus, solo relicto P. Martino Bonengel, 1534, 30 oct. municipio
traditus est, (cf. Instrumentum p. 399-02); sicque cum ecclesia certae
ruinae devotus videbatur. Revera 80 annos municipium Wratislaviense,
novae religioni deditum domum Dei usui profano tradidit, donec decreto
imperatoris Mathiae, 10 nov. 1612, Fratribus Minoribus Conventualibus
Prov. Bohemiae, restituta est. Conventuales ad saecularisationem usque,
a. 1810 in Silesia in effectum deductam, perstiterunt ibidem. Auctor plura
ex hac periodo, quae nostra magis intereat, nova attulit ex monumentis
ineditis diligentissime collecta.
Notatu sane dignum est apud cives Wratislavienses, maxima ex
parte Confessionis Augustanae asseclas, PP. Conventuales fuisse in non
parva aestimatione et gratia. Id praesertim apparuit manifeste, cum
PP. Societatis Iesu, Wratislaviae collegium erigere studuissent, et qui¬
dem in aedibus 8. Dorotheae, (1648). Omnia secrete parata erant, edi¬
ctum Imperatoris latum, et tamen Iesuitae numquam intrare in possessio¬
nem potuerunt, cum populus protestanticus accurreret, et e partibus Con-
ventualium staret. Haec primum bene illustrasse meritum auctoris est.
Hinc in luce plane singulari apparet narratio de hac « quarta persecu¬
tione • Societatis lesu Wratislaviae a P. Coturio S. I. conscripta et a
P. Reisch pp. 135-141 edita. Superato hoc periculo, Conventuales con¬
ventum paulatim ad magnum florem adduxerunt: Bibliotheca sat dives,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLJOG BAPHIA.
166
scholae atque disputationes scholasticae publicae, infestatio aemulorum,
labores in cura animarum id satis comprobant, sicut etiam posses¬
siones ita locupletes, ut vel Friderico II, Borussiae regi, mutuum dare
potuerint conventuales, (p. 211). Divisa Silesia ab Austria, et Borus¬
siae annexa, erecta est nova Provincia Conventualium promovente gu¬
bernio civili, ex conventibus Silesiae a provinciis Bohemiae et Moraviae
separatis, et sic magnus conventus S. Dorotheae a Provincia matre
Bohemiae avulsus est (p. 228). Post a. 1810 sacerdotes saeculares usque
hodiernum diem Ecclesiae S. Dorotheae inserviunt et hortatu praesentis
parochi, D. Hermanni Bber, R. P. Reisch hunc librum scribendum su¬
scepit pulchrum, doctumque, qui plura documenta evulgat primum, in
ipso operis corpore et in appendice. Hic praeter fundationis instrumenta
(379-83), habes etiam protocollum (883-92\ et Theses (393-5) Disputationis
celebris in templo S. Dorotheae a 20-24 april. 1524 habitae, inter novae
et antiquae religionis asseclas et ministros, in qua < Fr. lohannes
Wunschalt s. theol. baccalaureus et custodie Wratislaviensis ordinis
minorum [Conv.] custos », theses a Praedicantibus propositas singula-
tim, in eorum sensu, declarabat (885). P. 390-8 habes instrumentum,
quo a. 1530 < Honorabiles et religiosi viri Dni Ioannes Sr.ulMi, Guar-
dianus [conventus] B. Virginis in Sveintz [Schweidnitz], Martium Sc.ul-
teti similiter Guardianus [S. Iacobi], Matthaeus Sutoris lector, Hye-
ronimus Werchem sacristanus *, aliique Conventuales S. Iacobi conven¬
tum suum urbis magistratui cesserunt. P. 402-4 instrumentum legitur,
qno S. Dorotheam Minoritis Conv. assignat Mathias Imperator, et p. 405-6,
mstr. quo Leopoldus I. imp. conventum istum in protectionem susci¬
pit; p. 407-8 Decretum P. Ioan. Bap. Constantii de Assisio, Min. Glis
0. Conv. novam Provinciam « Silesiae Prussianae » erigens, 10 aug. 1754.
— Inter Lectores studii « Generalis > S. Dorotheae, in quo philosophia
et theologia ad mentem Scoti tractabatur, eminebat certe P. Antonius
KaUcstein, * nobilis theologus * c. 1730 (200 sqq).
Liber diligentissime, optimeque scriptus, charta lucidissima impres¬
sus, plurimis imaginibus perbelle illustratur, conventus situm et aedi¬
ficia etc. exprimentibus. Commemoremus oportet ex his conventus ichno-
graphiam (in fine libri), Sigillum Provinciae Saxoniae S. loannis Bapt.
(83), aliud (85) anni 1391, atque tertium anni 1464 (87), sigillum Custo¬
diae Wratislaviensis an. 1280 (89). — Opus maxime varium R. P. Chry¬
sogoni Reisch critica sana compositum, pulchrum est documentum dil-
gentiae et sollertiae indefessae cl. auctoris, atque in honorem Ordinis
certe redundat. P. Livarius Oliger, O. F. M.
Bihl, P- Michael, O/F. M. — Geschichte des Franziskaner-
klosters Fraueriberg zu Fulda 1623-1887. Fulda, Ful-
daer Actiendruckerei, 1907, in-8° pp. X-251. (Vol. III
Collectionis: Quellen und Abbandlungen zur Geschichte
der Abtei und der DiOzese Fulda. — Im Auftrage des
Historischen Vereins der DiOzese Fulda herausgegeben
von Dr. G. Richter). (M. 3, 80).
Ex animo illius, qui unquam Montem Marianum, vulgo Fraueriberg,
ante portas oppidi Fuldae situm, conscendit, certe vix discedet memoria
pulcherrimi conspectus, qui undequaque in vicinam regionem, in prata,
rivos, silvas, pagus patet. Nec miratur viator hanc ipsam regionem iam
mille et ducentos ante annos attraxisse oculos Missionariorum, S. Bo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
156
BIBLIOGRAPHIA.
nifatii sociorum, qui hic in ripa dextra fluvii Fuldae celeberrimum illud
monasterium exstruxerunt. Etiam Mons Marianus a filiis S. Benedicti
inhabitabatur, quibus iam diu abactis, Fratres Minores a. 1628 successe¬
runt. Huic conventui 0. F. M. P. Michael Bihl monographiam dedicavit.
Et merito; si enim unquam conventus aliquis allexit doctum virum ad
disquisitionem scientificam suscipiendam, est ille noster in Monte Mariano,
qui trium saeculorum decursu interne et externe multiplicibus modis
splenduit.
Cum Reformatio lutherana undique pressisset territorium abbatiae
Fuideiisis, fecissetque iam plura mala, Abbas Princeps, Iohannes Fri-
dericus de Schwalbach, cogitabat de iterum sibi et territorio procurando
actionem benignam et confortantem Fratrum Minorum, qui iam a. 1287
Fuldam pervenerant, sed circa an. 1560 ex antiquis sedibus expulsi erant
(1-8). Postquam Fratribus Min. Prov. Obs. Coloniae, Fuldam accercitis,
12 febr. 1620 domum parvam iuxta ecclesiam S. Severi in oppido medio
tradiderat, eos, successor ipsius, Bernhardus Schenk de Schweinsberg,
in antiquum prioratum O. S. B. in clivo Mariano, die 81 mart. 1623 sol¬
lemniter transtulit (15-9), sperans ex eorum actione fructus uberrimos
animarum religionisque catholicae fore manaturos. Nec spes eum fefellit.
Etenim Fratres Minores, optimis • ducti Praesidibus (20-78; 213-89), mox
maximam auctoritatem exercebant in populum; in periculis ei assiste¬
bant consilio et praedicatione, in cura animarum in non paucis pagis
sacerdotum defectum supplebant. Ipsi erant capellani militares inde ab
aiino 1711 (157 sqq.), et usque hodiernum diem remanserunt. Ad ipsos
spectabat praedicatio in ecclesia cathedrali ab anno 1626 (145 sqq.), quod
officium pariter adhuc explent. Studia vero adeo florebant, ut vel ipsi
Benedicti ni scholas nostras frequentarent et inter Lectores non pauci
invenirentur doctorum operum auctores. Eminent inter hos Fridericu*
Stumelius celeber scotista, qui obiit 26 mai. 1682 (p. 123-25); P. Angeli-
nus Brinkmann, eiusdem scholae assecla, celeberiorque P. Pdycarptut
Schmitt, qui * professor emeritus * gymnasii publici e vivis cessit 21
oct. 1841 ^219 88). Abolita Societate Iesu (1773), Henricus de Bibra, abbas
Fuldensis plures professores pro universitate Fuldensi e nostris sump¬
sit: PP. Seraphinum Hipler (1780), pro exegesi, aliosque pro theologia,
et praecipue P. Arxenium Rehm, tunc sat notum orientalistam, pro lin¬
guis hebraica et arabica (137-142). — Cum populo intime coniuncti, huius
dolorum et gaudiorum participes erant Fratres Minores: belli tricenalis
horrores et ruinas (p. 35 sqq.), sicut et turbationes invasionis gallicae
tempore Napoleonis I (215), aspexerunt et demum et ipsi a. 1875 ex¬
pulsi a gubernio Borussico infelici illo Kulttirkampf, n populo catholico
vehementissime desiderati, donec, agente R. P. Aloyxio Lauer, tunc De¬
finitore Gli. a. 1887 ad pristinas sedes redirent (Cap. XIII, 229-38). Eru¬
dite agit, e MSS. hauriens auctor, de piis confratemitatibus Chordae et
Stigmatum S. P. Francisci (163-70), S. Antonii (171), de Via Cruci*
(cf. AFH I, 59), deque aliis antiquis devotionibus (172 sqq.,). Accurate,
quantum fleri potuit, describitur architectura aedificiorum priorum (78-
79) conventus et ecclesiae, B. M. V. Gaudiosae nunc quoque dedicatae,
quae die 29 mart. 1757 miserabili incendio periere; atque novorum
postea, sub Fr. laico Cornelio Schmitt, architecto 1758-63 exstructorum
(100-118). — Populus indefessum zelum atque integram vitam Fratrum
videns, plena fiducia eos remuneravit et, testante vetuBto Libro benefa¬
ctorum, omnibus necessariis large providit, conventumque Marianum ut
proprium institutum semper habuit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHU.
157
Haec omnia et alia, quae hic nec obiter perstrinxi, auctor ex ordine
narrat, rhetoricum modum prorsus devitans, quamvis nec ipse sermonis
lepor desit, sed modo, qui decet seriam historiam, scientifico, et quidem
cum tali scrupulo, ut vix inveneris assertionem, cuius in notis fons, ut
plurimum manuscriptus, non statim assignetur. — Utinam omnes no¬
stri conventus tales monographias haberent! Tunc Provinciarum, tunc
demum ipsius Ordinis res gestae scribi possent. Rhetorica quidem facilis,
critica historica difficilis, sed fructus eius durant, multisque utiles sunt,
dum libri historici rhetorico calamo conscripti nullius duraturae utili¬
tatis esse possunt. P. Livarius Oliger, 0. F. M.
[Picconi, P. Giacinto; Ricci, P. Giovanni; Nanetti, P. Bar-
naba da Cologna: 0. F. M.] — Barbarie e trionfi , ossia
le Vitii rue illustri dei San-si in Cina ne lia persecu -
zione dei 1900. Parma, Tip. Egidio Ferrari, 1908. In-8°
pp. [6]-552. (L. 4).
De ultima Sinensi in christianos persecutione, quae anno 1900 re¬
pente, ut aestiva procella, displosit, breviter duravit, sed post se immen¬
sam reliquit hominum et rerum nostrarum cladem et ruinam, plurimae
iara prodierunt, tum ephemeridibus tum libris,narrationes et memoriite(l).
Quae tamen, sive ob temporum nimiam proximitatem vel locorum di¬
stantiam, sive ob suscepti argumenti naturam vel ambitum, neque pu¬
ram et totam veritatem attigerunt, neque illorum eventuum plenam hi¬
storiam nobis adhuc praebent. Verum, quod hoc ultimum spectat, tem¬
pora, cum fuerint matura, dabunt; interim adlaborandum est, quot vi¬
ribus et modis concessum sit, in memoriis colligendis, in veritate tota
et sola procuranda, ne de incuria, quam nos antiquis exprobramus, in re
hac nostra tanti momenti definienda, dum erat possibile, a'posteris
iustius incusemur. Talem sibi proposuerunt finem auctores huius libri,
qui partem tantum illius eversionis quoad territorium tangit; sed eam
quam plenissime heri potuit, ita ut per hoc opus omnes praecedentes
narrationes eiusdem argumenti corrigantur et compleantur (cf. p. B39s.).
Ad id enim obtinendum, simul, viribus unitis, operam contulerunt, qui
maximam documentorum copiam prae manibus habebant; immo unus
ex eis, P. Barnabas Nanetti, testis et pars illorum casuum fuit, atque
postea loca semel et bis perlustravit, colligens religiosissime, ne peri¬
rent, reliquias martyrum et memoriarum.
Plures in partes dividitur opus, cui brevis Introductio praemissa
est (p. 1-9) de varia fortuna catholicae religionis in imperio Sinensi et
specialiter in regione San-si, quae est theatrum huius narrationis. Et
antequam ad relationem persecutionis deveniatur, opportunum visum
est praemittere amplam biographiam trium praecipuorum virum, ex Or¬
dine Minorum et Provincia Bononiensi, qui illius christianitatis praepo-
(1) Cf. ut pauca memorem, Acta Ordini» Fratrum Minorum, an. XIX (1900)
116, 167-78; XX, 44-7, 80-8, 89-91, 111-4, 14WJ, 162-3, 173-6; XXVIII (1909)61-6.
[D. Manini], Episodi della Rivoluzione Cineae 1900, Parma 1901. Vie de Ia Mire
Marte- Hermine de Jitu» et de» »e» compagne» etc. Home, Vanves, Paris 1902.
P. Barnaba [Nanetti] da Cologna O. F. M. Net Settentrionale det San-»i. Diario,
in « Raeeegna Nazionale . an. XXV (1903), vol. 138, pp. 86-118, 292-313, 862-94
(seorsim, Firenze 1903). L. De Kerval, Deux Martyr» franqai» de f' Onire de»
Frires Mineur», le R. P. Theodorv: Balat et le Fr. A mire Bauer etc. Rorae,
Vanves, Paris 1906. Mario Valli, Oli avvemvienti in Cina ne/ 1900 eto. Milano
1906. Plurima alia opera* invenies, in istis et in eo, de quo loquimur, citata.
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
158
BCBUOOBAPHIA.
siti, maximam partem habuerunt in illis periculis, et duces et exemplum
aliorum fuerunt ad martyrium. Sunt enim: Revmus Dominus 6’ regorius
Grassi Episcopus tit. Orthosiensis et Vic. Apostolicus totius San-si sep¬
tentrionalis, Revmus Dominus Franciscus Fogolla Episc. tit. Bagiensis
et Vic. apostolici coadiutor, et P. Elias Facchini . Aliquis forsan putet
has biographias nimiam libri partem occupare (10-322) et efficaciam et
famam, qua est digna, impedire sequentis narrationis; at videndus est
sdopus auctorum: ne pereant memoriae; in hoc opere quidquid exstat
erat colligendum: commentarium digerunt amplissimum de illis rebus
et hominibus, futuris historicis inserviturum; denique his praeviis no¬
titiis narratio postea tota illuminatur et magis nobis familiaris fit.
P. Hyacintus Picconi vitam intexit Exemi Gregorii Grassi (10-123)
qui natus erat Gastellatii, in oppido Pedemontanae regionis, die 13 de¬
cembris 1833, ordinem intravit anno 1848, missionarius adivit in Sinas
anno 1800, ubi episcopus et coadiutor Rmi Dom. Aloysii MoccagattaO.F.M.,
tunc vic. Apostolici San-si, anno 1876 renuntiatus est, eique in mu¬
nere successit a. 1891. Vir ferventissimae in Deum et proximum pietatis
apparet ex suis epistolis, quae multae referuntur, et ex operibus, quae
innumera narrantur atque illos sui 40 annos apostolatus magnifice
impleverunt. Eius opera et nutu, Missio San-si inter florentissimas ex¬
surrexerat Imperii Sinensis; atque ipse memoratur ecclesias, oratoria,
capellas per illam regionem aedificasse numero 60.
P. Ioannes Ricci collegit memorias quae spectant Excmum Franci-
scum Fogolla (124-248) et P. Eliam Facchini (249-322). Quorum prior
Monteregio in Provincia Parmensi vitam hausit d. 4 oct. 1834, pro¬
fessionem in ordine emisit 1863, in Sinas profectus est a. 1867, ibi-
que a. 1898 Episcopus et coadiutor Rmi Grassi promotus; alter vero in
Castro Reno Centese apud Bononiam d. 2 Iulii 1839 ortus, habitum Fran-
ciscanum induit a. 1858, et munus sumpsit missionarii in caelesti Im¬
perio a. 1867. Quanta ipsi quoque pro zelo Dei et salute animarum illic
compleverint et sustulerint, longum est hic, etsi in compendium, referre;
prior exuberantis vis animi miles Christi, loci linguae et morum peritissi-
mus, negotiator efficacissimus apud reipublicae praepositis pro commodis
missionis; posterior mitis et candidus, magister in Seminario Missionis et
omnium consiliarius erat amantissimus. Tres isti, Missionis seniores, tam
longo fatigati labore, requiem tandem expetere poterant: quam Deus, ut
melius optaverant, concessit, per martyrium eos vocans ad praemium.
Biographiae ad limen anni 1900 consistunt: quibus succedit narratio
subversionis a P. "Barnaba Nanetti, tunc in San-si missionario, facta
(323-548). Quam dividit in plures partes. Persecutionis praeliminares
(325-39). in quibus causas explicat et facta praevia rebellantium motuum
submittit. Persecutiones et caedes (339-403); eorum initia, partim mani¬
festa, partim fraude occultata: a die 26 Iunii pedetentim eventus sub
ducatu scriptoris, qui documenta, epistolas, vagos rumores, notitias hinc
inde in horas horribiliores allatas, inserit, sequimur vel potius nos quo¬
que quasi praesentes experimur, usque ad diem 9 Iulii, quo, vinculis
mortis circum victimas in dies magis constrictis, vicerex ille crudelis¬
simus, lursien, ultimo hypocrisis velo e vultu deiecto, ad se duos episcopos,
tres alios ex ordine Fr. Minorum, septem sorores Franciscanas Missio-
narias Mariae, quinque alumnos seminarii et octo Missionis famulos,
venire iubet et eos vel capite truncari vel alio barbarico modo occidi
coram se facit. Sequitur (403-23) subversio totius Missionis, et prima per
Deum martyrum fheta glorificatio et carnificum i usta vindicta. Pagg. 424-38
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOOBAPHIA..
anetor restaurationem adumbrat iuris et pacis deinde obtentam, et va¬
rios in Sinis et in ceteris mundi partibus martyribus celebratos honores.
Cum hac praecedenti narratione auctor partem solummodo persecu¬
tionis singillatim describat, quae in Provincia, ut ita dicam, Tae-yuen-fu
debacchata est, ubi Vicerex sedebat, et etiam multorum martyrum ibi
occisorum tantum nomina hucusque sint referta; ut plenior, quo potuit,
narratio evaderet, hinc tres Appendicem subnectit: I. Ceterae victimae
primi et tertii Ordinis Franciscani (439-90), in qua breviter biographiam
et martyrium narrat P. Theodorici Balat, Fr. Andreae Bauer, amborum
0. F. M. et in martyrio comitum Episcoporum [supra n. 1], et septem sacer¬
dotum indigenarum tertii Ordinis. II. Sororem Instituti Franciscalium Mis-
sionariarum Mariae (491-614) una cum episcopis occisae, ex quibus una,
Maria Clara Nanetti, ipsius auctoris soror erat, culus in vita narranda,
aliquid novi addens, ipse longius et iuste moratur [sup. n. 1]. III. Acta
Martyrum San-si septentrionalis (616-48), ubi, a se revisam et correctam
iuxta veritatem sibi comprobatam, publici iuris facit relationem P. Mi-
chaglis Chiappetta a Mediolano 0. F. M. qui, tunc temporis cum esset
missionarius in regione San-si ad occidentem Tae-yuen-fu, persecutionis,
illam partem territorii depopulatae, diarium rogatu auctoris scripsit, in
quo pene tot sunt martyres et heroici actus quot verba.
Hic liber. Nemo putet P. Barnabam, qui martyrum socius et amicus
fuit et facta refert quae examen nostrum et iudicium criticum fugiunt,
facilem fuisse ad omnia credenda, quae popularis pietas aut vis mentis
terrore vel veneratione ducta, etiam in Sinis immediate et postea vero
adiunxit. Rectum et severum adhibet iudicium in factis secernendis:
quae vera sibi comprobata sunt ut vera narrat, quae dubia, ut dubia,
quae vero falsa, aperte reicit, etiamsi honori et gloriae martyribus essent;
uti notitiam vulgatam, eis a iudice propositam apostasiam fuisse, ut pro¬
priae vitae parcerent (358 s). Cf. etiam p. 339 s., 357, 394-403, 413 ss. etc.
Plurima sunt documenta, epistolae, edicta, quibus narratio fulcitur
et illustratur, magnam partem inedita, utcumque pretiosissima neque
alibi facile invenienda. Tabulae ad centum opus condecorant et declarant,
quibus tamen una deest, charta scilicet geographica vel saltem topo-
graphica San-si, qua melius lector narrationem sequi posset.
Ceterum meminerit velim lector, hanc non esse formalem historiam
omnibus punctis absolutam et perfecta methodo ordinatam illius ultimae
cruentae nominis christiani persecutionis; sed tantum, et optime, fon¬
tium thesaurum, a quo, additis quae auctor tertio nunc in Sinis reversus
invenire et certificare adhuc potuerit, historicus futurus possit facile
haurire, ut posteris enarret, quomodo Ecclesia christiana et religio Fra¬
trum Minorum initium huius saeculi admirabili exemplo et sacro san¬
guine, in bonam futuri spem et benedictionem, consecraverint.
P. Benvenutus Bughetti, O. F. M.
Montgojnery O&rmichael, Francia*s Masterpiece. An essay
on the beginnings ofthe Immaculate Conception in art. —
London, Kegan Paul, Trench, Trttbner & Qo. Ltd. Dryden
House, Gerrard Street, W. 1909, in-12°, pp. XXXIV, 167.
(5 shill. nett).
M. Montgomery Carmichael, consul anglais k Livourne, a consacrA
ane 6tude trfes approfondie au retable que Francesco Raibolini, appel6
commun6ment Francia, peignit pour 1’ancienne chapelle de lTmmacul6e
Conception dans l’6glise de S. Frediano k Lucques (Lucca).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
160
BtBLIOOBAPHIA.
L’auteur proave (p. 80 ss), que cette image fut peinte apr6s 1611,
et peutAtre peu de temps avaut la mort de Francia. Celui-ci mourut le
6 janvier 1617. La donatrice en fut Donna Maddalena Stiatta (84), qui
la fit peindre pour une chapelle de Tlmmaculee Conception dans 1’eglise
de S. Frediano. Cette chapelle a ete re unie k celle de l’A. 89 omption (90as),
et la toile de Francia apr&s plusieurs « peregrinations > que deerit le
chapitre VI, (95 ss) finit par etre attachee k un mur de la dite chapelle.
En la comparant avec d'autres peintures de Francia, M. C. M. prouve
qu’il s’agit bien d’une oeuvre de ce maitre bolonais. Voici une courte
description de 1’oeuvre de Francia qui est d’une beaute exquise. En
haut de l’image, Dieu le P6rc touche, avec un sceptre, la couronne ou
la tete de la Sainte-Vierge agenouillee k cdte de lui. En bas sont debout
quatre personnages: k gauche (du spectateur) S. Augustin avec une
banderole qui porte 1’inscription: In celo qualis est Pater, talis est filius;
in terra qualis est Mater, talis est filius secundum carnem ; et S. Anselme,
tenant une crosse en forme de croix et une banderole, ou on lit: Non
puto esse verum amatorem virginis, qui celebrare, resjmit festum sue Con¬
ceptionis. A droite il y a le roi David touchant une cithare, et k cdte
de lui le roi Salomon, qui ne tient qu’une bande avec le texte: Tota
pulcra es amica mea et macula non est in te. Celle de David porte: In
sole posuit tabernaculum suum. C’est le v. 6 du psaume 18; celui de
Salomon est du Cant. Cant. 4, 7. — Celui de S. Augustin est pris du
Sermo 20 ad Fratres, (Migne, P. L. 40, 1267), et celui attribue a S. An¬
selme du Sermo de Concept. B. M. V. (P. L. 159, 322). Aucune de ses
quatre figures ne porte une aureole. II en est de meme d’une cinquieme
figure, agenouillee au milieu du tableau entre les quatre personnages
dej& decrits. C’est un franciscain, pieds nus, d’une main il tient une
fiamme, comme on representait autrefois St. Antoine de Padoue.
En parcourant les p. 10-13 et le premier appendice du livre p. 115-43,
on sera etonne de voir combien de fausses appellatione et explicatione,
de cette peinture de Francia ont ete avancees! (Couronnement de la Ste.
Vierge, Assomption ete.), M. C. M. a donc recherche dans un chapitre
special (15-31) le sujet, que Francia avait voulu representer par ce re-
table. Ajoutons que dans l’arriere-fond de la peinture de Francia, il y a
encore une espdce d’enclos en marbre parseme de fieurs: c’est le Hor¬
tus conclusus du Cantique des Cantiques 1, 18. — Nos lecteurs auront
dej& compris tout le symbolisme, mis en oeuvre par Francia! Celui-ci
ne voulut representer autre chose que VImmaculte Conception! Rap-
prochez, en effet, du retable de Francia un autre, actuellement dans la
Pinacoth^que, et antrefois dans 1’eglise San Francesco d Lucques , et
toute ombre de doute s’evanouira. Les deux peintures sont presque iden-
tiques quant aux figures et symboles representes. Toutefois l’arri6re-
plan du retable de S. Francesco est plus riche : l’on y voit, outre le
Hortus conclusus de Francia, le Fons signatus, la Plantatio rosae in Ie-
richo le Cedrus in Libano, la Palma....in Cades, (voir VEcclus 24, 17,
18, 20), tous des symboles de la Ste Vierge. Des deux petite vases pla¬
cas dans le Hortus conclusus l’un porte 1’inscription: Mirra, 1’autre,celle
de Balsamum. En haut cependant le Christ est substitue au P&re Eter-
nol. A cote de lui flotte la bande, qui porte: Non enim pro te, sed jrro
omnibus hec lex constituta est. C’est donc une ali usion claire k Esther,
15, 13. Le Christ 6tend son sceptre sur la Ste. Vierge; k c6te, et sur
la bande se deroulant devant elle, on lit: Eruisti a framea, Deus, animam
meam. Il y a plus cependant. Car le Franciscain agenoui!16 au milieu
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA.
161
des deux ev&ques et des deux rois, a, lui aussi, cette fois, une banderole,
qui porte: Videtur probabile, quod est excellentius attribuere Marie.
II resuite de tout cela, que Francia, quand il peignit le retable pour
S. Frediano de Lucques, ne fit que copier — tout en le simplifiant —
le retable de S. Francesco. D’ailleurs Dame Madeleine Stiatta connut
certainement ce retable, puisqu’elle etait bienfaitrice des Freres Mi-
neurs de Lucques, comme en temoigne encore son testament, p. 94. En
commendant le nouveau retable elle aura, sans doute, exprime son desir
d’omer d’un tableau semblable T6glise de S. Frediano. Or le tableau de
S. Francesco fut peint pour la Confraternite de T(Immaculee) Conce-
ption que l’on y avait fondee en 1477. On n’en connait point 1’auteur,
il est du peut-£tre k un Franciscain peintre de Lucques. Du moins
savons-nous, que les Freres Mineurs de ce couvent se distinguaient
entre 1480 et 1550 dans l’art de la miniature, p. 28. Ce retable garni de
plus de theologie encore que-celui de Francia, est, k en juger d’apr£s
son style, anterieur k celui-ci. Il a plus du XV° si&ele.
Cependant, selon M. C. M., p. 42 ss., ce peintre a puise, de son cote,
toute sa symbolisation dans les deux offtces de VImmacvIte Conceptiori
de Leon Nogarole et du Fr&re-Mineur Bernardin de Bustis. (Cf. Tedit. de
1’Oflice Quaracchi 1904). Celui-lfi fut approuve par Sixte IV le 27 fevrier
1477, et celui-ci le 4 octobre 1480. De ce fait M. C. M. voudrait deduire,
un peu trop sommairement, (50), que le retable de S. Francesco ne fut
point execute avant le *mois d’octobre 1480. Mais il faut remarquer
que ces textes se trouvaient dej& dans quantite d’ouvrages, ecrits sur
Tlmmaculee Conception bien avant 1480! Neanmoins, si le retable de
S. Francesco a efie execute environ 1480, c’est bien k Lucques, au
moins dans Tetat actuel des recherches, que revient Thonneur d’avoir
le plus ancien tableau de Tlmmaculee Conception. Pour le culte de
l’Im. Cone, k Lucques voir P. Guidi, VImmacolata a Lucra, Pavia 1905.
Notons d’ailleurs que Ton trouve une reproduction du retable S. Fran¬
cesco de Lucques dans les Acta Minorum, Xxlll, Dec. 1904, 888, ou il faut
lire, aaturellement, saeculi XV pour saec. X/V. A comparer aussi le ta¬
bleau de Teglise franciscaine de Sepino, reproduit ibidem; et qui y est
dit de Tan 1519. — M. C. M. reproauit et deerit lui-meme le tameau de
Pier de Cosimo dans T6glise de S. Francesco d Fiesole. Il reraarque,
trfes k propos (153-5), que ce fut Toffice de Nogarole, qui guida Piero
di Cosimo, et non pas celui de Busti. La date du tableau de Fiesole:
1480, il la d£clare un faux (153), puisque Cosimo n’etait ne qu’en 1463.
(Il mourut en 1521).
Mais le Fr&re Mineur k genoux au milieu des peintures de Lucques
qui est-il? Notons, k ce propos, tout de suite, que St. Antoine n’est
point nomme dans Toffice de Bernardino de Bustis. Le passage que
donne la bande sur le retable de S. Francesco, ne se trouve point dans ces
ecrits. On ne peut pas dire, non plus, qu’il ait defendu Tlmmaculee Con¬
ception. Il faudra donc admettre avec M. C. M. (p. 23), que ce Fr6re
Mineur n’est autre que Fr. Jean Duns Scot, le grand protagoniste de
la Vierge Immaculee. Le texte bien connu de la bande du Franciscain
se trouve d’ailleurs dans Scot, III Sentent. dist. 3, qu. I, Opera, Paris
1894, XIV, 165, et Bibi. Francisc. Schol. med. aevi, III, Ad Cl. Aq. 1904,17.
Si nous n’avons pas 6te convaincu, que la lunette, decouverte par
M. C. M. dans le sacristie de S. Frediano, soit celle dont aurait 6t£
surmontee, autrefois, la peinture admirable de Francia (p. 6 ss.), nous
acceptons cependant, de plein gre, ses explicatione des segnes de la
predeUa de Francia. Ce sont de charmants clairs-obscurs, p. 53-72. En
Arehwum Francucanum Historicum. — A>. III. 11
Original from
UNIVER5ITYOF MICHIGAN
162
BIBLIOGRAPHIA.
voici les Bujets. Dya d’abord la sc6ne de l’abb£ Helerni us, qni ayant
6 chapp6 au naufrage, apr&s avoir fait voeu de cdlebrer la fgte de la
Conception, remplit cette promesse, (61-65). Voir Bourasse, Summa Aurea
B. M. V. ed. Migne, XII, 1102. Bern. de Bustis, Offlc. Im. Cone. IV, lect.
V. VI. ed. cit. 34 s. — Deuxiime sedne. Un Fr6re lai Franciscain, ayant
donne, dans une sainte colare, un soufliet k un P6re Dominicam qui niait
rimmacule Conception, s’offrit de monter un bucher avec ce dominicam,
qui s’y refusa. Le franciscain y alia et fut preserve des atteintes du
feu, (66-7). Cf. Bustis, Mariale, Milan 1493, fol. 48r; Sum. aur., XII,
1106. — Le troisieme miracle est celui du chevalier d’Aquila que Marie
empgche d’assassiner son ennemi, (67-8). Mariale, f. 43v. Sum. aur. XII,
1140. — Le quatri&me clair-obscur enfin represente le miracle de Ber-
game, ou la Vierge Immaculee pr^serva un enfant qui dtait tombe
d’une terasse, (69-70). Mariale, 49r. Sum. aur. XII, 1127.
L’ouvrage de M. C. M. est ecrit avec* un devoflment et un amour
des plus grands. Cependant nous ne croyons pas, qu’il faille exposer au
lecteur, toutes les demarches necessaires pour ecrire un tel livre,
p. XXX. De cette fa 9 on tout l’expose devient trop prolixe, et k force de
suivre 1’auteur dans toutes les etapes de ses recherches personnelles,
le lecteur risque de perdre de vue la question scientifique, qui lui im-
porte toute seule, apr&s tout. Consacrer au moins une page k chaque
explication erronee du retable de Francia (p. 115-143), nous parait aussi
un peu exagere, merae dans un livre d’une exeeution typographique
aussi remarquable que le present volume, orne, en sus, a’excellentes
photogravures. — Les textes latins dans les notes ne semblent pas
&tre tout k fait corrects, p. ex. 45 n. 3; 82 n. 1. lisez capella, quam
construere fecit; 83 n. 1 fiat pour fiatur etc. Les phrases de la p. 40,
1 . 16 88. sont trop exager^es.
En tout cas le livre tr&s consciencieux et tr6s instructif, surtout
pour historiens de l'art, a une importance fondamentale pour une future
histoire des representations artistiques de l’Immacul6e Conception. Et
cette histoire, nous 1’esperons, sera 6crite par le savant auteur de la
pr6sente monographie.
P. M io hei Bihl, O. F. M.
Goyens, J6r6me 0. F. M. Een Toonbeeld der Jonkheid of
Levensschets van den E. P. Leo Van Acker 0. FM. —
Maldeghem, Viet. Delille 1907, in-8° pp. IX, 166. (2 Fr.).
CTest une simple narration de traits charmants qui caract^risent
1 ’enfance, la jeunesse et la vie religieuse de Thumble religieux, que fut
le R. P. IAon Van Acker O. F. M. D6s son enfance, on le voit se vouer
avec un effort viril aux pratiques de pi6te, herdditaires dans la familie
Van Acker. Ses annees d’etudes au collige d’Ecloo sont marqu6es par
une conduite exemplaire et une application soutenue, qui lui fait rera-
porter les premiers prix dans les classes d*humanites. II prit 1’habit
franciscain k Thielt le 6 oct. 1881. Novice, il s’applique avec un z£le ardent
& 1’acquisition des vertus franciscaines, qu’il perfectionne avec une ardeur
extraordinaire durant ses annues d’etudes superieures. Ordonne pr§tre
le 8 avril 1888, il devient Lecteur de Philosophie, Instructeur ou Mattre
de Novices des Fr^res eleres, puis des Freres laies. Dans ces fonctions il
se distingue par une prudence eclairee et une r6gularite au-dessus de
toute critique. L’ auteur deerit ensuite les vertus qui ont merite au
P. Leon tant de confiance de la part des hommes du monde, et de la
part de ses confr6res. Il est mort k Lokeren le 2 octobre 1900.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Il y a des traite fort jolis dans la biographie du R. P. L6on. Quel-
ques divagations cependant la deparent en plusieurs endroits et on re-
marque que 1’auteur — ancien Lecteur de rh£torique — connait k fond
les auteurs classiques latina etc. dont il applique lea maximes, avec un
art remarquable. — A la p. 65 ou il eat parle dea grands personna-
gea qui ont porte le nom de Leon, lisez Lodi pour Lauda etc. On au-
rait voulu, que 1’auteur edt dit quelquea mota aur lea resultata des re*
cherchoa liturgiques entrepriaea par le R. P. Leon, v. p. 69 a.
Certes, 1’ouvrage* est d’une lecture agreable, aurtout le tempe de la
jeunesse y est bien depeint. Noua regrettons toutefois quelquea longueurs
et 1’usage trop frequent des lieux communs.
Tongrts . P. Staniilaw Va■ da Velde, O. F. M.
Bartoli, Alfonso, I Documenti.per la storia dei Settizonio
Severiano e i disegni inediti di Marten Van Heems-
kerk. (Estratto dal « Bollettino d*Arte » dei Ministero
della P. Istruzione. Anno III. Num. 7, Luglio 1909). —
Roma, E. Calzone, 1909, pp. 17 in-4°.
Una delle piu dolci memorie della vita di 8. Franceaco d’Aaaiai ai
connette coi nome di un antico monumento di Roma, coi Settizonio, il
colossale porticato a piu piani, eretto nel 208 da Settimio Severo ai
piedi dei Palatino, presso la porta Capena, 1& dove la Via Appia — la
regina viarum — iniziava il suo lungo e superbo percorso. Dico di « fra¬
ter Iacoba > de Septem Solis, la nobile matrona Romana di casa Fran-
gipani, che fu la pia devota amica di S. Franceaco. — Il Settizonio, il
cui nome ci b stato trasmesso sotto i nomi piu bizarri, venne abbattuto
per ordine di Sisto V nel 1688-89; ma i disegni conservaticene, e in
modo chiarissimo poi i due inediti che ora pubblica l’A., dimostrano
come esso fosse in quel tempo ridotto ad una rovina tale, che di ora
in ora minacciava di crollare. Ai lavori gi k esistenti sui Settizonio dei
Jordan, dei Htilsen, Stevenson, E d’Alen 9 on, viene ora ad aggiungersi,
e a completarli, questo dei nostro A., il aig. Bartoli, che b addetto al
Gabinetto delle Stampe della Galleria Nazionale di Roma. Egli ha vo¬
luto appunto illustrarci due disegni inediti dei monumento posseduti
dal Gabinetto, che sono di grande importanza, mostrandoci per la prima
volta il fianco orientale dell’edificio, e la non-esistenza da tale lato,
come si supponeva finora, della chiesa medievale di S. Lucia in Septem
Soliis; i due disegni sono dell’artista fiammingo Martin van Heems-
kerk, che dimorb a Roma tra il 1532 e il 1536. L’A. ne fa 1’esame e la
descrizione; e molto opportunamente, esempio da seguire, arricchisce il
suo lavoro dei due relativi regesti, quello di tutti i brani letterari che
riguardano il monumento, e 1’altro di tutti i disegni che se ne cono-
scono. Nella serie dei brani letterari non starebbe male anche quello
dei Tractatus miraculorum S. Francisci dei Celano: (a. 1226) * Iacoba de
Septem Solis claritate et sanctitate pari in urbe Romana, privilegium
amoris praecipui meruerat apud sanctum > (Franciscum, cui astitit in
morte). S. Francisci Ass. Vita et Miracula ... auctore Fr. Thoma de Ce¬
lano, ed. Ed. Alencon., Romae 1906. p; 363).
Il signor Bartoli ha con questo suo chiaro e succoso articolo reso
un vero servizio agli studiosi di arte antica e di storia medievale, ed
anche indirettamente, agli studi su S. Francesco d’Assisi.
P. U vario Oliger, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
164
BIBLIOGRAPHIA.
1. Raimondo, Giuseppe M. da Montevago, 0. F. M. — La
Chiesa e il convento di S. Maria degli Angeli detlo
volgar mente La Gancia. — 2.* Ed. Palermo, Impr.
Gen. cTAffissione e PubblicitA, 1909, in-8°, p. 119 con
figure.
2. Ciavattoni, Giuseppe da Sulmona, O. F. M. — II Convento
di S. Nicola di Sulmona dalle sue drigini ai giorni
nostri. — Lanciano, Stab. Tip. Masciangelo, 1909, in-16
pp. 346.
Ecco due libri che noi vorremmo vedere moltiplicati, per troppi
dei nostri conventi che non hanno ancora una storia. E chiunque
8 ’adopera a riempire una di queste lacune con la diligenza e coscienza
delPuopo, si rende quanti altri mai benemerito della storia e dell’Or¬
dine stesso.
1. II P. Eaimondo ha per6 avuto nel suo lodevole tentativo due di-
sgrazie: quella di non trovare documenti, e 1’ altra di doverne scrivere
una conferenza. Cosi per la storia antica della Gancia ha dovuto li-
mitarsi ai pochi dati dei Gonzaga (De Orig. Ser. Rei. 1608, 466), dei
Waddingo ( Annales, an. 1430, n. 47, X, 217 s.) e di alcuni scrittori
di cose siciliane: fondazione in ospizio dentro la cittA di Palermo per i
frati e gl’ infermi dei convento di S. Maria di GesA, che ne era fuori,
circa Panno ’1430 (15); principio dei suo ampliamento a grande convento,
dopo Panno 1480 (16); mentre per la storia recente e precisamente per
il fatto dei 4 Aprile 1860, che rese celebre la Gancia nei fasti della in-
dipendenza italiana, si & diffuso assai piu, tanto nella conferenza (35-42)
che ne\\'Appendice (54-89), illustrando minutamente il fatto e rivendicando
1’ innocenza dei religiosi. Alia mancanza poi di storia nel passato, ha
supplito con una particolareggiata descrizione e illustrazione della Chiesa
e di ci6 che resta dei Convento, che furono e sono un prezioso Museo
di arte siciliana (18-35). Ma il tono o sia la forma stessa della Confe¬
renza (non poteva convertirla in memoria storica, poichA la teneva ai
membri della SocietA Siciliana per la storia patria?) Io han fatto per¬
dere in alcune digressioni (9-11, 32) e gli hanno impedito in certo qual
modo la precisione schematica, la perspicuitA dell’ ordine e anche la
compiutezza, alia quale per6 l’autore ha poi rimediato in parte con note
e quindi con 1’ Appendice. Ma era vizio qualche volta insanabile. Per es.
di tante opere d’ arte egli dice o congettura gli autori, i quali, come
siciliani e ben noti ai membri di quella SocietA storica, dicevano loro
anche il tempo dell’opera stessa; ma non ora a tanti lettori. Vedi a p. 16,
nota 1, dove, pur con quelle date, 1’argomentazione dei testo pu6 lasciare
perplessi molti. La nota 1 della p. 35 apre una lacuna, non la riempie.
L’argomentazione non gli riesce sempre efficace. Quella a p. 17, n. 1, intomo
alPunno della traslazione dei B. Benigno Romano dal coro alia sagrestia,
si vede che non persuade neppure 1’ Autore, il quale a p. 98 non ne
tien piu conto e vi contradice. E va notata (ivi) la differenza fra i due
testi dati di una, supponiamo, stessa iscrizione che sta su 1’ urna o
cassa dei Beato. A p. 49 riga ultiina, con un inciso pare distrugga la
base della questione spiegata prima, sorta tra 1’ Arcivescovo di Palermo
e i frati, di cui riporta subito dopo (p. 60-1) la lettera (donde presa?) di
soluzione datavi da Giulio. II nel 1608.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BXBLIOORAPHIA,
165
Per ci6 che riguarda la polemica sui fatto dei 4 aprile, se cio6 i
Frati avessero o no parte alcuna nel tentativo di sollevazione che parti
dal locale della Gancia stessa, noi siamo con 1’ autore, che no. Ci sono
testimonianze che danno un fortissimo convincimento morale. Ma poiche
1 ’autore ha preso cosi giustamente a cuore la causa della verita, com-
pia la difesa e precluda ogni adito ai dubbi awenire. La sentenza dei
tribunale e autorevole, ma bisognerebbe unirvi lo stesso processo d’i-
struttoria, ove si potesse ancora trovare. Poiche importerebbe sapere
da quale criterio diretto, il Ministro di Polizia alcuni dei Frati arrestati
rimando subito liberi al convento di S. Cosimo, e gli altri trattenne in
carcere (56); e se i rilasciati cosi, furono poi in qualche modo inquisiti o
interrogati. Alcuni anzi arrivarono a fuggire (57) prima che i soldati
mettessero loro le mani addosso (bisognerebbe togliere la contradizione
tra questa relazione dei P. Francesco da Rafladali e la lettera dei P. Fran-
cesco Blasi (71), dove questa fuga si nega): se fuggirono, come si con-
porto con essi il tribunale stesso? Se questi punti ancora incerti e non
avvertiti non saranno spiegati, e da temere che 1’ errore venga poi,
quando mancheranno gli ultimi testimoni, rinvangato.
Da p. 94 a 103 1’ autore riporta alcune notizie bio-bibliografiehe
su alcuni dei piu celebri Religiosi che hanno dimorato alia Gancia. Ma
e 1’ autore stesso il primo a riconoscere che ci6 non & che P estratto da
altri libri. Bisogna sperare, contro Fautore che terne, che FArchivio dei
Convento non sia andato perduto quando fu trasportato in quello go-
vernativo. Se in questo regna il disordine e 1’ abuso, come pare lamenti
(p. 33), si deve insistere perche ci6 venga tolto, e i tesori nascostivi tor-
nino alia luce. Allora, esplorando la e altrove, 1’infaticabile P. Raimondo
potra riprendere da capo il suo opportuno lavoro.
2. Piu fortunato nelle ricerche e nei risultati troviamo il P. Giu-
seppe Ciavattoni, il lavoro dei quale noi non dubitiamo di giudicarlo
un buon saggio dei genere. Benche abbia trovato anche lui delle la-
cune nei documenti e nelle memorie di cui ha potuto disporre, questo
materiale gli stava per6 ben ordinato e chiaro davanti, al principio dei
suo lavoro; ed egli ha saputo trarne ogni vantaggio possibile, cosi che le
lacune meno si sentono, e ogni parte vi & sufficentemente illustrata,
e le questioni e i dubbi che sorgono a ogni passo si hanno la loro* ri-
sposta. Il libro e diviso in due parti, ciascuna seguita da appendici. La
Prima (16-153) svolge la storia dei convento e della chiesa, che Mem¬
brano edificati dai SuLmonesi nel 1443, in riconoscenza di una pace cit-
tadina ottenuta loro da S. Giovanni da Caputfrano (p. 20ss), e poi furono
ceduti ai Riformati nel 1592 (p. 30ss). Vi £ tracciata minutamente la
storia dello sviluppo e delle vicende delFedificio, e quello della mol-
teplice opera e influenza dei religiosi. £ impossibile dare un compendio,
tanto nel libro tutto e concatenato e conciso: 4 una degna pagina di
storia. Nelle appendici a questa prima parte Fautore tratta: A) degli
altari e cappelle, che a far correre piu spedita la narrazione aveva
prima tralasciati (77-101); B) delle liti e controversie corse nei vari
templ tra la comunita religiosa e altri (103-21); C) dei Monti di Pieti
fondati in Sulmona per opera di Francescani (123-53). E qui abbiamo una
felice scoperta delFautore, che di gli Statuti (131-46) di un primo Monte
progettato almeno fin dal 1471 a esortazione dei P. Paolo da Breacia:
notizia sconosciuta, statuti inediti. Vengono riprodotti, dalla prima edi-
zione dei Pansa (Firenze, 1890), anche gli statuti dei Monte frumentario
isti tuito piii tardi, nel 1489, pure a Sulmona dal P. Arui rea da Faerna .
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
166
BTHLIOORAPHU.
La Seconda Parte dei libro (155-889) contiene 19 Biografie (157-810)
dei principali Frati Minori nati a Sulmona o che viasero qnalche tempo
in quel convento; dove la parte originale b un po’meno, ma non manca
in particolari di qualche importanza, per le vite gi& note: ( B . b^iUppo
deW Aquila (t 1456), p. 168-70, cf. AFH I, 657; B. Vincenzo dell’ Aquila
(t 1504), 171-80, B. Antonio da Bulmona (t 1581), 181-6 ecc.; e per le al-
tre e pid recenti 1’autore si b servito di fonti inedite. Notiamo che tra
questi nomini piu celebri vi Bono il P. Pado da Sulmona, Commissario
Generale dell’Osservanza, il P. Giovanni Mazzara detto da Napoli, Mi¬
nistro Gle dell’Ordine (1645-48) e il P. Venodo da Celano , anche lui Min.
Gle (1860-56), il P. Bartolomeo da Pettorano (t 1682) e il P. Benedetto
Mazzara da Sulmona, l’autore dei Leggendario Francescano, p. 289-47.
Nell’Appendice A) di questa 2* parte (811-7) 1’ Autore d& il regesto di
alcune lettere, 14, o ricevute o scritte dal P. Paolo da Sulmona durante
gli anni dei suo Commissariato, e che riguardano vicende dell’ Ordine.
Noi preghiamo 1’ autore a pubblicare per esteso questa corrispondenza,
conservata nell’Archivio dei Conv. di S. Nicola: fari sommo servizio
agli studiosi. L’Appendice B) b un elogio epigrafico dei P. Antonio da
Frattura morto il 10 febbr. 1820, assai benemerito della Provincia, scritto
dal Rmo P. Venanzio da Celano (819-22). L’ ultima, C) b la serie dei Cu¬
stodi, Vicari o Ministri Provinciali dell’ ex-Riformata Provincia degli
Abruzzi, dal 1592 al 1907, compilata dal P. Cristoforo da Gallinaro in¬
terno al 1891 ma su la scorta di documenti sicuri, riveduta e annotata
dall’ Autore (328-89).
Il libro finisce qui, ed 6 peccato; poich6 1’Autore avrebbe dovuto
aggiungere anche un indice particolareggiato dei nomi e delle coee
piu importanti ricordate nel corso dei libro; il quale per6 non cessa
anche cosi di essere un lavoro ben fatto, che i dotti si avranno caro, e
che potri servire di modello a chi voglia dedicarsi a lavori cosi modesti,
ma anche cosi belli e vantaggiosi.
R. Benvenuto Bughetti, O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
MISCELLANEA
A propos (Time « Vie inedite de 8. Frmnpoit d'Asei»e ». — Une « Vie ine¬
dite de saint Fran^ois » en fran^ais medieval ne pent fctre qne la bien-
venue, surtout si elle est « de plus longue baleine » et «d’un interfit plue
vif * que telle autre dejk connue. 11 faut remercier le P. Ubald d’Alen-
9 on, O. M. Cap., d’avoir, k 1’occasion du VII e centenaire de l’ordre des
Freres Mineurs, porte son attention sur celle que contient le MS. 306
(XV e sificle) de Qveen’x College d Oxford, jadis deerit par M. Paul Meyer
dans Rovumia, 1005, p. 215-234. Le docte capucin vient, en effet, de la
publier dans les Rtudox franeixeainex, t. XXII (1909), p. 442-483. En guise
d’introduction, il a tente un essai sur «les rapports* de ce nouveau
texte « avec ses sources», sur sa «date de composition, son lien d’ori-
gine et sa valeur * : toufces questione k leur place, en verite; mais pour-
quoi cet essai a-t-il plutfit l’air de notes jetees & la h&te que d’une
etude approfondie ?
Laissons la parole au P. U. «La source principale, dit-il, k laquelle
8 ’est alimento 1’auteur de notre texto est xxlrement la l« rc legende de
Thomas de Celano. Lorsque l’on met c6te & c6te les deux biogra-
phies, on constate axsez faeilement leur dependance. Le MS. de Quecn’s
College n’est cependant point une traduction; c’est un arrangemont
nouveau des matiores, ou plutdt la construction d’une nouvelle biogra-
pbie. L’ecrivain abrige, ou dtveloppe, ou prteise, suivant son genie pro-
pre, le cbapitre ou la source qui lui sert de base. De plus, k partir du
n° 75, il complMe son devancier et s’appuie alors, entre autrex cboses,
peut-&re sur la 2* legende de Celano, peut-itre sur la legende des 3
Compagnons, mais rGrement sur le texte connu par le MS. d’Epinal,
publie par les Etudes francixcainex, t. XVIII (1907), p. 507-629. Un ta-
bleau, mieux que tout commentaire, montrera les rapports qui existent
entre le MS. 305 de Queen’s College et ses sources * (435) 435. — «Re-
marquons le bien, le texte d’Oxford n’est pas toujours une traduction
de son pendant cfilanien, loin de lfi, » (439).
N’en deplaise k qui que ce soit, ces lignes ne sont pas avisfies. La D™
et la 2«'«c legende de Celano, celle des 3 Compagnons et celle du MS.
d’Epinal n’ont rien k faire ici. Un rapprochement bien plus interessant
et cent fois plus instructif meritait d’etre propose, auquel le P. U. n’a
pas songe du tout. Mieux que son commentaire, mieux surtout que
son tableau, ce rapprochement lui eflt permis d’eviter tant d’hypothfi-
ses ou d’affirmations gratuitos en projetant de la clartfi k 1’eblouir. On
est 8urpri8, disons-le de suite, qu*un franciscanisant comme lui ait ou-
blie la legende de saint Fran^ois ecrite par Julien de Spire, legende dont
il a ete parle beaucoup, sinon trop, et que les Analecta Bollandiana,
t. XXI (1902), p. 160-202, ont rfieditfie avec grande Science.
IA etait pourtant la clef du mystfire.
Que la legende fran 9 aise du MS. 905 d’Oxford soit uniquement la
traduction parfois fantive de Julien de Spire, mais rien de plus, nous
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
168
MISCELLANEA.
en avona la preuve Avidente en ce fait qu’elle le suit pas A pas, phrase
par phrase, du commencement A la fin, meme < A partir du n° 75 > (435)
oh elle semblait au P. U. a’appuyer, « peut-Atre » d’abord, puis « sflxe-
ment», sur je ne sais quelles autres lAgendes. Les deux documenta
sont de tout point parallAles, ainsi qu’on peut le vArifier, si bien qu’A
aucun titre 1’expression « biographie nouvelle » prise dans le sens que
lui attache le P. U., ne peut s’appliquer A celui que fournit le M*. an-
glais. Le n° 128 de la «Vie inAdite * va jus4u’A reproduire 1’en-tAte
mAme du chapitre XIII de Julien de Spire (1).
Le P. U. ajoute un peu plus loin: < Par son rAcit des funArailles, de
la canonisation et. de la translation, le texte d’Oxford se place absolu-
ment dans la classe des narratione dues aux plumes de S. Bona ventu re
ou de B. de Besse, du moins eat-ce une hypothAse possible » (440). Nous
sommes tout A fait du mAme avis, pour la raison bien simple qu’il Atait
difficile qu’il en fut autrement, puisque cea deux compilateurs. tout comme
le traducteur, avaient aoua leurs yeux Julien de Spire. DAa lora, il n’y a rien
d’Atonnant qu’ils donnent un rAcit identique. Mais de IA deduire que la
lAgende fran^aise «fut Acrite aux environs de 1’annAe 1800» semble
Atre une conclusion pour le moins risquAe.
AprAs ce qui vient d’Atre Atabli, nous ne pensons pas qu’il y ait
A faire grand cas de ce jugement portA sur la < Vie inAdite» : « Telle
qu’elle est, dit le P. U. (441), la lAgende d’Oxford eat cependant remplie .
d’interAt; son auteur resume bien les sources employees; il sait y ajouter
le cUtail qui comble une lacune; Tensemble a beaucoup d'unite ». Et
que penser de cette autre phrase narquoise: « On notera aussi que les
faits ornis dans le MS. de Queen’a College sont en grand nombre ceux
qui ont trait aux miracles, et peut-etre cette constatation fera-t-elle re-
flAchir ceux qui ont des idAes vieillottes sur la rAgle douteuse du develop-
pernent du merveilleux dans 1’Avolution des legendes »? Avant de dauber
sur le voisin, ne siArait-il pas de mieux Atayer sea propres oeuvres?
J’ai Acrit plus haut que la < Vie inAdite » est une traduction par-
fois fautive. Cette remarque a sa portAe, vu que la possibilitA de recti-
fier par le contexte latin les fautes du traducteur permet de determi¬
ner avec une nouvelle certitude le texte que celui-ci avait en mains et
qu’il a mal rendu. Ainsi, le biographe fran^aia, A propos du dApouille-
ment complet de S. Fran^ia devant l’Aveque d’Assise, 8’exprime, n. 17:
« Demoura illecques tout nu et s’en voult dUer en exii en celle maniAre *;
le latin porte, n. 9: Omnino nudus coram omnibus remanens in mundo
se exulem designavit.. Ailleurs, n. 56, il traduit: « Le beneure confesseur
sainct Francoya se gardoit A tout son povoir que il ne trespassast la
muance de saincte pouvretA », et le P. U. interprAte < muance » par « va-
riation ou vicissitude »; or, Toriginal latin porte metas, n. 32: Sanctus
Christi confessor Franciscus, y lisons-nous, omni studio precavebat, ne
sancte summeque paupertatis metas transiliens ... Evidemment, le modAle
n’a pas AtA bien traduit ou compris.
(1) Cette oonoordanoe par&ite reasortirait davantage enoore, si TAditeur,
averti de la vraie souroe de sa biographie, se fut oontentA de 76 nos au lieu
de 184 pour la division du texte et les qfit aocordAs avec ceux de 1’Adition
latine. Le P. U. conseille de rapprooher le texte d’Epinal, Elude* francuc.,
t. XVIII (1907), p. 507-529, des textes analogues de I Celano ou d’Oxford.
Pourquoi pas de Julien de Spire, pour tout ce qui va du n° 18 au n° 27 no-
tamident ?
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
MISCELLANEA.
Ces denx exemples suffisent. Iis antorisent k conci ure que le lec-
teur ne doit pas se separer de Julien de Spire, s’il veut avoir une yraie
intelligence du texte fran 9 &is tir6 du MS. 806 de Queen’s Gollege (1).
Bordeaux, le 2 novembre 1909. P. Ferdinand M. Delorrae 0. F. M.
De inetitutioae festi SS. Stigmatum e Cod. Wratislavienai narratio. —
Plures narrationes notae sunt de facto cuiusdam Fratris Praedicatorum
Ordinis stigmata S. Francisci in pictura quadam conventus ipsorum
FF. Praed. abradentis. Praeter Waddingum (2) versionem aliam praebet
Barth. de Rinonico, Pisanus (8), et Actus B. Francisci (4). Versio Codicis Bi¬
bliothecae Universitatis Wratislavienai s s. XV. I. F. 280(5) fol. 291r, insti¬
tutionem Festi SS. Stigmatum immediate cum abrasione a Fratre Praed.
impie attentata, conjungit; remque accidisse dicit in quodam conventu
Ord. Fratrum Minorum (6) in oppido quodam prope Avenionem, ita ut
Papa Benedictus XII (1884-42) rem videre potuerit, et ad instituendum
Festum, SS Stigmatum hoc portento motus sit. Institutio festi huius
tribuitur tum Benedicto XI (1808-04), tum Benedicto XII (1884-42) (7)
sed repetenda videtur ex solo decreto Capituli Generalis O. F. M. non
quidem Caturd (8) an. 1887, sed Assisii habito an. 1340 (9).
(1) Note de la Direction. Dans 1’entretemps on a appella 1’attention du
R. P. Ub&ld d’Alen<jon mr la dgpendanoe qu’il y a entre la Lggende de Queent
College et celle de Julien de Spire. Aussi en f&isant tirer 4 part (au oommenoe-
ment de decembre 1909) celle-14 et celle du MS. d'Epinal (v. note p. 168) le R. P.
Ubald a-t-il t&ch6 de r6parer son oubli. II y a ajout£, sur une feuille A part, la
table de concordanoe entre la Vie de Queene College et oelle de Julien de Spire .
L’Introduction au texte d’Oxford (8-10) est celle des Et. Franc. XXII, 484-41.
Apr&s la vie de Queene College suit celle d’Epinal, 58-61, et enfin une oourte
table 62-8. — Deux vies romanee de S. Frangois d' Atatise publtees par le R. P. Ub.
d’Al. Paris, Pioard 1909, in-8°, pp. 68. — Au moment de mettre sous presse
nons voyons aussi, que la feuille A part a 6t6 reproduite de m£me dans les
Et. Franr. 1900, n° 182, D4c. XXII, 711-2.
(2) Annales ad. an. 1287 n. 5; edit. II Romae 1782, II, 429 sq. Wadd. se
rem desumere dioit e Chronica Fr. Mariani cap. 10, et e Legenda Oregorn [?].
(8) Uber Conformitatum, 1. III, oonf. III (31); edit. Mediolani 1510, fol.
286r. ed. II, ibid. 1518, folio 112v. — Acta SS. Oot. II, 801 sq.
(4) Ed. P. Sabati er, Paris 1900, cap. 40. — Similis versio in append. ad
Passerini, I FioreUi dei glorioso meeeere S. Franoeeoo, Firense 1902, 290-1.
(5) Pro isto Codioe mihi Paderbornam humane transmisso ol. diotae Bi¬
bliothecae directori hio gratias agere lioeat.
(6) Actus 1. o. aiunt. « Cum dictus frater ' Praedicator ’ ultra montes in
conventu praedicto [O. P. sed non nominato] oonsisteret» eto. Seoundum Pi¬
sanum, 1. o. oum Fr. ille Praed. < de loco suo ad alium locum esset trans¬
missus de familia, oontigit in dicto [nec nominato] looo Praedioatorum » eto.
— Apud Waddingum Fr. ille Praed. est «cuiusdam religiosi instituti vir
italus » qui « in conventum [O. M. ?] 8anoti Romani Custodiae Viennae* in
Gallia venerat. Iuxta Pisani relationem 1. o., Fratres Praed., quia sanguinem
e stigmatibus profluentem restringere nequibant, • miserunt pro Fratribus
Minoribus qui erant in terra illa».
(7) Wadding. ad an. 1804 n. 14 (VI 4 , 89), illam Benedicto XI ad scribit, sed
ad an. 1887 n. 4 (VII*, 204) dubius est ob decretum Capituli glis Caturoi.
(8) Sio Chron. 24 Oen., AF III, 528 et Chronol. hist. leg. I, Neapoli 1660, 62.
(9) Waddingus minus recte hoc capitulum ipsum in dubium vocaverat;
ad an. 1840 n. 12 (VIP, 288). Huius vero Capituli aota, festum hoc prsesori-
bentia, habuit in Cod. MB. Antonius Pagi O. M. Conv.; of. eiusdem : Bre¬
viarium hist.-chron.-erit. Pont. Bom. IV, Antverpiae 1727, 119-20.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
170
M1S0ELLANBA.
[Fol. 291 r.] (Rubrica): Quomodo dies stigmatum sancti Fraoolaoi eat ia-
stitiita. — Tempore domini pape Benedicti XII accidit prope Auinionem
in nna civitate, in qua fratres habent claustrum, quadam die, dum fra¬
tres omnes essent in choro in officio divino, venerunt duo fratres alte¬
rius religionis et per ambitum transierunt. Tunc unus illorum vidit
ymaginem sancti Francisci cum sacris stigmatibus in pariete depictam,
dixit socio suo: € Illi minores volunt sanctum suum Christo assimilari ».
Et accepit cultellum suum et dixit: « Ego volo stigmata illa effodere
ymagini isti, ut non appareat Christo similis ». Et sic dictum opere per¬
fecit. Et cum illa quinque stigmata effodisset, tunc inceperunt largiter
sanguinem emanare. Quod ille videns, valde stupefactus, dixit socio suo:
« Eya, quid faciam > ? Qui respondit: « Valde mortale egisti. Sed con¬
sulo, cito curre ad confessorem et confitere». Quod et fecit. Et post
confessionem rediit ad ymaginem et sanguis effluere non cessavit. Quod
ille miser videns valde turbatus est et rediit ad confessorem et hoc sibi
intimavit. Qui consuluit sibi, ut curreret ad papam, et sibi omnia hec
intimaret et consilium ab eo reciperet, quid facturus esset. Qui quanto
cicius potuit, iussa complens, ad papam pervenit et sibi omnia reve¬
lavit. Quod papa audiens, quesivit ab eo: si res in veritate sic esset.
Tunc ille iuflamento firmavit sic esse. Tunc papa ait: « Ego utique vi¬
dere istud mirum volo». Et cum illuc venisset, vidit de illis sacris
stigmatibus ymaginis sanguinem largiter emanare. Tunc dominus papa
valde stupefactus, flexit genua ante ymaginem; extensis manibus in ce-
lum dixit: «Sancte Francisce, dimitte hanc noxam illi miserrimo pec¬
catori, quia promitto tibi, quod volo instituere festum tuorum stigma¬
tum celebrandum, et precipue volo precipere fratribus tuis, ut per to¬
tum ordinem debent celebrare festum tuorum stigmatum sollempniter ».
Et statim voto facto a domino papa, sanguis cessavit manare. Tunc
papa iniunxit illi misero peccatori penitenciam. Et sic festum sacrorum
stigmatum instituit, ut de cetero nullus audeat illis sacris stigmatibus
detrahere. Et quicunque amplius hoc presumpserit hereticus est cen¬
sendus. Rogemus ergo sanctum Franciscum ut propter sua sacra stig¬
mata oret(l) dominum pro nobis, quod nos post hanc vitam ducat ad
e ternam patriam Arnen ».
Bonn. P. Ferdinandus Dselle 0. F. M.
Epistola, qua Fr. Baptista do Montofeloone Ord. Mia. substitutum sibi usm iaa t
pro oolleota peounlaria ooatra Turoas ferienda (1481). — Indefesso zelo Sixtus IV
(1471-84), ex Minorum ordine ad Apostolatus culmen assumptus, expedi¬
tiones bellicas contra Tureas indixit, adiuvit, promovit (2), praesertim vero
postquam Tureae 11 aug. 1480 Ortrantum urbem ceperant (8). Dominica
Passionis, 8 april. 1481, Sixtus IV, inter alia, encyclicas dedit ad omnes
Europae principes, ut eos ad bellum in Tureas hortaretur (4). Die vero
18 et 19 Iulii dicti anni, Sixtus IV pluribus Vicariis Provinciarum
0. F. M. Obs. (5) speciales litteras misit, quibus eos ad triennium in suis
(1) Cod. ora.
(2) Cf. Pastor, Getehichte der Pdtptte, (II* ed.) Freiburg i. Br. 1894, II,
441 sqq., 490 sqq., 527 sqq. (8) L. o. II, 627.
(4) L. o. II, 582. Raynaldus, Annale» ercl. 1481 n. 19 sqq.
(5) Wadding, Annale» O. M. ad an. 1481 n. 19. (XIV*, 270-1).
Ibi edita est ep. ad Vio. Prov. Obs. 8. Franoisoi, taoito nomine ipsius. Con¬
fecta ibi dioitor « XIX Iulii».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
MISCELLANEA.
171
provinciis deputavit, cum potestate subdeleg&ndi (1), ut pro sancto opere
crnciatae contra Tureas praedicarent et pecunias colligerent.
Evulgamus nunc istiusmodi litteras, quibus Fr. Baptista de Monte-
falcone, Vicarius Prov.lis Prov. S. Francisci ad hoc subdelegavit Fr.
Francittchinum de Eugubio, guardianum S. Onuphrii prope Bettonam in
Umbria, dat. 22 octobris 1481.
Exemplar authenticum in charta scriptum, mens. 80x20 cent., cum
sigillo (2) et subscriptione Vicarii, habetur Romae penes PP. Hibernos
S. Isidori. — Est autem ut sequitur:
Frater Baptista de Montefalcone ordinis minorum observantiae Pro¬
vinciae Sancti Francisci vicarius, ac sanctissimi in Christo patris do¬
mini nostri D. Sixti divina providentia Papae IIII. per provincias no¬
stras commissarius, ut in brevi apostolico dignoscitur Romae dato Anno
Domini M.0CCCLXXXI 0 die XVIII Iulii pontificatus eiusdem anno de¬
cimo. Venerabili in Christo patri fratri Francischino de Eugubio ordinis
minorum de observantia loci Sancti Honofrii prope Bittonem guardiano
benemerito. Cum per provinciam nostram Sancti Francisci, ex iniun-
ctione mihi facta a praefato Sanctissimo domino nostro, debeam publi¬
care et publicari facere quasdam litteras apostolicas in favorem fidei et
contra impium Theurcam confectas: et capsas constituere pro pecuniis
colligendis, ac componere, dispensare, quitare, absolvere et cetera omnia
peragere quae in praefato brevi apostolico continentur et etiam prae¬
dicta per alium, ut alias, exeeutioni demandare. Hinc est quod ego de
tua integritate et idoneitate plene confidens, Auctoritate apostolica, qua
fongor, te ad praedicari faciendum praedictas litteras apostolicas ac con¬
stituendum capsas pro colligendis pecuniis per totam questam praedicti
loci Sancti Honofrii, meum commissarium ot substitutum, imo verius
apostolicum, instituo et institutum denuntio per praesentes, cum potestate
colligendi praefatas pecunias, absolvendi, componendi, dispensandi, qui-
tandi et cetera omnia peragendi, tam erga personas praefatae questae
tui loci quam erga personas undecumque ad te declinantes, quae ego
vigore praefati brevis apostolici facere possem, si praesens personaliter
essem. Cuius quidem Brevis apostolici copiam fideliter transcriptam et
manu nostra subscriptam, ac sigillo vicariatus officii nostri munitam
tibi relinquo^ Atque, ut praedictam commissionem nostram, imo aposto-
licam, promptiori devotione suscipias et eam studiosius exeeutioni man¬
des, Tibi in virtute sanctae obedientiae iniungo, ut eam absque ulla ex¬
cusatione acceptes et exequaris, itaque laus Dei, fructus animarum,
subsidium Fidei Catholicae et honor religionis non modicum accrescat.
In quorum omnium fidem praesentes litteras fieri feci et propria manu
subscripsi coram testibus infrascriptis ac sigilli vicariatus mei impres¬
sione muniri.
Ex praefato loco Sancti Honofrii XXII Ottobris 1481.
Ego Fr. Baptista ut supra manu propria subscripsi.
P. Gregorius Cleary 0. F. M.
(1) L. c. p. 471. Fr. Angelus de Clavasio 4 dec. 1480 ad illud munus nun¬
tius ubilibet & Sixto IV nominatus, talo officium renuerat. L. c. 470.
(2) Sigillum ovale est, cerae rubrae impressum, effigiem referens 8. Fran-
cisoi, dextera oruoem sinistra librum tenentis. Charta ipsa ad plicaturas pene
detrita est, textu verborum minime labefacto.
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA
I. — Cronaca It ali an a.
Conferense. — II Canonico Giuseppe Mambrini ha publicato la sua
conferenza au: S. Francesco d’Assuti difeso daUe accuse dei moderni in¬
creduli, CittA di Castello, 1909, in-8, p. 86, da lui letta in quella cittA il
29 Gennaio seorso, in risposta a un’altra tenuta su o piuttosto contro
il Santo, ivi il 21 dicembre 1908, dal socialista Francesco — noi cre-
diamo — Ciccotti. Bisogna confessare che della conferenza dei Ciccotti
egli non seppe che per relazione di giornali e di amici; ma non ostante,
la conferenza, con quel titolo specialmente, ci A sembrata troppo de bole,
piena di amore al santo d’Assisi, A vero, ma scarsa di cognizione dei
moderni errori su S. Francesco e, tanto piA, dei moderni studi cattolici,
che soli li possono confutare.
All’associazione Archeologica Romana il giorno 21 Novembre 1909
la signorina Maria Rina Pierazzi tenne una conferenza, illustrata da
proiezioni, su La Terra di Frate Francesco.
D Prof. Francesco Sabatini, pure in Roma, nelle sede dei Cir-
colo Pio X parl6 il 6 Novembre 1909 sui terna: Le memorie di S. Fran¬
cesco d’Assisi in Roma.
*% A Faenza, nella sede della cattolica Casa dei Popolo, il P. Co-
8tanzo Albasini 0. F. M. tenne il giorno 11 Dicembre seorso una con¬
ferenza con proiezioni, ripetuta poi il 18 a Parma, su S. Francesco nei-
VArte; e il giorno 12, nella stessa sede, il Can.co Francesco Lanzoni
parl6 su I primordii dell’Ordine Francescano a Faenza.
Xibri. — Mons. Gbrbmia Bonomblli, vescovo di Cremona, ha avuto
ultimamente occasione di pariare due volte, ne’ suoi scritti, di S. Francesco
dVAssisi; e cio& nel suo libro: Viaggiando in vari poesi e in vari tempi,
Milano, Cogliati, 1908, in-16, pp. X11-580, e precisamente al Cap. IV, alie
pagine 169-76, e 208-19; e poi in una prefazione che va innanzi al libro:
Rino Zeni, Celeste follia/ Milano 1908, per le prime XVI pagine. Nel
primo descrive una sua escursione ad Assisi (169-76), dove (169 s.) ac-
cenna a un’idea che svolgerA poi nella prefazione dei secondo (v. anche
qui, a p. 213); e un’altra alia Verna (208-19), dove (214-19) dice ci6 che
egli pensa intorno alia stigmatizzazione di S. Francesco, cioA che a una
natura o spirito ben disposto la grazia divina s’aggiunse, a operare cib
che fu miracolo. Nel secondo, alia domanda come S. Francesco sia tanto
ricercato e amato dalla moderna socie tA, che pur A agli antipodi dal
suo ideale di. virtA, il venerando Prelato si risponde delineando due
caratteristiche dei Santo, che egli dice trovarsi d’accordo con le aspira-
zioni della societA presente: la libertd evangelica nella piena - ubbidienza
e lo spirito di caritd operosa e senza limite. Ora (noi facciamo della cro¬
naca), contro queste due opinioni dei Bonomelli sono sorti due contra-
dittori: il P. Bernardino Sderci nel suo recente libro: Uapostolato di
S. Francesco e dei Francescani, Quaracchi 1909 (cf. AFH II, 524), da
p. 168 a 167, per la spiegazione intorno alie stimmate, e il P. Diomede
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONIO A.
178
Scaramuzzi O. F. M. con an articolo: La modemitd di S. Frane. d'As¬
sisa secondo il pensiero di un iUustre Prelato italiano, in * Crocifisso Re-
dentore * Treia, anno IX (1909), pp. 108-14, 168-73, 258-62, per quelle
due caratteristiche, e specialmente la prima. Noi, se abbiamo a dire il
nostro parere, consentiamo ai contradittori nelle conclusioni, e cioA che
ci6 che anche lontanamente attenta alia fede nel miracolo delle stim-
mate va rigettato, e che S. Francesco mal si delinea e si spiega con
ana o l’altra dote dei suo spirito, se non e quella che A tutto in lai,
la piu perfetta imagine di Cristo; ma ci pare anche che essi abbiano
visto troppo nelle parole dell’ illustre Prelato, tratti, il primo da ana
paura che non esiste, e il secondo da un troppo ardito awicinamento che
ha cercato tra la teoria dei Bonomelli a quella dei Sabatier. Tra: «ob-
bediva quando la sua coscienza gli diceva di obbedire e non vi oppo-
neva il suo veto», che, secondo lo Scaramuzzi, sarebbe 1’opinione dei Sa¬
batier, e: «al bisogno il comando ncevuto lo fari proprio e 1’eseguirA
come se sgorgasse dalla sua volontA stessa» (Bonomelli, Pref. XIV),
la differenza, come si vede, A enorme, e quesfultima non A che la dot-
trina che scorga dalTubbidienza dei Santi.
*** Per quello che riguarda il lavoro Rino Zbni, Celestte folliaf
(Profili — sfumature — leggende, con Pref. di Mons. G. Bonomelli e il-
lustrazioni dell’autore) Milano, Cogliati, 1908, in-16 pp. XVI-260, dice Mons.
Bonomelli^ presentandolo, che «questa A una vita nuova dei santo [France¬
sco], o certo una vita dei santo presentata sotto un nuovo aspetto » (p. VII).
Il che noi possiamo concedere in parte; benchA qualche cosa di qnesto
nuovo ci sembra un po’ di stile romantico, e il resto, se nuovo in una
vita italiana dei genere, non A nuovo in sA. Il migliore fra tutti A il
capitolo X, La figura di S. Francesco (217-46), dove notato il libero
sbizzarrirsi delle arti figurative intorno a S. Francesco, passa a quello
ancora piu discorde della letteratura, scarta la concezione protestantica,
quella socialistica, anche quella dei democratici cristiani, rivendicando
a S. Francesco uno spirito eminentemente aristocratico nel primitivo e
piu nobile senso della parola, e si ferma come alie migliori e piu vere,
coi Novati alia 'concezione di Dante: 1’Archimandrita, e coi Pen-
nacchi a quella dei Manzoni nel parallelo di Fra Cristoforo. Il libro
poi non A proprio una vita di S. Francesco, ma piuttosto una rapsodia
su di Lui; e una rapsodia che deriva tutta da autori moderni, anche
con qualche imprecisione, come quella che la Regola di 23 capitoli sia
dei 1210 (p. 72) ecc.
Il P. Giacinto b’Auo8tino da Poj.lutri O. F. M. ha scritto
per gli Abruzzesi una vita popolare di S. Francesco. Si studia di met*
tere in evidenza specialmente tutte le relazioni, che si narra S. Francesco
abbia avute con gli Abruzzi. Ma neppure intorno a queste 1’ A., coi suo
aistema, ha guadagnato alcun che in risultati storici. Non bastava, per
cid, contentarsi di mediocri autori moderni e non vagliate compilazioni,
senza andare mai alie fonti. Cosi, pariando tanto diffusamente degli scritti
di S. Francesco (p. 255-291), senza perA entrare mai nel loro spirito,
come poteva servirsi 1’autore dell’ edizione fatta nel 1663, non dal P. Giov.
d&lTAia (256 n. 1), ma dal P. Giov. De la Haye, e ignorare affatto
tutte le ricerche moderne, anche 1* edizione critica di Quaracchi dei
1904? Vi sono poi citazioni monche (p. es. 27, 50), e non pochi errori
(p. 106, 111, 293, 303, 106). Ecco il titolo dei libro: San Francesco d’As¬
sisti e gli Abruzzi, Lanci&no, tip. Fr. Tommasini, 1909, in 12°, pp. XIV,
322. (Lire 2).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
174
CHRONIO A.
*** Una vita di S. Francesco b pure la seguente publicata in oc¬
casione dei 7° Centenario dell’Ordine e dedicata ai Terziari Francescani.
Fratk Giunipero O. F. M. 11 Prulre comune, Vicenza, Tip. Pont. S. Giu-
seppe, 1909, in-16, pp. 111, con illustrazioni. Molto semplice e piana, fatta
per edificare. L’ipercritica non ha che fare, dice 1’autore (p. 5), coi suo
lavoro. Ma Tipercritica, pensiamo noi, e dovunque un’intrusa. Appa-
gare la vera critica e la sana devozione, questo b il buono! Correggere
p. es. a p. 30 sotto 1’illustrazione: Chiesa di S. Francesco, in Cbiesa
di S. Damiano.
*** Ancora molte lettere di S. Leonardo da Porto Maurizio resta no
qua e IA inedite, e fa opera buona chi si studia di darne alia luce. Dieci
di queste lettere, esistenti nell’Archivio della Cancelleria Vescovile di
Assisi (scansia I, vol. 61) sono state publicate da [A(ni>kea) P(rioh)
T(ini) V(icario) G(eneralc)], Lettere di S. Leonardo da P. M. (dedicate ai
novelli Sacerdoti D. Dario Salemmi e D. Egisto Fagotti — Assisi 5 Aprile
1908). S. Maria degli Angeli, 1908, in-8, p. [20]. Sono dirette al Vescovo delle
cittA, riguardano la missione che il Santo tenne poi in Assisi nel no-
vembre dei 1738, e vanno dal 13 ottobrc 1736 al 4 settembre 1738. Ser-
vono assai bene ad illustrare quei due anni di vita dei Santo e le diffi-
coltA che ebbe a superare per appagare il suo pur grande desiderio di
predicare nella patria di S. Francesco. Non b stata aggiunta alcuna nota
illustrativa, che avrebbe giovato, alie lettere stesse.
E uscita la seconda edizione della conferenza che il P. Nhxjoia)
Dal-Gal O. F. M. tenne ultimamente a Roma, Vicenza e Verona (Cf.
AFH II, 521 e 384-397): Un Pittore mustico dei quattrocento: Domcnico
Morone di Verona, e il suo capolavoro nel patrio chiostro francescano
di S. Bernardino (1442-1517). 2 4 Ediz. Roma 1909. Tip. Pontif. dell’Istit.
Pio X, in-8 grande, pp. 6-34. Vi sono aggiunti: un indice delle Opere
consultate (3s) e Note iUustrative (31-4). — Delio stesso P. Nicoolo DaI/-
Gai, b pur stato publicato il Discorso inaugurate dei P Congresso Re¬
gionale- Veneto dei TerztOrd. Francescano celebrato nella Cattedrale di
Vicenza il 29 Aprile 1909. Roma, Tip. Bazzocchi e Casadei, 1909. In-8,
pp. 18. Cf. AFH II, 521.
*** G. D. Turrenius, I canti dei Trasimeno — La leggenda dei
Santo. Perugia, 1907. in-8 grand. p. 7. Saffica intorno alia quaresima pas-
sata da S. Francesco nelTIsola Maggiore dei Lago Trasimeno.
Solenne commemoratione dei Card. Maseaia a FrascatL — Il
giorno 26 Settembre ultimo seorso, centenario dalla sua nascita (Piava
nell’ Astigiano, 8 Giugno 1801)), a Frascati nella chiesa di S. Pietro, dove
b sepolto, fu, tra un plebiscito di accorsi e di aderenti, di ogni fede e
classe, con solennitA imponente commemorato il Card. Gitolielmo Mas-
naia, O. F. Cap., stato per 35 anni primo missionario e pioniere di ci-
viltA nell’Abissinia. Vi lesse un profondo e alato discorso il P. Semeria,
il quale discorso e poi stato publicato: P. Giovanni Semeria, 11 Card.
Massaia, nel centenario della sua nascita , Roma, Tip. F. Fiordeliso, 1909.
in-8, pp. 24.
XTaovo affiresco Francescano. — Il giorno 8 Ottobre 1909 si inaugu-
rarono a Vicenza i nuovi affreschi coi quali il pittore Domenioo Bruschi
ha decorato il frontone dei Palazzo dei Monte di Picta. Dicono siano
riusciti magnifici per intonazione e hellezza. Fra essi uno rappresenta
S. Francesco d’Assisi, sotto il quale piegano il ginocchio i BB. Marco
da Montegallo e Bernardino da Felire.
P. Beovemito BufNetti, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA.
Una nota d’arto a proposito degli «flMii di Pr. Paolo Ku-
sini, O. Cap. — Uno dei grandi quotidiani di Roma, il « Corriere d* Ita¬
lia », (an. IV, n. 808) pubblicava recentemente un lungo articolo di un
giovane studioso di cose francescane, il sig. Albekto Cappelletti, in*
titolato: « Gli affreschi francescani di fra Pado Mussini *, ridenti, se-
renamente, suile aeree pareti della chiesa dei Cappuccini di Ascoli Piceno.
Con infinito piacere intellettuale ho letto la bellissima prosa, densa di
sentimento squisito, di poesia buona, dei geniale scrittore, cosl fervida*
mente innamorato dei dolce Santo dei Dugento, ma rimasi alquanto
sorpreso nel rilevare che 1'opera classica Mussiniana rappresenta — se-
condo il Cappelletti — la Vita di S. Francesco d' Assidi.
Trovandomi, non k molto, per ragioni di studio, in Ascoli Piceno,
anch’ io attratto dalla fama dei Mussini, bo voluto visitare il pittore-frate
e vedere i suoi affreschi stupendi, cosl pieni di vita e di purissima idealitA.
Or bene, quegli afireschi rappresentano invece alcuni episodi della vita
di S. Serafino da Monttyranaro, l’umile laico cappuccino delle Marche,
morto nel 1604. Ora se il Cappelletti ha veduto il lavoro dell’ artista emi-
liano, resosi cappuccino, 1’abbaglio preso contrasta troppo con la sua
cultura francescana; se non lo ha veduto, perch& recare giudizi sopra
un’opera che conobbe soltanto imperfettamente ?
Ma poi 1’abbaglio dei Cappelletti si spiega, in certo qual modo. La
Verna nel suo numero di ottobre (an. VII, 1909) riproduce tre di questi
afireschi dei Mussini (p. 297, 98, 99) e li dice, \k e a p. 801: dalla c vita di
S. Francesco » dipinta da Fra Pado Mussini. La Verna avrebbe ispirato
1’articolo dei Cappelletti?
A parte Terrore da me qui indicato, fr. Paolo Mussini ha trovato,
dei resto, in Alberto Cappelletti, un ammiratore intelligente della sua arte.
P. Nlocold Dal-QaJ, 0. F. M.
II. — CHRONIQUE fiTRANGiRE.
ALLEKAOVE — Du riche contenu de la Festschrift zur Ertiffmmg
dee KofJLegs der PP. Franziskaner St. Ludiciy bei Dalhcim (Rheinland) am
4 Otober 1909, Mtinster (Westf.), WestfAlische Vereinsdruckerei, 1909, gr.
in-8”, 212 pp. il nous faut relever les articles qui regardent Thistoire fran-
ciscaine. Il y a tout d’abord p. I-XVI un qui relate la fondation de ce nou-
veau Collige sdraphique de la Province franciscaine dite de Saxe (Saxonia).
Situe en Hollande, tout pr6s de la fronti^re allemande, ce collige gran-
diose fut construit de 1906 k 1909 presque enti&rement par des Frdres lais
de la Province. Il fut inaugure le 4 octobre 1909. On y transfora le coi*
l&ge de Harreveld, fond£ par la m£ine province en 1875, et dont le R.
P. Patritius Schlagbr O. F. M. fait 1’historique, p. 16-88: Geschichte dee
Kloeter8 H. — Cet article est pr6c£de de celui du P. Bbda Kleinschmidt
0. F. M., recteur du Collige. Il traite de la Vie de S. Louis d’Anjou,
(patron du noveau Coll&ge), et des oeuvres d’art qui le repr6sentent. Au
fond c’est Tarticle publi6 dans T AFH II, 197-216. L’A. a ajout6 la belle
reproduction d’un tableau de Cima (mort 1508), conserve a Vienne
(musee imperial), et repr6sentant la Madonne entre S. Louis d’Anjou et
S. Jerdme. Cependant les reftrences bibliographiques manquent k cet
article ainsi qu’& plusieurs autres de la savante et splendide Festschrift.
— Le R. P. Juniperus Zimmbkmann deerit (d’apr&s j,Thode) le celebre
« portrait» de S. Franpois au Sacro Speco de Subiaco. Das dUeete BUdnis
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
176
OHBONIOA.
des hl. Franziskus von A. 39-48. — La savante dissertation da P. Ha¬
drianus Alroogen : Die SibyUe und ihre Weissagungen , 63-83, qui s’6tend
plus sur 1’antiquite classique que sur 1’histoire des textes sibyllins, nous
fait vivement regretter ses citations tronquees, surtout oti il parle p. 77
de 1’influence de ces texte? sur les Franciscains. P. 78 1. 36 il s’agit donc
de MSS. (cf. p. 79 1. 2-3) et non pas d’imprimas. — Notons aussi les articles
des PP. Salesius Elsner, Schulfestlichkeiten und Jugendbelustigungen
irn Mittelalter, 94-116; Frid. Brockmann, sur la Musique dans Vancien
colUge de Harreveld, 117-27, et Herm. Schwethelm : Schulmittd und Sarnm -
lungen der Anstalt, sur les collectione scientifiques tr6s riches etc. du
nouveau collige, 167-199. — Le P. Xystus Montebaur esquisse la vie
du grand missionnaire Jean de Montecorvino O. F. M. I. von. M. Ein BUd
aus dem Missionsleben des 13. und 14. Jahrhunderts, 153-66. Nous avons
cependant (p. 160) plus de deux lettres de J. de M., cf. Golubovich, Bi¬
bliotheca biodtibl. T. S. I, 806-9. — Un article du P. Bruno Feldmann,
Bartholomaeus Anglicus, Der erste Lector der sdchsischen Ordensprovinz,
200-212 clot dignement cette collection qui fait honneur au savoir et k
1’esprit scientifique des RR. PP. Lecteurs du Collige de S. Louis pr&s de
Vlodrop, en Hollande, ou pr&s de Dalbeim ^Province Rhenane). Le
P. B. F. y vulgarise les recherches du R. P. Hil. Felder O. Cap. et du
Dr. E. A. Schonbach. — P. 207 1. 4 il ne fallait naturellement pas parier
d’un ouvrage encore « intdit» k une telle epoque.
Le R. P. K. A Krosb 8. J., dejk bien connu par ses 6tudes de
statistique religieuse, s’est occupe aussi de la statistique des Missions
Catholiques. Katholische Missionsstatistik ; Mil einer Darstdlung des ge-
genwdrtigen Standes der Katholischen Heidenmission, Freiburg, im Br.,
Herder, 1908, in-8° VIII, 129 pp. — Apr6s quelques mots sur d’anciennes
statistiques oh il cite aussi p. 5 celles des Missions franciscaines en
Chine de 1767 et de 1766, d’apr6s Le Missioni francescane in Pal. etc.
VIII, 1897, 283-90 ; 359-63, l’A. enum£re les sources et les publications
modernes k ce sujet. Les pages suivantes 16-60, sont de la plus grande
importance pour ceux, qui doivent dresser des statistiques de ce genre.
D’apr6s TA., et il a bien raison de 1’exiger il faudrait introduire plus
de rubriques dans les tables des statistiques, afin que l’on pdt mieux
juger de 1’etendue de 1’actiYite de nos Missionnaires et de leurs aides.
Car ces derniers, on ne doit pas les perdre de vue, non plus. Suivent les
statistiques de toutes les parties de 1’univers. Elles reposent en g4n4ral,
sur les demigres publications, parues jusqu’6. la fin de l’ann4e 1907.
(p. 52 n. 1). Cependant pour les Missions franciscaines 1’auteur ne cite
que le Conspectus omnium missionum O. F. M. a. 1904-06, (p 9, 60, 60)
(Quaracchi 1906). Or ce livre n’est qu’un extrait des Acta Ordinis Fr.
Min. ou avaient paru, entre temps, plusieurs nouvelles statistiques tant
g4n4rales que partielles des nos Missions; p. ex. 1906, XXV, 164ss;
1907, XXVI, 134 ss, 53, cf. 406. Les Missioni Francescane, citees p. 9,
comme paraissant encore k Rome n’existent plus depuis 1899! Les
statistiques des Missions des PP. Capucins sont prises de leurs Analecta.
Le clergt indig&ne dans les Missions, par le P. Ant. Huondbr
S. J., n’est pas seulement un ouvrage historique, mais doit, dans 1’inten-
tion de 1’auteur, servir k une active propagande en faveur d’un clerg4
sorti des peuples dejA convertis. Der einheimische Klerus in den He-
idenltindem, in-8°, Vlil, 312 pp. Freiburg i. Br., Herder, 1909, (4 M.) ( Mith
sionsbibUothek II). L'expose historique montre, que dans les divers pays,
les missionnaires ont suivi des systAmes tr5s differente. Son 5tude nous
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA.
177
fait ainsi penetrer dans 1’organisation mAme des missions. Elie montre
aussi les resultata trAs di spara tes parfois des m&mes systAmes. Le ce¬
lebre Zumdrraga 0. F. M. Atait au moins disposA k confArer aux In-
diens les ordres mineurs (18 ss); et 1’auteur a des parole d’eloge pour
le collige de Tlatelolco fonde par Zumdrraga en 1536. Le R. P. H.
y suit d'ailleurs surtout, Icazbalceta, Juan de Z. Ad. de Quaracchi 1891,
et EI clero de Mixico durante la dominacidn espailola, MAxico 1907. —
En arrivant k Goa S. Fran^ois Xavier y trouva le CollAge de Santa FA,
que Diego de Borba [O. F. M.J venait de fonder pour former un clergA
indigene. V. p. 67. Monumenta Xaveriana, I, Madrid 1899-1900, 38 ss. De
Borba lui conila ce collAge du consentement de 1’AvAque Jean Albu-
q u e r q u e, O. F. M* P- 58» 86 ss. — P. 66 l’A. mentionne 1’ancienne pro-
vince de Franciscains indigAnes de Goa; Mtlllbauer, Gesch. der Kathol.
Mission in Ostindien, Freiburg 1854, 320 ss. — Sur les Capucins aux
Indes voir 87, au Congo, 214, en Abyssinie, 239. L’A. dAcrit p. 279 s. la
tentative du cAlAbre Card. Massaja O. Cap. de fonder k Marseille 1866
un collAge pour ses jeunes Abyssiniens, et p. 276s. celle du P. Giov.
B. 01 i vi er i, O. F. M. qui, en 1864, fonda k Naples le Collegio dei Mori
pour 1’Aducation de jeunes NAgres d’Afrique. — En 1703 le P. < Joseph
Hierosolymitas > O. M. Ref. n’eut pas plus de succAs avec six Abyssiniens,
qu*il avait amenes k Rome; (P. 273 d’aprAs les Archives de la Propa¬
gande, Acta, 1703-4,23 Jul.). Les nombreuses illustratione sont en gAnA-
ral des photographies de prAtres «indigAnes». Ce pendant les deux chi-
nois en babit franciscain (fig. 23), ne sont point du Tiers-Ordre, de S.
Fran^ois d^ssise, comme le veut l’A. (p. 201), mais bien du prernier
Ordre. — P. 99 n. 1 1*A. remarque que la congrAgation des « Frtores de
S. Fran$ois » dans le diocAse de Madras, est la seule qui soit composee
exclusivement d’Indiens indigAnes. V. Die Kathol. Missionen, Freiburg
1908-9, 207; AFH II, 174.
Publications prochain— . — Une traduction allemande des Opuscules
de S. Franqois est sur le point de parattre. Elie est due au R. P. Materne
Rederstorff O. F. M. actuellement pAnitencier k S. Jean du Latran.
Le R. P. Chrysogonum Reisch O. F. M., auteur de 1& monogra-
phie du couvent de Ste Dorothee k Breslau, v. s. p. 164-5, lancera sous
peu une histoire dAtaillAe du couvent franciscain &'Annaberg, trAs cAlAbre
pAlerinage de SilAsie.
Lors de la rAunion de la Direction des Monumenta Germ. Hiet.
(16-17 avril 1909), M. Holder-Egger, communiqua qu’il avait poussA plus
avant son introduction k la chronique de Fra Salimbene, v. AFH II,
443, 659. La Direction s*y reserva aussi le droit de reproduire cette Adi-
tion dans la serie: Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum.
Voir Neu. A rchiv, XXXV, 1909, 4. P. Miohel Bihl, O. F. M.
AWilMQUX DE NORJ). C an ad a. — Lorsqu’en 1908 on cAlAbra
k QuAbec, avec un enthousiasme gAnAral, le deuxiAme centenaire du
Ven. Fran 9 ois de Montmorency-Laval, l er AvAque de Quebec (1669-1708)
le Comite du Monument, que la ville Aleva k son grand evAque, publia
un superbe • Suppl&ment de La Nouvelle- France: Le V&n. Fr. de MonJt-
morency-Laval, prernier &veque de Qutbec. Souvenir des FHes du devxifrme
centenaire, ctUbrtes les 2t, 22 et 23 juvi 1908, 1708-1908 ». Quebec, Im-
primerie de 1’Evenement 1908, in 8°, pp. 96. — Dans cette I rc partie les
lettres et Phistoire ont paye leur tribut k la gloire du grand evAque;
& la 11° partie est reservA le tribut de 1'Aloquence. Relevons, dans la
I» partie, 1'article du T. R. P. Colomban M. Drbybr, O. F. M. (provin-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
178
CHRONICA.
. cial de la Province de S. Pierre, qui a trouve un asile au Canada): Les
RicoUets, pricurseurs de Mgr Laval, p. 5-18. En effet les Recollets fu¬
rent les premiers arrives; Champlain lui-m6me les avaient appel6s dans
la Nouvelle-France; v. AFH II, 850. Diz ans apr&s 1’arrivee de Laval
les Recollets, chasses par les Anglais, purent enfin revenir dans la mis-
sion qui leur appartenait. Le T. R. P. Colomban publie pour la premi6re
fois p. 11-2, la lettre que leur adressa Laval, le 10 novembre 1670, comme
t6moignage publie de l’aU6gresse caus6e dans les populations canadiennes
par le retour de ces fervents missionaires. — Dans 1’article: L’oeuvre
du scalpteur Hiberi, p. 79-92, le R. P. Valentin Breton, O. F. M., de¬
erit, en fin critique, la belle statue de Mgr Laval, qui synth6tise d’une
maniore veridique et artistique la vie et 1’episcopat du grand prelat.
£tats-TTni*. — Une des plus grandes attractions de V Expositiori
de. Seattle (Alaska-Yukon-Pacific Expolitiori), qui eut lieu en 1909,
est, sans doute, la section consacree aux Missions Franciscaines dans
ces Etats qui longent l’Ocean Pacifique: « Franciscan Misswn exhi -
bit ». Cette section comprend les souvenirs historiques et 1’etat actuel
de nos Missione de Californie. On y a recueilli des mannscrits, tableaux,
statues, livres, candelabres, sonnettes etc. etc., en un mot, tout ce que
l’on a pu y transporter de toutes parts. L’on y voit des mod&les des
Missione elles-m6mes, couvents et dglises, representes soit dans leur
etat primitif, soit en ruines, soit en 1’etat de restauration. Le tout
est sous le patronage et la direction du celebre Smithonian Institute et
du Bvreau dEthnologie de Washington. Cependant 1'organisateur en est
M. le Dr. Georcie Wharton James, qui etant k la fois eminent ethno-
logue et historien, s’est voue k 1’etude de nos anciennes Missione en
Californie, dont il a deerit chacune dans un livre delicie ux: In and out
of the Old Missions, Boston, Little, Brown A Co. 1906, pp. XX, 892.
C’e8t k M. le Dr. James, et k M. Charles F. Luminis que revient
l’honneur d’avoir eveille tant d’interet general pour nos, anciens mis¬
sionaires, qui ont d6friche et gagn6 k la civilisation les Etats le long
du grand Pacifique. II a deerit lui-m&me, dans YAve Maria, vol. LXIX,
n. 8, juill. 19, 1909, p. 65-9, tout ce que 1’exposition de Seattle contient
d’intdressant, recueilli dans nos anciennes Missions.
La 6 ,ue 6dition du livre de M. Samuel McChord Crothers: The
Pardoners WaUet, Boston, Houghton, Mifflin & Co. 1905, pp. 287, nous
porte k en signaler le court essai qui est consacrd k Fran$ois d^Assise,
p. 199-220. Ces brillantes pages, tdmoignant d’une trfes exacte et haute
intelligence de la mission du Poverello, dans un ouvrage d’un tout autre
genre, sont intitulees: Un Saint recanonis^: A Saint Recanonized.
Pnblioation proohaina. — M. Charles H. Waoer, Professe ur
d’Oberlin College, Ohio, est sur le point de donner une traduotion an-
glaise de la Chronique de Fr. Jordanus de Giano. II prend comme baae
l’6dition de M. Bdhmer; cf. AFH, II, 647. Cette traduction compl6tera
la s4rie des versions anglaises des nos anciennes L6gendes et Chroniquea.
P. Pasoal Robinson, O. F. M.
a iffflT.CTBB.itB — M. le Prof. A. G. Little vient d’enrichir la
CoUection (TEtudes et de Documents de Mt P. Sabatier d’une edition trAs
erudite de la Chronique de Fr. Thomas iVEccleston. Tractatus Fr. Tho-
mae, vulyo dicti de Eccleston: De adventu Fratrum Minorum in Angliam,
notis edidit et commentario illustravit; CoUection etc. tome VII, Paris,
Fischbacher 1909, in-8°, XX, 227. — L’eminent franciscanisant anglais a
refait la collation des MSS. du Tractatus Chronicae, qui constitue une
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA,
179
des sources franciscaines le pias attrayanfces du XIII" si6cle. Son texte
est de heaucoup plus correet que celui des editions ante rien res. Dans les
nombreux appendices M. Little a tr6s largement mis A contribution
les tresors d’histoire locale, enfouis dans la longue serie des State Pa-
pers du Rolls Office, de Londres. Ainsi son livre forme un manuel com¬
plet des Origines franciscaines en Angleterre. Nous nous en occuperons
d’une fa?on plus detaillee dans un prochain numero de 1’ AFH.
*% Quelques semaines avant la splendide publication de M. le Prof.
Little, le R. P. Cuthbert O. M. Cap. avait lance une nouvelle edition
de sa version anglaise de Poeuvre d’Eccleston. The Chronicle of Tho-
mas of Eccleston: De adventu Fratrum Minoi-um in Angliam, tieidy
done inio Englixh with Preface and Notes, Sands et Co: Edinburgh &
London 1909, in-12°, pp. XL, 168. Le traducteur a eu, lui aussi, recours
aux MSS. da De adventu, et s’est etudie egalement de mettre a profit les
soarces et publications d’histoire locale d’Angleterre! La nouvelle edi¬
tion d’Eccleston et la nouvelle version remaniee, qui en est elle-meme
k sa deuxi&me edition, montrent eloquemment combien les Anglais
s'interessent a 1’histoire franciscaine de leur pays.
BELGIQTTE. — Notons, pour le moment, la belle version damande
que publie de la Vie de S. Frangois de M. Joh. JoKR(iEN8EN le R. P.
Stanislab Van de Vei.de 0. F. M. Nous y reviendrons prochaineinent.
De H. Francisctis van Assisie, naar het Deensch van J. Joergenson door
P. Stanislas Van de Velde, Minderbroeder, Tongeren, Druk Fr. Vranken-
Dommershausen, 1909, in-8" [VI], 4*, XCII et 392 pp.
M. le Dr. A. Fierens, vient de publier k part les articles de la
Revue d’histoire eccMsiastique, ou il a deerit si minutieusement le MS. 11,
2326 de la Biblioth&que Royale de Bruxelles. II en sera parle dans no-
tre prochain numero. La Question franciscaine. Vita S. Francisci ano-
nyma BnureUejixix d’apris le. MS. II 2326 de la Biblioth&qne rogale de
Belgique. Extrait de la Rev. d’hist. eccl. VIII, n. 1, 2, 8; IX, n. 1,4; X.
n. 1, 2. Louvain, Bureaux de la Revue 1909 in-8” 122 pp.
*% k 1’universite de Louvain, v. S&minaire historique, Rapport sur
lex travaux pendant Vannte acadtmique 1907-08, Louvain, Jos. van Lint-
hout, 1908, le R. P. Fr6d6oand Calley O. Cap. s’est attache k 1’etude
de la Questum franciscaine au XIV sitcle, l c. 40-67, [433-60]. Le R. P.,
«candidat en Sciences morales et historiques» y expose rapidement
cette question depuis l’av6nement de Boniface VIII jusqu’A ^ la mort
de « Michel de Cbs&ne et de ses amis » entre 1336 [1340]-1350. A la fin
il affirme, mais trop bribvement, (56-7), que ces Fraticelles p re pararent
le terrain k Wiclef et k Hus. On ne saurait dire que le conferencier, au
coorant des recherches sur ces questions, ait developpe des conceptione
nouvelles. Il aurait m$me pu tirer plus d’avantage de quelques travaux
cites dans la bibliographie, d’ailleurs pas absolument complete. Pour la
p. 66 voir p. ex. 1’ouvrage de M. Finke, ou bien l’AFH II, 163, 187ss. P. 43
n. 1. lisez Romae 1733 pour Lyon 1628. — P. 52 n. 1. il s’agit d’un ouvrage
de Ern. Knotte, (et non pas de K. Mtlller) paru k Wiesbaden (pas k
Munich). Voir en cons^quence p. 68 n; 64 n. 1 etc.
Le R. P. Aubain Heysse O. F. M. a consacre une 6tude tr6s
docoment^e k la « maison des Fr6res Mineurs > dans la ville de Hasselt.
Het Minderbroederhuis te Hasselt, Hasselt, J. v. Langenacker 1908, in-8 A
92 pp. — Cette maison, que les FF. Mineurs delaiss6rent en 1634, alors
qu’ils fond&rent ailleurs dans la ville un couvent, servait de logement
au P&re tcrmxnaxre du couvent frankiscain de Saint- Trond. C’etait donc
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
180
un simple hospice temporaire, une Terminet, comme on 1’appelait ailleurs,
et aussi dans ces pays IA. Le Pire etait nomme terminarivx on statur
narius. Ce demier terme se rapportait plutot aux predications du Tore A
des epoques fixes; le premier au droit de quite qui resultait de ses pre¬
dications; ce droit etait circonscrit ou limite (terminus). En s’appuyant
partout sur des documents contemporains, presque tous decouverts par
lui, l’A. prouve, que cette maison, situee dans la Kapelstraat, existait
dijA certainement en 1486 (p. 18). En outre dis avant 1838 les FF.
Mineurs de Saint Trond occupaient une chambre dans la Maison de
dame Marguerite de Hasselt, ve uve de Lambert de Fologne. Puisque
le testament de Lambert date du 14 novembre 1319, le R. P. A. en
conclut que les FF. Mineurs logeaient deja dans cette maison avant
cette epoque (14 ss). Ceci n’est plus prouve cependant, pas plus que ce
logement date de 1814, annee ou fut fondee la confraternite de la Virga
Jesse dans la chapelle oii le P. Terminaire avait a preeher. On ne voit
pas bien la connexion que l’A. voudrait etablir entre cette Confraternite
et celle du Gonfalon fondee comme on dit, en 1270, par S. Bonaventure. —
En tout eas, celle-ci n’a pas e te la toute premiere confraternite fondee en
l’honneur de la Ste. Vierge. V. S. Bonav. Opp. Omn. X, 1902, 56 s. Le P.
Terminaire devait preeher, avant 1684, les jours suivants: 1) Durant la
ll e semaine de 1’Avent, 2') la II 1 ' semaine de Careme, 3 ) aux approches
1’Epiphanie, 4") k La Saint-Jean; enfin le dimanche de la Kermesse (de-
dicace de 1’eglise).
tCOSSXL — L’ouvrage tris important et certainement fondaiucntul de
M. Will. Moir Bryce sur les Fr&res Mineurs en Ecossd embrasse toute
l’epoque et tous les couvents depuis 1281 jusqu’A la Reforme. 11 est
orne de beaucoup d’illustrations, et consiste en deux volumes, dont le pre¬
mier contient 1’expose historique et le deuxieine les nombreux documents.
Nous y reviendrons volontiers plus longuement. En voici, en attendant,
le titre : The Scottish Grey Friars by Wttliam Moir Bryce. Vol. I: History,
pp. XII, 492; vol. II: Documents, pp. XII, 538, in-8”, Edinburgli, Will.
Green Sons, 1909. — V. Scottish Historical Revieic, VII, 1909, 84-7.
ESP AGNE. — La pensee du R. P. Gabkiel Casanova O. F. M. de
donner aux jeunes etudiants de sa province un abrege de son histoirc, est
des plus louables. Aussi son Compendium Historicum Provinciae Fran-
ciscanae S.Greyorii Magni Philippia arum, Matriti, G6mez Fuentenebro
Via Bordadores 1908, in-12°, pp. 157, tout en n’etant pas fait de recher-
ches originales et de piices inconnues, atteindra bien le but, que l’A.
s’est propose. Apris avoir deerit les origines de cette province de mis-
sionnaires tris fervents (7-25), le P. C. enumire les «ville9 * fondees par
eux (24-30), et donne une liste, d’ailleurs trop sommaire des « Animae
administratae * depuis 1597 jusqu’A 1896. Le zile des missionnaires ne
leur permit pas de se limiter aux seules lies Philippines (34-41), ou iis
ripandaient aussi k profusion tous les biens materiels 42-79; voir AFH
II, 498 n. 4. Les chapitres 8 P et 9° p. 80-136, sont consacres A la biblio-
graphie de la Province. Elie est bien succincte; et puisque l’auteur ne
cite jamais ses sources, tant de titres etc. ou on ne voit pas, s’il s’agit
de livres imprimes ou de manuscrits, restent trop problematiques. Voir
d’ailleurs k ce sujet les articles du P. Lorenzo Perez dans 1’AFH I, 241 ss,
686ss; II, 47ss; 2532 ss; 548ss. Presentement il n’y a plus qu’uu cou-
vent de la Province A Manila et 68 religieux aux lies Philippines, mais
la Province a, en Espagne, 15 maisons, presque toutes de fondation tris
ricente. — Enfin ce risumi historique avait dejA puru dans les Acta Ord.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHBONICA.
181
Min. XXV, 1906, 93-7; 184-7; 2104; 249-61; 314-21; 347-61; et on ne voit
pas, pourquoi Yextrait a sati te le chapitre: Huius Prov. progressus, ap.
Acta 1. c. 131-4.
FRARGE. — La longue serie des articles que le R. P. Rbn& de
Naetes 0. Cap. a publie dans le Etudes Franciscaines, sous le titre:
Quelques pages (Thistoire franciscaine, vient d’etre reunie en un volume
a part: Histoire des Spirituels dans' Vordre de S. Fran$ois, Couvin, Mai-
son S. Roch, Paria, J. de Gigord, 1909, gr. in-8” de XVI, 601 pp. Nous
aurons 1’occasion de nous en occuper plus longuenient.
La Table decennale des Etudes Franciscaines 1898-1908, ibidem,
1909 in-8° (format des Etudes) 133 pp. sera la bienvenue k tous les lec-
teurs etc. des EF. Au lieu de la rompre en plusieurs parties selon les
differentes especes d’articles etc. on a prefere un tout, dispose dans
1’ « ordre alphabetique, tempere par 1’ordre analytique *. Les nombreux
renvois et repetitions, sons des rubriques differentes, permettent en
effet de trouver facilement le sujet recherche. La disposition typogra-
phique (petites capitales, italiques, gras et romains) fait d’ailleurs res-
sortir assez clairement la nature des articles. Cette riche table des ma-
tieres conlenues dans les dix premi&res annees des EF permettra de
mieux exploiter les tresors amonceles dans 1’interessante et abondante
revue, publiee par les RR. PP. Capucins de France.
*** Le traducteur fran^ais anonyme de la Vie et gestes du trks il¬
lustre Pbre Jean Husbroch ou de Jiuysbroeck, suim de son Livre tr$s
parfait des Sept degrts de Vamour, Paris, R. Chamonal, editeur, 1909,
1 vol. in-16", J, 68 et J, 130 pp., a vise uniquement Tedification du le-
cteur. CTeat pour cette raison qu’il a traduit la vie d’apr£s le « Latin
de Surius » sans se soucier des publications plus recentes. Relevons k
la p. 37 s., chap. XP de la Vie, la mention de la dame pieuse qui venait
« frequemment visiter le saint homine, faisant deux milies, pieds nus*.
Enfin confirmee par J. Ruysbroeck, elle « se rendit & Cologne et em-
brassa la vie monastique dans Tordre des Clarisses, ou les religieuses
de ce monastere aveo (p. 39) lesquelles elle persevera constamment et
religieusement jusqu’6, sa derni^re heure, rendent meme encore temoi-
gnage de ses progr&s dans les vertus». Ajoutons donc, que ce passage
de Surius est tire de la Vie de J. Ruysbroeck par Henr. Pomerius (mort
en 1469), qui ecrivit la vie du grand mystique belge entre 1414 et
1421. Cf. cette vie, II part. cap. 19, ap. Anal. BoUarul. IV, 1885, p. 297 8.
Palmerius appelle cette pieuse dame: * Domina., baronissa... de Marka *,
qui habitait k Rhode-Sainte-Agathe, a mi-chemin entre Groenendael et
Louvain. — Cette meme vie explique mieux ce que le traducteur a rendu
par « un signe en forme de rose (!) fertum [lisez; sertum] rosaceum »
(42s.), en disant p. II. c. 20, 1. c. 299: que J. Ruysbroeck « semper in
op&re secum detulit Pater Noster ».
RUSSUS. — Dans son article tr&s remarquable sur les couvents
franciscains k Lemsal et a Kokenhusen M. H. Von Bruiningk a mis en
lumiere une page compl^tement inconnue de Thistoire de TOrdre: Die.
FranzlskanerkUister zu Lemsal und Kokenhusen dans les Sitzungsberichte
der GeseUschaft filr Geschichte und Altertumskunde der Ostseeprovinzen
Russlands, 1905; Riga 1906, p. 17-37; (tirage k part, 20 pp.). Ces notes
prouvent, en effet, que c4s deux couvents ne furent pas emportes par
la premi&re tourmente de la Reforme (1528 et suiv.). — M. H. v. B. publie
(1-2) un extrait du testament de Hans Koskull de Lemsal, qui 6tant
rest6 catholique (p. _3), voulut 6tre enterr6 dans le « barfusser doster
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
182
CHRONICA.
zu LembseU ». Or son testament date du 19 decembre 1542. Cinq ans
plus tard, par testament du 12 mars 1547, Joh. Albedyll voulut aussi
fitre enseveli « ini graven monicken kloster to LemxeU ». Celui de Georg
Krtldener de Rosenbeck, du 6 juin 1642, est plus explicite encore. Car Kr.
y lega aux « Frferes Gris » 50 marks, qui devaient etre distribues aux
pauvres, si le couvent etait change ou supprime. • Fnnfzich mark den
grauen brudern zu Kokenhausen, vati der rente irarhs zu kaufen, ihnen
tcie. von alters her jahrUehs auf Lichtmissen zu geben. So aber das Klo¬
ster vorandert tmrde, srhaU de rente jarlichs den at-tnen gegeben irer-
den * (4). Les deux couvents n’auront donc ete supprimas que par j’in-
vasion russe, qui commenda en 1568. 11 est bien sfir, qu’il s’agit de Frferes
Mineurs Observants (27ss). L’ auteur, dans son etude tr6s consciencieuse,
donne ancore d’autres notices sur ces deux couvents (27ss) ainsi que sur
celui de Riga (28ss) ou il y avait, en outre, un couvent de Tertiaires
franciscaines dites les « grane Jungfruwen • , et depuis 1488 un couvent
de Tertiaires franciscains, 29ss. — M. H. v. B. publie aussi deux lettres
des arcbevSques de Riga, adressees, l’une aux Observants de Kokenhu*
sen 1582, aout 9, et Tautre aux religieux du dioc&se en general, 1541,
juin 28, (p. 35-7). — II nous faut aussi relever la resolution prise par
1’assemblee des chevaliers, de Livonie pour la plupart protestants, le
8 mars 1548. Iis y resol urent de conserver et de proteger les « couvents
des inoines », — or il n’y avait plus que les deux de Lemsal et de Ko-
kenhusen, — dont on avait besoin, disaient-ils, pour 1’instruction des
« Uruleutschen * c’est dire des campagnards.
SUiibE. — Sous le litre de Hei-ren gdr stora ting genom ddmjuka,
(c’est-i-dire ch. 3, v. 21 de rEcclesiastique 1 ) M.lle Louise Hornunu publia
dans le Fdrsandingsbladet (Journal paroissial) de Stockholm, VI ann£e,
n" 7 (7 fevrier 1908) une petite etude sur Fr. Bernard de Quintavatle,
premier compagnon de S. Francis. Ces pages reposent sur les FiorettL
Notons, k cette occasion, que durant la Semaine Sainte de 1907
1’Opera Royal de Stockholm a fait exAcuter, avec grand succis, le Saint
Fran$ois d y Assute d’EixiAR Tinel.
*** Dans la Kyrkohixtorisk Arsskrift de M. H. LundstrOm, IX an.
Uppsala 1908, 890-4, M. Knut B. Wertman passe en revue, sous le titre
de « Birgittalittcratur », trois ouvrages sur la grande visionnaire sue-
doise. Il y parle 1) du livre de la Comtesse de Flaviony, Ste Brigitte
de Suede, nouvelle edit. Paris, Oudin 1906, XII, 648 pp. (La I r « edit,
avait paru en 1892, ibid. XII, 626 pp.); 2) de Tesquisse de M. Joh. Jobr-
oensen dans ses Romerske HelgenbiUeder, Kbbenhavn, Nord. Forlag 1902,
IV, 207 pp. et enfin 8) de la monographie de M. le Dr. K. Krooh-Tonning
dont nous nous sommes dej k occupes AFH I, 495. M. K. B. W. estime
p. 391, que le premier ouvrage, faisant preuve d’une connaissance appro-
fondie de la matiere, a de grands merites, tandisque le dcuxi6me, ex¬
cellant dans les descriptions du milieu, n’est pas un ouvrage purement
hislorique, 392. Le troisi&me ne lui parait pas Stre assez k la hauteur,
392. En tout cas, c’est Tesquisse de M. Joergensen, qui a eu le plus
d’influenco sur les ouvrages en langue suedoise, p. ex. sur Lydia Wahl-
strbm, Den heliga Birgitta, Stockholm, Norstedt, 1906, 62 (et 1) pp. (n° 86
de la Collection Fbreningen Heimdals fotkskrifter) et sur Grimberg,
L/irobok i svensk historia, 1906. P. Miohel Bihl, O. F. M.
N. B. Ob materiei abundantiam, cum aliis pluribus COMMENTARIA EX
PERIODICIS, et CHRONICAM MINORITICAM ad fasciculum sequentem amandare
oon st ricti sumus. Directio Periodici.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LIBRI RECENTER AD NOS MISSI
Quorum praecipui in BibUographia huius Periodici accurate discutientur.
Historia Francitcana.
Albasini, Costanzo O. F. M. — S. Francesco ed i suoi a Bologna. Con-
ferenza storica. Bologna, tip. Ditta A. Garagnani, 1909. In-8°, pp. 03.
» * — Stilla tomba di Mona. Gabriele Neviani dei Mitiori. Me¬
moria funebre. Modena, tip. Ed. Bassi e Derri, 1909. In-8', pp. 72.
[Anonymus]. — Festschrift zur Erdffnung de.s Kollegs der PP. Franzis-
kaner St. Ludvrig bei Dalheim (Rhrinland) an 4 Oktober 1909, Mttn-
ster, WestfhJ. Vereinsdruckerei 1909, gr. in-8°, pp. 212.
* » — Table decennale des Etudeh Franciscaines 1898-190J,
Couvin, Maison S.-Roch. Paris, Poussielgue, 1909. In-8 ft , pp. 133.
» » — Le VII Centenaire de VOrdre franciscain k Quebec 2, 3, 4
octobre 1909. Qu6bec, Aetion sociale 1909. In-8', pp. 61.
Astrain, Ant. S. J. — Historia de la Cotnpauia de Jestis en la Asistencia
de Espahei, tomo III. Mercurian-Aquaviva (primera parte) 1573-1615.
Madrid, Adm. de Raz&n y Fe, Plaza S. Domingo, 14. 1 vol. In-8°,
pp. XVIII-744.
Beissel, Steph. S. J. — Geschichte der Verehruny Marias in Deutschland.
Freiburg im Br. Herder, 1909. In-8°, pp. XII-678.
Cambiaso, Domenico. — S. Francesco e U Terz? Ordine in Genova. Ge-
nova, tip. della Gioventu, 1900. In-8°, p. VIII-248 (con figure).
Cosmo, Umherto. — La Contradizione Francescana. Estratto dalla
Nuova Antologia. Roma, 1909. In-8”, pp. 12.
Dal-Gal, Niccol6 O. F. M. — L’ Isola di S. Francesco dei Deserto nelle
lagune di Venezia. Roma, tip. Bazzocchi e Casadei, 1909. In-16°, pp. 32.
Duhr, Bernh. S. J. — Geschichte der Jesuiten in den Ldndem deutscher
Zunge im XVI. Jahrhundert, Bd. I. Freiburg im. Br. 1907., gr. In-8°,
pp. XVI-876.
Florens, A. — La Questum franciscaine. Vita S. Francisci anonyma
BruxeUensis d*apris le MS. II. 3826 de la Bibliothique rogale de Belgi-
que. Louvain, Bureaux de la « Revue d’hist. eccl.» 1909. In-8°, pp. 122.
Frenz, Herm. — Studien zur kirc.KUchen Reform Josephs II. mit beson-
derer Berilsksichtigung des vorder&sterreichischen Brevtgaus.. Freiburg
i. Br. Herder, 1908. In-8°, pp. XXVI-831.
Gazzi, G. — La patria di Frate Elia. Contributo agli Studi Francescani.
Cortona, tip. Emilio Alari, 1908. In-8', pp. 27.
Giacinto cTAgostino da Pollutri O. F. M. — S. Francesco d' Assisi
e gli Abruzzi. Lanciano, tip. Franc. Tommasini, 1909. In-12°, pp. XIV-322.
Hittmair, Rud. — Der Joseflnische Klostersturm im Land ob der Enns.
Freiburg, im Br. Herder, 1907. In-8°, pp. XXX-576.
Izaguirre, Bernardino O. F. M. — Historia de S. Francisco Solano,
Tournai, Descite y Cia 1909. In-12°, pp. 466.
Joergensen, Ioh. — De H. Franciscus van Assisie naar het Deensch van
J. J. door P. Stanislaus Van de Velde O. F. M. Tongeren, Fr.
Vranken-Dommershausen 1909. ln-8", pp. [VI], 4*, XCII, 892.
Little, A. G. — Tractatus Fr. Thomae vulgo dicti de Eccleston: De ad¬
ventu Fratrum Minorum in Angliam. Paris, Fischbacher 1909, 1 vol.
in-8", pp. XX-227 (Frcs 8) ap. CoUection cPEtudes et de Documents,
tome VU).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
184 LIBRI RECENTER AD NOS MISSI.
Mariotti, Candido O. F. M. — L' Eucaristia ed i Francescani. Fano, So-
cietA Tip. Cooperativa, 1908. In-8°, pp. VHI-288.
* * — II Nome di Gesu ed i Francescani. 2* Ed. molto accre¬
sci uta e migliorata. Ib. 1909. In-8°, pp. VIII-242.
Rhode, Adiutus O. F. M. — Pater Ciententin Schmiiz, ein Framittkaner
aus dem 19. Jahrhundert, Ahrweiler, Ad. Kirfel, 1909. In-8", pp. 106.
Seebdck, Philibert O. F. M. — Das loojllhrige JubiUium der GrUndung
des Seraphischen Ordens des M. Vaters Franziskus 1209-1909. Fest-
schrift filr das Katholische Volk. Innsbruck, Feliz. Rauch, 1909. ln-8“,
pp. 67.
» > — Der ehricilrdige Diener Gottes P. Engelbert KoUand von
Ramsau im Zillertale Fransnskanerordenspriester und Blutzeuge Christi
zu Damaskus 1860. Ein kui % zes Lebensbild , Ibidem, 1904. In*32°, pp. 48.
Schulte, Lambert O. F. M. — Skizzen zum Toojilhrigen JubiUium des
Framiskanerordens , Breslau, Druck der Schlesischen Volkszeitung,
1909. In-8°, pp. 20.
Stateczny, Eunebius O. F. M. — Zywot Sw. Antoniego z Padwy napisal
E. St. Byton G.-S. Czionkami Katolika, 1909. In-24°, pp. 214.
llbald d’ Alenpon, O. M. Cap. — Detix Vies romanes de S. Franyris
d’ Astrise. Paris. Alph. Picard, 1909. In-8 ft , pp. 63.
Varia.
[Anonfmo]. — Elementi di geografia fieica paleetinese, oon alouni oenni di geo¬
grafia politica. Gerusalemme, tip. dei Padri Franoescani, s. a. In-16°, pp. 48.
» » Monte di Pietd di Livomo con sezione Catta di Rieparmio. Relatione e conto
coneunlivo della gestione i907 (anno 283 dalla fondazione). Livomo, Arti
Grafiohe S. Belforte e C. 1908. In-4° pp. 82.
» » Statuto della Federasione Italiana dei Monti di Pietd , segnito dalla Re¬
latione dei Cav. Rag. Augusto Fanelli. Livomo, Stab. Tipo-Lit. G. Meuooi
1909. In-8°, pp. 22.
Baumgartnar, Ephrrm O. Cap. Dr. — Eucharistie und Agape im Urcltristentum.
Eine literar-historisohe. Untersuohung, Solothurn, 1909. In-8°, pp. XVI-886.
Bucafari, Giuseppe O. F. M. — II VII Centenario della Fondazione deW Ordine
Francescano. Lettera oiroolare. S. Maria degli Angeli, tip. Ponduncola, 1909.
In-8°, pp. 12.
Caiua, Trossen O. F. M. — Schule und Alkohol. Ein Wort an Eltem und Er-
meher, M (Inster i. W. Alphonsus-Buohhandlung, 1909. In-12°, pp. 176s. —
[Est extractum ex Festschrifl supr. p. 1500 oit. p. 44-62].
Colagrossi, Mabiano O. F. M. — Catacombe di S. Sebeutiano. La Critia di un
Martire, scoperta ed illustrata. Roma, tip. Eredi oav. A. Re fani, 1909. In-8°,
pp. 42. (Estratto dal Giomale Arcadico ser. VI. an. IV, 1909).
Dal-Gal, Niccol6 O. F. M. — Discorso inaugurate dei 1° Congresso regionalo-Vs-
neto dei Ter* ’ Ordine Francescano (29 Aprile 1909). Roma, tip. Bassooohi e
Casadei, 1909. In-16°, pp. 18.
Dlanl, Adbiano O. F. M. — Dalla scuola al pulpito. Studi oratozj. Roma, Er-
nesto Coletti, 1909. In-8 0 , pp. V11-299.
Gemalli, Auo. O. F. M. Dr. — Non moechaberis. Disquisitiones medicas in usum
Confessoriorum. Romae, F. Pustet, 1910. In-8°, pp, 248.
Magaldi Vincenzo, Mugnai Fbancesco. — Vecchie memoris e rinnovate fortuno dei
Monti di Pietd. Livomo, Stab. G. Meucci et C. 1909. In-8°, pp. 27.
Malchiadat de Jeeus, L6pez O. F. M. — Paggaxod nang Labingtatlong Martis m
San Antonio de Padua. May Kapahintulut&n, Maynila, Limbagan ni Santoe
at Bemal, 1909. In-32°, pp. 128.
Ronconl, Ottavio. — Per V onore di tre Beati ano dei quoti Lorensdno di Maro-
stica. Vicenza, Libr. ed. eccleeiast. Giovanni Galla, 1908. In-8°, pp. 296.
De lioentia Eooleeuurtioa et Superiorum Ordinis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DISCUSSIONES
DE FR. ROGERO BACON
EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
(Finis) (1).
IV.
Transeuntes modo ad quaedam doctrinae Baeonis par¬
ticularia, videamus, in quonam praecise reponendus sit
progressus, quem Bacon in re biblica sui temporis summis
studiis affectare non cessabat. Quae inquisitio ansam nobis
quoque dabit attingendi breviter, in fine articuli, sortem Ro-
geri aliquantisper lugubrem, si vera dicenda erunt, quae de
eius incarceratione et persecutionibus feruntur.
Res tempore ss. Patrum et theologorum subsequendum,
imo usque ad saec. XIV nimis neglecta erat studium lin¬
guarum biblicarum et orientalium; noster tamen Rogerus,
sicut in scientiis naturalibus facile fuit princeps et tempora
posteriora longo intervallo iam praevenit, sic studia linguistica
maxime necessaria esse cognovit, summopere commendare
et fovere in discipulis non cessavit; ipse exemplo suo
alios ad imitationem excitare in desiderio habuit(2).
1. Multoties in scriptis suis Bacon postulat, ut addiscantur
linguae alienae. « Notitia linguarum est prima porta sapien¬
tiae, et maxime apud latinos, qui non habent textum theo¬
logiae nec philosophiae, nisi a linguis alienis; et ideo omnis
homo deberet scire linguas et indiget studio et doctrina harum,
(1) C£ AFH m, 1-22.
(2) Ea quae Rogerus de studio linguarum praeclare scripsit, non
omnia immediate tangunt s. Scripturam; tamen quia mediate etiam ss.
litteris utilitati esse poterant, argumenta ipsius insimul tractamus.
Jt m* TTT ^
AruUOMm XTOROUCOniwl Ja MQnCVn. — M. AU. Ad
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
186 DB FR. B. BAOON EIU8QUB SEN
DB REBUS
eo quod non potest eas cognoscere naturaliter, quia fiunt ad pla¬
citum hominis, et variantur secundum hominum voluntatem( 1)».
Rationes ergo praecipuae generales quas affert, ut probet
necessitatem studii linguarum, in eo fundantur quod tota La¬
tinorum scientia, sacra et profana, innitatur linguis alienis (2):
vel uti ipse pulchre dicit, «totus textus sacer a Graeco et
Hebraeo transfusus est, et philosophia ab his et Arabico
deducta est (3)*. — Enumerat sequentes: 1° Quod in omni
translatione, etiam hic valet: vis nativa phrasium in lingua
aliena perfecte reddi omnino nequit «et ideo nullus Latinus
sapientiam scripturae sacrae et philosophiae poterit, ut opor¬
tet, intelligere, nisi intelligat linguas a quibus sunt transla¬
tae * (4). — 2° Quia impossibile est, ut omnes expressiones
alienae exacte lingua latina reddantur, interpretes multas ex¬
pressiones tales quales transsumpserunt; qui ergo linguas illas
non intelligit, nequit expressiones illas intelligere neque rite
pronuntiare.— 3° Multoties illi, qui libros verterunt, propter
exiguam cognitionem materiae, linguarumque quasdam elocu¬
tiones male transtulerunt, uti accidit saepius in versione LXX
virorum. Ideo s. Hieronymus quaedam ibi corrigens ob hoc
laudandus venit. Attamen nonnisi linguarum periti bene
intelligere valebunt rationes, quas in versione sua ille se¬
cutus est, ignari vero tamquam falsarium eum habebunt,
non secus ac multi eius coaevi. — 4° Magnus et locupletis¬
simus thesaurus operum philosophicorum et theologicorum
deest adhuc Latinis, quia defuerunt, qui illa latine verterent. —
5° Absque cognitione linguarum impossibile est intelligere
commentarios de operibus alienis scriptos, quippe in quibus
cognitio linguae respectivae supponatur, multaeque expres¬
siones alienae occurrant. — Neque 6° fleri potest correctio
mendorum, quae irrepserunt in textum versionum. — 7° Idem
valet de falsa interpretatione expressionum synonymarum,
quae, etiamsi bene conservatae sint, tamen propter ambi¬
guitatem diversos sensus induere possunt; hinc qui nescit
bene vim modorum dicendi, quam auctor intendit, nequit
eruere sensum verum (5).
(1) Op. Teri. XXVIII, Brewer, 102.
(2) Op. Maj. p. III, Bridges, I, 66 88.; IH, 80 ss. Cf. Op. Tert. c. XXV,
Brewer, 88 ss.; Comp. stud. phil. c. VI ss., Brewer, 432 ss.
(8) Op. Maj. p. III, Bridges, III, 80; I, 66. (4) L c. I, 67.
(5) Cf. Op. Tert. XXV, Brewer, 94: * Septima causa quare oportet
nos scire rationes linguarum est pro sensu literali sciendo, et spirituali
eliciendo veraciter ex literali... Nam si litera est falsa, sensus litoralis
et spiritualis sunt falsi ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB FB. R. BA00N SIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICI8. 187
Hisce rationibus generalibus accedunt aliae (1):
l°Ecclesiae cognitio linguarum necessaria est: a)« prop¬
ter officium divinum, eo quod Graecis, Hebraeis et Chaldaeis
utuntur in officio sicut in scriptura ». Vocabula uti agios,
o theos, athanatos, ischyros, imas, eleyson, Kyrie, Alleluia,
Osanna etc. non rite proferentur vel saltem non devote pro¬
nuntiabuntur ab illis, quos significatio ipsorum latet. —
b) < Propter sacramenta et consecrationes». Pro administran¬
dis Ecclesiae sacramentis requiritur intentio, quae fundari
debet in cognitione actionis ponendae.
< Et ideo per omnem modum expediret Ecclesiae, ut sacerdotes et
praelati omnia vocabula sacrificiorum et sacramentorum et oonsecra-
tionum scirent rite proferre et intelligere... Sed modo per universam
Ecclesiam innumerabiles proferunt verba instituta ab Ecclesia, et ne¬
sciunt quid dicunt, nec verborum servant rectam pronuntiationem;
quod esse non potest sine injuria sacramenti».
c) « Multi Graeci et Chaldaei et Armeni et Syri et Arabes
et aliarum linguarum nationes subjiciuntur Ecclesiae Lati¬
norum, cum quibus habet multa ordinare, et illis varia man¬
dare. Sed non possunt haec recte pertractari, et ut oportet
utiliter, nisi Latini scirent linguarum hqjusmodi rationem.
Cigus signum est, quod omnes dictae nationes vacillant fide
et moribus, et negligunt ordines Ecclesiae salutares, quia
persuasionem sinceram non recipiunt in lingua materna.
Unde ubique apud tales nationes sunt mali Christiani, et
Ecclesia non regitur ut oportet * (2).
d) Quarta ratio invenitur in significatione profunda et
mystica litterarum alphabeti pro doctrina Ecclesiae, cum
dicat Dominus: « Iota unum aut unus apex non praeteribit
a lege , donec omnia fiant * (3).
« Et in huinsmodi consideratione mirabili notantor tempora se¬
cundam omnee statos Ecclesiae usque in finem, et per quot cente¬
narios annorum durabit quaelibet mutatio quae accidit Ecclesiae in
decursu suo. Cui oonsiderationi mirabili si prophetias et testimonia
digna necteremus, possemus per Dei gratiam praesentire utiliter ea,
quae Ecclesia recipiet tam in prosperis quam adversis. Et ideo nihil
utilius esset quam hujusmodi virtutem lite rarum considerare cum aliis
considerationibus similibus.... Et nequeo satis admirari...., cum vi¬
deatur inexpertis habere debile fundamentum, scilicet literas alpha¬
beti, quae sunt prima puerorum rudimenta. Sed secundum documen-
(1) Op. Maj. p. III, c. XI, Bridges, HI, 115 ss.; I, 92 ss.*; cf. Op. Tert.
c. XXVI, Brewer, 96 ss. (2) Op. Maj. p. III, Bridges, III, 118 I; 96.
(8) Matth. 5, 18. Est methodus apocalypticae numeralis!
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
tum Apostoli (1), minora sunt magis necessaria et majori honore circum¬
danda. Et sicut Deus elegit infirma, vi fortia quaecunque confundat (2),
ita in rebus quas reputamus minimas posuit majestas majora, quam
possit intelligere mens humana. Et sic est in his literis triplicis al¬
phabeti ; unde non sine causa in epitaphio Domini scriptum est He¬
braice, Graece et Latine, ut doceremur quod Ecclesia cruce Domini
redempta habeat considerare virtutes literarum triplicis alphabeti;
praecipue cum Ecclesia inoepit in Hebraeis, et profecit in Graecis,
et consummata est in Latinis» (3).
2° Rei publicae Christianae Latinorum cognitio
linguarum maxime necessaria est propter tria:
a) Primum est commercii utilitas et necessitas.
« Unum est communicatio utilitatum necessariarum in mercaturis
et negotiis, sine quibus Latini esse non possunt, quia medicinalia et
omnia pretiosa recipiuntur ab aliis nationibus, et inde oritur magnum
damnum Latinis et fraus eis infertur infinita, quia linguas ignorant
alienas quantumcumque per interpretes eloquantur; nam raro sufficiunt
interpretes ad intelligentiam plenam, et rarius inveniuntur fideles » (4).
b) Idem dicendum de reparandis iniuriis Latinis illatis.
c) Propter pacem et concordiam inter principes tuendam.
« Et non solum nocivum est, valde verecundum est, quando inter
omnes sapientes Latinorum praelati et principes non inveniunt unum
hominem, qui unam 1 i teram Arabicam vel Graecam sciat interpretari,
nec uni nuntio respondere, sicut aliquando accidit; ut intellexi quod
Soldanus Babyloniae scripsit domino Regi Franciae, qui nunc est, et
non fuit inventus in toto studio Parisiensi nec in toto regno Fran¬
ciae qui sciret literam sufficienter exponere, nec nuntio ut oportuit
respondere. Et dominus Rex de tanta ignorantia multum mirabatur,
et valde ei displicuit quod sic invenit clerum ignorantem» (6).
3° Tertium demum motivum principale promovendorum
studiorum linguisticorum est conversio infidelium.
< Ideo pereunt Judaei inter nos infiniti quia nullus eis scit prae¬
dicare, nec scripturas interpretari in lingua eorum, nec conferre cum
eis nec disputare juxta sensum literalem » (6). Et sic de aliis gentibus.
Dolendum quam maxime adhiberi vim et media cruenta belli ad con¬
versionem procurandam, dum negligantur media persuasionis, quae
sola proficere possunt. Nam aut vincunt hostes — et tunc res peius
se habet, sicut videmus accidisse in clade, qua paucis abhinc tfempo-
(1) L Oor. 12, 22. (2) t Cor. 1, 27.
(3) Op. Maj. Bridges, HI, 118 s.; I, 96 s.
(4) Op. Maj. Bridges, I, 96; HI, 119.
(5) Op. Maj. Bridges, III, 120; textus 1. c. I, 96, truncatus est.
(6) L. c. 120.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 189
ribufl rex Franciae affectus fuit in Africa (1), — aut vincuntur, et
tunc nonnisi contumaciores fiunt, sicut pariter videmus in Saracenis
et sectis Prusaiam et Alemanniam incolentibus (2). Fides christiana
non manu armata in mundum irruit, sed simplicitate praedicationis
paganismum devicit. < 0 quam considerandum esset hoc negotium, et
timendum est ne Deus requirat a Latinis quod ipsi negligunt lin¬
guas, ut sic negligant praedicationem fidei! Nam pauci sunt Christiani,
et tota mundi latitudo est infidelibus occupata; et non est qui eis
ostendat veritatem > (3).
4° Ultimum demum motivum hoc potest assignari, quia
per ista media persuasionis etiam in iis qui nolunt
sese convertere plus proficimus quam per media vio¬
lenta. Ceterum tres linguae, hebraica, graeca, latina per
sacra mysteria sanctificantur et consecrantur(4).
2. Ingenium Fr. Rogeri sincerum iara a priori certos nos
reddit, — si alia argumenta deessent — ipsum ea quae aliis
tantopere commendavit in se non neglexisse, sed totis viri¬
bus in linguis addiscendis versatum fuisse. Linguae tamen
arabicae scientiam non magnam habuisse videtur, cum
ipse fateatur: « De Arabica tango locis suis; sed nihil scribo
Arabice, sicut Hebraee, Graece et Latine... Nam pro stu¬
dio theologiae parum valet, licet pro philosophia multum,
et pro conversione infidelium * (5).
Linguae graecae ipsum peritissimum fuisse omnia
eius opera probant, ubi toties ad graecum recurrens exem¬
pla illustrativa et ratiocinia subtilia non solum ab aliis sed
ex proprio hausisse dicendus est. Suo Compendio studii phi¬
losophiae (6) tractatum, etsi incompletum, de lingua graeca
inseruit. Imo in Bibliotheca Collegii Corporis Christi Oxonien-
sis invenitur manuscriptum continens grammaticam graecam
elementarem quam scripsit Rogerus; nostris diebus dom.
Nolan in Bibliotheca Univers. Cantabrigiensis fragmentum
aliud grammaticae graecae invenit, quod nomen Rogeri non
quidem habet, sed tamen rationibus internis ipsius esse lu¬
culentissime demonstratur (7). Notandum est Rogerum in
pronuntianda lingua graeca pronuntiationem, quam vocant
(1) Anno 1250, qao a Saracenis captus est. Sepet M., St. Louis, Paris
1898; Da via, The mvasion of Egypt in A. D. 1249 by Lewis IX, London 1898.
(2) Recole pugnas ordinis equestris Theutonici; ap. J. M. Watterich,
Die Grilndung des Deutschen Ordensstaates in Preussen, Leipzig 1867.
(3) Op. Maj. Bridges, III, 122.
(4) L. c. (6) Op. Teri. XXV, Brewer, 88.
(6) C. IX 88., Brewer, 495 ss.; cf. Op. Maj. m, Bridges, I, 75.
(7) Nolan-Hirach, Qreek Orammar, 1 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
190 DE FR. B. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE
itacisticam, quamque duobus saeculis post Reuchlin contra
Erasmum defendit, usurpasse, ita ut, si admonitiones Rogeri
tunc temporis statim in praxim deductae fuissent, illa pro¬
nuntiatio ‘ Reuchliniana ’ ab ipso forsitan nominata fuisset (1).
Tamquam specimen illius pronuntiationis, quam Rogerus a Grae¬
cis illorum temporum adhibitam fuisse testatur, ponamus exemplum
transscriptionis salutationis angelicae in qua linguae graecae non
ignaris differentia statim apparet: « Xere Maria kecharitomeni o Ki-
rios meta su eulogimeni si en ginexi ke eulogimenos o Karpoe tis
kilias su. Amin > (2).
Hebraicam linguam Rogerus non novisse aliquibus vi¬
debatur (3). Fatendum quidem est ea, quae in scriptis Rogeri
inveniuntur, non absolutam certitudinem creare quod lin¬
guae Hebraicae notitiam magnam, propriisque studiis acqui¬
sitam habuerit. Attamen non desunt rationes — etiamsi so¬
lummodo nota scripta respicimus — quae gravem, veramque
faciunt sententiam, Rogerum linguae Hebraicae peritum non
parum exstitisse. Praeprimis hoc eruitur ex modo, quo Bacon
aliorum sententias commemorat. Non enim proprio iudicio
abstinens, solummodo refert quid alii existiment, sed stfi ipsius
animadversionibus et sententiis se rem intelligere et bene
iudicare ostendit. Quod patebit unicuique, qui praeter Com¬
pendium Studii Philosophiae attente Opus Majus, Minus,
Tertium perlegerit et modum animadverterit, quo Baco in¬
numerabilibus fere in locis explicationes S. Hieronymi trans-
sumit, suisque ipsius verbis clariores efficit. Neque oblivioni
dandum est Rogerum in omnibus istis, quae possidemus
operibus, rem nonnisi per transennam tractare, ut Summo
Pontifici ostenderet necessitatem reformationis studiorum, in
Opere Majore, Minore , Tertio, quae spatio duorum anno¬
rum non completo conscripsit, summa tantummodo capita
attingere potuit (4). Ceteroquin non omnia exempla, quae
posuit, ex S. Hieronymo desumpta sunt, sed a Rogero ex
propria scientia hausta esse videntur; vel, si forsan adiu-
mentis litterariis usus fuerit, in hoc ipso toto coelo a vulgo
theologorum differt, quod sensu et intellectu adiumenta illa
(1) Hirsch, S. A., Eaiiy Englixh Hebraists, 1. c. 79; Essays, 60.
(2) Nolan, 1. a 17 s.; cf. Bridges, I, Introductum , L ss., abi fasias.
(8) Sic e. g. Steinschneider in diss. Christiiche Hebraisten ap. Zdt-
8ckrift ftir hebrdische BibUographie edita a Brody, I, 53, scribit: « Mir
ist nicht bekannt, dass aus semen (Bacon») phUosophischen Werken die
Kenntnis des Hebrdischen ersichtlich xvdre ».
(4) Cf. Martin, La Vulgate Latine, p. 61.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOI8. 191
adhibere, fructumque ex eis capere scivit, dum illi propter
ignorantiam linguarum thesauros istos ne adire quidem co¬
narentur.
Ponamus aliqua exempla. Ierem. 25, 26 invenitur pro¬
phetia contra regem Babel prolata; attamen ne irritaret
Babylonios, Ieremias non posuit Babel, sed Sesach (hebr.
Scheschakh), utens illa conversionis forma dicta Atbasch,
quae in eo consistit, ut pro litteris alicuius vocabuli adhi¬
beantur illae litterae, quae retrogradiendo a fine alphabeti
haberentur, servato eodem ordine successionis (1); sic in no¬
mine Babel bis habetur beth, secunda littera alphabeti; hinc
Ieremias, nolens exprimere clare sententiam suam, posuit
bis schin quae in alphabeto hebraica est penultima; et pro
lamed, quod est littera duodecima alphabeti hebraici ordine
recto, posuit duodecimam litteram ordine inverso, kaph,
sicque ortum est Sesak (Sesach, Scheschakh. Quod Rogerus
istam subtilitatem intellexit, iam probare videtur ipsum ali-
qualem saltem in lingua hebraica eruditionem possedisse (2).
Aliud exemplum versatur circa verba S. Hieronymi in pro¬
logo praefixo versioni libri Danielis, adesse sc. in libro Ie -
remiae pericopen in lingua aramaica scriptam; quae quidem
verba iuxta Rogerum ab omnibus theologis intellecta fuere
de libro Threnorum, ac si ab initio lingua aramaica exa¬
rati fuerint; de qua sententia Bacon modo suo iudicat: «Sed
hic error intolerabilis est. Nam libellus Threnorum, ut omnes
Hebraei sciunt, sicut scribitur literis Hebraicis, sic sermo
Hebraeus est; quod quilibet sciens rationem Hebraei ser¬
monis potest percipere, et luce clarius intueri». Pericope
ista invenitur potius Ierem. 10, 11, qui versus «literis He¬
braicis scribitur. Sed sermo est Chaldaeus; Chaldaeus enim
sermo et Hebraeus differunt sicut idiomata unius linguae » (3).
Aliud exemplum, quod iam per se sufficere posset, ponitur
Comp. Studii Philos. (4).
« Cum ....beatus Gregorius, in fine Job (42, 14), loquens de tertia
filia eius, exposuerit ‘ Cornus tibii ’, licet videatur ei quod cornus non
fixisset Latinum nec tibium similiter, sed sic inveniens in exemplari
suo, non ausus fuit immutare, propter Textus Sacri reverentiam et
propter eius summam humilitatem; cum illi qui modo soliciti sunt de
(1) Ipsa vox Atbasch hoc jam explicat: pro A vel potius Aleph (’),
quod est prima littera alphabeti ordine recto, ponitur tau (t), quod est
prima ordine inverso; pariter pro beth (b) ponitur penultima, schin (sch).
(2) C1 Op. Min. Brewer, 360 s.
(S) Compend. stud. phU. VI, Brewer, 438. (4) C. VI, 440 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
192 DB FR. R. BACON BIUSQUR SENTENTIA DB REBUS BIBLI01S.
. f ' ~ *' -6 —- —
veritate textus Dei, et qui sciunt Graecum et Hebraeum, possunt
docere sine contradictione, quod exemplar beati Gregorii fuit oorrnptum,
aut vitiose more antiquo scriptum; ut prima litera huius dictionis
stibium, scilicet s litera, conjungatur cum ultima huius dictionis
cornu; ut dicatur cornus tibii , cum tamen deberet dici cornu stibii
Et sanctus homo forsan multis occupatus, non habuit tempus exami¬
nandi plura exemplaria, nec quid in Graeco vel Hebraico scriberetur.
Nam in Hebraeo est cornu stibii, id est cornu plenum stibio, sepundum
glossam Hebraicam; sicut vas aquae dicimus, id est plenum aqua.
Nam idem vocabulum ponitur hic pro stibio, et quarto Regum, nono
capitulo (v. 30), ubi dicitur, quod Jezabel depinxit oculos suos stibio.
Stibium est mixtura quaedam alba, qua mulieres dealbant facies suas,
quod alio nomine nuncupatur cerusa; similiter quia Graecum concordat
cum Hebraeo. Sed tamen vulgus modernorum theologorum, disputans
de his quae ignorat, nititur salvare expositionem beati Gregorii; et
dum Scyllam vitare nititur, incidit in Charybdim ».
Ceteroquin sufficere iam possunt ea, quae Rogerus de se
ipso testatur, loquens de lingua Arabica , ubi fatetur se non
tam bene callere hanc linguam quam Graecam et Hebrai¬
cam , quarum tantam peritiam adeptus fuerat, ut data occa¬
sione de ipsis scribere potuerit. Quae verba non ad sola
ista exempla referenda esse, quae ponuntur in scriptis Ro-
gerii, patet ex recenti publicatione per DD. Nolan et Hirsch
facta. Re quidem vera in manuscripto, quod D. Nolan in
Bibliotheca Univers. Cantabrigiensis invenit, in fine habetur
fragmentum grammaticae Hebraicae a Rogero conscriptae,
quod editioni iam citatae a S. A. Hirsch appendicis instar
additum fuit. Etsi nonnisi delineamentum vel schema gramma¬
ticae esse videatur, nihilominus probat Rogerum cognitionem
linguarum, quam aliis tantopere inculcavit et commendare
non destitit, ipsum non ignorasse.
Huc spectant, quae Bacon habet de instructione lingui-
stica juvenibus ab ipsomet impertita et de facilitate addi¬
scendarum et docendarum linguarum.
« De linguis... videtur esse valde difficile ...; sed certum est
mihi, quod infra tres dies ego quemcunque diligentem et confidentem
docerem Hebraeum t ut sciret legere et intelligere quicquid sancti di¬
cunt, et sapientes antiqui, in expositione sacri textus, et quicquid per¬
tinet ad illius textus correctionem et expositionem, si vellet se exer¬
citare secundum doctrinam datam. Et per tres dies sciret de Graeoo
iterum; et non solum sciret legere et intelligere quicquid pertinet ad
theologiam, sed ad philosophiam et ad linguam Latinam » (1).
(1) Op. Teri. XX, Brewer, 66.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FB. R. BAOON EIU8QUE 8ENTENTIA DE REBUS BIBLIC1S. 193
Qui modus loquendi multis videtur exaggeratus; attamen
explicandus est iuxta ea, quae Bacon ipse hac de re habet,
non prout littera sonat. Nam ipse claris verbis bene distin¬
guit tres gradus peritiae linguarum, quorum primus est,
«ut homo sciat legere et intelligere ea, quae Latini tra¬
ctant in expositione theologiae et philosophiae et linguae
Latinae. Et hoc est facile, ut dixi; quia si sciat legere po¬
test intelligere; nam auctores exponunt omnia et dant in¬
tellectum ». Secundus gradus consistit in eo, « ut homo sit ita
peritus quod sciat transferre. Certe* hoc. est difficilius; non
tamen ita difficile sicut homines aestimant ». Tertius demum
gradus, «sc. quod homo loquatur linguam alienam sicut
suam; et doceat et praedicet, et peroret quaecumque, sicut
in lingua materna», est omnium difficillimus qui nonnisi
praxi multiplici attingi poterit. « De istis duobus non loquor
modo, sed de primo , nam hoc est quod pertinet ad meum
propositum * (1).
Alibi (2) pariter de his gradibus loquitur Bacon, ordine
tamen inverso vocans gradum tertium , si quis «sciat le¬
gere Graecum, et Hebraeum,- et caetera»; reliqui gradus
optandi quidem sunt et omni studio quaerendi; attamen i n-
cipiendum est a gradu faciliori et paulatim procedendum,
ne animus deficiat.
(1) Ib., 66 8. — Quae explicatio non semper ab omnibus prae oculis
habetur, qui Baconem iactationis et ostentationis intolerabilis accusant,
aesi infra triduum quemcumque diligentem in perfectam linguarum no¬
titiam introducturum se promiserit. — Occasione libri S. Berger, Quam
notitiam linguae hebraicae habuerint Christiani medii aevi temporibus, D.
Soury scribit ap. Bibliothbque de VEcole des Chartes, LIV, 1893, 735 8.:
«Que Roger Bacon, en ddpit de la tradition, n’ait pas plus su l’h6breu
que Parabe, c’est ce que demontre manifestement la connaissance de ses li-
vres. Des declaratione de principe en faveur de Petude de ces langues pour
1’intelligence de la Bible, on en trouve chez Bacon comme chez tous
les P&res et docteurs de l’Eglise (?), fussent-ils, comme saint Augu-
stin, les plus 6trangers & la connaissance des langues hebraique et
chald&ique. Bacon. avait certes 1’etoffe d'un linguiste, mais
l’id£e, qu’il se faisait encore d’un helleniste ou d’un hebraisant montre
assez qu’ici le sens des mots est tout, et que pour ce moine franciscain
comme pour tous ses contemporains, «savoir le grec et Phebreu » n’a
jamais signifie ce que nous entendons par ces expressione. N’est-ce pas
Roger Bacon qui, dans son Epistola de laude S. Scripturae ad Clemen¬
tem IV, se faisait fort d’enseigner Ph^breu en trois jours?...
Et de m§me pour le grec. M. S. Berger aurait bien dfi mediter ce
texte». — Quae omnia evanescunt habita ratione eorum quae exposui¬
mus et exponemus; ipse D. Soury debuit potius meditari non solum¬
modo textum istum solum, sed et declarationes Rogeri totumque con¬
textum. (2) Comp. stud. phU., VI, Brewer, 488.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
194 DK FR. B. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE
« Stulti enim homines et imperiti, quum audiunt loqui de scientia
linguarum, aestimant se obligari primo gradui et secundo, et ideo
desperant et contemnunt tertium gradum facillimum; quamvis, si con¬
siderarent et diligentes essent a iuventute, etiam post triginta annos
possent pertingere ad omnes gradus dictos et saltem ad secundum
cum tertio. Nam tota difficultas consistit in primo gradu; ut nos qui
talibus insistimus experimur » (1).
Quilibet studiosus tertium saltem gradum debet attin¬
gere, quia secus « nec in sapientia divina nec humana pro¬
ficiet aliquo modo»; nam «velimus, nolimus, oportet nos
linguis insistere, si volumus sapientiam doctorum hominum.
Quoniam omnes libri eorum sunt pleni his linguis.... Sed sine
expositionibus eorum non possumus proficere. Et ideo cogi¬
mur necessario ad debitam notitiam linguarum, aut erimus
asini et vacui omni sapientia et doctrina * (2).
Magistri quoque adsunt periti ad linguas docendas:
« Doctores autem non^desunt; quia ubique sunt Hebraei, et eorum
lingua est eadem in substantia ac Arabica et Chaldaea, licet in modo
differant. Suntque homines Parisius et in Francia, et ulterius in o mni -
bus regionibus, qui de his sciunt quantum necesse fuerit in hac parte.
Graecum vero maxime concordat cum Latino; et sunt multi in Anglia
et Francia, qui hoc satis instructi sunt. Nec multum esset pro tanta
utilitate ire in Italiam, in qua clerus et populus sunt pure Graeci in
multis locis et episcopatus et archiepiscopatus, et divites, ac seniores
possent ibi mittere pro libris, et pro uno vel pro pluribus qui scirent
Graecum; sicut dominus Robertus, sanctus episcopus Linoolniensis,
solebat facere (3); quorum aliqui in Anglia usque ad haec tempora
sunt superstites» (4).
Opera quidem et studio opus est tam in docendo quam
in discendo; nam difficultas studii non solumiqodo ex parte
linguarum quaerendum est, « sed a parte doctorum, qui
nesciunt aut nolunt docere utiliter et a parte addiscen¬
tium, qui vel non sunt diligentes aut desperant» (5). Ex
parte quidem doctorum difficultas videtur esse maior;
« non enim invenimus doctores utiles a juventute, et ideo
languemus per totam vitam et parum scimus. Sed si habe¬
remus doctores sufficientes, non dubito, quin plus sciremus
in uno anno quam modo infra viginti. Nam hoc paratus sum
probare per effectum, et dabo caput meum, si deficiam » (6).
(1) L. c. 434. Attendas, quaeso, quomodo Baco laborare se confitetur
ut obtineat primum gradum linguarum! (2) L. c. 435.
(8) Stevenson Fr. S., Robert Gros.sete.ste, London 1899, 62 ss.; 21 se.
(4) Brewer, 434. Seniores hic idem ac Domini; gall. Seigneur.
(5) Gasquet, EHR 1897, 607. (6) Op. Tert, XX, Brewer, 64 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE PR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 195
Multi quidem « inveniuntur, qui sciunt Graecum et Arabicum et
Hebraeum inter Latinos, sed paucissimi sunt qui sciunt ratio¬
nem grammaticae ipsius, nec sciunt docere eam: tentavi enim
permultos. Sicut enim laici loquuntur linguas quas addiscunt, et ne¬
sciunt rationem grammaticae, sic est de istis. Vidimus enim multos
laicos, qui optime loquebantur Latinum, et tamen nihil sciverunt de
regulis grammaticae; et sic est modo de omnibus Hebraeis fere, et
similiter de Graecis veris, non solum de Latinis qui sciunt Graecum
et Hebraeum» (1). € Ex parte addiscentium nulla halatur diffi¬
cultas quae spectat aetatem; etiam senes addiscere possunt is'as
linguas *. « Nam in linguarum cognitione et figurarum et numerorum
videtur ignorantibus ea, quod sit magna perplexitas et difficultas; et
vulgatum est quod juvenes melius addiscant huiusmodi. Sed certus
sum, quod hoc est falsura : nam vidi senes longe magis proficere in
his quam unquam aliquem juvenem. Et certus sum, quod de quacumque
lingua mihi et isti iuveni [quem Rogerus Romam misit] proposita, ego
plus addiscerem infra unum diem quam iste infra septimanam ». « Sciat
igitur pro certo vestra sapientia, quod si senes confidant et velint
esse diligentes et habeant doctores ita bonos sicut juvenes, quod plus
addiscent in una septimana, quam juvenes infra mensem, de qua¬
cunque scientia » (2).
Ex iis, quae Rogerus de eligendis magistris dixit, erui
posse videtur, ipsum linguam hebraicam et graeeam a praecep¬
toribus indigenis didicisse vel saltem eorum ope perfecisse.
Notemus oportet inveniri nullibi in libris Rogeri, id quod
pariter de S. Hieronymo dicendum, vestigium ullum senten¬
tiae vel phraseos cuiuscumque, quae ab Hebraeis aegre ferri
potuerit (3). Concordat pronuntiatio linguae hebraicae quam
Bacon, scriptis suis testantibus, sibi acquisiverat, quae eadem
erat, quam Judaei in Italia degentes colebant, quaeque
postea in universitatibus Europaeis generalem in usum abiit:
tam pathach quam kamez tamquam a pronuntiabantur, ch (h)
et th: cheth et thet transscribuntur, (uno casu excepto, quo
habet: heis et teis). Pariter cum Bacon linguae graecae pro¬
nuntiationem illam sequeretur, quam Graeci in Italia habi¬
tantes excoluerant, uno ex istis magistro usus fuisse suppo¬
nendus videtur, eo vel magis quod, ipso teste, aliqui ab amico
Grosseteste in Angliam vocati, tunc superstites fuerint (4).
(1) Op. Teri. Brewer, XI, 34. luxta hoc principium explicentur oportet,
uti videtur, illae contradictiones de quibus pag. 20, nota 1 locuti sumus.
(2) Ib. c. XX. Brewer, 64.
(3) Cf. Hirsch, Early Enylixh Hebraixtx, 70; Exxayx, 49. — Guttmann,
Ueber einige Theologen drx Franzixhanerordeiix und ihre Beziehungen zum
Judentum, ap. Monatxxch rift filr Gexchichte und Wixxenxchaft dex Ju-
deniums, 1896, 320ss. (4) Cf. Compend. stud. phU. VI, Brewer, 434.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
196 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
V.
Inter omnes materias, quas Baeon in operibus suis tra¬
ctat, nulla forsan est, de qua tanta vi, tantoque ardore lo¬
quatur, quam de cor rupti one Textus 8acri, de cor¬
rectionibus eiusdem ad illud usque tempus factis, deque
methodo in hoc negotio sectanda.
1. Possent videri exaggerata, quae Baeon de corruptione
textus habet; attamen non una solum vice, vel quasi ab
irato hac de re agit, sed iterum iterumquc hoc vulnus tan¬
git, neque rationes validissimas afferre cessat, quae malum
revera inveteratum et pericula minans fuisse convincerent.
« Quintum peccatum est maius omnibus praedictis. Nam textus
est pro maiori parte corruptus horribiliter in exemplari Vulgato, hoc
est parisiensi. Et ubi non habet corruptionem, habet tamen dubita¬
tionem tantam, quae merito habet cadere in virum sapientem (1),
sicut timor approbandus est, qui cadit in constantem virum (2) ».
« Nullus enim homo sciens hanc falsitatem et dubietatem potest se¬
cundum conscientiam uti litera, legendo et praedicando, quae est in
exemplari Parisiensi.... Et quia infinitum est istud damnum et vi-
tuperium sapientiae Dei, ideo probavi hoc diligenter (3) ». « Quod
autem correctio sit necessaria, probo per corruptionis magnitudinem.
Et quoniam violentius et periculosius erratur in textu Dei quam textu
Philosophiae, ideo convertam linguarum potestatem ad corruptionem
textus sacri, ut pateat necessitas eorum, propter corruptionem infini¬
tam exemplaris vulgati quod est Parisiense. Et Deus novit, quod
nihil tam valida indigens correptione potest Apostolicae Sedi praesen¬
tari sicut haec corruptio infinita. Nam litera ubique in exemplari vul¬
gato falsa est... (4) >.
Per operam correctorum status ille lamentabilis in de¬
teriorem adhuc partem mutatus est.
«Nam quilibet lector in ordine Minorum corrigit ut vult; et si¬
militer apud Praedicatores; et eodem modo saeculares. Et quilibet
mutat quod non intelligit, quod non licet facere in libris poetarum.
Sed Praedicatores maxime intromiserunt se de hac correctione. Et
iam sunt viginti anni et plures quod praesumpserunt facere unam
correctionem, et redegerunt eam in scriptis. Sed postea fecerunt aliam
(1) Brewer, p. 830 legit in omnem sapientiam. ; attamen ex phrasi
sequenti, ceterum non insolita, l 2 in constantem virum * patet legendum
esse 'in mrum sapientem ‘ Brewer abbreviationem non rite solvit, uti
Denifle, ALKG IV, 277. nota 2’, recte monet; ceterum Brewer ipse in
Op. Tertio, c. XXV, p. 92, recte legit eandem phrasim.
(2) Op. Min. Brewer, 330. (3) Op. Tert. XXV, Brewer, 92 s.
(4) Op. Maj. III, Bridges, I, 77.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
ad reprobationem illius; et modo vacillant, plus quam alii, nescientes
ubi sint. Unde eorum correctio est pessima corruptio et destructio
textus Dei; et longe minus malum est et sine comparatione uti exem¬
plari Parisiensi non correcto, quam correctione eorum vel aliqua alia» (1).
Hic oritur quaestio: quid sit istud 1 exemplar Pari -
sictise\ de quo Rogerus loquitur? Omnes concedunt hic ser¬
monem esse de versione Latina, quae inde a temporibus ss.
Hieronymi, Augustini, Gregorii Magni in Ecclesia Latina
communis erat seu illa 1 2 3 vetus et vulgata editio ’, quae postea
in Concilio Tridentino (2) tamquam editio authentica decla¬
rata fuit, utpote ‘ quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ec¬
clesia probata' fuerat; erat igitur Biblia Latina, qua hodie
utimur, utique non additis adhuc correctionibus Commissionis
pontificiae saeculo XVI elucubratis. Attamen Bacon illam
editionem Latinam non in abstracto vel in omnibus insimul
exemplaribus corruptam esse dicit, sed nonnisi in 1 exemplari
Parisiensi' summam inveniri corruptionem clamat. De quo
exemplari Bacon haec habet:
«... circa quadraginta annos [sunt] multi theologi infiniti,
et stationarii Parisius parum videntes hoc proposuerunt
exemplar. Qui cum illiterati fuerint et uxorati, non curantes, nec
scientes cogitare de veritate Textus Sacri, proposuerunt exem¬
plaria vitiosissima et scriptores infiniti addiderunt
ad corruptionem multas mutationes. Deinde novi theologi
non habuerunt posse examinandi exemplaria; et crediderunt statio¬
nariis a principio... (3) >.
Deni fle haec verba, si talia qualia sumantur, sic ex¬
plicanda esse dixit: Exemplar Parisiense erat textus ab ali¬
quibus doctis circa initium saeculi 13‘ exaratus seu consti¬
tutus, prout revera Martin (4) loquitur de *constitutione textus
Parisiensis*. Ipse Denifle contra hanc sententiam militat
probando, multas textus corruptiones, quas Rogerus tamquam
novas et modernas adducat, non fuisse novas, sed iam in
antiquioribus, Theodulfl praesertim Bibliis inveniri, praeci¬
pue exemplum Baconis praedilectum, desumptum ex Evan-
gelio S. Marci 8, 38, ubi lectio praeferenda: qui me confu¬
sus fuerit ... confundetur non in omnibus inveniatur Bibliis,
(1) Op. Tert. Brewer, 93s.; cf. Op. Min. Brewer, 330: « Nam anti¬
qua vocabula et sermones figurati non mutantur cum leguntur potitae...
Sed hic quilibet lector mutat secundum caput suum, sicut patet per ea
quae scripsi in opere quod mitto».
(2) Sessio IV; Decret. de edit, et usu ss. librorum.
(3) Op. Min. Brewer, 383. (4) La Vulgate lat., p. 26.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
198 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS.
cum alia lectio recepta qui me confessus fuerit ... iam sae¬
culo VIII vel IX inveniatur (1). Illam tamen sententiam
reiiciendam ab ipsomet Rogero defensam fuisse, patere dixit
Denifle ex modo, quo Bacon per aliquot adhuc paginas de¬
monstrare conetur, quare illa verba qui me confusus fue¬
rit. quae ‘moderni ' ‘abraserunt a sacro textu' (2), resti¬
tuenda forent, et tandem concludit: Plus quam probabile est
Baconis temporibus non amplius notam fuisse originem
exemplaris Parisiensis; hinc libere de eiusdem origine discu-
tebatur. Bacon in Bibliis antiquioribus, quas contulit, lectio¬
nem rectam inveniens, non tamen lectionem malam [qui me
confessus fuerit ], hanc novam et singularem esse ratiocina¬
tus est, etiamsi concedimus revera forsan in exemplari Pari-
siensi lectionem rectam abrasam fuisse (3).
Ipse Denifle hanc potius fuisse originem exemplaris Pa¬
risiensis dicit, quod theologi, postquam iam a Stephano
Langton capitula introducta fuerint, ad flnem vergente sae¬
culo XII, proposuerint tamquam typum abhinc sequendum
exemplar aliquod iam sat mendosum, quod dein sive per
incuriam scriptorum sive per corrigendi pruritum brevi ad
illam summam mendorum devenerit quam Bacon lugeat (4'.
Attamen cl. auctor contra sententiam dimicasse videtur,
quae minime a Rogero defenditur; nobis quidem prorsus
eadem sententia in Baconis scriptis esse videtur, quae a
Denifle proponitur; expressiones quaedam, quibus ille inni¬
titur, non unice sed insimul cum aliis considerandae sunt.
Bacon namque non unico exemplo isto ex Marco 8, 38
desumpto (5) probare contendit exemplar Parisiense habere
textum novum et singularem et proin reiiciendum, sed illo
textu non nisi illustrandi causa utitur. Scribit enim: < An¬
tiqua vocabula et sermones figurati non mutantur cum legun¬
tur poetae.... Sed hic quilibet lector mutat secundum caput
suuni, sicut patet per ea, quae scripsi in opere quod mitto.
Nunc volo exemplum proferre pro bonis magnificentiae
(pro vestra magnificentia...) (6)». Tunc sequitur illud exem¬
plum; finitaque discussione eiusdem prosequitur: < Hoc igi¬
tur exemplum, cum aliis, quae pono in tertia parte operis,
et in quarta __ sufficiunt modo, donec dignetur vestra
celsitudo requirere correctionem totius textus cum certa
(1) ALKG IV, 279s. cf. p. 199, not. 2. (2) Op. Min. Brewer, 331.
(3) ALKG IV, 281. (4) Cf. 1. c. p. 291 s.
(6) Supra, p. 197. (6) Op. Min., Brewer, 330 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FB. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 199
probatione correctionis il)». Hinc Bacon exemplar Parisiense
non praecise eam ob causam novum et singulare appellat,
quia ibi inveniatur iste textus (2); sed in Opere Minore
nonnisi resumit totam probationem alibi factam. Quodsi in
exemplari Parisiensi a ‘modernis’ illum textum abrasum dicat,
hoc non involvit opinionem solummodo in textu Parisiensi
illum deesse; imo potius Bacon, postquam textum ‘qui con¬
fusus fuerit* abrasum esse dixit, prosequitur hanc correctio¬
nem esse depravationem textus: «Nam antiquaeBibliae non
glossatae in tota Ecclesia Dei habent Mar. VIII: Qui me
confusus fuerit; idem qui me confundet (3) *: ergo saltem
tacite illam corruptionem etiam in aliis exemplaribus inve¬
niri docet. Pariter si deinde monet Bacon, secutus axioma
S. Augustini: « Exemplar Parisiense debet cedere antiquis,
tum ratione suae novitatis, tum ratione suae singularitatis»,
non de unico illo exemplo loquitur, sed de summa exemplo¬
rum quae alibi posuit. Ipse Denifle concedit a theologis cor¬
ruptionibus, quas textus Parisiensis habuit quando constitue¬
batur, alias additas fuisse; nullibi tamen Rogerus omnes
interpolationes et varias lectiones de novo in
istud exemplar introductas fuisse docet, uti Denifle videtur
supponere (4); loquens de *bibliis non glossatis* contrarium
docet. Item, postquam per duas alias paginas de textu
Marci 8, 38 disseruit, Baco testatur expresse se ‘ textum
modernorum % qui debeat damnari, non tamquam textum
omnino novum considerasse; sed eum olim a theologis et
stationariis (i. e. bibliopolis) ignaris iam mendis scatentem
propositum fuisse, posteaque magis vitiatum (5).
Ex quibus patet Rogerura textum Parisiensem censuisse
non omnino novum sed iam per glossatores et deinde per
(1) L c. 333. (2) Uti dicit Denifle, 1. c. 280 s. Verba respectiva
Rogeri ultima sunt haec: « Marci igitur octavo non dicitur esse, qui
me confessus fuerit: sed alia litera modernis horribiliter } ropter igno¬
rantiam antiquae grammaticae. Nam debet ibi esse, Qui me fuerit
confusus, quod est verbum deponens, habens significationem huius
verbi confundo, sicut adhuc omnes experiuntur in Scriptura haec verba
zelo, zelor in eadem significatione, unde sic solebat esse de confundo et
confundor: idem enim antiquitus significabant. Sed moderni non
habent hoc in usu. Et ideo abraserunt a Sacro Textu: Qui me
confusus fuerit; et posuerunt, Qui confessus fuerit me». Op. Min., 331.
(3) L. c. 331; cf. Op. Maj. III, Bridges, T, 78.
(4) < Wozu da die Annahme, dass alie Interpolationen und Lesearten
erst in das Exemplar hineincorrigirt und hineingeschrieben wurden *?
ALKG IV, 288. (5) Op. Min., Brewer, 333; cf. textum p. 197.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
200 DB FR. R. BAOON ETUSQUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLI0I8.
theologos corruptum (1). De eo solo loquitur quia a studio
Parisiensi per orbem divulgabatur necessario (2). Hunc ergo
textum valde corruptum et vitiatum (3) proclamat, eumque
omnino esse corrigendum, non per theologos Parisienses,
huiusmodi rei sat imperitos, ut eorum correctio prior adeo
mendosa probat. « Unde iterum, ait, proponunt immutare
[textum sacrum] et maxime duo ordines, et iam incepe¬
runt corrigere *; sed adeo imperite, ut diversitatum ,in textu
non sit finis’ (4); nam «quia caput non habuerunt, quilibet
correxit sicut voluit *. Duo autem illi Ordines, sunt FF. Prae¬
dicatorum et Minorum (5).
2. Priorum autem correctionum defectus hi a Rogero
enumerantur. Deerat unitas et methodus in correctionibus;
nesciebantque correctores quisnam textus eis foret restituen¬
dus (6). Etenim de textu in Ecclesia latina adhibito «credit
vulgus theologorum, quod non sit translatio B. Hieronymi,
sed alia versio mixta et compilata ex diversis. Et propter
hoc cum maiori libertate miscentur vocabula quae volunt»,
et tamen « sola translatione Hieronymi utuntur ecclesiae La¬
tinorum, praeter Psalterium, quod est de translatione Septua¬
ginta interpretum » (7). Bacon ideo de singulis versionibus
disserens, concludit ad solam versionem Hieronymi restau¬
randam debere tendere labores correctorum (8). — Sanctus
ille, ne nimia scandala generaret, non immutavit nisi quae ne¬
cessario corrigenda erant, in caeteris « se conformavit trans-
(1) Quare quoad substantiam Rogeri sententia cum iis congruit,
quae ipse Denifle profitetur, ALK6 IV, 574 s.
(2) Op. Tert. XXV, Brewer, 93.
(3) Ibid.; cf. Op. Maj. p. III, Bridges, I, 78 s.
(4) Op. Min Brewer, 333.
(6) Brewer, 93 s.; cf. Op. Mai. p. III, Bridges, 78. Cf. textum p. 196-7.
Fratres Praedicatores circa annum 1236 in conventu Senonensi (Sens)
textum Parisiensem correxisse videntur (Cf. Denifle, Chartul. Univ. Pari*.,
I, 316, n. 287, nota 3); in Capitulo nempe Generali isto anno Parisiis
habito praescribebatur, ut omnes bibliae iuxta bibliam provinciae Fran-
ciae corrigerentur et interpungerentur, (cf. Reichert, Acta Capitulorum
General. 0. Praed., I, 9); sed iam 1256 correctio ista utpote vitiosa abolita
fuit (cf. Reichert, 1. c. 82), praecipue, uti videtur, quia interim (inter
1230-1240) Hugo a S. Caro novam correctionem faciendam curaverat;
cuius correctionis 8 saltem exstant exemplaria manuscripta; cf. Jarrett,
Bede, 0. P., A Thirteenth Century Revision Committee of the Bible, (ap.
The Irwh Theological Quarterly, vol. IV, Maynooth, Dublin 1910, p. 66s;
qui auctor in genere diss. Denifle, ALKG IV, 263 ss. sequitur.
. (6) Op. Min. Brewer, 339; Op. Maj. p. III; Bridges, I, 78.
(7) Op. Min. Brewer, 534.
(8) L. c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB FB. R. BACON EIU8QUB SENTENTIA DE REBU8 BIBUOIS. 201
lationi Vulgatae» (1). — Ast non solum S. Hieronymi, alio¬
rumque versiones miscent correctores, sed etiam a Commen¬
tatoribus, a Flavio Iosepho, et ab ipsa Liturgia ecclesiastica
textui sacro plura inseruerunt (2).
Porro deerat correctoribus sufficiens notitia linguae Grae¬
cae atque Hebraicae, quinimo grammaticae antiquae lati-
nae (3); saepius etiam iuxta alias versiones textum immu¬
tant, etsi textus sensum eumdem exprimat (4).
Malum hoc iam tanto inveteravit, dicit Rogerus, ut solus
Papa remedium afferre possit, auferens libertatem corrigendi
ad libitum et committens opus tam arduum hominibus peritis,
linguarum scientia, omnique S. Textus cognitione instructis.
« Clamo ad Deum et ad voe de ista corruptione litterae; quia vo
soli potestis apponere remedium sub Deo per consilium illius sapien-
tissimi de quo superius sum loquutus, et per alios, sed maxime per
eum... Oportet enim quod homo sciat Graecum et Hebraeum suffi¬
cienter et bene grammaticam Latinorum in libris Prisciani; et quod
bene consideravit modos corrigendi et vias probationum verae corre¬
ctionis, ad hoc quod sapienter corrigat; quod nullus umquam fecit
nisi ille sapiens quem dixi. Nec mirum, cum ipse posuit fere
quadraginta annos in literae correctione, et sensu litorali exponendo.
Omnes sunt idiotae respectu illius, et nihil sciunt in hac parte» (6).
(1) L. c. 843. * Vulgata* hic est versio LXX, sive sumatur pro ipsa
▼ersione Graeca, sive pro versionihus Latinis ex LXX derivatis. De-
nifie, ALKG IV, 278 hoc loco Vulgatae vocem primum adhiberi sensu
noetro hodierno dixerat; sed erronee quidem, uti probare contendit,
Gregory, Textkritik des Neuen Testamentes, p. 616 ss., censens vocem
sic usurpatam esse primum a Concilio Tridentino. Cf. eiusdem Eirdeir
tung in das Neue Testam Leipzig 1909, 622 s., et 0. Rottmanner, 0.8. B.,
Zur Geschichte der Vulgata, ap. HistorischpoUt. Bldtter, CXIV, Mtinchen
1894, 81 ss.; qui idem opinatur.
(2) Op. Min. Brewer, 347 s. (8) L. c. 888 s.
(4) Cf. supra 196s. Respicit hic Bacon correctoria praecipue FF. Prae¬
dicatorum, qui textum ex integro restituere satagebant, uti et Denifle,
1. c. IV, 294 et iuxta eum Jarrett, 1. c. IV, 61 dicunt, concedentes ta¬
lem conatam tunc temporis necessario infructuosum fuisse.
(6) Op. Tert. XXV, Brewer, 98 s. Rogerus hic multis de auctore Cor-
rectorii, quod Vaticanum vocant (Vat. lat. 8466), loqui videtur nullo ta¬
men modo seipsum signasse censendus est, etsi aliqui hoc putent, illecti
forsitan exemplo cl. Vercellone, qui tamen nullam hac de re probabili¬
tatem statuere intenderat. Scribit namque, Dissertationi accademiche di
vario argomento, Roma 1864, 46: «Chi sia q uest’ nomo [de q uo Bacon
loquitur tot elogiis] non ce lo dice: io pure, piuttosto che mettermi nel
•campo delle congetture, preferisco dirvi che 1’ignoro». In annotatione
addit: «Non posso negare che dopo aver lungo tempo inutilmente oer-
cato nella storia letteraria di quella etk un nomo in cui convenissero
tutte le circostanze notate da Rogero, pih volte mi si presentb alia
Archivum Frtmdscamm Historicum. — An. QI. 18
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
202 DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBU8 BEBLICI8.
Rogerus in operibus suis non solummodo principia) quae
hucusque adhibita fuerint perversa vituperat, sed ipse pro¬
ponit criteria adhibenda in correctura textus latini; et plu¬
rimis exemplis rem illustrare non cessat. Lamentandum prin¬
cipia ista sana suis temporibus nonnisi in libris Rogeri la¬
titasse ; haec fuit sors ipsius ut, quae scripserat minus caute,
ipsi cederent in laqueum, quae vero praeclare docuit et
scripsit, a paucis dumtaxat acciperentur. Cum fautor eius,
Clemens IV 29 nov. 1269 morte praematura ablatus sit, non
statim principia et vota Rogeriana in praxim deducta sunt.
Nec tamen in vanUm laboravit, cum semina, quae, quo po¬
tuit modo, spargere numquam omiserat, paulatim fructus af¬
ferre coeperint. Discipuli eius et amici, inter quos Willelmus
Mara 0. Min. sensim studium linguarum promoverunt; et
Concilium Viennense demum praeclarum hac de re decretum
edidit, cuius verba ad scripta Rogeri alludere videntur (1).
Correctio quoque Vulgatae, etsi nonnisi post tria saecula, ab
Ecclesia Romana, uti Bacon optaverat, procurata fuit (2).
mente il sospetto che quest’uomo fosse 1’istesso Rogero,
n6 mi mancavano argomenti di qualche probabiliper rendere veri¬
simile questa congettura : tuttavia la cosa mi 6 sembrata
troppo grave, n6 ardisco asserirla probabile. Si veda piut-
tosto se V ignoto autore possa essere Andrea inglese monaco agostiniano
di S. Vittore a Parigi ». — Certe ingenio sincero Baconis repugnare mihi
quidem omnino videtur, quod seipsum Papae sic commendaverit. Berger,
Quam notitiam, 35, putat Willelmum de Mara esse auctorem. Nam
huic tribuitur expresse istud Correctorium (Cod. Vat. lat. 3466): in Cod.
Monast. Einsidlensis 28, Bibi. Laurent. (Florentiae), Plut. XXV, sin.
cod. 4, sed dubitandum, utrum Bacon de isto correctorio (ap. Denifle,
IV, 266, classis D) loquatur, an de alio (classis E), scii, de Cod. Vatie, lat.
4240 (saec. XIII), quod est cuiusdam Fratris Gerardi deHoio, et quod
maiorem adhuc affinitatem cum Rogeri scriptis praesefert sicut et pariter
aliud eiusdem Gerardi opus Triglossos. Cf. Denifle, IV, 266, 298ss., 477as.
(Dolendum sane, quod cl.mus Denifle etiam disquisitiones istas mutilas
reliquerit). Insuper Willelmum 40 annos in textu corrigendo laborasse
vix an. 1267 dicere potuit Baco, cf. p. 201; et Willelmus, longe Bacone
iunior, 40-60 annos vixit post annum 1267. De Fr. Guill. cf. Wadd.
Script. O. M. 164; 106*; 106 3 ; Sbaralea, Suppi., 322-3; I*, 340-1; Little,
Grey Friars, 215-6.
(1) Videas decretum in Clementinis, 1. V. tit. I. 1; ap. Denifle, CharL
Univ. Par., II, 1891,164 s., cf. 169. Clemens V. in decreto isto praecipue ad
necessitatem praedicationis pro infidelium conversione recurrit, quae im¬
possibilis evadat vel saltem inutilis, si praedicator nesciat uti lingua au¬
dientium. Hinc ordinat «hoc approbante Concilio*, ut scholae erigantur
in studio Parisiensi, Oxoniensi, Bononiensi, Salmantino, et « ubicumque
Romanam curiam residere contigerit», in quibus instituantur duo «viri
Catholici sufficientem habentes Hebraicae, Arabicae et Chaldaeae
linguarum notitiam». (2^ Kaulen, Gesch. d. Vulgata, 310ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 203
VI.
1. Investigantibus demum nobis ipsum Baconis systema
hermeneuticum occurrit praeclarissimus ille modus, quo
sensum litteralem praeprimis quaerendum et supponendum
hoc loquitur, quippe qui sit fundamentum et conditio sine qua
non pro sensu typico seu spirituali investigando.
Nemo nescit exegesim multorum ss. Patrum et theolo¬
gorum subsequentium nimis neglexisse sensum litteralem.
Quodsi post aetatem illam theologiae auream magis ac magis
haec doctrina de supponendo et imprimis investigando sensu
litterali inclaruit, hoc magna saltem ex parte Rogeri fuit
meritum, qui adeo hoc urgebat, totumque praeclarissimum
scientiarum thesaurum ad hoc primarie dirigebat, ut inser¬
virent investigando sensui litterali, qui nisi prius rite in¬
ventus sit, reliquae interpretationes, etsi sagacissimae, fun¬
damento unico solido carerent. Innumeris fere in locis Rogerus
hac de re agit, indefesse repetens: Si littera, eiusque veritas
non rite intelligitur, nequit acquiri verus sensus spiritualis.
€ Sextum peccatum [studii theologici] est longe gravius omnibus,
et posset dividi in duo peccata maxima; unum est, quod sensus literalis
habet quasi infinitas falsitates et alibi dubitationes intolerabiles, ita
quod non potest sciri veritas; ex quo sequitur novum peccatum, quod
tunc sensus spiritualis habebit eamdem falsitatem et dubitationem > (1).
« Praeterea nos videmus, quod sensus literalis stat in cognitione
naturarum et proprietatum creaturarum, ut per convenientes aptationes
et similitudines eliciantur sensus spirituales . Nam sic exponunt sancti
et omnes sapientes antiqui, et haec est vera et sincera expositio,
quam Spiritus Sanctus docuit» (2).
Ad inveniendum et enucleandum istum sensum, quem Spiritus
Sanctus in S. Scriptura sub littera recondidit, necessario requiritur,
ait Bacon, omnis generis scientia, etiam illa quae primo visu nullam
cum verlx) divino relationem habere videri possit, uti est e. g. mathe¬
matica et geometria. «Nam omnia artificialia in Scripturis, ut arca Noe,
tabernaculum, et omnia quae ad ipsum pertinent, et templa Salomonis
et Ezechielis et Esdrae, et infinita alia, indigent magno artificio
geometriae. Et necesse est, ut fiant haec coram oculis vestris propter
intellectum sensus literalis et spiritualis eliciendi ex literali » (8).
Eadem ratione, qua hic pro re geometrica et mathema¬
tica, Rogerus alibi pro reliquis scientiis probat necessitatem
(1) Op. Min. Brewer, 349.
(2) Op. Maj. IV, Bridges I, 17B.
(3) Op. Teri. LVIH, Brewer, 226.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
204 DB FB. B. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE
indispens&bilem studii indefessi, cum alioquin thesaurus bi-
blicus rite reserari ac recludi nequeat (1).
Patet igitur Rogerum, etsi quidem in sensu litterali pri¬
mum investigando maxime institerit, non tamen neglexisse
ac parvipendisse sensum spiritualem; imo potius in ipso
reponit excellentiam praecipuam S. Scripturae prae ingeniis
solo rationis humanae lumine illustratis: ipsa namque in
littera haerent et ultro procedere nequeunt, quia, quae sub
litteris latent, ad ordinem supernaturalem 1 2 * 4 gratiae et gloriae ’
pertinent, ad quem cognoscendum ac intelligendum specialis
requiritur Spiritus Sancti illustratio mentis.
«Impossibile enim est, qaod homo sciret veritatem creaturae
ultimam, secundum quam accipitur in scriptura, nisi fuerit specialiter
a Deo illustratus. Nam creaturae accipiuntur ibi propter veritates
gratiae et gloriae eliciendas, quas philosophi nesciverunt, et ideo ad
potestatem ultimam sapientiae creaturarum non venerunt, sicut sacra
scriptura eam in suis continet visceribus. Unde tota philosophiae vir¬
tus jacet in sensu literali sacris mysteriis gratiae et gloriae decorata,
tanquam quibusdam picturis et coloribus nobilissimis redimita» (2).
Multa affert exempla de omnibus fere scientiis, quibus
illustret, quomodo sensus mysticus fundetur in sensu litterali.
Loquens e. g. de necessitate acquirendi sibi scientias geo¬
graphicas, haec habet (3):
«Qui ignorat loca mundi, ei multoties non sapit cortex historiae
per loca infinita, et maxime propter falsitatem multiplicem bibliarum
novarum; atque per consequens ad intellectus spiritua¬
les impedietur ascendere et non nisi imperfecte poterit eos
explicare. Qui vero imaginationem bonam locorum habuerit, et situm
eorum et distantiam et altitudinem.... necnon et diversitatem eorum
in caliditate et siccitate... et aliis conditionibus expertus fuerit, et
optime placebit ei historia litoralis, et de facili atque magnifice po¬
terit ingredi ad intelligentiam sensuum spiritualium. Non enim est
dubium, quin viae corporales significent vias spiri¬
tuales, et loca corporalia significent terminos viarum
spiritualium et convenientiam locorum spiritualium...» (4).
(1) In eiusmodi tractatibus Baco omnes fere iam quaestiones tangit
quae nostris temporibus in Introductione generali et in Archaeclogia
bibUca tractari solent; ibi etiam tamquam discipulum docilem S. Hiero¬
nymi 1 in exponendis Ss. Scripturis Doctoris maximi ’ sese exhibuit.
(2) Op. Maj. p. II, c. VIII, Bridges III, 63; I, 44.
(8) Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 183 ss.
(4) Ib. p. 186s. ponuntur varia exempla quibus triplex sensus mystici
divisio adumbratur. « Paucas enim conditiones locorum praedictorum con¬
siderando, possumus magnificos sensus exprimere moraliter et aUegorice
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICI8. 205
2. Multa remanent dicenda de modo quo Rogerus principia
exposita applicaverit et thesaurum pene infinitum scientia¬
rum suarum ad explicandam S. Scripturam adhibuerit; sed
expostulant studium speciale quod hoc loco praestari nequit;
speciminis tamen gratia ponamus cap. 57. Op. Tert.> ubi
Bacon disserit, quonam die Dominus noster mortuus sit (1).
« Latini... dicunt, quod luna fuit quintadecima in die Passionis;
ita quod Beda fulminat contra eos qui ponunt quartam decimam in
die Passionis. Nam dicit in Libro Temporum (2), quod Dominus quinta
decima luna, feria sexta, crucem ascenderit, et Dominica die resurre¬
xerit, nulli licet dubitare catholico. Et Magister in Historiis (3) hoc idem
sententiat, et multipliciter nititur confirmare; et totum vulgus theo¬
logorum hoc asserit evidenter. Et quod octavo Kalendas Aprilis signatur
dies Passionis, hoc dicit Augustinus, et Hieronymus; et totum vulgus
Latinorum nunc tenet idem. Sed Augustinus, dicit in Libro de Quaestio¬
nibus Veteris ei Novi Testamenti (4), quod fuit passus quartadecima luna.
Et hoc videtur per Evangelia multipliciter; quia in Matthaeo(5) dici¬
tur : « Non in die festo • , qui est dies primus Azymorum; et hic est in
quintadecima luna, quia quartadecima fuit agnus occisus. Nam comede¬
batur post occasum solis, a quo occasu incipiebat dies quintadecima et
quintadecima luna: ergo ante decimam quintam fuit occisus Salvator ».
et anagogice. Iordanis quidem decurrit ab aquilone ad austrum, et jacet
in oriente respectu Jerusalem, quae est in occidente non longe a mari
magno posita (!), et inter illa duo primo a parte Jordanis est Jericho
civitas cum sua planitie, deinde mons Oliveti, tertio vallis Iosaphat, ot
tunc sequitur Jerusalem. Mundus autem, dicunt sancti, significatur per
Iordanem secundum rationem interpretationis ejus [Bacon alludere vi¬
detur ad derivationem nominis hebraici Jarden a verbo jarad = descen¬
dere = se praecipitans] et propter ipsius proprietates, quia currit in mare
mortuum, quod est instar inferni, et propter multa alia. Et Jericho
carnem significat, ut volunt sancti. Mons Oliveti significat excellentiam
et dulcedinem devotionis propter Oliveti rationem. Vallis Josaphat si¬
gnificat humilitatem propter rationem vallis, et viam coram oculis maje¬
statis, propter hoc quod interpretatio hujus nominis Josaphat est, in
conspectu Domini [haec interpretatio, illecta forsan a minus correcta
pronuntiatione Josaphat pro JoHaphat, confudisse videtur Saphat = judi¬
care, cum saphn = spectari]. Et Jerusalem significat visionem pacis, et
moraliter est anima sancta quae habet pacem cordis; allegorice significat
Ecclesiam militantem; anagogice Ecclesiam triumphantem».
(1) Brewer, 221 ss. De tota hac quaestione cf. Nagl E., 0. Cist., ap.
Der KathoUk, 1900 (Series III*, XXII), 200 ss.; 318 ss.; 417 ss.: 481 ss. —
Sen leria, ap. Revue biblique, V, 76 s. Belser, Die Geschichte des Leidcns
und Sterbens, der Auferstehuny uml Himmelfahrt des Herrn, Friburgi
1906. Vide pariter litteraturam copiosam ap. Revue d'histoire eccWiiastique,
V, 1904, 894 ss. Dictionai~y of the Bible, ed. Hastings, I, 410 ss.; Diction-
naire de la Bible, ed. Vigouroux, II, 736 s.
(2) I. e. liber de tempomm ratione, LIX, Migne, P. L., 90, 608 ss.
(8) I. e. Petrus Comestor, Migne, P. L, 198, 1614 ss. 1636 ss.
(4) Migne, P. L, 86, 2278 ss. (6) Matth. 26, 6.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
206 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.
«Iterum, Iohannes octavo decimo [28]: Non introierunt praetorium,
ut non contaminarentur, sed ut manducarent Pascha. Et ita in vespere
post Passionem manducaverunt Pascha; et tunc incipit quintadecima
luna, et non ante. Item Iohannes decimo nono [31]: Erat autem para¬
sceue Paschae, ergo eadem die ad vesperam paraverunt Pascha. Item
Iohannes eodem [42]: Ibi igitur propter parasceren Iudaeorum, quia
iuxta erat monumentum, posuerunt Iesum; et ideo acceleraverunt se¬
pulturam, ne in die quintadecima sepelirent. Nam in die Azymorum
non sepelissent Eum, quia nullum sepeliebant in praecipuis festis,
sicut est dies Azymorum, et Scenopegia, et huiusmodi. Item in Luca
[XXIII, 56]: Et revertentes mulieres in die Crucifixionis paraverunt
aromata, et Sabbato siluerunt secundum mandatum. Sed non licuit
eis parare aromata in die Azymorum... Quapropter videtur, quod Do¬
minus fuit passus quartadecima luna. Et figura debet respondere ve¬
ritati. Sed agnus Paschalis fuit occisus in lege quartadecima luna
semper. Et si hoc est verum, tunc Dominus praevenit Azyma; nam
celebravit coenam in Azymis, secundum quod Ecclesia Latinorum uti¬
tur, auctoritate principis apostolorum fulcita. Et oportuit quod prae¬
veniret propter Passionem suam ».
VII.
1. Ut aliquoties' innuimus, Rogerus, etsi in multis iniuste
appetitus fuerit, tamen ipse saepius ansam dedit passim in
operibus suis disserens quae fidei sanae minus congrua esse
videri poterant. Sic in libro De secretis operibus artis et
naturae VI, loquens de pulvere explosivo, sic ait:
«.... soni velut tonitrus et corruscationes possunt fieri in aere,
immo maiore horrore quam illa quae fiunt per naturam. Nam modica
materia adaptata, scilicet ad quantitatem unius pollicis, sonum facit
horribilem et coruscationem ostendit vehementem, et hoc fit multis
modis, quibus civitas aut exercitus destruatur ad modum artificii
Gedeonis, q<ii lagunculis fractis et lampadibus, igne exsiliente cum
fragore inaestimabili infinitum Madianitarum dextruxit exercitum (1)
cum trecentis hominibus» (2).
Huc referendus est pariter influxus, quem Bacon astris
et stellis, eorumque constellationi tribuebat, quem non solum
in eventus terrestres, fataque humana vim suam exercere
astrologorum more convictus erat, verum etiam in eventus su-
pernaturales; sic e. g. coniunctionem magnam Saturni et
Iovis, quae XXIV anno imperii Augusti Caesaris locum ha¬
buit, signum fuisse nativitatis Christi ex Virgine mundissima
sibi persuasum habebat. De coni unctionibus variis Iovis cum
aliis planetis haec fere Bacon habet:
(1) Iud. 7, 13-20.
(2) Cfr. Narbey, Le moine R. B. RQuestH 35, 156. Cf. AFH I, 240.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 207
«Volunt... philosophi Iovem ex sua coniunctione cum aliis planetis
significare super sectam religionum et fidei. Et quia sunt sex planetae
quibus complecti et coniungi potest, ideo asserunt sex fore debere in
mundo sectas principales. Unde periti a lictores praedicti [ «Ptolemaeus
et Albumazar et Alta vicus et Messehalac * (!)] et alii dicunt, si comple¬
ctatur Iupiter Saturno, significat libros divinos, et significat de seotis
Iudaicam, quia est antiquior aliis et prior, sicut Saturnus pater planeta¬
rum et remotior et prior in exitu planetarum et ordine in esse. Et ipsam
omnes confitentur, et ipsa nullam aliam, sicut Saturno omnes planetae
complectuntur et ipse nulli, propter tarditatem sui motus.... Omnes
quidem sectae appodiant se ad sectam Judaeorum, quia haec fuit prima
et est radix aliarum, a qua omnes aliquod genus testimonii et consti¬
tutionis sectae habuerunt: unde philosophia accepit ab illa multa
testimonia et multos modos constituendi sectam, sicut prius patuit.
Si vero Iupiter complectatur Marti, tunc dicunt ipsum significare super
legem Chaldaicam, quae docet adorare ignem, cuius naturae Mars est in
naturali potentia et effectu. Si Soli, significatur lex Aegyptia, quae ponit
coli militiam coeli, cuius princeps est SoL Si Veneri, significare dicitur
super legem Saracenorum, quae est tota voluptuosa et venerea... Si vero
complectatur Mercurio, tunc est lex Mercurialis. Mercurius enim habet
respectum, ut dicunt, ad Deitatem et oracula prophetarum et credu¬
litatem et orationem, et maxime quando coniungitur ei Iupiter; quo¬
niam tunc significat numerum psallendi et numerum librorum divino¬
rum. Et dicunt, quod lex Mercurialis est difficilior ad credendum
qnam aliae, et habet multas difficultates supra humanum intellectum.
Et hoc convenit propter motus Mercurii difficiles.... Et propter hoc
significat, ut dicunt, super legem quae habet difficiles arti¬
culos et occultas veritates, cuiusmodi est lex Christiana.
Sed quia Mercurius est significator scripturae et scriptorum, et pro¬
funditatis scientiae in libris profundis..., significat quod tam authen¬
ticis scripturis et tot profundis scientiis.... defendetur, quod stabit
semper in robore suo, donec ultima lex Lunae [= Antichristi] perturbet
eam ad tempus.... Et dicunt quod haec lex est prophetae
nascituri de virgine, secundum quod omnes antiqui Indi, Chal¬
daei, Babylonii, docuerunt quod in prima facie Virginis
ascendit virgo mundissima nutritura puerum in terra
Heb raeorum, cui nomen Iesus Christus» (1).
Etiam tempora singularum religionum ex coniunctioni-
bus stellarum definiuntur.
« Nam non solum sio in universali investigant leges, sed determi¬
nant tempora inceptionum earum et finem aliquarum. Et hoc investi¬
gant per coniunctiones planetarum, et per revolutiones motuum eorum.
Albumazar igitur... et caeteri astronomi determinant tres esse Saturni
et Iovis coniunctiones, magnam scilicet, maiorem, et maximam... Et
(1) Op. Maj. IV, Bridges, I, 255 ss. Cf. etiam Metaph. De viciis stud.
TheoL, ed. Steele, 32 ss., 60 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
208 DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLIOIS.
una maior vel fere maxima fuit XXIV anno Augusti
Caesaris, quam dixerunt sapientes astronomi significare super le-
gem Mercurialem futuram. Et in libro, qui dicitur de mutatione vitae
Ovidii (1),... refertur Ovidius Naso locutus fuisse de hac coniunctione,
et ex eius dispositione prorupisse in admirationem sectae Mercurialis
producendae in mundum per prophetam nasciturum de virgine absque
maris commixtione, quam futuram esse praedixit post illam coni un¬
ctionem per annos sex, ita quod secundum ipsum nasceretur XXX
anno Octaviani Augusti... Si enim revolvamus motus Saturni et Iovis
ad tempus illud, inveniemus eos fuisse coniunctos per medios cursos (!)
suos ante nativitatem Christi per sex annos, quinque dies, et tres
horas» (2) eto.
Rogerum omnia ista non afferre tantummodo ut opinio¬
nes aliorum, sed tamquam suam, ostendunt eius verba, ubi
de destructione legis Mahometi loquitur, quae
« secundum quod Albumazar dicit..., non potest... durare ultra sex¬
centos nonaginta tres annos... Et nunc est annus Arabum sexcentesimus
sexagesimus quintus (3) a tempore Mahometi, et ideo cito destruetur
per gratiam Dei, quod debet esse magnum solatium Christianis. Propter
quod laudandus est Deus, qui philosophis dedit lumen sapientiae, per
quod lex veritatis confirmatur et roboratur, et per quod percipimus
inimicos fidei destrui debere. Et huic sententiae concordat Apoca¬
lypsis XIII capitulo. Nam dicit quod numerus bestiae est 663 (4), qui
numerus est minor praedicto per XXX annos. Sed scriptura in multis
locis subticet aliquid de numero completo, nam hic est mos scripturae,
ut dicit Beda. Et hic forsan voluit Deus, quod non exprimeretur to¬
taliter, sed aliquantulum occultaretur, sicut caetera quae in Apocalypsi
(1) < In libro [apocrypho], qui dicitur de mut. vite Ovidii, qui inscri¬
bitur de Vetida • ait Bacon ap. De vic. stud. theol., ed. cit. Habetur de
Vet. (1. c. p. 51 cf. 45) III, c. 85, ed. Wolfenbtlttel 1662, p. 76. Bacon ( Op.
Maj. 264) verba supposita Ovidii tradit hoc modo: « Loquens igitur Ovi¬
dius de coniunctione maiore et fere maxima dicit in metro suo hoc modo:
* Una quidem talis fatali tempore nuper
Caesaris Augusti fuit anno bis duodeno
A regni novitate sui, quae significavit
Post annum sextum nasci debere prophetam,
Absque maris coitu, de virgine, cuius habetur
Typus, uti plus Mercurii vis multiplicatur.
Cuius erit concors complexio prima futurae
Sectae nam nusquam de signis sio dominatur
Mercurius sicut in signo virginis ’».
(2) Op. Maj. IV, Bridg. I, 263 ss. Cf. De vir. st. theol., 45-6 50-2, ubi idem.
(3) Bacon scripsit igitur anno 1266-1267; nam 665 anni computus
arabici aequivalent circiter 644 annis communibus, quibus addendi sunt
622 anni qui fluxerunt inter Christum natum et initium computus arabici.
(4) Apoc. XIII, 18: « Qui habet intellectum, computet numerum
bestiae ; numerus enim hominis est, et numerus eius sexcenti sexaginta
sex *. Nescio quo pacto Bacon legerit: 663.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FB. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 209
scribantur. Unde ante tempus ultimum quod isti sectae determinatur....
forsan continget quod Saraceni destruentur aut per Tartaros aut Chri¬
stianos. Et iam maior pars Saracenorum destructa est per Tartaros (1).
2. Qui tales, aliasque eiusdem geiieris sententias legerit,
intelliget profecto, Rogerum, si quas forsan persecutiones
sustinere debuerit, non omni culpa caruissc. Equidem mirari
non audeo, Superiores Ordinis propter tales aliasque opi¬
niones, quae excusari vix poterant, libros Rogeri vigilantibus
inspexisse oculis. Ceterum praepositi immediati in re tam
gravi nonnisi constitutionem praepositorum superiorum iuxta
officium suum observaverunt (2), maxime quia nesciebant
Rogerum, mandante Cardinali (et postea Papa), opera ista
scribere, ut ipse expresse commemorat (3). Constitutio illa,
ad quam alludit, lata fuerat, uti diximus, in Capitulo Gene¬
rali Narbonnensi (1260), gravibus ex causis. Causa immediata
liber fuerat, quem, nescientibus Ordinis praelatis, Fr. Gerardus
a Burgo S. Donnini anno 1254 Parisiis publicaverat, sub
titulo: Introductor itis in Evangelhtm aeternum. Ne ergo
in posterum Ordo per talia scripta suspecta et incauta in
discrimen vocari posset, Capitulum Generale dictam consti¬
tutionem promulgavit (4). Insuper cum Ecclesia istis tempo¬
ribus tam acria contra astrologos et alchimistas promulgaret
decreta, mirum non est. Superiores Ordinis Rogerum, qui non
omnino liber a talibus opinamentis censendus videtur, voluisse
praepedire quominus Ordinem seseque ipsum suspectum red¬
deret. Baconem vero non a laboribus revera scientiflcis re¬
motum et praepeditum esse a Superioribus invidia ductis,
perspicuum est cuique rem ipsam, operaque tot tantaeque
eruditionis contemplanti, quae omnia perfici nullatenus po¬
tuissent, nisi auctor libertatem quasi omnimodam habuisset
et occasionem conferendi cum aliis viris doctis et compa¬
randi sibi, auxiliantibus amicis, quae necessaria erant ad
componendos libros.
Per quodnam tempus incarceratus fuerit nescimus; neque
omnino certum est, imo improbabilissimum, eum iam antea
Parisiis degentem eareeri per decem annos mancipatum
fuisse (5); unicus fons istius sententiae sunt quaedam expres-
(1) Op. Maj. IV, Bridges, I, 26(3; cf. De vic. st. theol. 52, cuius tamen
alia pars ibi deficit.
(2) Cf. supra p. 5s. (8) Cf. supra p. 7, Nota 2.
(4) Chironica fr, Salimbene Parmensis, Parma 1857, 286; ed. Holder-
Egger ap. Mon. Genti. H. SS. XXXII, 462; expresse a Fr. Gerardo hoc
decretum repetit. (4) Cf. P. Feret, Les emprisonn., RQuestH 50,119 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
210 DB FR. R. BACON EIU8QUE 8ENTENTIA DB REBUS BIBLICI8.
siones Rogeri exaggerantes, sicuti « instabant ineffabili vio¬
lentia, ut cum aliis eorum voluntati obedirem * (1). Nemo
non videt hic non sermonem esse de incarceratione; pariter
verba: « Angustiatus igitur supra id quod potest aesti¬
mari * (2) bene intelliguntur de magnis difficultatibus quas
habuit, cum hinc Papa urgeret, inde Superiores, nescii istius
mandati et conscii constitutionis Ordinis gravissimae, non
concederent facultates. Aliqui scriptores censent, Baconem
a Superioribus per 10 annos in exsilium missum fuisse
Parisios, cum ipse dicat (3): ‘ recolens me iam a decem an¬
nis exsulantem sed numquid istud dicendum erit exsilium,
ubi occasionem habuit conferendi cum omnibus studii Pa-
risiensis doctis viris ? (4). Si attendimus ad indolem Ba-
conis, non mirandum de talibus verbis. Neque urgendum,
ipsum ibidem dicere se admirari ‘ quod a me iam omnibus
inaudito, et velut iam sepulto et oblivione deleto, sapien¬
tiales scripturas petere dignetur (sanctitas vestra)’. Si quis
tamen eiusmodi verbis velit insistere, Superiores nihilominus
vituperandi vix erunt, ratione habita ad ea, quae diximus.
Quis tandem miretur non omnes confratres et exteros Ro-
gero fuisse amicissimos, si perpenderit, quam severe du-
reque de celeberrimis illius temporis theologis opinatus sit,
quantoque de eis despectu interdum scripserit! (5).
(1) Op. Tert. III, Brewer, 1B. (2) L. c. 16. (8) Op. Tert. I. Brewer 7.
(4) Cf. Liber exemplorum, ed. Little, 1908, p. 22; AFH II, 665.
(5) In favorem tamen Rogeri dicendum, ipsum semper calamum
temperasse, imo potius summa veneratione loqui de sanctis Patribus
et antiquioribus theologis, etsi quoad rem contradicere eis aliquando
debuerit. Recolas e. g. modum quo S. Gregorium excusat in Compen¬
dio Studii Philon., c. VI, Brewer, 440s. (cf. supra p. 191s). Pariter summo
semper, vereque singulari affectu Summum Pontificem alloquitur, cuius
affectus habes optimum exemplum in Op. Tertio, c. XX, Brewer, 62,
ubi inter rationes, quibus commotus illum praecise iuvenem Romam
miserit, haec habet: « Sicut vero vestrae sapientiae magnitudinem
decet mediator prudens et bene instructus, sic et vestrae sanctitatis
eminentiae sanctus convenit interventor. Et quia non decet, ut aliquis
peccatis deditus vestrAm frequentet sanctitatem, ideo volo nuntii ido¬
neitatem in vita aperire. Vere nihil sibi conscius est de peccato mortali,
sed virgo mundissima a me recessit, nec habens alicuius conscientiam
mortalis peccati a sua nativitate. Nam hoc diligenter inquisivi et feci
inquiri, et certus esse credo de hoc, sicut quod vos estis in sublimitate
papali decoratus. Et in hoc valde inihi complacet, quod vestra clementia
[alludit ad nomen Papae] re et nomine inveniet iuvenem clementem, be¬
nignum et mansuetum, fidelem in commissis, non loquacem nec bilin¬
guem, sed secretorum optimum celatorem. Et licet nihil conscius sit,
tamen non in hoc iustificatus. Et ideo ut ab occultis suis mundet eum
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 211
Incredibile properaodum est, quot iudicia exaggerata
contra Ordinis Superiores Ordinemque ipsum a diversis au¬
ctoribus prolata fuerint, quorum unus alterum allegat, quin
de fonte primo et rationibus cogitet, et proinde alius alio se¬
verius ipdicat (1). Nihil mirum, Volta i re modo suo de
Ordine iudicium proferre (2), sed mirum sane, etiam viros
doctissimos et graves arbitria eructasse, qualia e. g. Suard,
qui confratres Rogeri maluisse censet ipsum comburere (3),
vel Daunou, qui nequivit intelligere, Rogerum Ordini
Franciscano nomen dedisse potius quam Ordini Fratrum
Praedicatorum, quos, etsi contra extraneos inquisitionis
officium summo cum zelo exercuerint, tamen contra ipsos
confratres benignissimos extitisse et certo certius Rogero in
laboribus doctis opere ac sermone affuturos fuisse putat,
dum Ordinem Seraphicum, a Ministris Generalibus parvi in¬
genii viris directum, studiis ingeniisque eminentibus obsta¬
cula semper parasse blatterat (4). Daunou nimio ductus zelo
Deus, et de necessitatibus eius eruat eum, et ut sit Deo gratus de
gratiis sibi collatis, ac propter custodiam suae sanctitatis, atque propter
mundi peccata, adolescens pro loco et tempore gaudet carni suae cilicium
adhibere». (1) Aliqua talia iudicia ap. P. Feret, RQuestH L, 120 ss.
(2) Allegatur ex Dictionnaire philosophique a N. N arbey, RQuestH
XXXV, 160: «Roger Bacon fut persecute et condamne 4 la prison par
des ignorante. C’est un grand prejuge en sa faveur.... Parmi les cho-
ses qui rendent ce Bacon recommandable, il faut premi^rement compter
sa prison, et ensuite la noble hardiesse avec laquelle il dit que tous
les livres d’Aristote n’etaient bons qu’4 briller. — Transportez ce Ba¬
con au temps ou nous vivons, il serait, sans doute, un tres grand
homine... C’etait de l’or encroute dans toutes les ordures du moyen age ».
(3) Biographie UniuerseUe anciennc et moderne, III, Paris 1811, 178 s.
Narrat multis post Rogeri mortem annis cellam eiusdem monstratam fuisse
Oxonii, * lieu de retraite oh il allait se refugier pour mediter en repos
et ou il oubliait les sottises du monde et les calomnies de ses enne-
mis. Il fut pendant sa vie admire et persecute, mais 1’admiration etait
4 peu pr&s stdrile, et la pers£cution eut des effets trop cruels. Tandis
que des moines auraient voidu le faire brdler comme magicien, quelques
savants lui donnaient le titre de docteur admirable *.
(4) Huttoire litt&raive de la France, XX, 230s: «On a quelque peine
4 comprendre comment, au milieu de ses occupations savantes, il con^ut,
pour le malheur de sa vie, la pensee de s’engager dans l’ordre des
frtres Mineurs.... Roger, s’il voulait embrasser l’etat monastique, eftt
bien mieux fait de se voter aussi aux freres Precheurs, inquisiteurs, il
est vrai, et persecuteurs bors de leurs couvents, mais jaloux d’attirer
et de conserver dans leur ordre tous les hommes qui se distinguaient
per des productions scientifiques ou litteraires, religieuses ou philosophi-
ques.... Les Franciscains, au contraire, toujours gouvernes, si Pon ex¬
cepte saint Bona venture, par des g£n£raux d’un minee talent et d T un
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
protegendi libertatem scientiae, oblitus esse videtur, sese ipsum
praeter S. Bonaventuram, quem ministrum generalem magni
ingenii fuisse concedit, etiam Joannema Parma magni
fecisse in dissertatione, quam quatuor annis ante in eodem
opere publicaverat (l). Et numquid parvi ingenii viri erant
ministri generales, qui istis temporibus fere omnes doctores
erant in theologia ? qui ordinaverunt, ut singulae provinciae
mitterent clericos ad universitates, qui omni modo studia in
Ordine promovere non cessabant (2), qui bibliothecas pretio¬
sas exstrui curabant (3)? Recolendum pariter, ipsos Fratres
Praedicatores, quos Daunou merito tanti facit, ipsis
iisdem temporibus similia omnino decreta protulisse ac Fra¬
tres Minores. Sic e. g. postquam Capitulum prov. Narbon-
nense anno 1272 huiuscemodi decretum proniulgasset contra
omnes fratres, qui libros de alchymia, magia et aliis artibus
superstitiosis tractantes sibi procuraverint, conservaverint,
non combusserint, et contra omnes, qui in posterum acturi
et locuturi fuerint de his rebus, sub poena ieiunandi. in pane
et aqua feria IV. et sabbato uniuscuiusque helxlomadae (4),
Capitula Generalia celebrata Budae 1273, Burdigalis 1287,
Treveris 1289, Barcinonae 1323, similia decreta promulga¬
verunt (5). Capitulum e. g. Burdigalis celebratum hoc statu¬
tum edidit: « Magister ordinis de consilio diffinitorum prae¬
cipit in virtute obediencie fratribus universis, quod in alqui-
mia non studeant, nec doceant, nec aliquatenus operentur,
nec aliqua scripta de illa scientia teneant, sed prioribus suis
mediocre savoir, ne se sentaient qu’hu milies de la presence et de la
gloire des hommes de marite qui s’etaient egares panni eux. Roger Ba*
con a ressenti plus qu’aucun autre les effets de cette envieuse malveil-
lance.... Rechercher librement ia verite et la dire avec franchise, etait
une entreprise temeraire en tout lieu, trop perilleux au fond d’un cloT-
tre, surtout chez des Franciscains. Que faisait parmi eux un hoiniue
de genie, impatient d’acquerir des luini&res et de les repandre? 11 ne
tarda point & s’apercevoir de l’ignorance des moines, des abus intro-
duits dans leurs couvents, des desordres qui affligeaient 1’Egi i se en-
ti6re...» etc. alia id generis.
(1) Histoire litt&raire, XVI, 1-254: Discouvs sur Vitat de* lettres en
France au XIII V siicle, p. 24.
(2) Cf. hac de re excellens sane opus P. Dr. Hil. Felder O. M.
Cap., Die wissenschaft. Studien, p. 107 ss.
(9) Cf. P. Liv. 01 i g e r, 0. F. M., Zur Geschichte der iiltesten Fran-
zixkanerbibUotheken, ap. Pastor Bonus, XIX, 408-414.
(4) Cf. Narbey, RQuestH XXXIV, 157.
(5) Cf. Monumenta Ordinis Fratrum Praedicatorum Historica, T. III,
Acta Capitulorum Generalium, recensuit Fr. Bened. M. Reichert O. Pr.
I, Romae 1898, 170, 288 s., 252; 11, Romae 1899, 147.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE FR. R. BAOON KIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIC1S. 213
restituant quam cicius poterunt, bona fide, per eosdem prio¬
res prioribus provincialibus assignanda; et qui contra hoc
de cetero fecerint et deprehensi fuerint, aut convicti, preter
penam inobediencie carcerali custodie mancipcntur(l)*.
Capitulum Barcinonense poenae carcerali addit excommu¬
nicationem.
Recte igitur Narbey monet, publicationem primam
Operis Maioris Fr. Rogeri Bacon occasionem et ansam prae¬
buisse Ecclesiae adversariis elevandi vocem contra Eccle¬
siam Romanam, totamquc aetatem mediam catholicam, ac
Rogerum victimam inquisitionis et ignorantiae proclamandi,
abstrahendo tamen a defectibus Rogeri et opinionibus erro¬
neis in operibus ccteroquin excellentibus hinc inde sparsis,
abstrahendo etiam a facto numquam oblivioni dando, quod
fuerit Papa, caput Ecclesiae blasphematae, qui animum Ro-
gero indiderit scribendi Opus illud stupendum (2).
Uti iam initio monuimus, haec, programmatis in¬
star discussimus; problemata voluimus innuere et lineis
generalibus aliqualem ideam subministrare thesaurorum bi-
blicae scientiae in Rogeri operibus reconditorum. Si Deus
dederit, quamprimum tempus ceterique labores permiserint,
ad hanc rem alibi profundius tractandam redibimus.
Romae, CoU. S. Antonii.
P. Theophjlus Witzel 0. F. M.
(1) In transscribendo hoc textu adhibuimus interpunctionem diver¬
sam ab ea, quam adhibet editor, qui loco virgulae semper ponit punctum.
(2) RQuestH XXXV, 134: <La publication qui en [Op. Maj.] fut
faite k Londres,... eut du retentissement en Europe, et servit de th&me
k de nouvelles declamatione contre Rome et le moyen-ftge. Le savant
fut represente comme une victime des persecutione de 1’ignorance, on
ferma les yeux eur lee torte, et iis etaient graves; on lui attribua plus
d’inventione qu’il n’en avait fait, et, au lieu de savoir gre k ses fr^res
de Tavoir seconde dans les travaux et les recherches ou il excellait,..,
on ne vit que de basses jalousies s’attachant k etouffer lee creations
de la ecience. On n’a pae meme remarque que c’est aux encouragcinents
du pape Clament IV que l’on dut la composition de ce livre curieux >.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
214 UNA PAGINA DANTESCA 8U FBA GUIDO DA MONTEFELTBO.
UNA PAGINA DANTESCA
NOTIZIE INEDITE SIL CONTE FKATE GUIDO DA MONTEFELTRO
(c. 1222-1298) (a).
Io fui uom d'arme e poi fui cordigUero.
Inf. xxvn, 67.
Le quistioni sulla vita di Guido di Montefeltro hanno
occupato tante volte i Dantisti. E se tutti sanno le molte
micidiali guerre di lui, e conoscono il canto, ove Dante 1’ ha
severaraente condannato fra i « rei dei fuoco furo » metten-
dolo nella settima bolgia deir inferno tra i frodolenti, poco
o nulla sanno della vita francescana di lui.
DaDte e molti personaggi della sua Divina Commedia,
sono intimamente congiunti ali’ Ordine de’ Minori; quindi
anch' io come Minorita, non nasconderb una legittima sod-
disfazione se, nel modo anche piii modesto di altri, avrd
contribuito a schiarire un punto solo dei divino libro, ag-
giungendo una sola pietruzza ali’immenso e magnifico edi-
fizio che gli studiosi di tutti i secoli inalzarono alia lettera-
tura dantesca (1).
1. — Notizie generali sui conte Guido di Montefeltro.
— La famiglia de' Conti Guidi, una delle piti famose e po¬
tenti di Toscana, vanta, seeondo alcuni, di discendere da
quel Conte Guido, cavalier tedesco, che nel 948 scese in
(a) Summarium. E chronico Fratris Eleemosynae (cod. Bibi. Nat Paris,
lat. 6006), circa 1836 Assisii conscripto, editur primum Vita Comitis Gui-
donis Novelli de Monteferetro (c. 1222-98), quondam ducis ferocissimi
Gibellinorum, quos vocant, deinde Fratris Minoris (24 dec. 1296); obiit
autem Anconae (1298), quo iverat, in Palaestinam profecturus. Novns
fons, nova plura de Fr. Guidone stabilit, probatque quam iniuste eum
Dantes ille vates in infernum detruserit etc. [Nota Directionis).
(1) Non pensavamo di pubblicare per ora queste nuove notizie sui
Montefeltrano; ma le vive e amichevoli insistenze dei ch.mo Felice
Tocco, prof. negli Studi Superiori di Firenze, c’ indussero di darie presto
alia luce per contribuire in qualche modo agli studi danteschi oggi
tanto in flore.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTE80A 8U FSA GUIDO DA MONTEFELTRO. 215
Italia con Ottone I imperatore di Germania. La genealogia
di questa insigne famiglia Ghibellina, giA illustrata prima da
Scipione Ammirato (1), poi dal Cassinese Gamurrini (2), indi
dai Dantisti e dai Dizionari storici, 6 si complicata, confusa
ed imperfetta, che di buon grado lasciamo ad altri il merito
di dilucidarla se gli riuscirA.
A noi basti di sapere, che uno de' discendenti di Guido
primo, fu Guidoguerra o Guido il vecchio, che verso il 1190
sposava la contessa Gualdrada, decantata da Dante, (Inf. XVI,
37), figliuola di messer Bellincione Berti de’ Ravignani pur
ricordati dal Poeta (Par. XVI, 97-99). Da essi nacquero cinque
figliuoli: Guidone, Tigrino, Rogero, Marcualdo e Aginulfo,
filii quondam Guidonis Guerrae , cosi ricordati in un di¬
ploma di Federico II dei 1220, quando il loro padre era gi&
morto, dicesi, nel 1213.
Da Guidone o Guido (primogenito di Guidoguerra) e
dalla contessa Giovanna nacquero due soli flgli: il nostro
Guido da Montefeltro, primogenito soprannominato Guido
Novellus, e Simone conte di Poppi.
E qui, prima d’ inoltrarci nel racconto, tanto il nome dei
castello di Montefeltro, che il protagonista Guido, resosi poi
francescano, ci rievocano alia memoria la presenza di S. Fran-
cesco nella casa paterna di Guido, quando questi non era
aneor nato nel 1213 (3), ma vivevano il padre Guidone allor
piu che ventenne, e i nonni Guidoguerra e Gualdrada.
Francesco, percorrendo la valle Tiberina, e valicato
1’ Appennino, giungeva alii 8 di maggio 1213 (4) nel castello
di Montefeltro in Romagna. Nel castello, ora cittA, di S. Leo,
«si faceva allora un grande con vito e corteo per la caval-
leria nuova d'uno di quelli conti di Montefeltro (5) *; e udendo
san Francesco questa solennitA,, vi and6 coi suo compagno
frate Leone e fece una predica, proponendo per terna queste
(1) Albero e storia det Conii Guidi, Firenze 1660, in-fol. con 1’ albero
genealogico inciso.
(2) Istoria genealogica deUe famigUe nobili Toscane et Umbre, Fi¬
renze 1668, tom. I, pag. 128-58.
(3) Se A vero che Guido di Montefeltro si vesti frate nel 1296 al-
1’ etA di 74 anni, egli dunque sarebbe nato nel 1222 quando anoor viveva
S. Francesco.
(4) Instrumentum donationis Montis Alvemae, nello Sbaralea, BuUar.
Frandsc. t. IV, p. 156.
(5) Actus B. Francisci et sociorum eius, ed. P. Sabatier, Paris 1902,
cap. IX, p. 90 sqq.; Fioretti di S. Francesco, Delie ss. stimate, consid. I.
Wadding, Annales Mtn., ad an. 1213 n. 27 sgg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
216 UNA PAGINA DANTB80A 8U FRA GUIDO DA MONTEFELTRO.
parole in volgare: « Tanto e il bene ch’ io aspetto, ch’ ogni
pena mi 6 diletto ». Cosi gli Actus-Fioretti, che poi ci rac-
contano come in premio S. Francesco si ebbe in dono la
Verna da inesser Orlando conte di Chiusi nel Casentino (1).
— Assfti piu tardi, cio6 ncl 1262, ambo i fratelli Guido e
Simone dedicavano la chiesa di Poppi ad honorem Dei , et
JJ. Mariae Virginis , & Francisci, S. loann . Evangelistae
et omnium sanctorum (2); e un anno dopo, nel 1263, il conte
Simone costruiva la cappella delle Stimmate sulla Verna (3).
— E questo basti per di rei quale e quanta doveva esser la
divozione per S. Francesco nella famiglia de’ Conti Guidi. E
ritorniamo al nostro Montefeltrino.
Guido da Montefcltro nacque, comc abbiarao congettu-
rato, verso il 1222; e nel 1239, come ha 1’ Ammirato, era
aneor giovanotto e rainorenne sotto la tutela della madre
vedova, ma nel 1252 era ormai celebre pel suo valore nelle
armi. Ma la sua celebritA toec6 T apice nel 1261, quando
dal rc Manfredi fu fatto suo Vicario in Firenze e poi di
tutta Toscana. Occupata Firenze, che era in potere de’ Guelfl,
egli medito il progetto di annientarla dalle fondamenta per
snidarvi i Guelfi, ma prevalse il saggio consiglio di Fari-
nata degli Uberti, e la cittA, fu risparmiata (4). Guido, per
tenervisi sicuro, come in una fortezza, occupd il Palazzo
Vccchio dietro la Badia; e per essere piu sicuro e in con¬
tinua relazione coi suoi Ghibellini dei Casentino, fece fare
una porta dietro al Palazzo e aprirvi la corrispondente via
che tutt’ oggi porta il nome di Via Ghibellina (5). Da quel di
le sue vittorie non si contano, n6 noi possiamo seguirlo nelle
sue incessanti guerre. Ricorderemo solo due delle sue battaglie,
quella dei 1275 ove al ponte di S. Procolo fece quattro mila
prigionieri Guelfi c sette mila morti sui campo: e quella non
meno terribile di Forli (1282) ove, a detta di Dante, fece
...di Franceschi sanguinoso mucchio (Inf. XXVII, 44).
il) Cfr. P. Saturnino Mencherini, O. F. M., Guida UUutrata della
Verna, 2' ed. Quaracchi 1907 p. 335 sg. (2) Gamurrini, p. 140.
^3) Gamurrini, p. 140; cfr. Mencherini, 198, 219.
(4) Cfr. Infer., X, 91-94. Cfr. Davidsohn, Geschichte von Florent, II,
I, Berlin 1908. 505 sgg. Secondo un documento accennato dal ch. Da¬
vidsohn, 1. c. II, II, 308 nota 2 (Carte Borghini, Firenze, Bibi. Naz.
vol. 101, p. 141) Guido sarebbe stato minorenne il 5 inarzo 1239; ma il
3 giugno 1247 egli ricevette la conferma dell’ imperatore per i suoi beni
di famiglia. /iege.sta imj*erii (1198-1272), n. 3022.
(5) Gamurrini, op. cit. p. 140.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTEFELTBO. 217
Per queste sue feroci e micidiali vittorie che distrugge-
vano il dominio de’Guelfi, e indebolivano il potere dei Pa-
pato a beneficio degli imperiali e ghibellini, piu volte Guido
fu scomunicato dai papi Urbano IV, demente IV, Martino IV,
Nicolo IV, e ripetutamente assolto a vicenda corae piCi gli
tornava conto.
Ma finalmente, e questa volta sui serio, « il nobilissimo
nostro latino Guido Monte feli ra no, calate le ve le delle mon¬
ti ane operazioni , nella sua langa etd a religione si ren-
dette , agni mondano diletto e opera diponendo{ l)»; e de¬
posta la spada irisanguinata, ncl 1296, come diremo, vesti il
saio francescano che porto seco sino alia tomba.
Il fin qui detto e tutto quello che di Guido ci fu dato
di poter compendiare da varii scrittori, i quali si dittondono
nei fatti guerreschi senza badar tanto alia eronologia de'fatti,
senza drrci nulla de'suoi figliuoli, quanti e quali fossero,
meno poi dclla sua vita religiosa, e meno ancora dell’ anno
e luogo precisi della sua morte, e della tomba di un si
grande guerriero. Comunemente lo si dice entrato nelP Or¬
dine francescano nel 1296 (2) e vestito in Ancona (3); lo di-
con morto nel 1298 (4), ma chi in Venezia (5), chi in An¬
cona (6), chi in Assisi e quivi stesso sepolto (7).
A tanta defieienza e confusione di notizie ripareri non
poeo una nuova fonte storica, fin qui ignorata, e contempo¬
ranea a Guido; e per giunta una fonte compilata da un suo
(1) Dante, Convito, IV. 28. Dante scriveva il auo Convito precisa-
mente nel 1298, e probabilmente prima dopo la morte di Guido.
(2) Mura tori, Scriptores Iter. Ital., Ricob. Ferrar., Hi st. imperat. IX.
144; Chron. A st ens., XI. 189; Anal. Caese nat., XIV 1114; Cron. di Pisa,
XV, 983. Villani, Cronic. for., 1. VIII, c. 23.
(3) Tosti, citato dal D’ Ovidio, Studi sulla Divina Commedia, Milano
1901, p. 54.
(4) Altri per6 nel 1293, come Davidsohn, 1. c. II, II, 868 not. 2;
altri nel 1292, come gli Annales Aret., Muratori, XXIV, 862; ed. Pasqui,
Documenti per la Storia d’Arezzo, IV, (1904), 42. — Cfr. Cantinelli,
Chron. Favent., Mitarelli, Ad SS. Iter. It. aceess., 294. Annales Veron.,
ed. C. Cipolla in Antiche cronache verones i, 18JM3, 441.
(5) Muratori, XI, 189. (6) Muratori, XIV, 1114.
(7) Angeli, Collis Paradisi, {Histor. S. Conv. Assis iens is), Montefalisco
1704, libr. I, tit. 45: «Guido,... quidquid in eum mordax Dantis licentia
cecinerit, religiosissime in sacra Assisiensi domo obiit, ac in ca tumulatus.
Id etiam contestantur, qui eo tempore vixerunt Marianus et Iacobus».
L 1 2 3 4 5 Angeli fu seguito da quasi tutti i Dantisti, che piu o meno ci hanno
anche imbrogliata la genealogia dei membri della famiglia dei Conti
Guidi si spesso nominati da Dante: Infer. XVI, 37; XXVII, 61-129;
Purg. V, 88; Parad. XVI, 97-99.
Archivum Francucanum Historicum. — An. III 14
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
218
UNA PAGINA DANTHSOA SU FRA GUIDO DA M0NT8FBLTB0.
confratello in religione, anzi d’ un confratello della stessa
Provincia religiosa cui fu aggregato Guido, e dello stesso
convento ove forse ooabitarono insierae, o per lo meno le
notizie che il cronista ci d& di Guido furono raccolte dalla
bocca de’ confratelli che coabitarono coi Montefeltrano.
2. — Nuova fonte storica su Guido: Cod. Parigino
lat. 6006. — Ed ora, nel modo piu breve e chiaro, daremo
poche notizie ma sufficienti sulla pregiata nuova fonte storica.
II codice, o Chronicon che ci riserbb le interessanti no-
% *
tizie su Guido, fu prima di tutti noto e usufruito dal Wad-
dingo (1) che lo dice avuto in imprestito da un amico « ac¬
cepi ab amico », ma che erroneamente lo attribuisce al
B. Odorico da Udine t2); come, senz’alcuna ragione, lo Sba-
raglia lo attribui ad un fr. Giovanni da Mortiliano (3)! Dalle
mani deir amico dei Waddingo, il codice c. il 1693 da Roma
passb, non sappiamo come, alia Colbertina di Parigi segnato
coi n. 5496, dove il Baluzio se ne servi abbondantemente
nelle sue Additiones alie vite de' papi Avignonesi (4), e poi
T Echard t5), che crediamo sia 1' ultimo che lo abbia usu¬
fruito. Dalla Colbertina il codice passd alia Nazionale di Pa¬
rigi, ove tutt’ ora si trova segnato tra i latini n. 5006. Il
codice tutto membranaceo, 6 tutfco d’ una mano, scritto in
minutissimi caratteri a due oolonne, nella prima met& dei
sec. XIV, si compone di 189 fogli scritti, di piccole dimen¬
sioni di centim. 20 X 13. La scrittura oltr’ esser minuta as-
sai, non 6 di facile lettura, e spesso anche illeggibile per
T antichitA e capricciose abbreviazioni. Sui primo foglio di
guardia membranaceo, vane mani in epoche differenti nota-
rono qualche parola; ma la piu antica, dei sec. XIV, sciisse
alcune parole, che, nonostante deturpate dal tempo, si pos-
sono leggere cosl: Hunc librum dat fr. Eleemos[ina\ (6)
loco Gualdi (ovvero: lector Gualdi ); poi un’ altra mano dei
sec. XVI: Chronica historiarum antiquarum manuscripta;
poi un altra dei sec. XVI o XVII: Chronica Odorici , e questa
(1) Nei suoi Annales Min., sotto gli anni 1806 n. 12; 1807 n. 6; 1321
n. 1; 1326 n. 1; 1381 n. 7.
(2) Wadd., Syllab. Scriptor., Romae 1660, 270; ed. 2», ib. 1806, p. 184;
ed. 8“, ib. 1906, 181.
(3) Sbaralea, Supplem. ad Scrijtt., Romae 1806, p. 444, 670.
(4) Vitae Pajtar. Avenion., t. I, coi. 1412 eq. (ed. Paris 1693).
(5) Scriptor. Ord. Praedicatorum, t. I, Paris 1719, p. 660.
^6) Leggiamo: fr. Elcemosina, e non pro eleemosina , perch& il fr. 6
chiaramente scritto, e non pu6 interpretrarsi che frater.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTESCA SU FRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 219
nota indusse, come abbiamo detto, in errore il Waddingo
da farne autore il B. Odorico. II titolo della cronaca, al-
quanto lungo, lo si compendia cosi: Liber brevis hislorie...
perducte usque cui annos domini M.CCC.XXXI; ma il rae-
conto finisce propriamente coi 28 nov. 1836 sotto Bene-
detto XII. Che P autore sia un Umbro, il su detto frate
Elemosina come crediamo, e religioso dei S. Convento di
Assisi, ove scriveva, lo si ricava anche dal fol. 170 r. ove
appella alia testimonianza di « renientibus fratribus de
Neapoli ad nostrum conventum in provincia Sancti Fran-
cisci... ».
Questo codice Parigino, che noi battezzeremo da qui in-
nanzi come Chronicon fratris 'Eleemosyne, ha grande intimitA
c relazione con Taltro quasi simile codice dei 8. Convento
di Assisi, n. 341, il quale pure s’ intitola Liber historia¬
rum (U, e pure termina il suo racconto coi 1335 sotto Be-
nedetto XII, e dal dotto P. Ehrle con sagace congcttura at¬
tribuito a frate Elemosina di cui si aveva un testamento dei
1339(2); sicchA ora siamo in grado di asserire: 1° che un
frate Elemosina ha realmente scritto un libro di storie;
2° che tanto il cod. Assisano, quanto quello Parigino sono
opera d’ uno stesso autore fr. Elemosina, il quale compilo
due volte la sua cronaca: la prima compilazione, rozza e
ineguale, ci si presenta nel cod Assisano; e la seconda com¬
pilazione assai meglio redatta e ordinata, nel cod. Parigino (3).
3. — Conversione di frate Guido. — Il codice Pari¬
gino, ossia frate Elemosina, consacra due buoni squarci o
capitoli della sua cronaca alia fama immortale dei conte di
Montefeltro: nel 1° ci paria della sua conversione, e nel
2° della sua morte. Ambo i capitoli, brevi e concisi, nella
loro brevitA e concisione classica eondensano una serie di
fatti riguardanti Guido, affatto sconosciuti.
(1) Il codice Parigino principia il euo titolo cosi: In libro isto...
ystorie..; e 1’ Assisano Liber iste... ystoriarum ... Vedi la descrizione dei
cod. Assisano fatta dal ch. prof. Leto Alessandri, Inventario delV antica
Biblioteca dei conv. di S. Fran. in Assisi coinj/ilato nel /38/, Assisi 11)06,
p. 184-90: e il dotto studio dei P. Ehrle S. J. in Archir ftir Litt. w. Kirehen-
geschichte, I, Berlin 1885, 496-507; riprodotto in italiano nella Miscell.
francesc., t. II, Foligno 1887, 21-26; dove il num. dei cod. 6 sbagliato.
(2) Ehrle, Archiv, I, 496, nota; Misc., II, 21.
(3) Tutto questo, crediamo, risulterk piva chiaro dagli abbondanti
sqnarci che riprodurremo da ambo i codici nel secondo volume della
nostra Biblioteca bio-bibUografica della Teinra Santa e delVOriente france -
«c ano, di cui uscl il primo yol. a Quaracchi nel 1906.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
220 UNA PAGINA DANTESCA 8U FRA GUIDO DA HONTEFELTBO.
Inizia egi i il suo racconto coi dirci come 1* invincibile
Guido, il vincitore di trentadue guerre (com’egli lo chiama),
tocco dalla grazia divina, ando a prostrarsi ai piedi di papa
Bonifacio VIII, ehiedendogli questa volta un perdono vera-
mente sincero, e per giunta la grazia di poter entrare nel-
T Ordine di JS. Francesco. E in prova della sua sincera con¬
versione, Guido, a’ piedi dei Papa, legava tutti i suoi beni
alia Chiesa da esso piu volte danneggiata.
Non 6 a dire se Bonifacio, vedendo ai suoi piedi colui
che de’ proprii nemici era solito far un « sanguinoso rauc-
chio », lo accogliesse con paterna amabilita e concedesse
quanto ei gli chiedeva. Il cronista non ci dice Y epoca pre-
cisa di questa conversione di Guido: ma d’ altronde abbiamo
in proposito una bolla che ci prefissa Y anno e il mese della
sua conversione. Bonifacio VIII, con sue lettere dirette al
Ministro Provinciale de’ frati Minori di Ancona, d& a questi
le opportune istruzioni sui come debba diportarsi riguardo
ai beni e ali’ ingresso di Guido nell’ Ordine di S. Francesco.
Le lettere sono datate da Anagni il di 23 luglio dei 1296 e
son ben note ai Dantisti (1). Guido dunque nel luglio dei
1296 era gia convertito, e dopo cinque mesi (nel dicembre
dello stesso anno) vedremo il fiero milite vestire V umile
saio francescano a Roma.
Durante questi cinque mesi, dalla conversione cio6 alia
vestizione di Guido, nulla possiamo dire: ma ci sar& lecito
di congetturare in base alie citate lettere papali, che Guido
frattanto si sia ritirato nel convento francescano di Ancona,
per ivi sistemare i suoi affari domestici e prepararsi, coi
consenso della moglie aneor viva, ali’ ingresso nell' Ordine
de’ frati Minori. Intanto il cronista ci fa sapere, che Boni¬
facio VIII, detto da lui «discretus et prudens», restituiva
a Guido tutti i beni confiscati per non defraudarne i flgliuoli.
(1) Cfr. Sbaralea, BuUar. Franc., t. IV, p. 407-8, n. 86. — Eubel,
Epitome BuUarii, p. 210 n. 2084. — Wadd. an. 1296 n. 10. Scrive il Papa
al Provinciale di Ancona: « Il nobil uomo, Guido conte di Montefeltro,
tanto da se, quanto per mezzo di persone degne di fede, manifestandoci
i suoi desideri, ci ba fatto piu volte sapere che desidera finire i suoi
giomi nel servizio di Dio, vestendo un abito religioso, onde far peni-
tenza dei suoi peccati, con i quali offese Dio e la Chiesa Romana sua
madre; tanto piu che la sua consorte gli ha gi& dato il consenso».
Lodata quindi la risoluzione di Guido e date le disposizioni riguardo
ai suoi beni, termina ingiungendo di lasciar libero Guido nella scelta
deir Ordine dei frati Minori, onero d’ un ordine militare. Questa bolla
indusse gli storici a credere che Guido si fosse fatto frate in Ancona.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTE80A SU FSA GUIDO DA MONTBPBLTBO. 221
4. — Uno dei flgli di Guido fatto vescovo di Urbino.
— Guido dunque lascio de’ figliuoli prima di farsi frate. Ma
quanti figliuoli abbia avuto Guido, non lo sanno ne 1’Ammirato,
n6 il Gamurrini, n6 altri. II Gamurrini accenna a figliuoli
di Guido, ma neppur li nomina; 1’ Ammirato invece ne ri-
eorda tre soli: «tutti gli alberi convengono che egli abbia
tre figliuoli * cio6 Guglielmo Spada langa, Manfredo e Fede-
W^o(l). Invece ne troviamo qualcuno di piu: uno sarebbe
Buonconte, morto nella battaglia di Campaldino (1289), ri-
cordato da Dante (nel Purgatorio V, 88), e dai Dantisti detto
figlio dei nostro Guido (2). L’ altro di cui nessuno mai seppe
nulla, fu Conrado agostiniano e vescovo di Urbino, capitale
de’conti di Montefeltro. Chi mai si sarebbe imaginato che,
raentre il feroce conte di Montefeltro insanguinava le terre
d' Italia, aveva in un chiostro un figlio, e un figlio frate, e
per giunta consacrato vescovo da Bonifacio VIII? Il cronista
ha queste poche parole, dopo averci detto che il papa re¬
stitui i beni ai figli di Guido: * E il figlio di Guido che
era delV Ordine degli Eremitam di S . A g os tino, fu cletto
e consecrato rescoro di Urbino *. Qui il cronista condensa
due fatti di epoche diverse. 11 figlio di Guido (che daltronde
sappiamo chiamarsi Conrado) pare sia stato consacrato ve¬
scovo di Cuna sotto Bonifacio VIII (3), ma la sua promo-
zione alia sede di Urbino fu fatta piu tardi sotto Clemente V
(il 6 aprile dei 1309) che ne confermava 1' elezione fatta da
quel capitolo. Conrado, che dall’ Ughelli (4), 6 detto « vir
longe doctissimus >, tenne questa sede sino alia sua morte
avvenuta entro il 1317; e a lui succedctte ai 17 di marzo
dello stesso anno un suo congiunto, Alessandro de’ Conti
Guidi, figlio di un Aginulfo (5) che non possiamo credere
zio ma eugino dei nostro Montefeltrino, se non erriamo. Di
piil il cronista, come vedremo, ci daiA un altro partieolare
tutto nuovo, che cio6 il detto vescovo Conrado volle esser
sepolto (1317) presso le oeneri di suo padre Guido.
5. — Guido veste V abito francescano a Roma: 24
dec. 1296. — I precedenti storici non seppero precisarci il
giomo e il luogo della vestizione di Guido: onde chi lo disse
vestito in Ancona, e chi prefisse 1’ anno 1295 come anno di
(1) Ammirato, op. cit, p. 15. Cosl anche ii ch. Davidsohn, 1. c. II, 524.
(2) Vedi Paolo Costa, La Div. Commodia, Purg. V, 88.
(8) Eubel, Hierarchia cath. medii aevi, Monasterii 1888, I, 587.
(4) Italia mera, II, p. 786 2* ediz.
(5) Cfr. Eubel, Hierarchia , I, 538. Gamurrini, p. 156.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
222 UNA PAGINA DANTE8CA SU PRA GUIDO DA MONTBFELTRO.
vestizionc (1). Qui pure attingeremo nuova luce dal nostro cro-
nista e riguardo al tempo preciso, e riguardo alia cittA dove
Guido fu vestito. Egli in proposito nota una singolare ooinci-
denza da cui usoirA la data precisa che ricerchiamo, ed 6 que¬
sta: ehe Guido vesti Y abito francescano nel di medesimo che
si vestiva il giovane principe angioino, 8. Lodovico vescovo
di Tolosa, ambedue riccvcndo 1’ abito dalle mani di frate
Giovanni da Morrovalle generale delTOrdine e piA tardi Cardi¬
nale. E da questo curioso particolare, per noi di tanto valore,
veniamo onnai a sapore di certo che Guido, in compagnia
dei santo principe, vestiva 1’ abito a Horna, per mano dei
detto Generale, nel di 21 decembre dei 121)0 , cinque mesi
dopo la sua conversione come abbiamo notato piu sopra (2).
Dopo questi particolari affatto ignoti, dobbiamo al eronista
anche quest’ altro grazioso particolare di un sapore tutto
dantesco, che cio&: Papa Bonifacio in questa circostanza
mando a Guido il panno per Y abito, le scarpe, e la fune
che doveva cingcrlo, come ad un poverello spogliato d’ ogni
cosa, dice il'eronista. Poi aggiunse: Guido giA conte, e per
lo avanti lupo feroce, ed ora convertito veracemente, visse
(1) Il Mazzara, Leygendario Francescano, Venezia 1722, t. IX, p. 356.
sotto il di 29 settemb., seguendo il Waddingo, ( Annal ., an. 1296 n. 9-12)
e questi il Rubeo, Histor. Raren., lib. VI, an. 1295, lo dicono vestito Guido
in Ancona il 17 nov. 1296, e morto in Assisi il 29 sett. dei 1298. —
Cfr. sopra p. 217, nota 2 segg.
(2) Si sa di certo che S. Lodovico si vesti e professb in un mede*
simo giorno, in una vigilia dei S. Natale, cio6 il 24 dicembre (cf. AFH,
I, 287). Ma in che anno? Comunemente si tiene pel 1296; ma qualcuno
per farlo vivere un anno di piu nell’ Ordine e nel Vescovato, gii assegnd
Panno 1295, (P. Leon, Aureola Sera fica, III, Quaracchi 1898,249). Peggio poi
fa il nostro Mariano da Firenze, (cfr. AFH, II, 472), che lo dice vestito e
professato circa festum jmrifirationis (1-2 feb. dei 1297!) — Se non che, si
hanno serie ragioni per rigettare ogni altra data, fuori quella dei 1296,
che e la sola certa. Primieramente: Lodovico, dopo la sua vestizione e
professione (24 dec.), nella domenica seguente (30 dec.) veniva consa-
crato e proclamato vescovo con la bolla Fons sapientiae (Sbaralea, BulL
Fratic., IV, 422; Eubel, Ejtist. n. 2099), data Romae 3 Kal. [non 4 kal.]
ianuarii anno secundo; ora sappiamo di certo (Potthast, Reg. Pontif.
t. II, p. 1923s.), che Bonifacio VIII datava il 1" anno dei suo pontificato
non dal dl della sua elezione (24 dec. 1294), ma dal dl della sua consa-
crazione (23 gen. 1295): sicche il 3" kal. ian. dell’anno 2°, corrisponde
esattamente al 80 dec. 1296. Di piu, tutti i cronisti sono unanimi nel
dirlo vestito dal generale fr. Giovanni da Morrovalle: ora il Morrovalle
fu eletto al generalato il 12 magg. 1296, e lo tenne fino il 16 maggio
1304 (cfr. Analecta Franc., III, 432 sqq.); non poteva dunque vestirlo
nel 1295. Dunque Guido, coi santo vescovo di Tolosa, entrb nelPOrdine
di S. Francesco nel 24 dec. 1296.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTESOA 8U FRA GUIDO DA MONTEFKLTRO. 223
per alcuni giorni coi mansueto agnello, coli’angelico Lodo-
vico, in molta umiltA e povertk, mangiando sulla stessa
mensa, e dormendo nello stesso dormitorio: avverandosi
cosi il detto dei Profeta Isaia: habitabit lupus cum agno.
6. — Guido professa in Assisi: sua fama: oracolo
de’ grandi. — Dopo aver dimorato per qualche tempo a
Roma con 8. Lodovico di Tolosa, il nostro Guido fu desti¬
nato alia Provincia Serafica dell’ Umbria, e precisamente
nel grande convento di Assisi, monumento dei genio immor¬
tale di un frate Elia (amico come lui di Federigo II), e culla
dei rinascimento delle belle arti in Italia. LA in Assisi,
presso la tomba di S. Francesco, Guido fu posto sotto la
disciplina d’ un maestro: sub magistri disciplina constitutus:
disimpegnando con diligenza i piu umili ufticii come 1’ ul¬
timo de’ frati. Lavava gli utensili (dice il cronista), serviva
alia mensa, ed orava devotamente, si da ingerirc in tutti
somma ammirazione. Molti personaggi illustri d’ Italia ac-
correvano ad Assisi per rivederlo e parhn gli e consigliarsi,
e si dipartivano da lui consolati e grandemente ediflcati.
Guido era stimato come un oracolo d’ Italia per la sua
grande prudenza: famosus in tota Italia prudentia { 1): e
percio rieorrevano a lui tutti i circonvicini popolani, ma
specialmente i grandi e i nobili lo infestavano, come si
esprime il cronista: e da esso chiedevano in ogni lor briga
e litigio consigli, chi buoni e ehi perfino malvagi. E qui
stupendamente il nostro cronista fa eeo a Dante (2' che
mette in bocca a Guido questa terzina:
Gli accorgimenti e le coperte vie
Io seppi tutte; e si menai lor arte,
Ch’ al fine della terra il suono uscie. (Inf. xxvn, 76-8).
Si, 6 vero, e la storia ce lo attesta, che Guido seppe sco-
prire tutte « le coperte vie », e bene spesso ne usd ed abus6,
con frode, dicon gli uni; con astuzia, dicon gli altri. Ma da
che ei fu cordigliero, egli odio la frode, e non amd 1’astuzia:
Ci6 che pria mi piaceva, allor m’ increbbe:
E pentuto e confesso mi rendei. (Ib. v. 82-83).
(1) Al nostro cronista fa eco il Villani, Cronica fior., VII, 80, che
lo chiama « il piA sagace e il piA sottile nomo che a quei tempi fosse
in Italia ».
(2) L’ allusione a Guido che il prof. R. Davidsohn, 1. c. II, I, 524 e
Forschungen zur Gesch. von Florenz, IV, Berlin 1008, 387, vuole aver
scoperto nel processo di Filippo il Bello contro Bonifacio VIII, allusione
che parlerebbe al quanto in favore di Dante, ci pare troppo vaga.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
224 UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTBFRLTRO.
E ch’ oi pentito si fosse sinceramente, e che ricusasse di
dar frodolenti consigli ai grandi e agli amici che ne lo richie-
devano con audace insistenza, ce lo assicura con pari insi*
stenza il nostro cronista: E poich6 Guido (ei dice) non vo-
leva dare de’ consigli fuorch6 buoni, e non voleva turbare
1' anima degli amici antichi cui non poteva assentire nel
male, n6 agire contro la propria coseienza e a danno dei
prossimo, decise issofatto di abbandonare 1’Italia: niente
meno! E‘per do ve? L’Italia era pur vasta, e poteva pre-
stare un oscuro ricettacolo al grande «latino *, e nascon-
derlo agli importuni amici. Ma no; 1’Italia era piccola per
Guido che 1’aveva invasa tutta della sua fama; anzi questa
fama aveva valicate le Alpi, e a Guido non si presentava
altro ricovero che 1’ Oriente! Questa grave decisione di
Guido di emigrare in Oriente la si ignorava, e veniamo a
saperla oggi soltanto: e ne dobbiamo esser grati al nostro
diligente cronista.
7. — Guido arriva in Ancona per imbarcarsi per
r Oriente. — Guido di fatti, dopo aver deciso di lasciar
V Italia per isfuggire i potenti e prepotenti amici, chiese is¬
sofatto ed ottenne licenza dal Ministro Generale (1) di par¬
tire per la Terra Santa, per ivi come pellegrino vivere con
quei frati nascosto,. e finire bene i suoi ultimi giorni 1& in
qualche terra vicina a quella sacrata dalla presenza dei
Divin Redcntore. — Guido allora avrebbe varcato il 76°
anno di sua eta; e eid nonostante, non oi sorprende che
egli abbia potuto ottenere, cosl vecchio, la licenza per 1*0-
riente. A quei tempi, nomini maturi e vecchi varcavano
1’Oriente non meno de’ giovani. Ricordiamo il solo esetnpio
dei B. Giovanni da Parma, che, assai veccchio, ottuagenario
(nel 1289), tento un seeondo viaggio per 1’Oriente (2). Del re¬
sto, poichd Guido mirava alia Terra Santa, egli non avrebbe
oltrcpassato 1’ isola di Cipro, ove soltanto poteva trovare un
ricovero in uno dei cinque o sei conventi (3) che col& vi aveva
la monastica Provincia di Terra Santa, poichd i conventi
della Siria c Palestina erano scomparsi nella catastrofe dei
regno latino (1291).
(1) Fr. Giov. da Morrovalle, quegli che vesti Guido. Non altri che
il Ministro generale poteva dare una tale licenza di recarsi in Oriente.
Vedi la Regola di S. Francesco, (1223) cap. 11, negli Opuscula S. JFran-
ri.sri, Quaraccbi 1904, p. 73-4.
Golubovich, Bibi, bio-bibl. di Terra S., I, 219-28.
(3) Op. cit. I, 151, 229, 239, 345, 355 sg., 394 sgg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UVA PAGINA DANTBSCA 8U FRA GUIDO DA MONTEFBLTRO.
225
Dunque Guido lasci6 Assisi, coi cuore forse angustiato, e
parti per la volta di Ancona per indi imbarcarsi per la Terra
Santa. E giunse realmente in Ancona. II cronista non ci diee
n6 il dl n6 1’ anno del suo arrivo, ma inveoe con un laco-
nismo un po' brusco ne annunzia la morte.
8. — Morte e sepoltura di Guido. — Guido giunto
che fu in Ancona, « infirmus ibi occubuit *; e come a Dio
piacque (soggiunge il cronista) egli spiro 1’anima in pace
gi k ben preparato al duro passo, e dopo aver ricevuti con
cristiana pietA gli ultimi sacramenti della Chiesa.
In seguito per opera de' frati, le ossa di Guido furono
trasportate da Ancona nella cittA di Urbino (resa gia capi¬
tale della contea di Montefeltro da Guido stesso) e la, per
volontA certamente della faniiglia Guidi e specie di Conrado
suo figi io, vescovo della citta, vennero riposte nella tomba che
la sua famiglia si era preparata nella Chiesa di S. Francesco
ile'Frati Minori d'Urbino. Presso le sue ceneri furono poi
sepolti il suo figlio Conrado (f 1317) e i postumi nepoti: tra
i quali verosimilmente anche Alessandro (f 1342) che era
succeduto a Conrado nella sede d'Urbino (1).
(1) Sembra che anche a TJrbino s’ ignori dove sia la tomba di Guido.
Secondo che mi riferisce il B. P. Raffaele Tittoni, O. F. M., guardiano
del convento di Sant’ Andrea Urbino, e professore al seminario dioce-
sano, ci sono colit diverse opinioni; e la bella tomba, che tutt’oggi si
vede nella chiesa di S. Donato, in cornu epistolae, e che ci rappresenta
un duca vestito da frate, sarebbe quella del duca Guuiantonio, morto
il 21 feb. 1443, come si rileverebbe dalla lapide stessa; ma secondo il
Chronie. Eugubinum , Muratori, Script. H. /., XXI, 981, mori il 20 febr.
1442. Questa sarebbe 1’ opinione comune secondo 1’Ugolini, Storia dei
conti e duchi d’Urbino, Firenze 1859, I, 273, e ne paria anche il P. Ber-
nardino da Scapezzano nelle sue Memorie MSS. (1723) sui duchi d’Urbino.
Ma 1’opinione 6 certamente falsa, e quella data di 1443 si riferisce sola-
mente ali 1 ultima traslazione delle ossa di fra Guido. Queste furono
trasportate, la prima volta, da Ancona nel convento di S. Francesco
entro Urbino (cf. p. 228), e non a S. Donato, che non fu dato ai Frati
Minori 08S. che dopo il 1425, dai conti d’Urbino; cfr. Gonzaga, De origine
*eraphicae religionis, Venetiis 1603,240. — Nel 1443 le ossa di Guido furono
traslocate, con quelle de' suoi, a San Donato, e da questo anno in poi,
i duchi d’ Urbino prescelsero le loro tombe nella chiesa del convento
di S. Bemardino, anch’ essa attigua alia Chiesa di S. Donato. La tomba
in 8. Donato di rimpetto a quella di fra Guido (cio& in cornu eran~
gdii) deve contenere le ossa del figlio Corrado e postumi nipoti sino
al 1443. In proposito della tomba di fr. Guido, ci deve bastare la
grave autoritA del Waddingo, il quale aveva preparata una speciale
monografia storica sui conti di Montefeltro, ora sparita: « Quorum
(Ducum) epitaphia dabimus aliquando in libello, quem separatim scrip¬
simus de Urbinatum pietate erga familiam francisc&nam », Annales
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
226 UNA PAGINA DANTE80A SU FRA GUIDO DA MONTKFELTRO.
D cronista chiude il suo racconto con questa postuma
giustiflcazione di Guido stesso, della cui veridicitA non pos-
sono allegarsi ragioni in contrario.
Guido (dice egli) interrogato dai frati, perch6 mai avesse
combattute tante e si raicidiali guerre, rispondeva: «Io, prima
di muovere una guerra, chiedevo sempre la pace ai miei
nemici, o per lo meno una tregua per la pace, ed ero felice
di accoglierla tutte le volte che mi si presentava. Io mai
mos8i una guerra se non a malincuore; e guerreggiai per
la giustizia e per cause gravissime ». Diceva pure ai frati,
che durante la sua vita mondana e guerriera, mai aveva
trascurato di raccomandarsi a qualche santo, perchfc questi
gli ottenesse da Dio il perdono de’ suoi peccati; ed era per¬
suaso che quel santo avvocato lo avesse liberato da molti
pericoli e gli avesse ottenuto la grazia dei pentimento c una
buona prossima fine. — E qui finisce il nostro cronista.
9. —• Quando mori Guido? — Il nostro cronista non
precisa a rigore n6 1’ anno n6 il giorno della morte di Guido,
e si contenta di da rei ad intendere che la morte di lui av-
venne dopo quella di S. Lodovico di Tolosa con 1’ espressione
« circa illa tempora *, cio& qualche tempo dopo . Ora si ha
di certo che il santo di Tolosa mori il 19 agosto dei 1297 (1),
Ord. Min., ad an. 1425 n. 18. Poi soggiunge: «Huc [in eccl. S. Donati]
translatus est anno 1443 praeclarus ille Feltriae gentis princeps Guido
Comes, mox franciscanus,... et lapideo donatus tumulo, insculpta effigie,
habitu franciscano, apposito etiam ense gloriae militaris emblemate;
haec habet carmina vetusto incisa charactere:
Plorat in Hesperia tellus, plorate latini,
Guido comes moriens liac requiescit humo.
Non fuit e coelo princeps dementior alter:
Praevalidas urbes rexit, et ipse potem:
Non fuit in terris unquam qui sanctius heros
Cappam Francisci posset habere sacri.
Quem dedit aeternum probitas venerabilis aevo,
Mors animam coelo reddidit alma suo.
Vos igitur superi socio gaudete superno,
Et divum servet curia sacra ducem.
Mille quadringentis Domini decurrentibus anntN
Quadraginta tribus februari vigesima prima.
Questa iscrizione che si legge ancora a S. Donato, non pub riferirsi
a Guidantonio, massacrato a furia di popolo, e quindi non morto col-
1’abito minoritico; di piu: Guidoantonio sempre fu chiamato con questo
doppio nome; perche mai nella lapide della tomba lo si avrebbe chiamato
Guido? Il Waddingo 6 seguito dallo Sbaraglia, Bvll. Fr ., IV, 408, n. c.
(1) I critici scartano la data dei 1298 dei Waddingo, e quella di
Marco di Lisbona che lo dice morto nel 1299. Cfr. 1' antica leggenda
dei Santo edita dal Presutti, nell’ AFH I, 289, ove crediamo si debba
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTESCA SD FRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 227
e quindi qualche tempo dopo mori Guido. Se non che, in
raancanza di testi immediati, ei basti 1’ autoritA dei grave
storico Rubeo, citato con lode dal Waddingo, il quale pone
la morte di Guido al .7° kal. oct. cio6 ai 29 di settembre
1298(1), anno dei resto ammesso da tutti i recenti, sebbene
alcuni errino nella data dei giorno c mese, come abbiaiuo
gi& osservato (2).
10. — Testo dei codice Parigino. (Bibi. Nation. Fonds
lat. 6006). — [Fol. 168v] De conversione et absolutione
FEROCIS COMITIS GUIDONIS MONTIS FERETRII.
«... [Guido fuit] famosus in tota Ytalia, prudentia et fortitudine,
«qui triginta duo bella fortiter dimicasse refertur, a nullo devictus».
Segue quindi lo storico a dirci che Guido, tocco dalla grazia divina,
si converti e si presentb a Bonifacio VIII che lo accolse paternamente:
e che Guido cedette tutti i suoi beni alia Chiesa. Poi soggiunge:
« Devote petentem comitem in Ordinem S. Francisci intrare, con-
«cessit illi papa, cui pannum pro tunicis misit et scarpas et cordam,
«tanquam pauperi omnibus denudato.
« Eodem vero die, qua dilectus Dei et electus a Christo Ludovi-
«cus indutus fuit tunica, Guido olim comes a fratre Yohanne gene-
«rali Ministro indutus fuit tunica et chorda precinctus; cum illo
* mansueto agno, Ludovico angelico, lupus olim ferox, conversus ve-
«raciter, Guido humiliter habitavit, in multa paupertate insimul
« manducantes et in dormitorio dormientes, sicut olim prophetaverat
«Ysaias (3). Dominus autem Bonifacius papa, discretus et prudens,
«omnia que Guidoni abstulerat, filiis eius restituit, ne egestate tor-
«querentur. Et filius eius, qui erat de Ordine Heremitarum S. Au-
« gnstini, episcopus electus et consecratus fuit Urbis natenus. (sic) (4).
« Frater vero Guido in conventu S. Francisci (5) sub magistri di-
«sciplina constitutus, ita diligenter servitia faciebat lavando paros-
« sides, serviendo ad mensam, orando devote, quod admirationem omni-
« bus inserebat; ad quem videndum et colloquendum plurimi nobiles
« accedebant, et ab ipso confortati et hedificati plurimum recedebant*.
leggere 14° • kal. xept. (19 ag.) invece di 4 n kal. (29 ag.). Di piu : che il
santo sia morto nell’ agosto dei 1297 e non dei 1298, lo si ricava pure
da cio che la sede di Tolosa ebbe il suo successore gi& dal 17 marzo
1298. Vedi anche il processo accennato nell’AFH II, 382.
(1) "Wadding. an. 1296 n. 11. Cfr. Muratori, XIV 1114.
(2) Supra p. 217 n. 2 segg. (3) Is. 11, 6.
(4) Il cronista incidentalmente ricorda qui Conrado figliuolo di Guido;
non gi& che intenda dirlo promosso al vescovato di Urbino dallo stesso
Bonifacio. Cf. supra p. 221 n. 3 segg.
(5) Nel convento di S. Francesco di Assisi, dove si vede che Guido
fu destinato dopo la sua vestizione a Roma.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
228 UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTEFBLTRO.
A questo punto il cronista riprende il racconto della vita di
S. Lodovico di Tolosa, chiudendola (fol. 169r) coi capitolo: « De eius
sanctitate et morte * ; e poi riprende a parlarci di Guido come segue:
[Fol. 169r] De obitu fratris Guidonis et sepultura.
« Circa illa tempora (1) frater Guido, cum ferre non posset in-
«festationes nobilium et popularium concurrentium ad ipsum, et
« propter brigas accidentes, consilia varia postulantes, cum ipse dare
«nollet consilia nisi bona, et amicos turbare nollet antiquos, cum ipse
« eis satisfacere non posset, nec vellet contra conscientiam et contra
« proximos, deliberavit cito, et licentiam impetravit a Ministro de
« Ytalia recedere et ad Terram Sanctam transfretare, ut ibi cum fra-
«'tribus peregrinus et advena (2) Deo serviret et bene finiret. Cum
«ab Assisio recederet et Anchonam pervenisset, ut inde transiret
« ultra mare, ynfirmus ibi occubuit; et, ut Deo placuit, in pace mi-
« gravit bene dispositus, receptis devote ecclesiasticis sacramentis. Et
« processu temporis (3) ossa eius inde ablata, a fratribus ad Urbem
« natenum reportata, in loco fratrum Minorum recondita fuerunt: et
« iuxta ipsum filius et nepotes sepulti fuerunt postea.
«Interrogatus igitur frater Guido a fratribus, quare tot bella
« commiserit, ipse respondit: « Ego semper ab hominibus primitus
« pacem quesivi vel treguam, et libenter aquievi, quando habere po-
« tui, et nunquam libenter et sine iustitia et ardua causa pugnavi ».
« Dixit etiam, quod omni die cuidam sancto reverentiam fecerat, et
«credebat quod sanctus ille ipsum liberaverat a multis periculis, et
«impetravit sibi fructum penitentie ac gratie, et feliciter terminare
«cursum vite ». — Sin qui il cod. Parigino.
11. — La Questione Dantesca. — Tracciata cosi alia
raeglio la biografia dei nostro Guido sulla scorta della nuova
fonte storica dei contemporaneo frate Elemosina, va spon¬
taneo il pensiero alia vecchia e sempre nuova questione
storico-dantesca, dibattuta in modo speciale tra il Torraca (4)
e il D’ Ovidio (5). Ed ora, non 6 improbabile che essa si ri-
accenda di nuovo, dopo la grave testimonianza dei nostro
cronista che colpisce direttamente Dante e d& piena ragione
(1) Ciofe qualche tempo dopo la morte di S. Lodovico, cfr. p. 222 n. 2.
(2) Cf. Ps. 38, 13; I Petr. 2, 11.
(3) Certo prima dei 1336, anno in cui termina il racconto dei cro¬
nista; e verosimilmente prima dei 1317, quando aneor viveva il suo figlio
Conrado vescovo di Urbino, che volle esser sepolto presso il padre, come
si ricava da quel che segue.
(4) Nuove ras segne, p. 332-37.
(5) Studi sutla Div. Comm. } a p. 27-75, e p. 532-46; 6 la piu dotta
e ampia discussione in proposito, condotta con copia di erudizione sto¬
rica e critica severa.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
UNA PAGINA DANTE80A 8U FRA GUIDO DA MONTEFELTBO. 229
al D’ Ovidio, e ad altri (1). La questione si riduce a questo:
Come mai Dante, il cantore della rettitudine e della giu-
stizia, condanna fra i « rei dei fuoco furo» (Inf. XXVII,
127) Guido, cui egli incolpa di un frodolento eonsiglio dato
a Bonifacio VIII per soggiogare Preneste?
Tutti sanno che Guido, nel concetto dei poeta, non cre¬
dendo di parlar con un vivo, ma con un morto, che « mai
tornasse al mondo » (Inf. XXVII, 62), confessb a Dante il
pereh6 egli era dannato. Bonifacio VIII, dice Guido,
Domandommi eonsiglio, ed io tacetti,
Perche le sue parole parver ebbre.
E poi mi disse: «Tuo cor non sospetti:
Fin d’ or t’ assolvo; e tu m’insegna fare,
SI come Prenestina in terra getti:
Lo ciel pos8’io serrare e disserrare,
Come tu sai; per6 son duo le chia vi
Che ’1 mio antecessor non ebbe care».
Allor mi pinser gli argomenti gravi
LA ’ve ’1 tacer mi fu avviso il peggio,
E dissi: < Padre, da che tu mi lavi
Di quel peccato, ove mo cader deggio:
Lunga promessa con 1’ attender oorto,
Ti farA trionfar nell’alto seggio». [Inf. xxvii, 98-111).
Ed ora facciamo queste osservazioni:
1°) — Abbiamo visto (2) che Dante nel 1298, quando
forse ancora viveva Guido, elogia grandemente « il nobilis -
simo nostro latino Guido Montefeltrano » ecc. Allora Dante
nulla sapeva dei frodolento eonsiglio. Ne seppe forse qual-
che cosa dopo?
2°) — Ma anche quando Dante, entro il 1306 e 1308,
compilava il suo Inferno, nulla poteva sapere dei perfido
eonsiglio, poichfc chiaramente ci fa capire per bocca di Guido
stes8o, che della supposta frode nessuno ne sapeva nulla nel
mondo di sopra. Inf. XXVII, 61-3.
3°) — Nessuna fonte sto rica contemporanea accusa Guido
di simii colpa. E la testimonianza dei cronista Ferreto che
scriveva la sua cronaca nel 1330 e ne protraeva il racconto
tino al 1318; e quella dei Domenicano Pipino che scriveva o
meglio tradueeva circa il 1321, continuando il racconto flno
(1) Al Poletto, Dizionario Dantesco, Siena 1896, tom. III p. 17888,
al Tomm&seo, al Tosti, al Foscolo, e tanti altri; e prima di loro al Mu-
ratori. Script. B. It. t. IX, 741, 970. (2) Sopra p. 217.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
230 UNA PAGINA DANTESCA SU PRA GUIDO DA MONTEFELTRO.
al 1314, non son altro che una meschina e pedissequa ripeti-
zione perfino nei particolari dell' aneddoto dantesco.
4°) 11 ch.mo Tosti, Tillustre storiografo e vindice di Bo-
nifacio VIII, ha onnai dimostrato, che tutti i particolari pre-
oeduti e seguiti alia conquista di Prenestc, sono c.ontro la
concezione dantesea. Preneste si sottomise al papa (sett. 1298)
senza condizioni e senza < lungo pronietter » da parte dei
papa. Storicamente quindi 1’aneddoto dantesco 6 falso; o
per lo meno Dante, ghibellino, e acerrimo avversario di Bo-
nifacio VIII, si compiacque di raccogliere iniquos vulgi ru¬
mores, come si esprime il grave Muratori.
Ma ci sia sacra la rettitudine delP immortale Poeta, e
diciamola, come la crediamo realmente, una licenza poetica,
con la quale ha inteso di coipi re piuttosto il suo preteso
gran nemico, il papa, che non Guido. Dante, con la danna-
zione di Guido mirava certamente di acerescer 1’ odio ghi¬
bellino contro Bonifacio eh’ ei eredeva sl perfido da perver-
tire anche un’ anima eonvertita al bene! — Tu ti vanti (ci
sembra dica il Poeta) di aver due chiavi, con le quali puoi
serrare e disserrare il cielo e introdurvi od escludervi chi
ti pare: tu puranco ti burli dei tuo santo predecessore Ce-
lestino V, che non lc seppe usare: tu perfino eri capace
d’ indur altri in inganno promettendo loro il paradiso; come
hai fatto con altri, cosl avrai fatto con Guido, come corre
la voce; ebbene, o gran Prete, io in protesta di questo tuo
procedere, io che non ho chia ve nessuna, chiuderb il tuo
Guido, e in persona di lui tutti gli a te simili, gli chiudero
fra i « rei dei fuoco furo », e ci staranno a dispetto delle
tue chiavi fino a che vivranno i miei versi.
Tanto voleva dire il ribelle Ghibellino: metteva Guido
nell’inferno peroh6 non poteva metterci ancora Bonifacio
che era vivo nel mondo (1) quando (nel 1300) i) Poeta viag-
giava « tra la perduta gente *.
Firenze, 10 yennaio 1910.
P. Girolamo Golubovich, O. F. M.
G) Con pari desiderio, il Poeta aveva giA prima nel canto XIX pre-
conizzato 1’ inferno a Bonifacio. — Cf. anche in Luce e Amore, VII,
1910, 78-84, sui nostro nuovo testo un art. di volgarizzazione dei P.
G. Cantini, O. F. M.
--
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTI8TA VI00 B LB SUB RJELAZIONI 001 FRANOBBCANI. 231
GIAMBATTISTA VICO
E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. (a).
{Fine) (1).
Neir Anno che corre dalTestate dei 1724 alia primavera
dei 1725, il Vico « restrinse tutto il suo spirito in un’ aspra
meditazione (2)». Nel silenzio e nel raccoglimento interiore
lott6 come gigante per dominare, raocogliere ed esprimere
tutto il suo sistema mentale; e gittb dinanzi agli occhi degli
uoraini la visione di un mondo inesplorato, i Principii di una
Sciens a nuova (3).
Quando si levd dal suo tavolino di lavoro con 1’ opera
compiuta, egli sentiva una grande gioia. Ma era anche stanco
per T immensa fatica, e scendeva nel suo cuore una pacifica
raalinconia. Proprio questo stato d' animo si rivela nella
lettera ch’ egli scrisse al Giacchi appena potette mandargli
una copia dei suo libro. V' 6 in essa piu somplicitA di stile
e nella facilitA dei periodi e delle espressioni una chiarezza
che invano cercheremmo nelle antecedenti. L’ anima del-
1’ au tore vi palpita piA davvicino.
Questa lettera per6 non dev' esser la sola scritta al
Giacchi dopo quella dei Giugno 1724; e che ve ne sia stata
alnaeno qualche altra, apparisce chiaramente dal modo come
il filosofo annunzia ali'amico la sua nuova pubblicazione(4).
(a) Summarium: Prosequitor commercium epistolare inter I. B. Vicum et
P. Bemardum M. Giacchi, O. M. Cap.; tunc agitur de eius relatione cum
P. Michaele Angelo Regiensi, O. M. C.; sequi tui - Vici epistola Patrem quen-
dam Conventualem tangens (1726). Porro agitur de P. Carolo Lodoli, O. M. Obs.,
veneto, qui Venetiis opus Vici Prine. Novae Scientiae denuo publicare volebat.
Pauca attinguntur de rebus inter I. B. Vicum et P. Ioan. Chrysostomum Bo¬
noniensem, O. M. C. atque P. Ludovioum Luoia, O. M. Obs.; item de P. An¬
tonio M. de Palatiolo, O. M. C., qui Vico moribundo adstitit.
[Nota Dirrctionis].
(1) AFH UI, 28-88. (2) Autob ., 886.
(8) L. c. La prima edizione uscl a Napoli, Felioe Mosca 1725, in-12°, pp.
270 (e 12 innum.) ool titolo: Prindpj di una aeienza nuova interno alia natura
delle nazion* per la quale ei ritruovano i prindpj di altro eietema dei diritto na¬
turale delle genti. Per le ait re editioni eto., of. Croce, Bibi. 1-7.
(4) Opere, VI, 28-80.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
232 GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RELAZIONI OOI FRANCE80ANI.
c Accompagnata dal sommo amore, che le porto, e da tutta la rive-
renza, ch’ Elia merita, mando a V. P. Reverendissima la consaputa
Opera. In cotesto Eremo ella goderA tanta pubblica luce, quanta ne po-
trebbe nella pii celebre delle UniversitA dell’ Europa, alie quali 6 indi-
rizzata. In questa CittA si io fo conto di averla mandata al Diserto: e
sfuggo tutti i luoghi celebri, per non abbattermi in coloro, a’quali l’ho
io mandata: e se per necessitA egli addivenga, di sfuggita li saluto: nel
quale atto non dandomi essi nA pure un riscontro di averla ricevuta,
mi confermano 1’ opinione, cbe io 1’ abbia mandata al Diserto. Io poi
devo tutte le altre mie deboli opere d’ ingegno a me medesimo; perche
le bo lavorate per mie utilitA, propostemi affine di meritare alcun luogo
decoroso nella mia CittA; ma poiche questa UniversitA me ne ba ripu-
tato immeritevole, io certamente debbo questa sola Opera tutta a questa
UniversitA: la quale non avendomi voluto occupato a trattar paragrafi,
mi ba dato 1’ agio di meditarla. Posso io avergliene piu grado di questo?
chA mi spiace non potergliene professare altrove, che in cotesta vostra
solitudine, dove gridando dico, cbe vorrei non avere lavorate tutte le
altre mie deboli opere d’ingegno, e cbe restasse di me questa sola; per-
chA le altre erano state lavorate per avere io alcuna Cattedra Prima
in questa UniversitA etc... — (Paria poi dei ttuoi emuli piii fortunati,
ma vili, e prosegue): ma i sapienti sono uomini di altissimo intendimento,
di erudizione tutta propria, generosi, e magnanimi, che non altro stu-
diano, che conferire opere immortali nel comune delle lettere, tra’ quali
o il primo, o tra’ primi A V. P. Reverendissima, la quale ora io divota-
mente priego ad accogliere con la solita vostra altezza d’ animo, come
ba sempre fatto degli altri, questo mio ultimo, e piu di tutti tenero
parto, il quale con la buona vostra grazia sarA piu agiato tra le vostre
rozzissime lane, che tra le porpore, e i delicati bissi dei glandi, e fa-
cendole umilissime riverenze mi confermo.
Di V. P. Reverendissima.
Napoli 25 Novembre 1725.
Sempre piena di conforto, d’ incoraggi amento e di vera
lode, giungeva poco dopo la risposta dei Giacchi(l):
« Sig. mio, Sig. e Pad. sempr. Colend.
Egli A giA passato il mese, Riv. Sig. Giambattista, da cbe per la
via di Caserta, e da mano assai gentile vennemi reso il vostro libro dei
Dritto naturale delle Genti (2): ma a tutt’altri, che a Voi saprebbe recar
meraviglia il mio si lungo differire a darvene convenevol riscontro.
Voi cbe ben sapete le grandissime cose, che nella di lui brieve mole si
contengono, e quanto di attenzione e di studio si richiegga a giusta-
mente comprenderle, mi stimerete presto, anzi cbe no, nell’ usarvi si
difficile uffizio. Quante Voi, Signor mio, avete date Opere alia luce, tutte
fuor di dubbio son degne di Voi; ma questa a me pare, cbe sia lo spec-
cbio il pi& fedele dell’ ampiezza, della feconditA, e della fermezza della
mente, dell’ ingegno, e dei giudizio vostro. Egli e il vero che in un Se-
colo si snervato e molle eziandio nelle lettere, qual’ A il nostro, non in-
contran fortuna libri si rigidi e severi; ma tanto bene non saran pochi
quelli, cbe avidi della vera gloria vi terran dietro a qualunque fatica
(1) Opere, VI, 30-1. \2) la Scienza nuova, vedine il titolo p. 231 n. 8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nel sublime cammino; ed awisati coi gire innanzi a qual’ alta eroica
meta Voi gli scorgete, sian pur finalmente per rendervi la lode, che
deesi ad uomo scopritor felice di un Mondo nuovo nella scienza pifa ne¬
cessaria, e piii utile ali’ umanitA. Feliciti il Sig. Iddio, prima cagione di
ogni nostro bene, e questo mio giusto pensiero, e quante ho in petto
tenerissime passioni per ogni qualunque vostro -Cristiano e Civile van-
taggio, dappoich6 a mille titoli io pur sono
Di V. S.
Arienzo 20 Dicembre 1726.
Riv. Obbl. serv. divotis.
Fr. Bernardo M. Giacchi da Nap. Cappuc.
E questa 6 V ultima lettera che conseiviamo della cor-
rispondenza dei Giacchi al nostro fllosofo.
Del Vico poi ce ne son restate altre due. Una, brevis¬
sima, senza data e senza precisa determinazione dei conte-
nuto; r altra della fine dei 1729. L’ argomento della prima
lettera ce 1'ha manifestato B. Croce (1).
II P. Giacchi fece edificare la chiesa attigua al Convento
d’Arienzo, che fu poi compiuta nel 1748. E avendo voluto
che nel convento si collocassero i ritratti dei pid illustri
Cappuccini, compose per ciascuno di essi un breve elogio
latino, che mandb a rivedere al Vico. Fu proprio nel riman-
dargli il manoscritto che il fllosofo gli scriveva(2):
Per accertare V. P. Reverendissima quanto mi sia dilettato de’vo¬
stri Elogi, ho voluto seco gareggiare in qualcbe formola: perch6 i di-
segni sono si belli, che non si possono migliorare. Sarit sua gentilezza
se vorrit di alcuna di quelle varietA servirsi, e mia sarit la gloria di
avervi solamente ubbidito, e con tutto 1’ ossequio resto rassegnandomi.
Queste iscrizioni, che formano una serie biograflca di
Cappuccini illustri, il Croce le trovb copiate di proprio pugno
dal Vico, tra le carte dei Marchesi di Villarosa (3). E sono
le seguenti:
Fr. Antonius Barberinus, ab Urbano VIII. Pont. Max. germano
fratre, nullo sanguinis studio, sed virtutis merito in Cardinalium Colle¬
gio cooptatus, dum omnibus pietatis officiis Romanae Religioni propa¬
gandae perennandaeque ecclesiae felicitati egregiam operam navat, vita
cum summa sanctimoniae laude concessit.
Fr. Anselmu8 Marhata Neapolitanus, vir plurima cristiana virtute
et sacra facundia conspicuus, sacri oratoris munere in Palatio Apost.
decem perpetuos annos functus, a Clemente VIII. Pont. Max. Cardina¬
lis creatus: mox a Paullo V in Archiepiscoporum ordinem adlectus, su¬
premum obiit.
(1) Itcriaom latme di O. B. Vico pel Convento dei Cappuccini di Arienxo. In
Napoli Nobiit*tima. Napoli 1904. Vol. 18° faso. 1°, pag. 4-6.
(2) Opere, VI, 83.
(8) B. Croce, Bibi., pag. 21. Esse furono ristampate (lalla Nap. Nob. nella
Settmana. Napoli 29 Febbraio 1994 p. GU6.
Archivum Fram de camm Hittoricmn. — A*. IU. 16
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
284 GIAMBATTI8TA VIOO B LB SUB RELAZIONI OOI FRAN0B90AMI.
Fr. Franciscus Maria Casinus, Aretinus, vir christiana virtute et
sacro eloquio praeclarissimus, qui quatuordecim annos cum singulari
facundiae laude in Palatio Apost. sacri oratoris omnes partes absolvens,
a Clemente XI. Pont. Max. in amplissimum Cardinalium Collegium con¬
sentientibus Christiani orbis studiis adlectus est.
Fr. Embricu8 Hunqarus, ob plurimam virtutem Leopoldo Hom.
Imp. adprime carus: eodem suffragante ab Innocentio XI. Pont. Max.
invitus Viennae episcopus creatus: Cardinalis quoque futurus, ni, tractis
comitiis, morte praereptus esset.
Fr. Ioh. Baptista Estbxsis, Mutinae Rhegiique Dux, abdicato im¬
perio, in Capuccinorum Familiam adoptatus; christiana virtute et eloquio
perinde clarus, ultimae necessitati aequa animi constantia concessit.
Fr. Angelus Sojojacus, Dux, Par, et Mareschallus Franciae Occi-
taniaeque pro Rege Moderator, multo post tempore, quam Capuccinae
Familiae dederat nomen, sacris initiatus, Clementis VIII Pont. Max.
iussu, Romanam Religionem, quam e suggestu eloquentissime adserue-
rat, armis in acie strenuissime propugnavit; hinc Familiae secretis abdi¬
tus, de Rege, regno et ecclesia optime meritus.
Fr. Antonius a Cajeta, ex patricia Laudatorum domo, primo iuven-
tutis flore in Capuccinorum Familiam inductus, ad exactam Christianae
vitae normam compositus, singulari summi Numinis pietate, et flagran-
tissimo martirii desiderio ad meridionalis Africae oras adpulsus, post¬
quam gentes nefandis superstitionibus foedas, et omni sensu humani¬
tatis expertes, ad verae pietatis, christianaeque virtutis officia revocavit.
Fr. Fidelis Sigmaringanus, foeda haereBeos late, qua natale solum
inficiebatur, divinitus impollutus, humanas divinasque literas edoctus,
et sacris initiatus in Capuccinorum numeris conscriptus, ob quampluri-
mos sacris eius orationibus, vitae sanctimonia, prodigiisque ad Romanae
Religionis castitatem revocatos ab infensissimis novatoribus gladio con¬
fossus.
Fr. Iosephus a Lbonissa contumelias, carceres, flagra ob Evange-
lium, quod perfosso pede suspensus triduo praedicare substinuit, fortis¬
sime perpessu8, martyrio divina ope superstes, omnis Christianae vir¬
tutis altitudine miraculisque inlustris.
Vener. Fr. Bernardus a Corlbonb, siculus, vitae austeritate, om-
niumque virtutum genere conspicuus, vivus mortuusque miraculis ad¬
mirabilis, iamdudum in Beatorum Album adscribendus.
Fr. Thomas a Sancto Donato, Soranae dioecesis oppido, morum in¬
nocentia, vitae austeritate, aeternarum rerum contemplatione insignis.
Fr. Alphonsus Suessanus, Suessanae Ecclesiae Canonicus, severioris
Christianae vitae studio, aetate iam provectus, Capuccinam Familiam
ingressus, morum gravitate, consilio et prudentia insignis, in Definito¬
rem Generalem eligitur, totius Familiae regimen obiturus, nisi suffra¬
gatorum animos ab eo sibi demandando munere eloquentissima humili¬
tate revocasset: annis onustus, meritis onustior.
Fr. Hieronimus Pistoriensis, ob eximias virtutes, quae adstrictio-
ris vitae Christianae virum decent, praeclarus; ob amplissimam Cardi¬
nalis dignitatem alto animo repudiatam clarior; ob mortem Cretae, ut
pestilentia laborantibus adesset, ultro susceptam clarissimus.
Fr. Laurenti us a Brundusio, in Capuccinae Familiae moderatione
inlustris, legationibus ad Summos Principes praeclarus, aerumnis usque
. ad venena pro vera Numinis Religione perlatis, Deiparae conloquiis, di¬
vinatione, miraculisque admirandus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTI8TA VICO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRAN0B8CANI. 235
Fr. Seraphinus Neapolitanus, pudicitiae instar, morum exemplar,
pietatis norma, Barcinonem profectus, Capuccinam Familiam in iis re¬
gionibus protulit; sacra operanti Iesus sub Eucharistiae speciebas haut
semel se conspiciendum exhibuit: divinatione, aliisque naturam praeter-
gredientibus facultatibus divinitus inlustratus.
Fr. Franciscuk a Castbllione, vir omnium virtutum genere orna¬
tissimus, Neapolitana Capuccinorum provincia feliciter administrata, ad-
stricta annona per divinam ab eo imploratam opem Fratribus aliisque
egenis ad miraculum laxata, aliisque prodigiis.
Fr. Fuanuiscus Suessanus, ex uobili Pasclaliorum Familia, adstri-
ctioris disciplinae laude sacri eloqu j Cama, et severissimae vitae exemplis
obique locorum praeclarissimus.
Fr. Frakcisouk Maria Philomarinus, spreta generis nobilitate in
Familiam Capuccinorum inductus, tanta brevi enituit morum castitate,
adstrictioris disciplinae studio, in rebus agendis desteritate, ut in Min.
Prolem a Fratribus, popularis tumultus Neapolitani pacatorem a Prin¬
cipe, Sanctae Inquis, consultorem ab Ascanio germano fratre Philoma-
rino Cardinali Amplissimo delectus, Capuccinae Provinciae disciplinam,
Regno tranquillitatem, Ecclesiae pietatem auxit, restituit, servavit, octo¬
gesimum ferme aetatis agens annum.'
Fr. Emmanuei. Neapolitanus, humanarum divinarumque rerum
scientia, ac mira in sacris concionibus eloquentia praeclarissimus, suo¬
rum castimonia, rerumque gerendarum consilio ac dexteritate specta¬
tissimus: Diffinitoris generalis munere egregie functus, dum tertium
Provinciam feliciter moderaretur.
Ritratti ed iscnzioni, conchiude il Croce (1), non esistono
piu nel Convento di Arienzo. II quale, dopo la soppressione
dei 1866, concesso al Comune, fu devastato; e rimase in ab-
bandono e cadente finoh6 alcuni Cappuccini non lo ricom-
prarono, parecchi anni or sono, restaurandolo da cima a fondo.
Nella biblioteoa 6 ora un pessimo ritratto dei P. Giacchi con
una lunga iscrizione manoscritta latina, contenente un cenno
biografico di lui; e due, non meno orribili, ritratti di cardinali
dell' Ordine, con brevi iscrizioni indicanti il nome e la carica
di ciascuno, si vedono nel Chiostro di entrata.
L’ ultima lettera dei Vico al P. Giacchi, alia quale ab-
biarno accennato di sopra, ha rapporto alie aspre e malvage
critiche fatte alia Scienza Nuor a da un vigliaoco napole-
tano nemico dei filosofo, e stampate tra i Nova literaria
(aug. 1727) degli Acta Eruditowm Lipsiensia (2). A quelle
menzogne e sfacciate insinuazioni, il Vico rispose colle sue:
/. 11. Vici in Acta Eruditorum Lipsiensia , Notae (3). E di
tutto avverte il P. Giacchi (4).
< Come per lo eterao obbligo di giustizia, cbe io tengo con V. P.
Reverendissima, le mando questo libricciuolo; cosl per 1’onore, ch’Ella
(1) L. o. p. 6 . (2; Cf. Aufob., 406 sq.
(3> Tutto 6 riprodotto nelle Opere, IV, 901-21. (4) Opere, VI, 81-2.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
286 GIAMBATTESTA VIOO B LB SUB RELAZIONI OOI FRAN0B8CANI.
generosamente mi compar t i sce della sua confidenza, le scrivo ci6, che
non ho potuto confidare alie stampe. II volume degli Atti di Lipsia
dell’ anno 1727, ov’ 6 stampata una novella letteraria della nostra Scienza
?iuova, era venuto qua in Napoli fin dal principio dei caduto anno 1728,
e si teneva sotto chiave dall’ Autore, che 1’ aveva quindi scritta a’ Si-
gnori Eruditi Lipsiesi, ed accortamente dissimulavasi da altri pochi, che
n’ erano consapevoli con esso Autore etc ... (Poi narra come «finalmente
nel passato mese di Agosto » gli Acta eruditorum comparvero pubbUca-
mente in Napoli, e come egli si difese contro ogni punto dei surrifferito
articolo).
Questo & quello, di che doveva io ragguagliarla; dei rimanente le
parleri essa Scrittura: la quale affidato nella di lei alta generositA av-
viso, che la leggerA di buon occhio, come sempre ha soluto tutte le
altre deboli opere dei mio afflittissimo ingegno, e facendole umilissima
riverenza, mi confesso.
Di V. P. Reverendissima.
Napoli 4 Dicembre 1729.
Se il lettore ci ha seguito fin qui nella lettura della
corrispondenza tra il Vico e il Giacchi, ha finito certa mente
con stimar questo degnissimo dell’ amicizia vichiana. Dalle
sue lettere traspira ad ogni linea una soave calma interiore,
una sinceritA squisita e una schiettezza nativa scevra da qua-
lunque desiderio di adulazione o di disprezzo. Loda e inco-
raggia senza vanitA di espressioni e dimostra al Vico un
affetto fraterno nato dalla comunanza di anirae e d’ intelli-
genze.
E chi conosce un po’ la letteratura di quei tempi s’ ac-
corge a prima vista come ii Giacchi anche nella forma delle
sue lettere si riveli superiore quasi interamente al suo se-
colo. Egli abhorre dalla ridondanza d’ imagini e di strane
comparazioni allora tanto comuni e dagli infarcimenti mi-
tologici. Di modo che il pensiero corre limpido attraverso
le frasi nette e puramente toscane, con un fare che ti avvi-
cina 1’autore a quei grandi dell’aureo Cinquecento, sui quali
s' era cercato modellare (1). E il lettore stesso avrA potuto
gindicare che, sotto questo punto di vista, le lettere dei
Giacchi sono superiori a quelle dei Vico, le quali se pos-
seggono piu densitA di pensiero, hanno perd dei difetti che
non si trovano in quelle dei Cappuccino. E questi pregi let-
terari si riscontrano in buona parte anche nelle sue Ora-
zioni sacre, che potrebbero, anche oggi, essere modelli di
lavori di tal genere, sia per la bellezza della concezione e
(1) Cf. Vita dei P. Fr. Bemardo Maria Giacco, messa inn&nzi alie sue Ora¬
tioni tacre, Napoli 1747,* p. IX.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTI8TA VICO B LB SUB BBLAZIONI COI FRANCESCANI. 237
dei ragionamento, sia per la piacevolezza della disposizione,
e la serietA, e direi quasi anche la modernitA, della frase.
Con ci6 non vorrei affer mare che nulla di difettoso vi sia,
letterariamente, nei lavori dei Giacchi; ma ho voluto notarne
i pregi altissimi per far vedere com’ egli riuscl, in gran
parte, a riformare \’ eloquenza sacra cosi guasta e corrotta
in quel secolo, lavorando energieamente, e superando gli
ostacoli e le contraddizioni che incontrava da parte di tutti
i vecchi e viziosi oratori (1). E anche per mostrare che il
Giacchi aveva buon gusto nelle lettere c conosceva e scri-
veva bene 1’ italiano e il latino (2). E che pero non si puo
giudicare sincera quella frase di Giov. Do m en ico C as¬
si tto, da Bonito, a proposito delle iscrizioni latine per il
convento di Arienzo, riviste dal Vico. Nella lettora dei Cas-
sito al Villarosa, dei 3 ottobre 1819, si legge tra le altre
cose (3):
« Io aveva una cosa curiosissima di Vico. Il P. Giacco fece gli elogi
da inscriversi sotto ai ritratti d’ illustri Cappuccini, e rimise tal fatica
al nostro Vico, il quale divinamente li riformb (?) Era un curiosissimo
riscontro quel latino dei Giacco, che alquanto da Iungi olt‘bat hinnim,
6 quel latino d’oro dei Vico. Credo che abbiate questa bella cosa. Val-
letta me la partecipb con alcune lettcrine dei Vico istesso, e far6 dili-
genza nel caos delle mie carte, nel caso che vi piaccia di averle >.
Sarei stato desideroso davvero di poter vedere quelle
iscrizioni come le aveva redatte il Giacchi e assicurarmi
cosi, da vicino, della malevolenza dei Cassi tto (4). Ma tale
redazione oggi non esiste; il Cassitto stesso riscriveva poco
dopo al Marchese di Villarosa: « Subito feci diligenza per
le carte dei Vico, e non ho trovato niente, le gittai chi sa
dove ». Ad ogni modo per confermarc il giudizio dei lettore
mi piace riferire qucllo che dei nostro illustre Cappuocino
scriveva D. A. Mazzarella:
« Fu sicuramente il Giacchi uomo fornito di sublime ingegno e di
profonda moltiplice dottrina sacra e profana. Poich& non solamente fu
egli valente maestro in divinita ed esimio filosofo, ma ebbe contezza di
ogni culto 9apere. Addottrinato egli era nella canonica e civile ragione,
ed ebbe gusto in ogni arte liberale, intendendo il bello della pittura e
della scoltnra, e le bellezze gustando dei Toscani e de’ Latini poeti. Ver¬
sato egli non era nelle dotte lingue orientali, solamente avendo avuto
(1) Cf. Vita dei P. Giacco, 1. c. p. X. (2) L. o.
(8) Lettere iadiritU al Marchese da diversi nomini illustri pubbl. da Mich.
Tarsia, Napoli 1844, 95-6; e di 14 riprodotta dal Croce, Bibi., 87.
(4) Vedi per6 la lettera dei Vico stesso p. 283.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
qualche tintura di greco; ma con grazia scriveva il latino, e qual il suo
valore nelle lettere Toscane, appar chiaramente dalle sue Panegiriche
Orazioni. 11 Giacchi in ogni maniera d’ eloquenza mirabilmente riusci.
Molte scritture in genere giadiziale egli detto, che acutissimo lo fanno
vedere; ma nel genere dimostrativo qual fosse il suo valore, lo dimo-
strano le Sacre sue Orazioni da tutti in sommo pregio tenute. Fiorito
ne b lo stile, pura la lingua, forti gli argomenti. Il suo dire e ripieno
di armonia; ed il suo periodo ba un maestoso ondeggiamento, maniera
tutta sua propria, la quale ognuno che ha voluto imitare, e trabocc&to
nel turgido e nel falso. Non puo per6 negarsi, che non vi si rawisi
certa specie d' ammanieramento, e che non sia soverchiamente lussnreg-
giante per copia d* immagini, per pompa di figure, e di vive deseri-
zioni(l)».
*
* *
Abbiamo anche notizie di un' altra relazione amichevole
contratta dal Vico con il P. Michelangelo da Reggio, Let-
tore Cappuccino, il quale predicd nel Duomo di Napoli la
Quaresima dei 1729. Questo Francescano che — secondo
1* attestazione dei biobibliografo Cappuccino P. Bernardo da
Bologna, suo contemporaneo (2), e dell’ editore delle Opere
dei Vico (3) — fu un eloquentissimo Oratore dei suoi tempi,
raccolse a Napoli applausi universali e si vide circondato
della stima di molti letterati della CittA.
Giambattista Vico gli si avvicinb piu degli altri, lo ri-
cevette in sua casa, lo mise a parte dei suoi dolori c delle
sue infermitb. E per mostrargli la sua amorevolezza ebbe
cura di raccogliere in un volumetto in-4°, pubblicato dal
(1) Biografia degli nomini illustri dei Regno di Napoli, compilata da diversi
letterati Nazionali, Napoli 1816. — Sono molti fascicoli in-4°, nei quali non si
segne la serie delle pagi ne.
(2) Bibliotheca Scriptorum Capuccinorum retexta et extensa a Fr. Bernardo a
Bononia. Veuezia, presso Sebastiano Coleti, 1747 pag. 194. «P. Michaelangelus
Regiensis — Provinciae Lombardiae in alumnum, deinde in Lectorem et tan¬
dem in Moderatorem datus; populis Italiae illustrioribus in Conoionatorem
missus, imo aemulatione expetitus; demum a Sum. Pont. Benedicto XIV fe¬
lio i ter regnante in concionatorem S. Palatii assumptus, et plaudentissime ac¬
ceptus. Interim vero tanti viri monumenta haec aliqua sunt, quae Rempu-
blioam litterariam ornant et instruunt: 1. Due Orazioni delle nella Sala della
Sereni ss i ma Repubblica di Lucca in due volte, che ivi predicd la Quaresima, Lucca,
presso Ciuffetti, 1725-1787 in-4°. — 2. Panegirico dei Santissimo Anello rposalixio
della B. V. conservato in Perugia, predicando ivi la Quaresima, Perugia, presso
Costantino, 1728 in-4°. — 8. Panegirico in lode dei glorioso S. Oennaro, predi¬
cando nella Cattedrale di Napoli, Napoli, presso Francesco Ricciardo, 1729 in-4".
— 4. Panegirico di S. Vigilio detto in Livomo nella Quaresima, ivi 1782. — 5. Pa-
negirico di S. Anselmo Vescovo predicando nella Cattedrale di Mantova, Ivi, in-4 9
1788. — 6. Panegirico dei Volto Santo di Lucca detto nel Duomo la secondo volta
che ivi predicd, Luoca, presso Franoesoo Maresoandolo, 1787, in-4°».
(8) Villarosa, Opuscoli di O. B. Vico, II, 284,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTBTA VIOO E LE 8UE RELAZIONI OOI FRAN0E80ANI. 289
Mosca, molte poesie scritte dagli amici in lode dell’ Ora¬
tore (1). La raccolta era offerta dal Vico con una pomposis-
sima Dedica:
Al P. Michelangelo da Reggio di Modena
Per tutte e tre le parti
Che tutte e tre sono 1* uomo
£ per le quali compiute
Fla vera eloquenza
La sapienza che paria
Mente rischiarata da eterne altissime veriti
Cuor acceso di magnanime sublimi virtu
Lingua adorna di pura e ben coit* favella
Sacro Oratore
Delia Religion Cappuccina
In qnesta eti nostra Chiarissimo
Perchi il suo famoso Quaresimale
In pi(i nobili e piii grandi CittA d’Italia
Con abbondevolissimo frutto della Cattolica
Chiesa
Ascoltato
Egli nel Duomo di Napoli
Quest’ Anno Mille Settecento Ventinove
A numerosissima udienza
£ con somma laude dei dotti
Che vi hanno scorto
Profonda soda dottrina
Ben regolato divin ingegno
£ grande dissimulazion di grande arte
£ con alta maraviglia dal valgo
Trattenuto
Da rariti e noviti di popolaresca fkcondia
£ con profitto universale di tutti
Ha recitato
Di questi da alquanti gentili spiriti
In onor di lui scritti Componimenti
Aociocchfc il tempo non gli disperda
Avendo come di varii
Fiori in Parnaso colti
Fatto un rinfuso vago fascetto
Giambattista Vico
Divotamente consacra(2).
Id mezzo agli altri componimenti s’ incontrano poi due so-
netti dello stesso Vico, i quali in veritA sono tra i meno cat-
tivi ch’ egli abbia scritti. Non si stancherA il lettore se anche
(1) Componimenti in lode dei P. Michelangelo da Reggio di Lombardia cap -
pectino predicatore nel Duomo di Nevpoli nella Quareeima dell' anno MDCCXXIX.
Napoli, Moeca, (s. a.).
(2) Questa dedica 6 ristampata dal Villarosa, Opuec. II, p. 284-86 e si trova
anche nelTedizione delle Opere dei Vico dei 1884 in 2 volumi, Napoli. Tip. della
Sibilla. Ma non e riprodotta n£ dal Ferrari, ne dagli altri editori posteriori.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
240 GIAMBATTI8TA VIOO B LB SUB BELAZIONI OOI PRAN0B8CAMT.
questi riportiamo per intero. Poich& noi intendiamo racco-
glieri tutti i documenti che rivelino le relazioni dei filosofo
con i nostri frati affinch^ potessero servire alia storia della
letteratura francescana in Italia. — Ecco dunque i sonetti:
I.
Alma mia, che perdestd il bel candore,
Sol intenta dei corpo a i sensi frali,
Deh ti raccogli, e vedi i veri mali,
De i qnal ti ha colmo il tno fallace errore.
Ma di mirar te stessa hai sempre orrore,
£ de' vani desir fuggi su P ali;
Deh t’ ergi con le pure aure immortali,
Ch& al Ciel t’ ispira il gran Sacr’ Oratore.
Vedi, che immota nel vil fango giaci,
Perch6 i caduchi beni agogni, e brami:
Ma ecco chi coi vigor ti spinge al volo.
Scuoti quei lacci tristi, e sl tenaci
E T indurito cor fa che sol ami
#
Quel vero ben, oh’ei mostra unico, e solo.
Angel di Dio, che fai le vaneggianti
Gi& poetiche fole, istorie vere:
Giove tonante, ch' empie forze altere
Atterri in fulminar d’ alme giganti.
Deucalion divino, o quali, o quanti,
£ Orfeo disceso a noi da P alte spere,
£ duri sassi, e stolte immani fere
In uomini trasformi onesti, e santi!
Tu co’ tuoi pesi libri il nostro cuore
E quali tu ne dai sentiam gli affetti
Pel vero Ben, cui sordo b ’1 nostro frale.
Dando alio spirto etereo senso, i petti
Ne 'nfiammi di celeste, e divo amore.
Ov’ eloquenzia mai tant’alto sale(l)!
Volesse il cielo che il P. Michelangelo da Reggio fosse
stato realmente cosl grande come ce lo farebbero supporre
tutti questi elogi dei Vico! Ma da un lato noi sappiamo
quanto facilmente lodava gli amici il povero filosofo e come
(1) Questi due sonetti sou ristampati dal Villarosa Oputc., m, p. 11-12;
ma il primo di essi ohe nell’ edizione dei Villarosa oominoia oosi oome noi
Pabbiam riferito: Alma mia , che perdeeti il bel candore, nella raooolta dei 1729
cominciava: Alma mia, tutla al di fuore. NelPedizione dei Ferrari, VI, 416, e in
quelle successive, oome p. e. in quella dei Pomodoro dei 1860, v’ b un terso
sonetto dato come in lode dei P. Michelangelo da Reggio: ma esso non si
trova nella raooolta indioata, e nella edizione dei Villarosa: Opuec., III p. 58,
reoa per titolo solo: In lode di un sacro Oratore e oominoia; Ammiraro gid un
lempo A lene e Roma.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
eiAMBATTISTA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FBANCE8CANI. 241
volentieri venivan fuori dalla sua penna gli aggettivi super¬
lativi. Se non conoscessimo la sua anima, saremmo tentati
alie volte a crederlo un cortigiano e un adulatore niente
diverso da quegli infiniti ohe pullulavano in quel secolo.
Dall’altro lato, dei P. Miehelangelo noi non sappiamo se
pubblicd qualche altra cosa oltre i pochi discorsi indicati
dal P. Bernardo da Bologna, e quelli stessi qui a Napoli
non abbiamo potuto averli fra mani; e per6 a noi non vien
dato giudicarlo dal punto di vista dell’ arte. II suo nome
non esiste nella storia della Sacra Eloquenza. Dobbiamo cre¬
dere a tutto quello che il Vico scrive di lui? Io non lo so.
Ma quel che suppongo di certo 6 che dovette essere un
po’soverchiamente attaccato alia gloria e agii elogi este-
riori. Perch£, come si rileva da una sua lettera che qui ap¬
presso riportiamo, forse fu egli medesimo che chiese al Vico
la Raccolta delle sue Iodi, e ne lo ringraziava poi come di
un favore; ed egli medesimo aspettava con ansia un’altra
Raccolta promessagli da un certo Canio de Iosa, c gli dispia-
ceva di essere stato ingannato e di averla attesa inutil-
mente a Roma e a Livomo(l).
Illustr. Sig. Sig. Pad. Colendiss.
Rispondo (2) alia gentilissima, e a me carissima lettera di cui V. S.
Illustrissima con si bel cuore mi ha favorito, essendomi stato un bel
conforto, giunto appena in Patria, trovar grazie cosi distinte, per le
quali sempre piu obbligato me le protesto. Mi sono molto bene aweduto
ch’Ella cogli Amici, e Padroni tutti hanno pregato per me, perchfe ho
avuto un viaggio felicissimo a riserba di una stanchezza incomparabile
da si lungo viaggio. A IS Giugno giunsi in Modena dove fui a riverire
il Sig. Marchese Orsi, e '1 Sig. Muratori, i quali unitamente le rendono
i piu cordiali saluti, avendo gradito questo atto al pifi alto segno, e si
i fatta lunga e degna rammentazione delle sue rare virtft, e dei suo
alto merito, e delle finezze meco praticate. Lodo senza fine di sentire
il buon esito dei di lei Scorbuto, e della felicissima cura che si fa al
gentilissimo, e amabilis. P. D. Roberto Sostegni, a cui (come presso de-
gli altri amici a lei ben noti) 6 pregata di portare i miei piu ossequiosi
e candidi rispetti. Il Signore prosperi V. S. Illustrissima, e tutta la sua
carissima famiglia, e mi rallegro, che la Sig. D. Luisa sia andata a go-
dere della buon’ aria; ma vi vada aneor Elia secondo mi promise, e
mi riverisca tutti di sua Casa dal primo ali' ultimo, perch6 tutti e sin-
goli porto nel cuore. Sentirb con particolar piacimento continue nuove
di lei, e dei libro suo che si dee stampare in Venezia che esito abbia
avuto. La famosa Raccolta dei Sig. Canio de Iosa di Potenza stampata
dal Muzi (secondo che egli bugiardaraente asseriva) per ora non si 4
aneor veduta, e ne dovea trovare a centinaia le copie e in Roma, e in
Livorno: oh quante bugie mi ha vendute cotesto buon Signore! tante
(1) Nota 14* alie Lettere dei Vico, Edis. 1884. (2) Opere, VI, 160.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
242 GIAMBATTISTA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANOESOAKI.
che vi vuol mettere la carestia; gli far6 perA tra non molto penetrare
i miei sen timenti di amorevol doglianza, perchA si sia preso scherzo di
me, credendomi o si credulo, o si semplice che non avessi divi sato da
principio il suo doppio procedere: buon per noi, che ho trovato in V. S.
Illustr. il rovescio della medaglia, come dir si suole, e mi ha favorito con
gentilezza e sinceritA da suo pari. Accludo la presente al M. R. P. Q-uar-
diano de’ Cappuccini, per mezzo di cui perverrA alie di lei mani; e per
non abusarmi della sua sofferenza, le rinnovo il mio rispetto e la mia
servitii, protestandomi senza fine
Di V. S. Illustr.
Umil. Dev. ed Obbl. servito re
Fr. Michelang. da Reggio Lettor Cappuc.
Una frase di questa lettera ci rievoca nella mente la
gentile e soave figura di D. Luisa Vico, flglia primogenita
dei nostro fllosofo. Dotata di nobile ingegno, scriveva buoni
versi, meglio ancora cantava, e con le sue tenerezze e di-
ligenze muliebri compensava nella famiglia di Giambattista
la sciatteria e 1’ incapaci tk materna (1).
Nella Quaresima dei 1729, quando il P. Michelangelo
venne a predicare nel Duorao di Napoli, ella era giA sposa
ed aveva un figlio, forse 1’ unico figlio, graveinente amma-
lato. Il Cappuccino, entrato in casa dei Vico, vide spesso
le lagrime di lei ed us6 tutte le buone parole per consolarla.
Luisa volle mostrare Ia sua gratitudine, e per la raccolta
promossa dal padre scrisse anche ella un sonetto, il quale
— come nota giustamente il Gentile — « ha un accento per¬
sonale ed accorato, quale ben di rado & dato sentire in
questo genere di versi di occasione vuoti e freddi(2)>.
Ben foste Voi, qual nuovo Angelo eletto
Dal Motor primo, ed in terreno ammanto
Mandato a noi, perchA ’1 suo eterno, e santo
Nome pur s’ oda risonar perfetto.
E qual caldo disio m 1 inflamma il petto
Di tesser rime al vostro inclito vanto!
Se non ch’ io temo, che '1 mio fioco canto
Scemi la Ioda di si chiaro obbietto.
E ben piu, perchA acerba ingorda Morte
Sta per rapirmi omai con fredda mano
Delie viscere mie la miglior parte.
Ma poichA Voi con tanto ingegno, ed arte
Dolce mostrate ogni as pro affanno umano,
Forza A, ch’ io nel gran duol mi riconforte.
fl) Cf. Autobiografia dei Vico: Aggiunte dei Marohese dei Villarosa, IV.
Giovanni Gentile, Il figlio di O. B. Viro e gl’inizii dell’ineegnamento di Letlera-
tura ftaliana nella R. Univertild di Xapoli, noli' Arr.h. Storiixt jter le Provinde
Napoletane. Voi. XXIX, 1904, pag. 715-716. — P. Gherardo De Angelis, Rime
$celte, Firenze 1790. (2) Giovanni Gentile, L. c. p. 719.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTESTA VTOO B LB SUB RBLAZIONI COI FRANOB8CANI. 243
Nel mese di giugno o luglio, quando il P. Michelangelo
rispondeva da Modena alia lettera dei Vico, il bambino di
Luisa doveva esser giA morto. ChissA se la corrispondenza
epistolare della famiglia Vico coi Cappuccino continub an¬
cora. Ma che questi fosse ricordato dal filosofo anche piu
tardi lo ricaviamo da una lettera scritta dal Vico al Mura-
tori il 5 giugno 1730 e pubblicata la prima volta dal La-
banca(l). « Desidero sapere — dice Y ultimo periodo — della
salute dei P. Michele da Reggio, per lo quale innanzi aveva
io pure mandati i miei saluti costi a V. S. Illma, come ad esso
Sig. Marchese: come ora aggiungo quelli al P. Predicatore *.
La medesima lettera dei P. Michelangelo riferita piu sopra
ci lascia comprendere che G. B. Vico si trovasse in rapporti
amichevoli con gli stessi francescani dei conventi di Napoli. N&
con soli cappuccini, ma con tutte le diverse famiglie dei nostro
Ordine. Conserviamo infatti una risposta dei gesuita P. Vitry
dalla quale apparisce che il Vico aveva chiesto qualche cosa
per un Religioso, non identificato, dei Minori Conventuali (2).
Je suis bien f&ch6, Monsieur, de n’ayoir pas re ussi dans la pro¬
miore affaire, que vous m’avez fait 1’honneur de me recommander en
fayeur de ce bon Religieux Conventuel, qui me parait avoir de 1’esprit et
du merite. Mais il a eu un grand nombre de concurrens qui ont 6te plus
heureux. Je vous prie, Monsieur, d’6tre persuade que j’ai fait de mon cdte
tout ce qui m’a 6te possible pour le servir k votre consid6ration etc.
An Coll&ge Romain le 5 de l’ann£e 1726.
Notiamo inflne che il Vico interveniva di buon grado
anche alie loro accademie private, oltre quelle degli Infuriati
di S. Lorenzo. Per una adunanza poetica tenuta nella Chiesa
di 8. Maria la Nuova in onore dei Beato Giacomo della
Marea, fu composto dal Vico il seguente sonetto, dato poi alia
luce insieme agli altri componimenti ivi recitati, nel 1723 ^3).
Fu d’ eroico valor ben alto segno
Di color, che vestiro animo forte,
Ed incontraro aspri perigli, e morte,
Per qui fondar in terra inclito regno.
Di cui prese la Gloria i nomi, in pegno
Ad ogni gente di profana sorte,
Che sia chiusa dei Sol tra le due porte,
Gridargli in chiaro suon d’ arti d 1 ingegno.
Ma cadon le CittA, muoion gl’ Imperi,
E in terre incolte, e tra paesi guasti
Son lor nomi sepolti entro 1’ oblio.
Piu grand’Eroe co’spirti umili alteri
Tu regno eterno sopra te fondasti,
Godendo or lieto eterna gloria in Dio.
(1) Sui Popolo Romano, 1902. (2) Opere, VI, 6sg. (8) Open, VI, 890.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
244 GIAMBATTKTA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FRANCESCANI.
*
* *
Pii importante fra tutte le altre amicizie francescane
dei Vico 6 quella cli’ egli ebbe con il P. Carlo Lodoli, Minore
Osservante di Venezia, perch6 si connette intimamente con
le vicende della sua immortale opera la Scienza Nuova (l).
A tal riguardo 1’ unica fonte cui possiamo attingere 6 V Au¬
tobiografia dei filosofo: ci par quindi giusto metter sotto
P occhio dei lettori tutto quello che il Vico stesso ne riferisce.
« Dopo tre anni, — egli scrive (2) — che si eran dati fuori per le
stampe di Napoli: Principii della .scienza nuova d' intomo alia cornu ne
natura delle nazioni, il Vico riseppe. che nella posta, la qual non solea
frequentare, erano lettere a lui indirette. Di queste una fu dei P. Carlo
Lodoli de’ Minori Osservanti, teologo della serenissima repubblica di
Venezia, che gli avea scritto in data de’ 15 gennaio 1728, la qual si era
nella posta trattenuta presso a sette ordinarii. Con tal lettera egli lo
invitava alia ristampa di cotal libro in Venezia nel seguente tenore:
« Qui in Venezia con indicibil applauso corre per le mani de’ valen-
tuomini il’ di lei profondissimo libro dei Principii di una .scienza nuova
(V intomo alia comune natura delle nazioni, e piu che ’1 van leggendo,
piu entrano in ammirazione e stima della vostra mente, che l’ha com¬
posto. Con le Iodi e coi discorso andandosi sempre piu diffondendo la
fama, viene piii ricercato; e non trovandosene per la citta se ne fa venire
da Napoli qualche esemplare: ma riuscendo ci6 troppo incomodo per
la lontananza, sono entrati in deliberazione alcuni di farla rist&mpare
in Venezia: concorrendo aneor io con tal parere, mi & parso proprio di
(1) « Francesoo Carlo de’ Conti Lodoli, Veneziano. fu Religioso Franceseano
degli Osservanti, e versato nelle lingue dotte, nelle Scienze Sublimi, nelle belle
arti, e specialmente nell’ Architettura, ed ebbe partioolar amistA con tutti i
Letterati Veneti dei suo tempo, come coi Facciolati, coi Morgagni, coi Pon-
tedera, con i due Valisnieri, con 1’ abate Cesarotti, e tra gli stranieri ebbe
commercio Letterario con Montesquieu e coi nostro Vico. Negli Apologhi va-
leva quanto i Greci piu savi, e nelle conversazioni de’ Grandi e degli studiosi
prendeva il primo luogo co’ suoi sali attici. Mori in Padova alii 27 di ottobre
1761 di anni 71 ». Note all’ Autobiografia dei Vico, Opere. 1864. Vol. I. Per altre
notizie intomo al P. Lodoli: — P. CalogerA, Raccolla di Oputcoli, tom. 1°.
— Cinelli, Biblioteca volante, vol. 1°, Prefazione — Maffei, Epistola XXI al
P. de Rubei», Anfiteatri lib. I", Antichi/d Franresi. — Memorie letlerarie dei Val-
vatense Tom. III, art. 26. p. VI. — Mureto, Opere, Venezia 5 vol. in-8, Tom. II.
— Luigi Granata, Rettorir.a Eccles. Verona 1782. — Vite degli Architetti della
Temanza, Venezia 1778, pag. 87.
Due sue Opere postume furono pubblicate dall’ Ambasciatore di Venezia
Andrea Memmo: 1“ Elementi di Architettura Lodoliana, ostia Arte di fabbrirare
con soliditd teientifira, e con eleyanza non capricciosa. Roma, 1786 in-4°. — 2* Afto-
loghi immaginati e sol eslemporaneamente in voce esjiotHi agli Amici suoi dal fu
Fr. Carlo de' Conti Lodoli, Bassano 1787, in 8° gr., pp. 01. — Lo stesso Memmo
pubblic6 anche: Riflettioni topra alruni equivoci senti intomo alV Architettura
in difeta dei P. Lodoli, Padova 1788. — Si dice che, appena morto il Lodoli, gli
lanciassero addosso molte satire. L’ ab. Maiatti Cassinese, suo es ti mato re, scrisse:
Lodolius moritur; laceratur fama supersrtes:
Scinditur a parvulis mortuus ipse Leo.
2) Autobiografia, 1. o. IV, 402 sgg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTI8TA VIOO E LE SUE RELAZIONI COI FRANOESCANI. 245
prenderne innanzi lingua da V. S. che n’6 1’autore, prima per sapere,
se questo le fosse a grado, poi per vedere ancora, se avesse alcuna cosa
da aggiungere, o da mutare, e se compiacer si volesse benignamente
coimunicarmelo *.
< Awalorb il Padre cotal sua richiesta con altra acchiusa alia sua
dei signor abate Antonio Conti, nobile veneto, gran metafisico e mate-
raatico,... e per gli viaggi letterarii salito in alta stima di letteratura appo
il Newton, il Leibnizio ed altri primi dotti della nostra etA,.. in data
de'3 gennaio 1728 cosi gli scrisse:
« Non poteva V T . S. ritrovar un corrispondente piCi versato in ogni
genere di studii, di quel che sia il reverendissimo P. Lodoli, che l’offre
di far stampare il libro di una ficienza nuova. Sono io stato uno dei
primi a gustarlo, e a farlo gustare dagli amici miei: ma bisogna ren-
derlo piu universale con la stampa... V. S. 6 in terapo di aggiungervi
tutto quello che stima piu a proposito, sia per accrescere 1’ erudizione e
la dottrina, sia per isviluppare certe idee compendiosamente accennate ».
«L’ altra lettera, che giaceva pure alia posta, era dei signor conte
Giovanni Artico di Portia, signore per isplendor di sangue e per lustro
di letteratura chiarissimo, che da’ 14 dicembre 1728 cosl gli avea scritto:
« Mi assicura il P. Lodoli, che coi signor Abate Conti riverisce V. S.,
e T uno e 1’ altro 1’ accertano della stima ben grande che fanno della
di lei virtu, che ritroverA chi stampi la di lei ammirabile opera dei
Principi della Scienza nuova.... *.
«A' gentili inviti ed autorevoli conforti di tali e tanti uornini si vide
obbligato di acconsentire a cotal ristampa, e di scrivervi le annotazioni
ed aggiunte; e dentro il tempo stesso che giungessero in Venezia le
prime risposte dei Vico, perchA per la cagion sopra detta avevano di
troppo tardato, il signor abate Conti,... l’onord di quesfaltra lettera in
data de’10 marzo 1728.
«Scrissi due raesi fa una lettera a V. S., che le sarA capitata, unita
con 1’altra dei reverendissimo P. Lodoli. Non avendo veduto alcuna ri-
sposta, ardisco d’ incomodarla di nuovo, premendomi solamente, che V.
8. sappia, quanto io Tammiro e desidero profittare de’lumi, ch’ella ab-
bondantemente sparge ne’ Principii di una scienza nuova. Appena ritor-
nato di Francia io ne lessi il libro con sommo piacere.... Alcuni vogliono
intraprenderne la ristampa, ed imprimerlo in carattere piu comodo, ed
in forma piu acconcia. 11 P. Lodoli aveva questo disegno, e mi disse
di aveme a V. S. scritto, per supplicarla ad aggiugnervi altre disserta-
zioni sulla stessa materia, o illustrazioni de’ capitoli dei libro stesso. 11
signor conte di Portia mand6 alio stesso P. Lodoli la vita, ch’ella di
se stesso compose, e contiene varie erudizioni spettanti al progresso
dei suo sistema istorico e critico....».
Quindi il Vico tanto piu si senti stimolato a scriver
delle note e commenti a quest’ opera.
Il conte Artico di Portia aveva chiesto dal Vico stesso
quella breve autobiografia per una sua Collezione, nella
quale tutti i letterati d’Italia avrebbero dovuto scrivere la
propria. Quando Artico volle aggiungere questa vita « per
saggio» al suo Pvogetto ai Signori d* Italia, nel quale
proponeva il piano della sua Collezione:
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
246 GIAMBATTI8TA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FBANOEBOAKI.
«D Vico oltre di essersene protestato da Roma per una via dei signor
abate Giuseppe Luigi Esperti, se ne protestb altresl da Venezia per
altra di esso P. Lodoli, il quale aveva saputo da esso signor conte, che
vi promoveva la stampa, e dei di lui progetto, e della vita di esso Vico:
come il P. CalogerA, che l’ha stampata nel primo tomo della sua Rac-
colta deyli opuscoli eruditi, 1’ ha pubblicata al mondo in una lettera al
signor Valisnieri, che vi tien luogo di prefazione: il quale quanto ha
favorito in ci6 il Vico, tanto gli ha fatto dispiacere lo stampa tore, il
quale con tanti errori anco ne’ luoghi sostanziali ne ha strapazzato la
stampa. Or nel fine dei catalogo delle opere dei Vico, che va in piedi
di essa vita, si 6 con le s tam pe pubblicato: Principii di una scienza
nuova <T intomo alia natura deUe nazioni, che ni ristampano con le anno -
tazioni dell’ autore in Venezia *.
A questo punto il Vico discorre sull’affare degli Acta
Eruditorum Lipsiensia (1), e quindi ripiglia:
« Or per ritornare onde uscl tal ragionamento, dovendo il Vico ri~
spondere a’signori giornalisti Lipsiani, perche neUa risposta bisognava
far menzione della ristampa che si proponeva di tal suo libro in Vene¬
zia, ne scrisse al P. Lodoli per averne il permesso, come in fatti lo ri-
portb nella sua risposta uscita dalle stampe dei Mosca in 12° intitolata
Notae in Acta Lipsiensia, di nuovo con le stampe si pubblicb, che i
Principii della scienza Nuova con le annotazioni di esso autore erano
ristampati in Venezia (2).
«E quivi gli stampatori veneziani sotto maschera di letterati per
lo Gessari, e Mosca, 1’ uno libraio, l’altro stampatore napoletani, gli
avevano fatto richiedere di tutte 1’ opere sue stampate ed inedite de-
scritte in cotal catalogo, di che volevano adornare i lor musei, conPessi
dicevano, ma in fatti per istamparle in un sol corpo, con la speranza,
che la Scienza Nuova avrebbe dato facile smaltimento a tutto il corpo;
a’quali per far loro vedere, che gli conosceva, quali essi erano, fece in¬
tendere, che di tutte le deboli opere dei suo affaticato ingegno, avrebbe
voluto, che solo fosse restata al mondo la Scienza Nuova, e di essa po-
tevano sapere, che si ristampava in Venezia. Anzi per una sua genero¬
si tA volendo assicurare anche dopo la sua morte lo stampatore di cotal
ristampa, offeri al P. Lodoli un suo manoscritto di presso a cinquecento
fogli, nel quale era andato cercando questi principii per via negativa, dal
quale se n’ avrebbe potuto di molto accrescere il libro stampato della
Scie?iza Nuova, che il dottissimo signor D. Giulio Torno per una sua
altezza d’animo, con cui guarda le cose dei Vico, voleva far qui « tum ,
pare con alquanti associati, ma lo stesso Vico preg6 a non farlo, avendo
di gia trovati questi principii per la via positiva.
(1; Vedi sopra p. 285-6.
(2) Viri Vindiciae ap. I. B. ed. C. A. De Rosa Marchion. Villarosae Nea¬
poli 1823, p. 219-260. Opere VI, 30, 21. Dice ivi 315, dei suo libro ohe « nuno
Venetiis praeclarissimi nobilitate, et doctrina viri C. I. Articus de Porcia, Reo.
Pa/. Carolu» Lo<loli, pro Serenissima Venetorum Repubiioa librorum Censor,
et Excell. Ab. A. Conti me sint diligentissime per litteras cohortati, ut ibi
luculentis litterariis formis, et Claudiana, sive regia charta eum librum cum
meis adnotationibus, commentariis ve reoudendum mandarem, uti re ipaa,
eorum cohortationibus auscultans mandavi». Continua ripetendo, quel che ha
soritto poi Autob., p. 405 sg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RELAZIONI 001 FRANOESOANI. 247
«Finalmente denfcro ii meae di ottobre dell’ anno 1729 pervenne in
Venezia ricapitato al P. Lodoli il compimento delle correzioni al libro
stampato, e dell’annotazioni, e commenti, che fanno un manoacritto di
presso a 300 fogli.
€ Or ritrovandosi pubblicato con le stampe ben due volte, cbe la
Scienza Nuova si ristampava con le aggiunte in Venezia, ed esaendo
coli, pervenuto il manoacritto, colui che facea la mercatanzia di cotal
ristampa usci a trattar coi Vico, come con uomo cbe dovesae necessaria-
mente farla ivi atampare. Per la qual coaa entrato il Vico in un punto
di propria atima, richiamd indietro tutto il auo, che avea coli, mandato:
la qual reatitnzione fu fatta finalmente dopo aei mesi, ch’era gih stam¬
pato pifi della meti, di queat’ opera.
Egli si accingeva allora a far ristarapare la Scienza
Nuova in Napoli, con aggiunte e annotazioni, e cambia-
menti.
«Di tutto ci6.... avea stampato una novella letteraria, che andava
avanti a questi libri, dove intiere e fil filo ai rapportavano le lettere dei
P. Lodoli, e aue d’intorno a cotal affare, con le rifiesaioni che vi con-
venivano. Ma dopo eaaerai stampato pi& della meti di detta opera, av-
Tenne un iatto che fu 1’ultima dipendenza di tal negoziato, per lo
quale stimh cotal novella non convenire ni a lui ni ali’opera, per cui
la sopprease »»
Cosl terminano i rapporti dei fllosofo con il Francescano
veneto, n6 di questo si fa piCi menzionc nel resto dell’ Au-
tobiografia. La quale nelle ultime pagino si va rivestendo
di una malinconia sempre crescente e rivela il segreto do¬
lore dei povero Vico,'coipito anche da quest'ultima avver-
sitA. «La disgrazia mi perseguiterh, fin dopo la morte » di-
ceva un giorno ad un intimo amico (1). Era malato ed era
povero. Per dare alie stampe la prima Scienza Nuova aveva
dovuto vendere un anello «ov’ era un diamante di cinque
grani di purissima aequa (2)». Pensi quindi il lettore in
quale angoscioso imbarazzo dovette metterlo lo stampatore
di Venezia e a quali piCi grandi sacriflzii dovette sottoporsi
ii Vico per dare al pubblico, a sue spese, la promessa se-
conda edizione della Scienza Nuova . Quali furono le anghe-
rie che egli ebbe da Venezia? quali le sordide pretenzioni
dello stampatore? Come si svolse tutto il resto dell’affare
da costnngere Tautore a richiamare indietro tutti i suoi
manoscritti ed a sopprimere piCi tardi una novella lettera¬
ria, che aveva premessa alia ristampa della Scienza Nuova ,
e nella quale «intiere c fil filo si rapportavano le lettere
(1) Autobiografia 1. c. Aggiunte dei Villarosa, pag. 420.
(2) Autobiografia 1. c. Aggiunte dei Villarosa, pag. 418.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
248 GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRAN0E80ANI.
dei P. Lodoli e sue * ? Non essendovi altre fonti, non sap-
piamo di chi fosse la responsabilit&, se dei soli librai di Vo-
nezia, ovvero anche dei Conti, dell’ Artico e dei P. Lodoli.
In ogni caso non si potrk togliere al P. Lodoli il merito di
aver contribuito molto da vicino alia composizione e stampa
deila seconda Scienza Nuova. Forse se egli non si fosse
messo innanzi per la edizione di Venezia, andata a vuoto, e
non avesse insieme agli amici insistito presso il Vico per
avere annotazioni ed aggiunte, questi non avrebbe avuta la
spinta a scriverle, « a rifonderle neir opera con un’ altra
condotta, la quale 6 forse la propria, che doveva ella avere,
e che senza necessit& non avrebbe altrimenti pensato * e
a dar fuori la seconda Scienza Nuova quale noi presen-
temente Tabbiamo.
Per la conoscenza dei pensiero vichiano 6 stato senza
dubbio un gran danno la perdita dei due manoscritti relativi
alia Scienza Nuova mandati al P. Lodoli e da questo re-
stituiti al tilosofo, quando si troncarono le trattative deila
ristampa. Come dall' altro lato deploriamo assai la distru-
zione di tutte le carte possedute dal Lodoli e perite per
P indiscreto modo avuto dal governo veneziano
Francesco Daniele che nel 1767 aveva pubblicate le
Latinae Orationez di G. B. Vico, nel 1804 faceva ancora
ricerca di scritti e di lettere di lui, domandandone ad amici
a Roma e altrove (1'. Avendo conosciute le relazioni dei
fllosofo con il Lodoli, scrisse ali’erudito bibliotecario vene¬
ziano Iacopo Morelli. Ma questi gli rispondeva da Venezia
P 11 febbraio 1804:
< Ho f&tto ricerche per le Lettere dei Vico richieste, e nulla ho
trovato... Per quelle al Lodoli non vi sono ricerche da fare, essendo
perite le casse di lui in uno dei pubblici Archivii, dove erano state
trasportate dopo la morte di lui, perch& vi si trovavano scritture di af&ri
di Stato mescolate, e si fece un asporto (sic) totale senza discrezione (2)».
Pochi anni dopo il Marchese di Villarosa iniziava ulte¬
riori ricerche intorno agli scritti dei Vico (8), e Iacopo Mo¬
relli rispose anche a lui da Venezia il 28 Agosto 1813.
« Le carte dei Padre. Lodoli dopo la di lui morte forono trasportate
per ordine dei governo nell’ Arcbivio segreto deila Repubblica ed ivi
andarono a male per guasto di pioggia, come si rileva dalle memori e
intorno alia vita dei Lodoli premesse agli Elementi deWArchitettura Lo-
(1) Cf. Giovanni Gentile II figlio di Oiov. B. Vico eoo., in Arch. Storico
per U Prov. Napoletane Vol. XXX, 1906, p. 84, in nota.
(2) Carteggio di Franceeco Daniele, Vol. 111, o. 906.
(8) Cf. Orooe, Bibliografia, p. 87.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
6IAMBATTXSTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI OOI FBANOBSOANI. 249
dotiana, dal Cav. Andrea Memmo compilati e dati a stampa in Roma
nel 1787. Presso li suoi frati non erano restati li di lui manoscritti, ed
10 che desidera va di vederli, per esperienza 1’ ho conosciuto (1) ».
E nemmeno tra gli scritti dei Vico, per quanto minute
sieno state le ricerche, fu rinvenuta qualche lettera dei Lo-
doli, o qualche altro documento che ne indicasse. Solo una
lettera di Giovanni Artico conte di Porcia, oltre quella ri-
portata dal Vico ne\\’Autobiografia, ha relazione con il
Francescano di Venezia:
«II merito sommo di V. S. Illustr. piu che i miei buoni uffizii ha
contribuito a conciliare a lei l*amicizia, e la stima dei P. Lodoli e dei
Signor Abate Conti. Questi due soggetti dottissimi si pregiano al pari
di me d’ essere entrati in possesso dei di lei amore, e si fanno - gloria
di promuovere la fama della di lei virtu, e il divulgamento delle di lei
produzioni di spirito, che tanto onorano la Filosofia Italiana. Fard in*
tanto sapere al P. Lodoli le difficolti addotte da cotesto Signor Resi¬
dente Veneziano intorno al ricapito delle di lei note ai Principii della
Nuova Scienza, e son certo, ch’egli si studieri la maniera di trovarvi
11 compenso, perch& giungano a noi sicure le note accennate ecc. (2)».
*
* *
Nelle ultime brevi notizie che abbiamo potuto racco-
gliere s' intravedono appena di lontano le figure di altri tre
francescani amici dei Vico. Il primo e il P. Giovan Criso-
stomo da Bologna, chiarissimo predicator Cappuccino (f 1735) (3),
che tenue il pulpito dei Duomo di Napoli nella Quaresima
dei 1713. A lui il nostro filosofo diresse un elegante epi¬
gramma latino:
Mens facta ad verum, cui plenum pectus honesti,
Puris in verbis et grave pondus inest:
Cui vultu et cultu constat rigidissima virtus,
Cor certe eloquitur, vel tibi lingua sapit(4).
Ma oltre questi quattro versi non sappiamo piu nulla.
♦
* *
Anche per il P. Luigi Lucia, Minore Osservante della
Provincia di Principato, non ci rimane dei suoi rapporti coi
Vico che il solo scambio di due sonetti. Il P. Lucia canta va:
(1) Lettere al Villaroea, pag. 869. (2) G. B. Vioo, Opere , VI, 160.
(8) La Bibliotheca Cappuc., dei P. Bemardo da Bologba, p. 144, ne enumera
le segg. opere: 1. Panegirico di S. Emidio Protetlore della cittd di Aecoli, predi-
cando ivi nella Cattedrale. In*4°, Ascoli 1721, — 2. Panegirico in lode di S. RoeaUa
Vergine Palermitana, recitato in Palernio nel cor eo Quareeimale, Palermo, presso
Vinoenzo Tosoano. 1724, in-4°. — 8. Panegirico in onore di S. Filippo Neri,
rtdLato in Palermo nel corto Quareeimale. In-4° ivi, 1724, presso il med. Toscano.
(4) Vico, Opere, VI, 847.
Archivum Franciecanum Historicum. — An. III. 16
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
250 GIAMBATTI8TA VIOO B LK SUB RBLAZIONI OOI FBAN0B90ANI.
AW eruditissimo Signor D. Giambattista Vico; Uomo de? primi,
che in ogni noda dottrina vania V EtA nostra, ed Italia (1).
Sonetto.
Qual per cosa immortal d’inclito vanto,
Quand’io ti vidi, e intesi, ebbi stupore;
E vfilto a Italia, dissi: Acqueta il pianto
Che sui tuo versi ognor spento valore.
Egli il buon stil smarrito e ’1 divin canto,
Ch’ i Latini temuti, a zel d’ onore,
Sui Tebro richiamaro, &lzer& tanto,
Che avanzin pure il lor prisco chiarore.
E gii ’1 chiuso di gloria erto sentiero
Ci apri; ed eccelso, a degne Opere Duce,
Ne lasci, a illustre esempio, orme divine.
Quindi riveston la primiera luce,
Liete le Muse, e di fulgore altero
Ne splendon pur le sacre, alme colline (2).
Sonetto.
Spirto gentil, chiara mia gloria e vanto,
D* invide menti vil, freddo stupore;
Che di ci6 che io coltivo e innaffio e pianto,
Sullo spuntar aduggia ogni valore.
N6 virtii di erbe o di apollineo canto
Lor val punto a destar senso d 1 onore;
Che di se spargon morte ed oblio tanto
Per oscurar 1’ altrui lustro e chiarore.
E si smarrisca Terto aspro sentiero
De 1'opre eccelse, senza scorta e duce,
Chi stampar mai vi voglia orme divine.
Ma tu con tua benigna e chiara luce
Col& mi scorgi e splenderonne altero
Su le sacre di Pindo erme colline.
Quantunque non ne rimangano documenti, & perd da sup-
porre che questo poeta francescano non dovette aver coi
Vico un' amicizia fuggevole; e il trovar nelle sue Rime versi
(D Questa 6 la dedica ohe si trova in testa al Sonetto nella edizione delle
Rime dei P. Luigi Luoia, t. 11° pag. 5; ma non 6 riportata n6 dal Ferrari ne
dagli altri editori delle Opere dei Vico.
(2) Questo sonetto, come il seguente dei Vico son riprodotti sia nelle Rime
dei P. Luoia, che nelle Opere dei Vico edite dal Ferrari. Noi per i versi dei
Francescano abbiamo seguita T edizione delle Rime, per quelli dei Vioo ci ai&mo
attenuti alie Opere. Giacoh& o’6 parso trovare oosi per gli uni e gli altri mag-
gior correzione. Cf. Rime diverte dei Reverendissimo Padre Luigi Lucia da R.
Angiolo, Moestro itf Teologia, gid Ministro Provinciale, eletto Pro Patriarca di
Oerusalemme, e dichiarato Teo logo della Real Maestd dei nostro invittissimo Re
Carlo Borbone. Racc.olte, e date alia Luce da Oiuseppantonio Metari, Awocato na-
poletano, tomi due. In Napoli MDCCXLV. Nella stamperia Muxiana. Due grossi
volumi in-8° di oltre 600 pagine oiasouno. — Vico, Opere, VI, 447.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
GIAMBATTZ8TA VI00 B LB SUB RBLAZIONI 001 FBANCESOANL 251
diretti al P. Giacchi, a Matteo Egizio, al P. Gherardo degli
Angeli, alio Spagnuolo, tutti letterati amicissimi dei filosofo
e componenti il suo oircolo familiare, ci fa credere con fon-
damento che appartenesse anche lui al Circolo vichiano.
Dopo il 1741 lo troviamo anche coi Vico e con gli amici di
lui membro dell’ Aocademia Aletina(l). Fu pure Accademico
della Crusca stimato assai dal Redi e dal Filicaia e pubblic.6
nel 174f> due volumi di poesie forse non dei tutto spregevoli (2).
*
* *
Presso il letto dei moribondo filosofo appare 1’ ultima
figura francescana. Quel povero frate che prega commosso
e conforta con le pih soavi parole gli estremi momenti di
G. B. Vico* non 6 entrato ora la prima volta in casa sua. Il
filosofo 1’ amava da gran terapo; a lui aveva confidati i sc-
greti piu alti dei suo cuore, e lui riveriva come un* santo.
Ora sentendo a poco a poco venir meno le forze lo vuole
al suo fianco, perchfc gli chiuda gli occhi al mondo tristo, e
gli addormenti per sempre il cuore affaticato e stanco...
Cosl noi conosciamo il P. Antonio Maria da Palazzuolo,
che fu piu volte Provinciale dei Cappuccini di Napoli (3).
Santo e dotto religioso, strinse intima amicizia coi Vico ed
ebbe da lui in pegno di affetto riverentc molte delle ora-
zioni latine manoscritte che il filosofo aveva composte in
(1) Cf. Camillo Minieri-Riccio Cettno storico delle Accademie fiorite nella Ci/ta
di Napoli, Napoli 1874, alia lettera A.
(2) Il P. Luigi Lucia nacque in S. Angelo a Fasanella (Salerno) verso il
1674, di nobile antica e ragguardevolissima famiglia. Ancora, giovane, vesti
Pabito franoescano. Maudato a studiar nei Collegi di Toscana, studib a Fi-
renze la Teologia, 1’ Eloquenza, la Poesia ed ebbe il piacere di stringer ami¬
cizia coi Sedi e coi Filicaia, per mezzo dei quali fu ascritto alPAccademia
della Crusca. Per ragioni di salute passb a Lucca ove potette perfezionarsi in
Filosofia e in Matematica sotto il celebre Lettore franoescano P. Franccscan-
tonio Adami, che lo predilesse. Ivi studib anche musica e canto, riuscendovi
a maraviglia. E il famoso letterato lucchese Domenico Bartoli, ospite di quel
convento, gli fu pure guida negli studi dell’ eloquenza e della poesia. Ritor-
nato nel Napoletano insegnb e resse la sua Provincia, onorato da Duchi, Prin¬
cipi, Re. Rifiuto cinque volte P episcopato e diede la rinunzia anche alia di-
gnitA di Pro-Patriarca di Gerusalemme. Viveva ancora nel dicembre dei 1745,
quando furono stampati i suoi versi. Ma non seppe della pubblicazione se non
quando era giA tutto combinato da T. A. Rifa per la stampa. I cenni biogra-
fioi soritti dal Maori si trovano in fronte al I. Volume delle Rime. Cf. P. Ra-
phael a Paterno, De Alma Principatu» Provincia, Nap. Typ. Rinaldi-Sellitti,
1880, p. 105.
(8) Cf. P. Bonavenlura eia Sorrenlo, I Cappuccini della Provincia Monastica
di Napoli e Terra di Lavoro. Memorie Storiche, S. Agnello di Horrento. Tip.
Ali’ insegna di S. Francesco d’ Assisi, 1879. Pag. 16, 17, 118.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
varie occasioni. E fu appunto da questo codice, rinvenuto
tra i Manoscritti della Biblioteca Nazionale di Napoli, cbe
il Galasso pubblicava le Cinque Orazioni latine inedite (1).
Intorno alia vita dei P. A. da Palazzuolo non c’6 ri-
masta alcuna notizia importante. Ala le parole dei Villarosa
che ce lo presentano al capezzale dei Vico morente, valgono
a perpetuarne la memoria. Tutto il suo elogio 6 in questo
breve periodo (2): « Quindi da se eonoscendo (il Vico), che
ogni umano rimedio gli riusciva vano ed infruttuoso... da s&
ffe chiamarsi il P. Antonio Maria da Palazzuolo, dotto cap-
puccino e suo intimo amico, accio gli avesse prestati gli
ultimi amichevoli uffizii, assistendolo nel tremendo passaggio».
E con lui chiudiamo le nostre ricerche.
Napoli. P. Lodovico Ventura, 0. F. M.
( 1 ) Cinque Orazioni latine di Giov. Battieta Vico, pubblicate da un codice me.
della Biblioteca Nazionale per cura dei bibliotecario Antonio Galaeeo con un di-
ecoreo preliminare, Napoli, presso Domenico e Aut. Morano, 1869 (8° gr. pp.
CXXIII-72). Cf. B. Croce, Bibliografia Vicchiana, p. 9. Il codice pass6 alia Na¬
zionale dalla Libreria dei Cappuccini di S. Efrem Nuovo, ove lo troviamo re-
gistrato in un catalogo di Manoscritti dei 1750: « Orazioni per 1’ apertura dei
pubblioi studii nell’ UniversitA di Napoli; Manosoritto Originale di Giambat-
tista Vico». P. B. da Sorrento, 1. c. p. 54. — Cf. anche: Niccolb Sala, Vita
di G. B. Vico in Giomale Arcadico di Scieme, Letlere ed Arti, t. XLVUI, (ott.
nov. dio. 1890), pag. 89, 96.
(2) Aggiunte ali’ Autobiografia. Opere di G. B. Vico, Ed. Ferrari, IV, 422.
-—=>g»&0«
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY 0F MICHIGAN
DOCUMENTA
DOCUMENTA INEDITA
AD HISTORIAM FRATICELLORUM
SPECTANTIA
Iohanne XXII Pontifice, motus Spiritualium, illorum scilicet pri¬
maevae paupertatis minoriticae sectatorum, qui inde a Concilio II Lug¬
dunensi ( 1274 ) Ordinem Minorum assidue turbaverant, quievit. Ema¬
natis enim bullis Sancta Romana atque universalis Ecclesia ( 1 ), Avi-
nione 30 dec. 1317 , contra asseclas Angeli Clareni ( 2 ), et Gloriosam
Ecclesiam ( 3 ), Avinione 23 ian. 1318 , contra Henrici a Ceva socios e
Thuscia in Siciliam profugos, Spirituales omni legalis existentiae fun¬
damento et communione Ecclesiae privati sunt. Illi vero falso inducti
zelo non haesitarunt schismatici, imo sub nomine Fraticellorum, fieri
haeretici potius quam ad Ordinis unitatem redirent. Accedente paulo post
controversia theoretica de paupertate Christi et Apostolorum ( 1321 - 1331 ),
Fraticelli non tam contra decretales prioribus annis pontificatus Iohan-
nis XXII in Spirituales latas protestantur, quam, sequentes exemplum
Michaelistarum sive asseclarum Michaelis de Caesena, contra quatuor,
ut ipsi dicebant « haereticales » constitutiones Ad Conditorem cano¬
num ( 4 ), 8 dec. 1322 , Cum inter nonnullos ( 5 ), 12 nov. 1323 , Quia
quorumdam ( 6 ), 10 nov. 1324 , Quia vir reprobus Fr. Michael de Cae¬
sena ( 7 ), 16 nov. 1329 , ab eodem Iohanne XXII datas.
(1) Eubel, Bullarium Franciscanum V, Romae 1898, n. 397 p. 134. Citatur BF.
(3) Angelum Clarenum et eius asseclas in bulla Sancta Romana sub nomine Fra-
ticellorum, quod nomen tunc primum in documento pontificio occurrit, designari,
proinde proprie antiquos Spirituales originem huic sectae dedisse, quamvis non omnes
posteriores Fraticelli ab ipsis descendant, invicte contra Hiquey et Waddingum de¬
monstravit Ehrle in Archiv f. L. u. K. G. (ALK ( 7 ) IV, 64-180, quae sententia per recentes
antiquorum textuum editiones in dies confirmatur et hodie ab omnibus viris doctis
probatur. — Antonius Hiquey, amicitia et societate Waddingo coniunctus (cfr. Wadd.
Scriptores, ed. Nardecchia, Romae, 1906, p. 36-37) auctor est libri, cui titulus: Nitela
Fr ancis canae Religionis et abstersio sordium, quibus eam conspurcare frustra tentavit
AhraMamus Furvius. Parenti optimae Fr. Dermicius Tkadaei, pius filius, S. Theologiae
Lector, mutuam vicem reddit. Lugduni, Landry, 1637. Huic libro Waddingus, Annibali
a Latera et omnes posteriores auctores Franciscani innituntur in tractandis Fraticellis.
(3) BF V, 303, p. 137. (4) L. c. 486, p. 333. (S) L. c. 518, p. 356.
(6) L. c. 554, p. 371. (7) L. c. 830, p. 408.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
254 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATICELLORUM.
E Fraticellorum secta, nescitur qua evolutione, initio saeculi XV
prodeunt pauperes Eremitae Angeli Clareni sub iurisdictione Episco¬
porum viventes, vulgo Clareni (i), qui Sixti IV tempore (1473) ad Or¬
dinem Fratrum Minorum redeunt, relicto eis Vicario generali Petro
Hispano. Clareni tamen nonnisi definitive supprimuntur ( 2 ) a Pio V
(1568), et demum sub Gregorio XIII (1581) ( 3 ) ex historia evanescunt.
Ordini quidem uniti, non vero cum eo fusi erant per bullam Ite et vos
Leonis X (1517), ideo separati vivebant, efformantes Privinciam S. Hie¬
ronymi de Urbe, donec Pius V post tentatam reformationem ( 4 ) illos
et Amadeos cum Ordine penitus univit.
Fraticelli vero haeretici usque ad alteram partem saeculi XV per¬
sistunt variis factionibus divisi, et variis sub nominibus scilicet: Frati¬
celli della opinione, (quia opinionis erant Iohannem XXII esse haereti¬
cum et Ecclesiam a vero defecisse, vel quia opinionem Michaelis a
Caesena sequebantur), Fraticelli de paupere vita; pauperes Eremitae, etc.
Eorum sedes praesertim Marchia Anconitana erat, et contra eos a Mar-
tino V S. Iohannes de Capistrano ( 5 ), 27 maii 1426 , et S. Iacobus de
Marchia ( 6 ), 11 oct. 1426 , inquisitores instituti sunt. Nomine Fraticel¬
lorum aliquando etiam eremitas catholicos et Tertiarios saeculares desi¬
gnari, iam saeculo XVIII ostendit Garampi ( 7 ) et nuper Barsotti ( 8 ).
(1) Antiquissimum documentum pontificium, quo Clareni ab Ecclesia agnoscun¬
tur, est forsitan bulla Eugenii IV, Romae 9 nov. 1446, ad Episcopum Narniensem di¬
recta, in qua dicitur : Exhibita siquidem nobis nuper pro parte dilectorum filiorum univer¬
sorum pauperum here mi tarum S. Mariae in Silva et S. Iohannis de Cesato, tuae dioecesis
domorum de Societate seu Congregatione fratris Angeli Chiarini nuncupatorum, petitio con¬
tinebat. quod olim etc. Ap. Vatie. Reg. Lat. 438, f. 179. P. L. Ulricus Hiintemann O. F. M.
notitiam istam humane mecum communicavit; textum huius bullae in appendice edam.
Nota etiam digna sunt, quae leguntur in B. Bernardini Aquiloni Chronica Fratrum
Minorum Observantiae, ed. L. Lemmens, Romae 1903, p. 6 : « Iste frater Angelus
[Clarenus], ut asserunt, priusquam moreretur, fecit quasi testamentum et suis
fratribus praecepit, ut, cum in ordine Minorum esset bona observantia, ad illum
redire tenerentur. Unde cum sci. reverendus pater frater Ioannes de Capistrano
dixisset quibusdam ex illis eremitis: « Ecce iam in ordine est observantia; vos non
potestis cum bona conscientia stare, quin ad minorum religionem redeatis», quo
plerique ipsorum perterriti, 37 sacerdotes eodem tempore inde recesserunt et ad
familiam nostram venerunt».
(3) Bulla Beatus Christi Salvatoris, 33 ian. 1568, Wadd. Annales O . Min. Contin.,
XX, Regest. Pontif. 586; Bullarium Romanum, ed. Taurin. VII, 1863, 650.
(3) Bulla Sedes Apostolica, 30 dec. 1581 (apud De Gubernatis, Orbis Serapkuus,
I, 613) permittit, ut ii Clareni, qui contra bullam Pii V ad Conventuales transierant,
apud hos licite permanere possint. Haec bulla videtur esse ultimum documentum pon¬
tificium, quo commemorantur Clareni.
(4) Cfr. Wadding. Contin. XX, Regest. Pontif. p. 568, et Agostino da Stroncone,
Umbria Serafica, ap. Miscellanea Francescana, (MF) IX, p. 58.
(5) BF VII, 1710, p. 653.
(6) L. c. VII, 1733, p. 663.
(7) Memor ie eccle 'iastiche appartenenti ali’ istoria e al culto della B. Chior a di Ri-
mini, Roma 1755, p. 151-164: Dissertatione lll. De’ caratteri e differenta, che passava
fra i Fraticelli cattolici ed eretici.
(8) Un nuovo fiore serafico il B. Giovanjti Cini, Quaracchi 1906, p. 61-78, 194S,
ao3s. Cfr. etiam Ehrle ALKG IV, 168-175, ubi plura exempla de usu nominis « frati¬
celli » in sensu catholico.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
255
Post studia a cl. P. Ehrle edita, qui primus varias species et fa¬
ctiones Spiritualium, Fraticellorum, Michaelistarumque discrevit, plura
alia documenta et acta horum historiam illustrantia edita sunt, prae¬
sertim a Tocco (i), Fumi ( 2 ) Eubel ( 3 ) aliisque. Quibus documentis nunc
adiicimus duos textus, hucusque ignotos atque ineditos, quorum primus
est epistola encyclica Fraticellorum, alter tractatus contra Fraticellos a
Fr. Andrea Richi Ord. Min. a 1381 conscriptus.
Fraticellorum epistolam, quam hic sub n° 1 edimus, inveni in
codice XXI (saec. XV) conventus Capistranensis, olim usui S. Iohannis
inserviente. Est codex miscellaneus, in quo ( 4 ) noto tantummodo con¬
tineri quoque f. i 76 r- 242 r. protestationem Michaelis de Caesena contra
bullam Quia vir reprobus, Monachii in domo Fratrum Minorum factam
26 martii 1330 , quae inedita adhuc est ( 5 ). In codice Cap. XXI f. i 76 r
protestatio haec Michaelis inscribitur alia manu, forsitan S. Iohannis a
Capistrano, Libellus hereticomm dela opinione quod De Bartholomeis ( 6 )
transcribit: Libellus de haereticorum opinione (!). Epistola autem quam
hic edituri sumus, eadem alia manu inscribitur Articuli fraticellorum della
opinione et in catalogis S. Ioanni a Capistrano adscribitur, certo eodem
vel minore iure quo ei attribuebantur varii tractatus et quaestiones P. I.
Olivi ( 7 ). Ipsa vero epistola incipit Universis Xi. fidelibus utramque
partem questionis audire volentibus et optantibus .
Tractatus Andreae Richi sub n.° 2 edendus, habetur in quodam
codice miscellaneo mm. 210 X 190 membr. et chart. saec. XV, a
quattuor diversis conscripto manibus, qui codex ad manus meas per¬
venit, quemque cum licentia possessoris exscripsi.
In isto codice communi foliorum numeratione carente, 5 conti¬
nentur tractatus:
1 . [Liber veritatis Francisci Mayronis de Civitate Dei]. Incipit
Codex: | I]nterea Roma gothorum in ruptione urgentium sub rege Ala-
rico. — Est lib. II, c. 43 Retractationum S. Augustini (Migne P. L.
32, 647 ,) quod in omnibus fere editionibus operi de Civitate Dei prae¬
mittitur. — Sequitur:
Gloriosam duitatem dei, siue in hoc temporum cursu cum inter im¬
pios peregrinatur ex fide uiuens. — Est lib. I, c. 1 de Civitate Dei
(Migne, P. L. 41 , 13 ). Deinde:
[F\lores beati Augustini in libro de duitate dei per uirtutes sicut
colleguntur compilati a uenerabili doctore magistro francisco de maironis
(1) Cl. Auctor nuper collegit studia per varias periodicas publicationes sparsa in
uno volumine: Studii Francescani. vol. I, Napoli, Perrella, 1909. — Citatur StFr. —
Cfr. recensionem P. Michaelis Bihl AFH II, 326-329.
(2) Eretici e Ribelli nelT Umbria dal 1 jjo al 1 jjo. studiati su documenti delT Ar-
cbivio segreto Vaticano, ap. Bollettino della regia Defutatione di Storia Patria per
t Umbria, vol. (II, Perugia 1897, 257-285, 429-489; vol. IV, Perugia 1898, 221-
301, 347-486; vol. V, Perugia 1899, pp. 1-46 et praesertim 205*425, quae ultima
pars exclusive de Spiritualibus et Fraticellis agit.
(3) In notis ad BF V Romae 1898, et in appendice ad vol. VI, Romae 1902,
pp. 597-638. (4) Eius descriptio ap. MF V, 13.
(5) P. Eubel, BF V, 426 breviter argumentum appellationis Michaelis, 12 errores
Iohanni XXII obiicientis, e codicibus Vaticanis 4009 et 4010 indicat.
(6) MF V. 13, (7) Cfr. AFH I. (1908), 617-622.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
256 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
de ordine fratrum minorum. Prima ueritas est magis diuturna. — Ex-
plicit: ibi vacabimus et videbimus amabimus et laudabimus, amen. Ex-
plicit Liber Veritatis Francisci Maronis de Civitate Dei.
Typis editus est hic tractatus Mayronis in opere cui titulus:
Diui Augustini Hipponensis episcopi ad Marcellinum: De Civitate
Dei.... Cum Commentariis Thome Valois: et Nicolai Triueth; nec-
non additionibus lacobi Passauantii atque Theologicis veritatibus Fran¬
cisci Maronis. Lugduni, Impensis Iohannis Koburger per Iacobum
Sacon, a. 1520, in-folio, fol. 5rss. — De aliis editionibus cfr. Sba-
ralea, Suppi, ad Scrip. I, Romae, Nardecchia 1908, 285-286.
2. Extracta aliqua ex Alchorano ad confusionem Saracenorum. Et
primo de ipso Alchorano, Quid est , Quomodo, Qualiter , Et a quo.
Incipit post titulum: Quasi uox dei ad Mohameth ait: Hunc librum
super te posuimus, ut per ipsum homines ab vmbris ad lucem, ad
viam dei videlicet, que est incomprehensibilis, et sapiens, que cunctis
celi terreque creaturis imperat, diligenter extrahas. Azoara 2$. Explicit:
surrexit sus grandis. Et ideo causa huius tamquam animal immundum
uitandum est. Etc. per totum fabulosa.
Auctor huius tractatus probabiliter inediti non indicatur, nec alicubi
potui eum eruere. Non est improbabile esse quemdam Fratrem Minorem,
cum caeteri tractatus huius codicis omnes Fratres Minores auctores habeant.
3. [Epistola ad universos Christifideles de erroribus Iohanis XXII].
Incipit: Vniuersis Xpi fidelibus presentes litteras inspecturis. Humiles
Xpi pauperes fideles et catholici oppressi pro defensione ueritatis fidei-
que Xiatie salutem et pacem in eo qui cum esset diues pro nobis
pauper factus est.... Almus Xpi confessor et uite ipsius precipuus imi¬
tator franciscus.... predixit regulam suam et uitam Xpi acerrime infu-
gnandam. Explicit: Ille... faciat nos prcdicta salubriter intelligere et
operibus exercere. Cui cum patre et spiritu sancto in trinitate perfecta omnis
sit laus honor et gloria in secula secutorum Amen. Deo gratias amen.
Haec epistola duabus columnis in membrana, nitide conscripta
est litteris gothicis saec. XV, ab una manu, diversa ab aliis in eodem
codice occurrentibus. Olim hic tractatus certe codicem independentem
efformabat, scriptum a Fraticellis; nam in margine ab eadem manu
omnes loci, qui videntur Fraticellis speciali modo favere, indicantur
digito penna delineato, vel verbo nota.
Epistola quater edita est et quidem sub duobus nominibus. Baluzius-
Mansi, Miscellanea, III, Lucae 1762, 341-355, eam exhibet ut responsum
Michaelis de Caesena ad bullam Quia vir reprobus; Firmamentum
trium Ordinum, Parisiis 1512, pars IV, f. CXLIIr.a. — f. CLIII r. a.,
et Venetiis 1513, pars III, f. 87 r. b.-98 v.a.; Ed. Brown, Fasciculus re¬
rum expetendarum et fugiendarum, Londini 1690, II, 436-465, ubi di¬
citur Deffensorium... Guillermi Okam et fratrum suorum ordinis mino¬
rum... quae ultima opinio approbatur a Patre Eubel, BF V, 426, et com¬
muniter recepta est. Quae nostra sit opinio hac de epistola, in ap¬
pendice totius dissertationis dicemus.
4. [Tractatus contra Fraticellos Fr. Andreae Richi\, quem hic edimus,
scriptus litteris semicursivis gothicis saec. XV princip.; atramentum
diffusum in charta (1), aliquando accuratam lectionem difficilem reddit.
(1) Charta habet signum (Filigrane) semicervi, quod iuxta Briquet, Les Filigranes,
Dictionnaire historique des marques de papter, Paris 1907, I, p. 219, est ttn filigratt*
exclusivement it a lien, et occurrit inter annos 1390-1400. Nostri signi figura desideratur
apud Briquet, sed simile est illi exhibito; 1 . c. I, n. 3378.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
4 imS £V pj^*r S*r 5 -y r *&, ~£rtk'
hY k *w f)£ v!*°^ M.n*«f^ JWo h-> #nfc^»/ wtnp rfcitg'
^ffb^ *u a MiW>- <*—>^ <^n# •€ r-i- j
^ V 5 T^S ^ »L,*‘-»J|» >5^ $*T “*
lJ ^jC®^ ctZ*W’*4
^ v ^ ^’**/^*'1 0STC/ £)’ f-fir<
■*■* ov** <^*c-»t*^ ^jtLrZ: '“i
* r ^f 4 C*"»' y£».
llJS^r.:
y? ~+*
tw't- i^y y^f*,ir
yrvur^
***y\ c .♦**^uujKt- fvr><5 r^f
- vj ■ J *^* '}*&*+ »)»*>£Sfrf < ^ te T 4 f (Vm*t 4 <v‘ r»^*r
^ i t Xrv "* f*irrtr6“
■•» £~f -t • M>.»*»4Cf ww«jH aj fir*MU- dSr*rr'' (Vc o*i-t»M *
ipyjjjl PyaatiW- .-?
y* 1 '<f>WM lKC«w ct^ SpAmMti-n*: /WwiT p«C3- V* P»* fW*Rl
O* uf w ptv5/*.■*•*■' (uHttf yr «fv«< |V»*o , c j?nxrf >**r )*>.rriP
* P** f*K*»* 4 f> >£W - 4 »p*rU o**tn^MTftj}xi
fA^>* F ’.a^*- n ” ,,, "* i f TfflAr t*.~# *.
_, w -W » ^ »* a * Pf rr, *^ > f. .2?^ r* r Arr K* -
«.-S- v. TJ *.. *,
C 3 "' ^H^fU ^'Jfa r - — ~ ^
**%#C Vf*
|rHV&n> tif
f* 'm
' !•
**>
.as
' 3 w*/
±- fr
:A «fKi^. i) 4 i^ *tctinfp*)*+f
CHT JLmwU^ ‘I 1 St>^p*%<UWV 4 r‘ >fU*M *
S^i fv^XT jli^' eyirbtf \**f
FR. ANDREAE RICHI, O. F. M., Tractatus contra Fraticellos,
Fol. l r . j>aruin|)«^r reductum.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM.
257
Habet propriam foliorum numerationem, quam in editione sequemur.
Primae paginae facsimile, uti aiunt phototypographicum exhibemus.
5- [ 5 . Bonavcntura ad Magistrum innominatum]. Eadem manu
conscriptus est hic tractatus notissimus, Opp. omn., VIII, 331, ac ille
Fr. Andreae Richi. Codex desinit: Explicit Elyminatio urorum magistri
contra regulam beati Francisci, domino respondente per scruum suum
Bonauenturam, qui tunc rexit parisius. Deo gratias amen.
De singulis his documentis hic edendis aliqua adnotemus.
Sub n° 1 edemus Epistolam Fraticellorum della Opinione ad uni¬
versos Christifideles ex codice Capistranensi.
Fraticellos tales epistolas, quibus se et doctrinam defendunt scrip¬
sisse, iam scivimus ex S. lacobo de Marchia, qui suum Dialogum contra
Fraticellos contra similes litteras edidit. Quaenam fuit illa epistola Fra¬
ticellorum contra quam auctor Dialogi scripsit? Hucusque duae epi¬
stolae editae sunt Fraticellorum. G. Vanzolini typis tradidit Lettera
de’ Fratice Ili, a tutti i cristiani nella quale rendon ragione dei loro sci-
sma(i). Incipit: Ad lucti li universi fedeli di Cristo, ad /i quali questa
lettera perverrh. Noi paveri servi di Yhesu Christo, fedeli et catholici,
persequitati p>er la defensione de la nangelica verita, offeriamo pace con
etema salute. Po' che lo principe de li Apostoli, Pietro ci ammonisce...
Deinde separationem suam a Papa et Praelatis defendunt, triplicem
adducentes rationem, nimirum i° haeresim, 2 0 simoniam, 3 0 publicam
fornicationem, ad textus luris Canonici crebro provocantes. Contra epi¬
stolam praefatam P. Ehrle (2) scriptum credidit Dialogum Iacobi de
Marchia. Sed illatio ista, olim, quando nonnisi una istiusmodi epistola
Fraticellorum nota erat, quasi ex se obvia, nunc vim suam, ob alias
epistolas notas, amisit. Accedit quod loci epistolae in Dialogo allegati
cum textu a Vanzolini edito non semper conveniunt. Sed de hoc argu¬
mento postea plura dicemus. Wesselofsky (3) edidit epistolam Fraticel¬
lorum directam ad B. Iohannem de Cellis, eremitam Camaldulensem,
responsum scilicet ad huius litteras ab eodem Wesselofsky (4) evulgatas.
Incipiunt hae litterae Fraticellorum: In nomine 1 esu Cristo povero cro-
cijisso . Amen . A don Gioi>anni dalle Celle i poveri f rati minori, persc-
guitati per la verith dei vangelio, spirito di consiglio piit santo; pero che
tu ti se* sforzato di volere rivocare alcuno dalla via della veritate per
una vostra tettera mal fondata e sopra dei falso.
His epistolis vulgari idiomate compositis nunc accedit etiam no¬
stra latine conscripta, et duabus praecedentibus in argumento similis.
Ex ipsis et ex indicationibus laudati Dialogi duplici modo conspicere
(1) Est vol. 55 Collectionis : Scelta di Curiositii Lctterarie inedite 0 rare, Bologna,
Romagnoli, 1865.
(a) ALKG IV, 110. Merito tamen P. Ehrle reiicit notam temporis assignatam huic
epistolae scilicet c. 1336, a Vanzolini. Nam rationes ab hoc adductae, ad rem non
sunt; cfr. etiam Tocco, StFr, I, Napoli, 1909 p. 391.
(3) II Paradiso degli Alberti, Ritrovi e ragion<xmenti dei 1 jSp, Rowuwzo di Giovantii
da Prato, I, parte prima p. 356-67 in voll. 86', 86*. 87, 88 ante dictae Collectionis
Scelta etc. Bologna 1867 ; illa epistola invenitur in vol. 86'.
(4) L. c. p. 335 - 355 -
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
258 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLGRUM.
]K>ssumus Michaelistarum in Fraticellos influxum, quem iam P. Jeiler(i)
partim perspexit, scii. i° Fraticellos imitatos esse exemplum antiquorum
Michael istarum ad universos Christifideles contra Papam saepius appel¬
lantes et 2 U illos libris et argumentis Michaelistarum usos esse, cjuod
|X)sitive etiam probatur ex inscriptione protestationis Michaelis de Cae¬
sena superius ex codice Capistranensi citata.
Quo tempore et qua occasione hae nostrae litterae scriptae sunt?
In ipso textu huius epistolae, sicut in duabus aliis hucusque notis,
deest nota loci et temporis, nec unquam adfuisse videtur. Ob timorem
enim inquisitionis latere debebant Fraticelli. Idem observavit iam cl.
P. Khrle (2) in plurimis epistolis Angeli Clareni. Ad rationes igitur in¬
ternas recurrere debemus, ut ex ipsis datum et occasionem epistolae
eruamus.
Id quod intendunt Fraticelli hac epistola, est iuxta eorum verba:
ut se purgent « presertim de illa falsa et erronea consequentia et con¬
clusione que dicit, quod papa non est papa et cetera, que consequen¬
tia,... (eis) imponitur procedens et exiens ab ore illorum, qui Christum
crucifixerunt, idest pseudosacerdotum ». Tales accusationes utique ab
initio Fraticellis motae sunt et ex ipsa sola non posset aliquid deduci
pro datatione huius epistolae. Tamen mihi videtur Fraticellos hic de¬
terminatam quamdam accusationem prae oculis habere. Talem enim
accusationem eis praecise movit per modum conclusionis Iohannes de
Cellis in epistola edita a Wesselofsky. Ut melius conspiciatur connexus
inter hanc accusationem et nostram epistolam hinc iuxta ponimus verba
utriusque:
| Epistola FraticeUoram:
t (Cod. Cap. XXI f. 123V.)
! « Insuper dicimus, quod nec nos,
nec aliquis a nobis informatus, nc-
1 que ex aliquo dictorum nostrum se-
i quitur vel concluditur, quod papa,
* non sit papa, quod episcopi non
I sint episcopi, prcsbiteri non sint
j prcsbiteri, corpus Xpi non sit cor-
j pus X*, quod Xpiani non sint X>ani
i et cetera... »
I
I
1
(1) KirchtnUxikoH. IV, 1931: « Merkwiirding tind neu ist der Umstnnd, dass die se
sich der Wnffen Ixrdicntcn, welchc Michael von Cescna mit seinen Genosscn gegen
Iohannes XXII. geschmiedet hatte und dass sie somit gleichsnm unter der Fahne des
Aufruhrs, welchcr mit dem raschcn Vcrschwindcn jencr l*nrtci gefallcn war, in ihrer
Wcisc wciter stritten... Diesc Art ihrer Vcrteidigung bcweist. dass sic solchc Ideen
cntwcdcr aus den schon erwiihntcn 1 ’amphlctcn der « Michacliten » geschbpft oder
von unbeknnntcn Apostnten bckommcn hatten ». Notatu digna sunt etiam verba finalia
cuiusdam tractatus Kraticcllorum, quae Tocco, Studii /•'ranc ., I, p. 513 c codice Ma-
ghabcchiano XXXIV, 76, f, 21 v. edidit: « (Junlunque <|iieste cose latainentc ct diffu-
samente s.i|>cre desidera ricorrn nile o]>ere dclli venerabili padri ct inacstri frate Mi-
chclc, jx*r adietro generale dcll ordine dc'frati minori,... dei maestro Franciescho da
Ascoli... dei maestro (iuglielmo Occhntn,... et aTaltrc Ic quali essi feciono, delle quali
queste pochc tratte sono... ». (2) ALKG I, 537.
Ioh. de Cellis, apud Wesselofsky
(1. c. I. 1, 338).
« . vcggio che di necessita si
seguita, che, se papa niuno c et
che la chiesa non abbia pastore,
non sia niuno vcscovo; et se non
c niuno vescovo, non c niuno pre-
te; se non e niuno prete, tutto
il popolo cristiano e stato idolatra
[cod. idolatria) et non a adorato
Cristo: il quale viene nel sagra-
mento, ma uno poco di pasta ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
259
Fraticelli ad « accusationem » Iohannis de Cellis responderunt epi¬
stola. idiomate vulgari a Wesselofsky (i) edita, sed mutila est et prae¬
cise deest responsio ad hanc accusationem Iohannis de Cellis. Respon¬
sum tamen simile fuisse huic nostro textui latino, patet ex replica eius-
dem Iohannis publici iuris facta a cl. Fel. Tocco (2); a Voi dite, inquit,
che quello ch’ io dico nella pistola, non seghuiscie, cioe che se jxipa
non &, non e veschovo, se non e veschovo, non e prete etc. » (3).
Iamvero hanc replicavi Tocco (4) Ixmis rationibus opinatur scriptam
inter'a. 1375-1389. Nostra epistola igitur circa idem tempus scripta esse
videtur. Diuturnum tempus post accusationem respondere inutile et for¬
sitan periculosum fuisset. Accedit aliud momentum, quod idem tempus
suadet. Anno enim 1389 illa « calumnia » Iohannis de Cellis rej>etita
est et publice innotuit per processum. factum Fr. Michaeli de Calci,
uti scimus ex Historia Fr. Michaciis Florentiae an. 1 jSy cremati (5).
In actis enim processus Michaeli lectis, haec halantur (6): «... e come
tenea [Fr. Michele] che da indi a poi i cardinali no erano cardinali,
ne vescovi i vescovi ec. Mfichelej rispuose: cotesto e falso; anzi dico,
che da indi a poi perderono la iurisdizione, ma non il sacramento, e
rimasono vescovi; e preti che fanno, sono preti, avenga che scomuni-
cati; e ii corpo di Cristo che fanno, e corpo di Cristo, e cosi degli
altri sacramenti avvenga che gli faccino in loro iudicio ec. (7) ». Fa¬
cile intelligetur hoc momento critico condemnationis Fr. Michaelis hanc
nostram epistolam potuisse scribi, et sub nomine « pseudo-sacerdotum »,
ex quorum ore illae a calumniae » exierunt et qui etiam « Christum
crucifixerunt », praeter, Iohannem de Cellis, etiam episcopum Florenti¬
num eiusque Curiae officiales, iudices nempe Fr. Michaelis, designari.
Accedit quod Bemardinus Aquilanus ( Chronica p. 10) contra Fra-
ticellos Perusiae existentes tempore Paulutii-Trincii c. a. 1374(8), easdem
accusationes repetit: Qui Fraticelli a De opinione vocantur et gerunt
habitum fratrum minorum et tenent, quod papa non sit papa, et quod
episcopi non sint episcopi, et quod sacerdotes non sint sacerdotes, et
sic in infinitos‘errores lapsi sunt». — Ex his omnibus concludi potest
nostram epistolam versus finem saec. XIV conscriptam esse. Fatemur
tamen nostram ad datum epistolae eruendum argumentationem non ha¬
bere vim absolutam, sed illam, quam coniectura consequi possumus.
(1) L. c. I, parte 1*, p. 335 * 355 -
(3) StFr I, 431-494. Alias B. Iohannis epistolas ad Fraticellos directas edidit Pia
Cividali in Memorie de lia R. A cc ademta dei Litu ei, Classe di Sciente morali storicke e
filologiche, Serie 5* vol. XII, Romae 1907, p. 354-477. Ulmus Professor F. Tocco hanc
indicationem bibliographicnm mihi benigne misit, sed in pluribus Romae bibliothecis
illud volumen frustra quaesivi.
(3) Tocco StFr I, 467; cfr. ib. I, 485. (4) L. c., p. 430.
(5) Storia di Fra Michele Minorita, come fu arso in Firenxe nel 1 jSp, edita a F.
Zambrini in vol. 50 coli. Seelta di Curiosith etc. Bologna. 1864. (6) L. c. p. 39.
(7) De Fr. Michaele a Calci cfr. etiam D' Ancona, Varie ta storicke e letterarie.
Prima Serie, Milano 1883, pp. 1-13; in appendice pp. 345-355 habetur sententia mortis
a Republica Florentina, post processum in Curia episcopali absolutum, emissa.
(8) Annus illius facti eruitur ex donatione loci Montis prope Perusium facta eadem
occasione, die 8 iun. 1374. Cfr. MF VI, 113, 108.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
260 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
Nam, ut alia praetereamus, in Dialogo S. Iacobi de Marchia inter annos
1450-1459 conscripto, similes, quamvis non illo, quasi stereotypico ver¬
borum tenore, accusationes repetuntur.
Argumentatio Fraticellorum in hac nostra epistola haec est:
Nicolaus III in decretali Exiit, de Christi et Apostolorum paupertate lo-
quens, dogma catholicum statuit, cui proinde contradicere absque haeresi
nemo potest; ipse Nicolaus III in clausula illius constitutionis ex¬
communicationem iniungit in contradicentes et glossantes. Atqui Iohan-
nes XXII (cuius nomen tamen hic tacetur) huic decretali contradixit,
aliaque fecit nefanda; ergo est haereticus et excommunicatus, sicut
omnes ei adhaerentes et faventes. Ergo iurisdictione privatur Papa et
eius asseclae (1).
De methodo, quam Fraticelli adhibent, perpulchre observat Iohannes
de Cellis: « Queste autoritadi, inquit ille alludens ad textus luris Canonici
a Fraticellis adductos, in se tutte sono vere, ma questa aequa non fa
macinare il molino vostro (2)». « Che libro grande mi converrebbe
fare, s’io volessi rechare tutte le vostre autoritadi alia misura loro, a
ordine mostrare, per quali persone sono dette e in qual modo si deb-
bano fare, e in che tempo (3) ».
Sub N° II tractatum contra Fraticellos a. 1381 conscriptum
edemus, cuius tractatus auctor est Fr. Andreas Richi de Florentia
O. F. M., Magister in sacra Theologia, discipulus Fratris Ludovici a
Castilione Aretino O. F. M. Regentis in Studio Oxoniensi. Tempore
mortis Petri a Corbaria, antipapae Nicolai V, (1333) morabatur Fr. An¬
dreas Monte Pessulano (Montpellier in Gallia) ubi erat Studium gene¬
rale Ordinis. Scribens hunc tractatum a. 1381 iam erat grandaevus;
videtur etiam iam antea similes tractatus edidisse. Se namque dicit vete¬
ranum militem, qui contra iam turpiter victos noviter dimicat; nisi verba
ista referenda forent ad auctoris actionem ut inquisitoris, quo munere
aliquot saltem per annos functus est, uti mox ostendemus. Praesens
opusculum edidit iussu Fr. Iacobi de Tholomaeis, Senensis, O. F. M.,
nquisitoris haereticae pravitatis in Thuscia saltem inde ab a. 1365,
collectoris generalis Urbani VI, episcopi tunc Narniae (1378-1383), postea
Clusii (Chiusi) 1383-1384, et demum Grosseti (Grosseto) 1384-1390 (4).
Hic, Florentiae a. 1381, sine dubio ob bellum, vulgo dictum Octo San-
ctorum , contra Ecclesiam a 1375-77 gestum, recrudescente secta Frati¬
cellorum (parum post, scii. 1389, ibidem combustus est Fr. Michael
Berti de Calci, prope Pisas, Fraticellus), plures tractatus videtur contra
Fraticellos fecisse scribi a doctis viris, inter quos erat etiam Fr. Andreas
Richi. Haec omnia colligimus ex praefatione, quam noster auctor tractatui
suo praemittit atque ex ipso tractatu.
Hae notitiae aliunde possunt illustrari. Rodolico (5) refert duo
consulta civitatis Florentinae, quorum prius, die 8 Iui. 1381, statuit:
(1) Pro aliis capitibus doctrinae Fraticellorum cfr. Ehrle, ALKG IV, 103, 105-
106: Tocco, StFr. I, 400 et passim. (a) Tocco, StFr 432.
(3) Ibid. I. 490; cfr. 493. (4) Cf. infra notas ad textum.
(5) Niccolb Rodolico, La Democrazia Fiorentina nel suo tramonto; (ifjS-l jSj), Bo-
logna 1905, 82-83.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TOBIAM FRATICELLORUM. 261
Quod precipiatur fraticellis, quod infra biduum debeant, recedere, et
postea consentiatur eis, quod inquisitor procedat contra eos; alterum,
die 14 dec. 1381 dicit: Andreas Nicholai Betti pro gonfalonieriis
dixit quod banniatur, quod infra certum tempus fraticelli recedant,
alias detur favor inquisitori. Antonius Arrigi pro Duodecim dixit de
fraticellis nichil fiat. Cui adiungit Rodolico: «Non mi b stato pos¬
sibile con altri documenti illustrare le laconiche parole delle sud-
dette consulte; & lecito per6 supporre che la questione era viva, e
che P inquisitore ecclesiastico reclamava che si procedesse contro i
fraticelli». Haec hypothesis cl. auctoris plane confirmatur verbis prae¬
fationis nostri tractatus, approbati die 20 sept. 1381 ab Inquisitore
Domino de Tholomeis qui: contra fraticellos prefatos, quos florentie
repperit zelo succensus fidei insurgens, statuit eos coram pluribus in
sacra theologia magistris examinare, absconsasque sub yfocrisi eorum
detegere hereses, erroresque nudare, per cunctas ecclesias duitatis etiam
in sermone vulgari publice facere predicare, ut patescat cunctis eorum
dogma infidum et peruersum. Huic eidem tempori procul dubio de¬
betur Statutum Civitatis Florentiae contra Fraticellos latum, iterum
editum.a Rodolico (1) et a Tocco (2).
Sed quis est iste Fr. Andreas Richi de Florentia, auctor tracta¬
tus ? Frustra hoc nomen apud Waddingum {'Annales et Script.), Sbaralea
(Suppi, ad Script.) Eubel, (Bull. Franc.) Antonium a Terrinca (3),
Negri (4), Davidsohn (5) quaesivi. Apud solum Papini (6) haec pauca
verba inveni, quae ad nostrum auctorem omnino videntur referenda:
« F. Andrea Ricci o dei Riccio di Firenze Inquisitore dal 1370 al 1373
incominciato ». In textu e codice Magliabechiano (Bibi. Nat. Florentiae)
XXXIV 76 fol. 106 b edito (7), sermo est de « frate Andrea de Man-
friano [?], frate di Santa Croce » [Florentiae], qui habebat quamdam
Chronicam ad historiam Fraticellorum spectantem. Cum iste textus
circa idem tempus ac noster tractatus scriptus videatur, ille potest esse
idem ac Fr. Andreas Richi de Florentia. S. Iacobus de Marchia, qui
in suo Dialogo contra Fraticellos (8) pluries adhibet et ad verbum adducit
hunc tractatum, auctorem vocat Magistrum Bonaventuram O. F. M.,
omnia illa particularia historica de persona auctoris, quae supra indica¬
vimus, refert, et eum dicit insuper regentem studii Parisini. Accuratius
mihi textum Dialogi apud Baluzium-Mansi perscrutanti, observare licuit,
textum illum esse sat inaccuratum in pluribus. Quaedam igitur manu-
scripta, editione antiquiora, Dialogi adivi, uti tres Codices N. I, 14;
14*; 14* Officii Postulationis in Collegio S. Antonii de Urbe, ex primo
decennio saec. XVIII, et cod. 42 (saec. 17) Archivi S. Isidori de Urbe,
(1) L. c. 8x. (a) StFr I, 495.
(3) Tluatrum Etrusco-Minoriticum, Florentiae x68a.
(4) Istoria degH Serit tori Fiorentim, Fer rara 1733.
(5) Gesckickte von Florent, Berlin 1908, idem, Forschungen tur Geschichte von Florent,
ibidem. Cfr. AFH I, 4 (198) pp. 640-643, 653-655.
(6) L/Etruria Francescana, vol. I [unico], Siena 1797, p. 58.
(7) Editus est ap. Baluzium-Mansi, Miscellanea, II, Lucae 1761, pp. 595-610.
(8) Ap. Tocco, Studii Franc,, I, 516.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
262
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
sed omnes concorditer habent nomen auctoris illius Tractatus Magistrum
Bonaventuram, et rectorem Studii Parisini indicant. In operibus autem
de historia Universitatis Parisiensis conscriptis, uti Bulaeus (i), De-
nifle-Chatelain (2), F£ret(3), neque Andreas .de Florentia, neque Fr. Bo-
naventura saec. XIV occurrit.
Demum perspexi causam erroris S. Jacobi de Marchia, qui vel
hunc codicem, vel alium similem prae manibus habuit scribens suum
Dialogum, sed curam non sumpsit legendi praefationem tractatus. In
fine autem codicis legit verba de [S.] Bonaventura, regente Parisius,
(cfr. supra p. 257) hunc arbitratus est auctorem fuisse huius etiam
tractatus. Ex Jacobo de Marchia error transiit in Chronicam Nic.
Glassberger, Ana/. Franc ., II, 152, cuius editores de hoc Bonaventura
nullam notam adiciunt, in indice vero, p. 590, cum S. Bonaventura a
Balneoregio eum confundunt. Pariter W. Preger (4) et C. Mulier (5)
nostrum auctorem ex S. Iacobi Dialogo cognoverunt et Bonaventuram
vocant. Hic error saecularis demum nostra editione corrigitur et cata¬
logo Scriptorum Ord. Min. Fr. Andreas Richi merito inseritur.
Quoad Tractatum ipsum notes: a) Constat 8 Conclusionibus et
totidem corolariis, quorum ultimum forsitan incompletum est cum nulla
clausula finalis habeatur, et quinque paginae sequentes vacent, b) Auctor
nititur conciliare decretalem Nicolai III Exiit cum decretalibus Iohan-
nis XXII, ita ut error fratris Michaelis non fuerit in eo, quod haeretice
sensisset de Christi paupertate, sed in eo quod male intellexerit decretales
Iohannis XXII, et eas haereticas vocaverit, e) Fraticellos, contra quos
pugnat, repetit a Michaele de Caesena, et vocat eos Michelistas, rarius
Michaelistas, etiam Nicolaitas, loquitur etiam de Iohannistis, qui sunt
catholici. Hoc nobis monstrat S. Iacobum in suo Dialogo non primum
adhibuisse terminum Michaelistarum ad Michaelis de Caesena asseclas
designandos, sed hoc nomen fere ad originem ipsius sectae posse reduci
quod de caetero apparet etiam e textibus a Tocco StFr I, 43isqq. editis.
d) Fontibus Andreas Richi praesertim Apologia pauperum et expositione
regulae S. Bonaventurae usus est et forsitan etiam tractatu Alvarii Pe¬
lagii de Planctu Ecclesiae , quos tamen nunquam nominat, e) De rela¬
tione huius tractatus cum Dialogo S. Jacobi de Marchia in appendice
ad editionem accuratius disseremus, f) Cl. Felice Tocco, StFr I, 494-
499 edidit fragmentum e codice Magliabechiano XXXI 65 f. 1-6, quod
compendiosa videtur esse versio itala exiguae partis introductionis et
primae Conclusionis nostri Tractatus, curata forsitan ab ipso auctore
vel a quodam compilatore ad maiorem propagationem apud populum
obtinendam. De caetero tractatus Fr. Andreae Richi ignotus fere re¬
mansit, ita ut Nicolaus Palmerius O. S. A., episcopus Ortanus tempore
(1) Historia Universitatis Parisiensis, 6 voll. in-fol. Parisiis 1765 ss.
(a) Chartularium Universitatis Parisiensis, Paris 1889 seqq. 4(6) voll. in-4 0 .
(3) La F acuit £ de Thtologie de Paris, (Moyen-Age), 4 vols in-8° Paris 1894 ss.
(4) Der kirchenpolitische Kampf unter Lucturi# dem Baier... in Abkandlungen der
historisehen Akademie der Wissenschaften, vol. XIV, pars I, Milnchen 1879, p. 36.
(5) Der Kamff Ludwigs des Baiern mit der roennscken Curie I, TUbingen 1879, P* 37 1 2 3 4 5 •
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM. 263
Pauli II (1464-1471), in suo tractatu contra Fraticellos, agens de con¬
cordia inter decretales Nicolai III et Iohannis XXII, scribere potuerit:
lam grandis uia inter pedes nobis remansit, perdifficile est aggredi ipsam -
que pertransire temptare, ubi faciliter errare contingeret, in qua maiores
nostri ualde timuerunt, adeo ut post [ohannem XXII Pontificem legi
neminem declarasse, concordasse, aut extricare voluisse contradictionem,
que etsi non re, saltem verbo esse uidetur intet decretalem Nicholaii tertii
Exiit qui seminat et decretales Iohannis XXII, Ad conditorem. Cum
inter nonnullos et Quia quorumdam. Codex Vatie. Lat. 4158 f. 29 v.
Notitiae historicae inveniuntur in Introductione, in conclusione
prima, septima et passim.
Quoad methodum editionis notandum est, nos fideliter textum
transcripsisse et illum evulgare uti iacet. Nomina tamen propria or¬
dinarie litteris maiusculis insignivimus, et saepe insuper obliquis, sive
uti aiunt cursivis, in notis indicationes bibliographicas adiicientes. Quae
theologice in his tractatibus minus recte dicta sunt, prudens lector ipse
facile corriget, aliquando vero etiam explicite in notis errores theolo¬
gicos Fr. Andreae indicabimus.
I.
Epistola Fraticellorum ad universos Christifideles.
Cod. XXI Conv. Capistrani Fol. 123V.
\Articuli fraticellorum della opinione (1)].
Vniuersis X* fidelibus utramque partem questionis audire uolentibus
et optantibus iuxta commune prouerbium audi aliam partem (2), et
omnibus, quibus hec lictera peruenerit, Nos de pluribus suspecti et infa¬
mati, presertim de illa falsa et herronea consequentia (3) et conclusione,
que dicit, quod papa non est papa et cetera. Que consequentia falsa et
iniqua existit, ficte et oblique nobis imponitur, procedens et exiens ab ore
illorum, qui X™ crucifixerunt, idest seupdo [sic!] sacerdotum. Idcirco ad
declarandum illos, qui dictam infamiam audiunt et reliquos ignorantes,
quoniam propter ignorantiam multi perierunt, et ut ueritas declaretur,
Nos subscripta dicimus, tenemus et confitemur: videlicet vnam sanctam
catholicam et apostolicam ecclesiam, omnia, que continentur in tribus sym¬
bolis sancte matris ecclesie, item omnia que continentur in diuina pagina,
preceptis Dei et ecclesie catholice. Item omnia que tenet, credit, confitetur
sancta mater ecclesia, quilibpt bonus fidelisque X^anus.
Insuper dicimus, quod nec nos, nec aliquis a nobis informatus, neque
ex aliquo dictorum nostrorum sequitur uel concluditur, quod papa non sit
(1) Alia manus addidit, quae uncis includimus.
(a) Hoc etiam adducitur in epistola edita a Vanzolini 1 . c. p. ao: « Et oltm ad
questo dovete sapere che la iustissima lege dice Audi aliam partem ».
(3) In codice habetur 9* quod legi deberet contra, hic tamen a contextu plane ex¬
cluditur et proculdubio legendum est: consequentia.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
264 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
papa, quod episcopi non sint episcopi, presbiteri non sint presbiteri, cor¬
pus Xpi non sit corpus Xi, quod Xpiani non sint X^ani et cetera, quia
in quolibet prelato siue pontifice iuxta formam ecclesie ordinato et
promoto due sunt auctoritates siue potestates. Prima est, que dicitur sa-
cramentalis, qua uidelicet potest sacramenta conficere et ordines conferre,
quod patet per glossam que ponitur in i a q. super c°: Qui perfectionem
spiritus (i) uerba cuius sunt hec: quilibet episcopus siue catholicus siue
hereticuSj siue in ecclesia siue extra ecclesiam conferat ordines, dum tamen
conferat secundum formam ecclesie, recipit ordinatus ordinem, licet non reci¬
piat executionem ordinis. Similiter si taliter ordinati alios ordinent, idem
est et sic in infinitum, et per beatum Ambrosium i q. i c° Auari (2)
Glossa hoc idem dicit. Patet etiam per beatum Augustinum eadem causa et
q. c° Neque (3). De sacramento baptismi est cuilibet notum, quod quilibet
necessitate extrema potest baptizare, di e IIII c° Mulier (4) et c° Siue (5) et
c° A quodam (6). Hanc autem auctoritatem scilicet sacramentalem prelatus
precisus nunquam perdit, quin possit ea conficere saltem de facto. Et propterea
dicimus, quod qui diceret papam non esse episcopum (7), episcopos non
esse episcopos, presbiteros non esse presbiteros, corpus X 1 2 3 4 5 6 7 8 non esse cor¬
pus X 1 , esset impius, vel ingnorans aut hereticus errore donastistarum he-
reticorum. De iure uero dicta auctoritas uel dignitas siue potestas propter
heresim, scisma uel symoniacam heresim uel excommunicationem uel pu¬
blicam fornicationem prohibetur, suspenditur ac etiam interdicitur, ne aga¬
tur, ut expresse patet per beatum Augustinum 1. q. 1 c° Etiam corde (8),
et per beatum Leonem papam c° Hii qui baptismum (9). Et per bea¬
tum Gelaxium papam XXIIII, q. 1. c° pudenda (10). Secunda uero di-
gni-[f. I24r]tas uel auctoritas siue potestas, que in prelato consistit, est
que uocatur iurisdictio, uel administratio iurisdictionalis aut prelatica, siue
potius exeeutoria, idest dare prebendas, et auctoritas siue potestas ligandi
uel soluendi, excommunicandi, reconciliandi, ueniamque largiendi aut pe-
nam inferendi, siue etiam prebendarum et rerum ecclesiasticarum sibi acci¬
piendi uel pauperibus erogandi et huiusmodi. Et hec auctoritas siue potestas
propter predicta peccata totaliter prohibetur, interdicitur, suspenditur et im¬
mediate tollitur ac simpliciter amictitur et auffertur, quia tunc non habet
subditum, quoniam tunc minor est quocunque catholico XXIUI a q. 1. c°
Achatius (11) in textu et glossa et eadem causa et q. c° Audiuimus (12)
dicitur sic: Non potest deicere quemquam iam prostratus, ligandi nam¬
que vel soluendi potestas ueris, non falsis sacerdotibus a Domino tradita
est, et infra in fine dicitur sic: Hec autem que de hereticis atque scisma -
ticis uel excommunicatis dicta sunt, videlicet, quod ligandi uel soluendi
Potestatem non habeant, multorum auctoritatibus probatur . Hec ibi; et
(1) Causa 1 . q. 1. cap. 17.
(2) Causa I. q. 1. cap. 39: Remissionem peccatorum avari non dant. S. Augustinus,
non S. Ambrosius est huius capitis auctor.
(3) Causa I. q. I. cap. 36: Neque in homine.
(4) Dist. IV. cap. 20 (de consec.): Mulier quamvis.
(5) Dist. IV. cap. 51 (de cons.) Sive hereticus.
(6) Dist. IV. cap. 24. (de cons.) A quodam iudeo.
(7) Idem respondit Fraticellus in processu facto Lucae a. 1411: «et ex I, 484 b,
tunc [Ioh. XXII] non fuit papa, licet remanserit episcopus ». Bal.-Mansi, Mise.
(8) Causa I. q. 1. cap. 48. (9) Causa I. q. 1. cap. 51. (io) Cap. 33.
(11) Cap. 1. Hoc caput citatur etiam in epistola ad Ioh. de Cellis, 1 . c. p. 361 et
362, ubi Wessclofsky legit et transcribit pluries ca (= causa) r«ill
(12) Cap. 4. Citatur etiam in ep. ad Ioh. de Cellis I. c. p. 362.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLOBUM. 265
» ------ - - -
sequenti c° ait beatus Leo papa : Nichil erit ligatum uel solutum, nisi
quod beatus Petrus ligauerit uel soluerit, idest cuius auctoritas, super quo
dicit glossa: que auctoritas in talibus non est, ut patet eadem causa et q.
c° Didicimus (i), ubi dicitur sic: Didicimus omnino omnes hereticos et
scismaticos nichil habere potestatis et i uris, et infra inuenimus in tali
facinore non solum duces et auctores, set etiam participes eorum penis
destinari, nisi a communione malorum se separauerint; et de hoc sunt
multe auctoritates in Decreto.
Item dicimus, tenemus et confitemur, quod, quamuis episcopus uel
presbiter sit hereticus, scismaticus, symoniacus, notorius fornicator, precisus,
suspensus, dum intendit facere illud, quod ecclesia facit, et formam ec-
clesie tenet et obseruat, sempcr episcopus ordinat et uere presbiteros con¬
secrat, et presbiter semper corpus Xpi conficit, set in preiudicium et damp-
nationem suarum animarum, et uere baptizat, ut patet per exemplum gre-
corum presbiterorum, qui sunt scismatici et inobedientes pape et ecclesie,
et tamen ordines suscipiunt et uere corpus X* conficiunt; et qui pertinaciter
oppositum teneret, hereticus existeret, ut de hHs omnibus patet i. q. i. c°
Quod quidam (2) et De consecratione di e . IIlI a c° Quod autem (3).
Item dicimus, tenemus et confitemur, quod Xs, in quantum homo
uialor, et apostoli eius uiam perfectionis tenentes et ostendentes, iure pro¬
prietatis et dominii ciuiliter uel mundane non habuerunt aliqua in spe¬
ciali uel in communi, preter simplicem usum facti, sine quo nemo prete-
rire potest, ut patet extra. De verborum significatione c° Exiit qui se¬
minat (4). Porro [f. 124V] Item dicimus, tenemus et confitemur, quod
nullo modo licet contradicere huic ueritati Xpi paupertatis, neque predicte
decretali, ut patet ex dictis et penis inflictis ipsius decretalis in fine et
XXII 1 I q. 1. c° Hec fides (5) et per beatum Augustinum VIII 0 de trini¬
tate c° Nemo (6).
Item dicimus et tenemus, quod omne dogma obiciens huic ueritati X*
paupertatis, siue oppositum pertinaciter asserere, aut papa aut episcopus,
aut quicumque sit, est notorius hereticus, ut patet per euangelium X* et
sacros doctores et extra. De hereticis c° Excommunicamus (7) et per
Decretum XXV q. 1. c° Que ad perpetuam (8), vbi in glossa dicitur
sic: Ejc hoc patet, quod papa non potest contra generale statutum ecclesie
dispensare, nec contra articulos fidei. Nam si omnes ei assentirent, non
ualeret statutum, set omnes essent heretici, hec glossa et XV di e . c° Sicut
sancti (9) et c° Sancta romana (10) et XV q. 1. c° Sunt quidam (li)
et XXIIII a q. 1. c° hec est ( 12) et eadem causa et q. c° Maiores (13).
Item dicimus, quod redarguere papam, cardinales et ceteros clericos,
dum dicunt aut faciunt contra fidem et sacram scripturam aut contra ue-
ritatem fidei uel contra religionem Xanam, pertinet ad laycos velud cle-
(1) Cap. 31. Citatur etiam ap. Vanzolini, 1 . c. p. 16.
(а) Causa I. cap. 97.
(3) Tale caput deest. Est probabiliter Dist. IV. Cap. 40 A 'ullus autem, vel cap. 46.
Nunc autem (de cons.) (4) Cap. 3. (V. ia) in VI°.
(5) Cap. 14 Haec est petes. Citatur etiam ap. Vanzolini. 11.
(б) Est probabiliter Causa XI. q. 3. cap. 31 Nemo contemnat S. Ioh. Crysostomi;
alia capita Nemo ad rem non pertinent.
(7) Cap. (13 V. 7); Citatur etiam ab Haeretico in Dialogo Bal.-Mansi. Misc., III, 598b.
(8) Cap. 3; citatur etiam ap. Vanzolini, 11, 17, 33.
(9) Cap. a. (10) Ib. Cap. 3. (11) Cap. 6. Citatur etiam ap. Vanzolini, aa.
(ia) Cap. 14. Haec est fides. (13) Cap. a.
Archivum Frtmoieoanum Historicum. — Ax. HI 17
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
266 DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLOBUM.
ricos, ut patet per glossam, que ponitur LXXXXVI* di e . c° Sicut quam-
uis (i), et XL di®. c° Si papa (2) et XX 111 I q. III c° Tam sacerdos (3) et
LXXXXVI. di e . c° vbi nam (4) et XXIIII a questione V c° vnusquisque (5)
et per beatum Eusebium II q. VII c° Oues (6) et c° Paulus Petrum (7)
et c° Testes (8) et extra, de symonia c° Tanta (9), ait beatus Gregorius
papa, quod symoniacus potest a meretrice reprehendi.
Item dicimus, quod quilibet symoniacus in ordine irel beneficio est
excommunicatus, priuatus beneficio, gratia et exeeutione ordinis uel ordi¬
num, ut patet per beatum Leonem papam i a q. i a c° Gratia { 10) et per
beatum Ambrosium eadem causa et q. c° Reperiunt(ur) (11) vnde in glossa
super verbo condempnatum ( 12) dicitur: Argumentum, quod ipso iure
sit anathematizatus clericus symoniacus et per beatum Gregorium papam
eadem causa et q. c° Quicumque (13) et c° Dictum est solere (14) et c°
Quibusdam narrantibus (15), super quo c° glossa dicit sic: Probatur
domini auctoritate symoniacos ipso iure esse suspensos et super uerbo deo
iudice dicit sic: Et ita symoniaci etiam occulti ipso iure sunt suspensi (16)
et 1. q. 1. c° Presbiter (17) dicitur sic: presbiter si [f. 12 /r] ecclesiam
Per pecuniam acquisiuit, non solum ecclesia privetur set etiam sacerdo¬
tali honore spolietur. Hec ibi; et c° Si quis doctor (18) et c° Qui
studet (19).
Item dicere, quod non debeant corrigi et reprehendi, ut dicitur, di¬
cimus quod est maxima destructio, ut patet LXXXXIU a di e . c° Nemo
quippe (20) et i a c (?) XL a di®. c° Set illud { 21) et XXIIII q. III c° Re¬
secande (22).
Ex predictis ergo colligitur, quod nos non deuiamus a fide catholica
nec auctoritate in decretis (23) sancte matris ecclesie confirmata et deter¬
minata. Cuius correctioni et cuilibet catholico fideli nos metipsos et hec
dicta nostra et omnia alia tamquam ueri eius obedientes filii subicimus
et quicumque iuridice nobis oppositum demonstrabit, parati sumus plenam
scientiam sumere de predictis, domino concedente. Arnen.
(1) Cap. 15. (a) Cap. 6.
(3) Cap. 14: Tam sacerdotes; citatur etiam in ep. ad Ioh. de Cellis 1 . c. p. 365.
(4) Cap. 4. Citatur etiam ap. Vanzolini, 18-19.
(5) Causa XXIV quaestiones tres habet tantummodo. In epist. ad Ioh. de Cellis
ap.* Wesselofsky 1 . c. p. 365 idem caput Unusquisque citatur et quidem sub Causa
XXIII. q. V. Sed tale caput ibi non habetur. Videtur esse Causa XXII. q. 4 cap. 8
Unusquisque, quod tamen adeo ad rem non est.
(6) Cap. 13. Oves quae. (7) Ib. cap. 33.
(8) Ib. cap. 39. Testes absque.
(9) Cap. 7 (V 3) Non est Gregorius, sed Debdatus. (10) Cap. 1.
(xi) Cap. 7: Referiuntur. Citatur etiam ap. Vanzolini p. 13.
(ia) Glossa haec est sub verbo anathematis.
(13) Cap. ia ; ap. Vanzolini, 14.
(14) Cap. 105 Dictum est solere; ap. Vanzolini, 13. (15) Cap. 117.
(16) In Codice hic repetuntur verba: Gratia et fer beatum Ambrosium—ifso iure
sunt susfensi, quae hic supprimimus. (17) Cap. 3.
(18) Causa I q. 3 Cap. a. (19) Causa I q. 1. cap. 11.
(ao) Distinctio LXXXIII (non LXXXXIII ut habet Codex) cap. a.
(ai) Dist. XLV (et non XL) cap. 17.
(aa) Cap. 13. (33) In textu: in decretis repetitur.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 267
II.
TRACTATUS FR. ANDREAE RICHI
de Florentia O. F. M. contra Fraticellos.
In nomine Domini, Arnen.
[f. ir] Subiit animum meum in presenti quoddam in scriptis confi¬
cere invectiuum illosque Fraticellos indignanter invadere, qui opinionis fra¬
tris Af\ichaelis\ de Cesena dampnati heretici sunt protervissimi septatores.
Stimulor autem plus solito ad hoc opus, quoniam ante oculos meos quos¬
dam conspicio exsurgere Fraticellos michi nimium stomacosos, nouiterquc
dogmatizare, quos novi iam fore longo evo sepultos. Veteranus igitur mi¬
les veterana nunc bella resumo, et contra iam turpiter victos nouiter di¬
mico, non dubitans iterum turpius deuincendos. Est michi alia causa, qua
neccessitor amplius ad hoc Opus, scilicet mandatum domini mei rcucren-
dissimi, domini fratris Iacobi (i), dei gratia episcopi Narniensis atque do¬
mini nostri pape Urbani VI " in provincia Thuscie et in nonnullis pro¬
vinciis aliis generalis collectoris, et contra hereticos scismaticos, alias damp-
natos in heresi commissam specialis. Hic prefatus dominus contra fra¬
ticellos prefatos, quos Florentie repperit, zelo succensus fidei insurgens,
statuit eos coram pluribus in sacra theologia magistris examinare abscon-
sasque sub ypocrisi eorum detegere hereses, erroresque nudare ac per cun¬
ctas ecclesias ciuitatis etiam in sermone vulgari publice facere predicare,
ut patescat cunctis eorum dogma infidum et peruersum. Placuit autem
prefato domino meo, michi inter alios sacre theologie magistros etiam in
speciali iniungere, ut aliqua interrogantia et examinantia colligerem col¬
lectaque offerrem, ut ex hiis a me aliisque oblatis eligeret, que ad hos
confutandos errores decerneret potiora, indeque conflaret ventilabrum per¬
validum ad prefatas hereses penitus exuflandas et ad inrefragabilem ipso¬
rum duram pervicaciam acterendam. Sic igitur iussus aggredior que in-
iuncta. Experiarque senex exiguas senilesque virtutes, que licet non sint
tanti, ut me arbitrer sufficere ad hoc opus, nullus tamen in hoc opere
territat me euentus. Presto enim michi est auxiliator fortis dominus meus
episcopus supradictus, a quo multo in studiorum (2) primordiis sum edoctus,
et ad sacre theologie culmen, suo assistente suffragio, honorifice sum de¬
ductus.
Domino igitur meo tam celebri, tamque michi benefico hunc tracta-
tunculum et meipsum eius humilem conditorem sue correctioni committo
(!• Cfr. de hoc fratre Iacobo ex illustri Senensi Tholomcorum familia BF VI
n. 953 P- 393 ; 1x68; p. 468; 1375. P* 5 *°: M 97 P- 593 i VI1 P- 3 S - Wadd. ad a. 1364;
Suffi. Melissani n° 1 et 6; ad a. 1373 n° 34 et 35. Eubel, Hier archia Catholica medii
aevi, 1 , Monasterii 1898, pp. 373, 303, 379; Terrinca, Theatrum etrusco-minoriticum,
93, 143-148; Papini, L‘ Etruria Francescana, 58.
(a) Textus lectio hic non est certa. Pro modo loquendi militari auctoris, (cfr.
parum ante) potest etiam legi: in stadiorum. . . (Vide faesimile).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
268 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
ut emendet, mutet, dampnet atque si placet, irritet et annullet. Quod si
ipse tractatulus mereatur eius examinatione firmari, precor ut sua solida
auctoritate publicet uel me publicare licentiet, vt qui sub meo priuato
nomine pateretur in vulgo contempntum, suo firmato pondere et dignitate
examine auctoritatis nanciscatur effectum. Arnen.
Actum Florentie per fratrem Andream Richi de Florentia ordinis
Minorum, inter sacros \sic\ theologie magistros minimum numerandum, 138 1
die 20 septembris et approbatus [rtc] et licentia communita data ab eodem
Domino episcopo supradicto.
Quoniam fundamentum totius controversie, que versa est inter fra¬
trem M\ichaelem\ de Cesena et sequaces eius ex una parte et dominum
papam Iohannem 22" et omnes sibi aderentes ex alia parte in hoc consistit,
quod fr. M\ichaet\ et sequaces 4 0f - decretales prefati pape Io\hannis\ he-
reticas putauerunt et per consequens etiam ipsum conditorem earum et
quemlibet aderentem. Harum decretalium prima incipit (1). Ad conditorem
canonum (2) hanc dicunt hereticam, quia dogmatizat vsum rerum vsu consump-
tibilium non posse a iure et dominio separari (3). 2 a eius decretalis incipit cum
inter nonnullos (4); hanc hereticam [f. 1 v.] dicunt ex hoc, quod determinat
deinceps hereticum fore negare, quod Saluator noster non habuerit ali¬
quid in * proprio uel communi; 2° hec eadem decretalis hereticat negan¬
tem, quod Salvator noster in hiis que scriptura dicit ipsum habuisse,
non habuerit ius vtendi, vendendi, alienandi et ex hiis alia faciendi, que
scriptura dicit xpm et apostolos fecisse, uel innuit facere potuisse. 3 a de¬
cretalis incipit quia quorundam mentes ( 5); hanc putant hereticam quia
dogmatizat xpm et apostolos in hiis que scriptura dicit eos habuisse,
non solum simplicem vsum facti, set etiam vtendi ius et dominium
habuisse. 4 a decretalis incipit quia vir reprobus ( 6 ); hanc dicunt hereti¬
cam, quia supradictas tres decretales pape Jo[hannis\ approbat, roborat
et declarat. Probant autem Micheliste hos, quos dicunt errores in pre-
fatis decretalibus assignatos, esse errores, quia dicunt, quod sunt contra
quamdam decretalem pape Nicolai j‘, que incipit Exiit, qui seminat,
quam dicunt per multos sum[m]os pontifices approbatam, et in VI° de¬
cretalium sub rubrica de verborum significatione (7) insertam, et iterum
in 7 0 a concilio generali Viennensi, que incipit Exiui de paradiso (8), in
qua(9) ait sic papa sanctissimus Nicolaus: Cum regula (10) fratrum Minorum
expresse contineat, quod « fratres nichil sibi approprient, nec locum, nec
domum, nec aliquam rem», sitque declaratum per predecessorem no¬
strum Gregarium p" et nonnullos alios summos pontifices hoc obser-
uari debere tam in speciali quam in communi, dicimus quod abdicatio
proprietatis huiusmodi omnium rerum, tam in speciali quam in com¬
muni propter deum meritoria est et sancta, quam et xps, viam Perfe¬
ctionis ostendens, verbo docuit et exemplo firmauit, quam primi fun¬
datores militantis ecclesie, prout ab ipso fonte auxerant [sic], in vo¬
lentes perfecte viuere per doctrine. et vite alueos deriuarunt. Et post
modicum: Nam cum in rebus temporalibus sit considerare precipuum
(1) Hic post verba introductoris incipit venio itala fragmen Utria introductionis
et primae conclusionis nostri tractatus, edita a Tocco, StFr. I, 496.
(a) BF V, 333, (3) Cfr. BF V, 337. (4) BP V, 356.
(5) BF V. 373. (6) BF V, 407. (7) Cap. 3 (V, ia).
(8) Cap. 1 (V. II). (9) Scii. BxHt BF III, 404.
(10) Regula II, c. 6; Opuscula S. Fr., Ad Cl. Aq. 1904, 68.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 269
proprietatem, possessionem, vsum fructum, ius vtendi et simplicem facti
vsum, et vltimo tamquam necessario egeat, licet primis carere possit
vita mortalium, nulla prorsus potest esse perfectio que a se vsum neces¬
sarie sustentationis excludat . Verum condecens fuit huic professioni, que
sponte deuouit xfim pauperem, in tanta paupertate sectari, omnium ab¬
dicare dominium etiam rerum sibi concessarum et necessario vsu, fore
contenta, que in utendo prebet vtentibus nil turis.
Ex hiis in decretali pape Nickolai iam recitata, putant Nicolaite (i) poese
conuincere papam Iohannem et prefatas 4 or Suas decretales et successores in
papatu et omnes adherentes hereticos. Contra quos non ad verba, quia quo ad
vocem vniformiter accipiendo contradicunt, set ad intentionem vtentis et
modum accipiendi proferentis eius uel alterius melius accipientis et intel-
ligentis vel exponentis .dico non contradicere, set concordare ad inuicem
posse, et dictas 4 or decretales esse catholicas et fideles, quod ostendere
intendo, dei mei adiutorio suffragante. Ad hoc autem faciendum 8 to michi
Conclusiones et totidem Corrclaria sumo, que si valide probauero non
dubium quod aperte Michelistas valde aberrasse monstrauero.
Prima Conclusio sit hec: Inter decretalem pape Nicolai, que incipit
Exiit et 4° r decretales pape Io[hannisJ supradicti, quarum prima incipit
Ad conditorem canonum, 2 a Cum inter nonnullos, 3* Quia quorumdam
mentes, 4* Quia vir reprobus potest in hiis, que sunt fidei, concordia
reperiri.
Cor re larium: Error fratris Michaelis et sequacium non est quia here*
tice senserunt [fbl. 2r] de X* paupertate et suorum (2) apostolorum; set
quia decretales pape Io[hannis non bene intellexerunt et ut hereticas vul¬
gaverunt, que tamen decretales contradicentes hereticos iudicabant.
(x) Hoc vocabulum Nicolaita, cuius usus repetitur ab Apoc. II, 6 et 15, variis tem¬
poribus vario modo adhibitum est. Tempore Gregorii VII (1073-1085) kaeresis Nicolai-
tarum significabat derogandam. Auctor noster applicat hoc nomen Michaelistis, qui
defendebant (modo suo) decretalem a Exiit» Nicolai IU, sicut aliquando vocat lohan-
motas decretales Iohannis XXII tuentes. Longe alio modo Michaelistae vocantur Ni-
colaitac a Bemardo Guidonis O. P., qui ad a. 1399 scribit: «Quoniam autem tam
praefatus Ludovicus Bavarus, quam aeterna miseria dignus praedictus Petrus de Cor-
bario de Secta Nicolaitarmm, quam Iohannes in Apocalypsi odibilem describit, adhuc
in malitia perseverat et debacchatur in peius, et nondum venit finis malorum suorum,
idcirco in praesenti, sdlicet inchoante iam anno Dominicae Incarnationis MCCCXXIX
distulimus scribere longiorem narrationis seriem suo post tempore scribendorum».
Ap. Mura tori, R. I. S. III pars II p. 493. Saec. XVIII quidam Conventualis sub
nomine Painacca (Benoffi ?) obiedt Flaminio Annibali a Latera, quod antiquos Cole-
tanos vocasset « per nome d’ infamia Nicolaiti », quod nomen tamen ap. Annibali non
inveni. Cfr. Confutatione della Risposta, cke il P. Flaminio da Latera, sotto il finio nome
di un suo Amico, presume fi over’ avansata ait Es anu Critico de It Awocato Painacca,
da questo stesso distesa, e dedicata agli momini savi td ane st i della Repubblica Letteraria,
Venezia, 1779, p. 76. In hoc casu nomen Nicolaitarum repetitur a S. Coleta seu Ni¬
co leta, a cuius reformatione saec. XV in Gallia repetuntur Fratres Minores Coletani,
sive Observantes de Communitate. Quid Observantes saec. XV de S. Coleta et Fra¬
tribus Coletani s senserint v. ap. Glassberger, Anal. Prone., II, 399, 548. Benignius
initio saec. XVI iudicat Iohannes de Komorowo scribens Memoriale Ord. Frat. Min.,
ap. Mon. Pol. Hist., V, Leo pol i 1888, p. 146: « Ab illo tempore cognomen Colletanorum
Acceperant sub ministris non reformatis se reformantes ex ea causa, quia quedam
virgo, Colleta nomine, id est Nicolaa vel Nicolaissa, que multa loca reformavit in di¬
versis provinciis Sancte Clare. Que virgo beata mortua est et sepulta in Gandavo,
daret miraculis.... ».
(a) Deletum est suorum.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
270 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
2* Conclusio. Pertinaciter contradicens decretali Nicolai pape 3*, que
incipit Exiit, in hiis que videntur repugnare decretalibus. pape Iohannis,
non est ex hoc hereticus iudicandus, licet aliis penis plectendus.
Correlariutn. Licet dicta decretalis pape Nicolai non habeat ex materia
uel ex forma, quod sit heretica, tamen papa quilibet successor posset per
noue decretalis institutionem omnes illi decretali contradicentes hereticare.
Conclusio. Contradicentes pertinaciter decretali pape Io[hannis] 22*
que incipit: [Cum] inter nonnullos, hereticus aperte conuincitur, tam ex
materia, quam ex forma.
Correlarium. Possibile videtur quod duo asserentes eamdem numoro
propositionem et equali pertinacia, unus conuincatur hereticus et alius
confessor catholicus.
4* Conclusio. Posito quod decretalis pape Nicolai et decretales pape
Io[hannis] inuicem rcaliter contradicerent, ut Micheliste putant, decretales
pape Io[hannis] sunt censende auctoritate validiores.
Correlarium. Si decretales pape Io[hannis] opponantur decretali pape
Nicolai, vt existimant Micheliste , sequitur quod decretalis pape Nicolai sit
irrita et nullata.
/ a Conclusio . Dato quod decretalis pape Nicolai, que incipit Exiit,
sic sit censenda catholica, vt conuincat omnem sibi repugnantem here-
ticam, et sic papa Io[hannes], qui per multas decretales illi repugnauit,
conuincatur hereticus, non tamen sequitur, quod dicte decretales eius sint
heretice, uel tenentes eas uel defensantes ex hiis heretice conuincantur.
Correllarium. Si ponantur due decretales fieri a duobus sibi succe¬
dentibus sum[mi]s pontificibus, que ambe sint sibi inuicem repugnantes et
quelibet hcreticet contradicentem, et ambe equalis auctoritatis, puta ambe
ab equali celebri concilio uel consilio, videndum quid agendum in tali casu
alicui in hiis perplexo.
6 & Conclusio. In dubiis fidei ecclesie romane determinatio est omnibus
preferenda, tenenda et observanda.
Correlarium. Meritis domini nostri Y us Xpi donec finiatur seculum,
fides beati Petri in ecclesia non deficiet.
7* Conclusio. De facto clare probari potest dei ecclesiam, que nunc
consistit iri papa et Urbano 6" et sibi in hoc ritu viuendi, sacrificandi, cre¬
dendi et deum colendi et precepta recipiendi cum adherentibus in fide, que
in beato Petro fuit, veraciter nunc persistere et ante vsque adeo perstitisse.
Correlarium. Quam inconsulte Micheliste presumptuosi. se in hanc
sententiam precitaverunt [sic] vt dixerint et dicant papam Io[hannem] suc¬
cessores et coherentes heretici [sic]; multa enim probanda essent, que
probari vix possent, antequam dictam conclusionem inferre possent etiam
si vera foret.
[fol. 2v] 8* Conclusio. Examinande sunt alique propositiones, quas dicti
Micheliste educunt de dictis pape Io[hannis], de decretalibus, quas propo¬
sitiones dicunt fore hereticas.
Correlarium. Micheliste preter heresym contractam (1) ex pertinacia re¬
bellionis ad decretales pape Io[hannisj de Xpi et apostolorum pauper¬
tate, in multas alias graves hereses et ecclesie sententias dampnabiliter
incurrerunt.
Prima ergo conclusio probanda est hec: Inter decretalem etc. Ad
declarandam autem hanc conclusionem 3* faciam. Nam primo ostendam
(1) Codex contr atrae tam.
Digitized by Google
Original from •
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICRLLORUM. 271
vnde in aliquibus est orta discordia, 2° quomodo reducitur
ad concordiam, 3 0 ostendam huius concordie clara testimonia.
Primo ergo dico, quod repugnantia potest primo oriri in hoc, quia
papa Nicolaus 3'’* dicit in prefata sua decretali (1) quod abdicatio omnis
Proprietatis propter deum, tam in proprio quam in commmuni, me¬
ritoria est et sancta, quam X" 1 viam perfectionis ostendens verbo do¬
cuit et exemplo firmavit, intelligens per hoc declarare regulam fratrum
Minorum, que in principio sic dicit (2): Regula et vita fratrum mi¬
narum hec est scilicet domini nostri Y u xfi sanctum euangelium ob-
seruare, viuendo in obedientia, sine proprio et in castitate. Et expo¬
nunt plures summi pontifices, dicte regule declaratores, quod sine pro¬
prio intelligitur hoc: tam de proprio persone in speciali, quam com¬
munitatis, vt sibi tam in proprio quam in communi nichil habeant. Patet
hoc in Clementinis (3) F.xiui de paradiso, et in dicta decretali exiit,
vbi dicitur: quod abdicatio omnis proprietatis propter deum meritoria
est et sancta, quam xps viam perfectionis ostendens verbo docuit et
exemplo firmauit; quam primi fundatores militantis ecclesie fer do¬
ctrinae et vite ipsorum alueos deriuarunt, intelligens de obseruantia
regule fratrum Minorum. Hinc oriuntur tres discordie apparentes con¬
tra decretales pape Iohannis.
Prima discordia oritur, quia papa Nicolaus dicit, quod fratres
Minores ad exemplar et ut ymitatores xpi in rebus, quibus utuntur,
non habent nisi nudum vsum et renuntiauerunt omni iuri, et simplici
vsu facti sunt contenti. Set papa Iohannes in decretali Ad conditorem
canonum (4) et in aliis preallegatis decretalibus dogmatizat, quod vsus
non potest a iure et dominio et potestate vtendi separari in rebus dum¬
taxat, que usu consumuntur.
2* discordia videtur oriri, quia in decretali pape Nicolai dicitur,
quod abrenuntiatio omnis proprietatis rerum temporalium propter deum
meritoria est et sancta, quam xps et verbo docuit et exemplo firmauit
et in primos sancte ecclessie fundatores transfudit et in fratres Minores de-
riuauit. Set papa Iohannes in decretali Cum inter nonnullos (5) here-
ticat omnes pertinaciter asserentes xfm et eius apostolos non habuisse
aliquid temporale in proprio et communi .
3* differentia videtur oriri, quoniam Nicolaus papa in dicta sua
decretali allegata dicit, quod fiatres Minores in rebus temporalibus non
habent nisi simplicem vsum facti ab omni iure nudatum. Set papa
Iohannes dicit (6), quod nec fiatres Minores nec X us nec apostoli fue¬
runt simplices vsuarii, set habuerunt ius et dominium [f. 3 r] ad posse
alienare, vendere, donare, et ex hiis emere res, quas scriptura dicit ipsos
habuisse. Hoc enim, dicit papa Iohannes, repugnat simplici vsuario.
Ex predictis autem 3^* differentiis multe alie oriuntur, de quibus
alias dici poterit; visis tamen concordantiis dictarum faciliter cetere ad
intellectum concordie reducentur.
Secundo principaliter erat videre quomodo hee differentie
uel repugnantie ad concordiam reducuntur, vbi aduertendum quod
aliqui concordant has decretales per variam acceptionem et exposi¬
tionem terminorum. Alii per variam exibitionem exemplorum.
Alii per assignationem variam temporum diuersorum.
(1) Cap. 3 Exiit (V. 13) in VI. (2) Cap. I. (3) Cap. 1 Exivi (V. 11).
(4) BF V, 333. (S) BF V. a S 6.
(6) Ad conditorem canonum et Cum inter nonnullos; II. citt.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
272 DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM.
Dico primo quod aliqui (i) concordant has decretales per variam etc.
ubi aduertendum quod papa Nicolaus prefatus utitur istis terminis: habere
dominium , habere potestatem, habere ius vtendi, habere simplicem facti
vsum, uel nudum facti vsum, stricte, prout includit ius proprietarium
et ciuile, pro quo conuenit actio in iudido riuili, et sic accipiendo, il¬
lud dicitur haberi quod ciuiliter possidetur, et proprio nomine habet
actionem in particulari uel in communi. Set papa Iohannes , quia fuit
Legista(2) et non theologus vtitur terminis magis materialiter et large.
Nam extendit hoc vocabulum habere, vt dicatur haberi etiam illud, quod
quis habet ex commissione ad dispensandum, cuius tamen dominium
sit alienum. Quia enim seruo commictitur ad dispensandum a domino
bladum uel vinum, dicitur seruus habere dominium dispensandi et sic
verificatur habere dominium ad actum uel vsum, eo quod dominus
sibi dedit talem potestatem, et ius ad talem vsum et dominium, vt
possit sic facere, alias non haberet posse iuste sic facere. Fecit enim
dominus servum suum dominum, vt iuste posset sic facere de re
commissa, sicut dominus sibi mandauit uel commisit; et sic videtis
quod multum materialiter sumit habere dominium, potestatem, ius et
proprium, quia accipit prout extenditur pro dominio serui, cum habet
iustam potestatem et dominium posse exequi mandatum uel officium sibi
commissum, licet non habeat dominium rei, quia dominus reseruat sibi
proprietarium dominium rei, et commictit alteri dominium, vt licite pos¬
sit dare, uendere, emere. Et isto modo dicit papa Iohannes, quod xps
et apostoli et fratres Minores habuerunt dominium, potestatem, ius ad
Posse emere, donare et cetera, quia ex commissione ad vsum solum,
uel etiam sine commissione, puta quia in rebus, quibus vtebantur, no¬
lebant habere dominium set solum vsum, et res quantum ad dominium
proprietarium et ciuile sit cuiuscunque-alterius, uel etiam si nullius sit,
vt fuerunt pisces capti ab apostolis, in quibus apostoli vsum solum ac-
ceptauerunt, dominio renuntiauerunt, quia nil in hoc mundo proprium
ciuile possederunt; et sic fratres Minores habent loca, ecclesias, libros,
que omnia sunt ecclesie; vsus tamen et dispositio commictitur a papa
eis, et sic habent dominium destruendi, edificandi et commutandi libros,
et consumendi vtensilia, cum tamen nec in proprio nec in communi
aliquid possidere debeant, iuxta regulam quan) vouerunt. Sic ergo vario
modo accipiendo terminos, habere dominium, potestatem, proprietatem et
ius, possunt concordare predicte [f. 3v] decretales, que vocaliter contra¬
dicunt, licet ad intellectum loquentium possint concordare. Quod autem
papa Iohannes in prefatis decretalibus accipiat sic materialiter et large
terminos, patet. Nam in decretali preallegata [Quia] Vir reprobus dicit: et
loquor de iure v tendi, quod est aliud a iure agendi (3). Non enim lo-
(x) Cfr. Alv. Pelag., De Planctu Eccl. II, 59: ed. Lugd. 15x7 f. 197 v. b., ed. Ven.
1560 f. 143 v. a.
(a) Ap. Tocco 1 . c. p. 498: Ma il papa Giovanni, perchl fu legista, usa questi
termini piit largamente: Notandum etiam, quod scribit Iohannes ab Orta in Vita S.
Ludovici Tolosani, qui ad suum consortium viros industrios, vita probatos et doct rina
peritos adscire solitus erat .... sicut patet de Domino Iacobo de Osa, civilis iuris professure
sollemni qui.,,, nunc divina providentia in cathedra Petri residet, scii, sanctissimus Pater
Iohannes papa vicesimus secundus. Anal. Boli. IX, (1900), 394-295. Eloquia Occami hac
de re vide ap. Cari MUller, Der Kampf Ludwigs des Baiem, I, 34*.
(3) BF V, 433; quae sequuntur verba Non enim etc. non inveniuntur in Bulla
Quia vir reprobus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM. 273
quutus sum de iure agendi in precedentibus decretalibus, vt iste hereticus
michi imponit. Patet ergo concordia per varias acceptiones terminorum.
2* discordia reducitur ad concordiam per hoc, quod in decretali
Exiit declarando regulam fratrum Minorum papa Nicolaus dicit xpm
et apostolos et fratres Minores abrenuntiasse omnibus rebus temporalibus
et nichil penitus habuisse uel in proprio uel in communi. Intelligit ci-
uiliter et proprio nomine et actione, non autem negat, quin habuerunt
ex commissione uel ex concessione uel ad vsum, quia hoc esset ne¬
gare euangelium, quod dicit xpm uel apostolos habuisse tunicas et inulta
alia. Et in hoc se fundat decretalis pape Iohannis , que incipit C\tm
inUr nonnullos, vbi hereticat, qui negat xpm redemptorem (i) nostrum
et apostolos habuisse ea, que % euangelium dicit ipsos habuisse in pro¬
prio uel communi, nec hic determinat se ad aliquem modum habendi,
puta ciuiliter uel solum ad vsum, set solum vult, quod non negetur
habere, cum euangelium dicat ipsos habuisse; et sic patet, quod pro¬
pter varium modum accipiendi terminos non repugnant decretales. 2°
hec decretalis hereticat pertinaciter (2) asserentes quod xps et apostoli
in hiis que scriptura testatur ipsos habuisse , nequaquam ius habuisse ven¬
dendi etc., que tamen ipsos de premissis fecisse scriptura sacra testatur;
et sic hec constitutio non potest pati calumpniam.
[Hic habetur spatium vacuum in codice circa 4 linearum ].
3* discordia reducitur ad concordiam per hoc. Nam cum papa Ni¬
colaus dicit, quod xps et apostoli et fratres Minores sunt contenti ha¬
bere in rebus simplicem vsum facti sine ullo iure, intelligit negare ius
solum ciuile, non ius concessum ad vsum, et vocat talem vsum nudum
vsum facti, expoliatum omni iure, supple proprietario et ciuili. Set papa
Iohannes, qui dicit, quod ius non potest in rebus vsu consumptibilibus
a dominio et a iure separari, et ideo negat, quod fratres Minores ha¬
beant simplicem vsum rei ab omni iure separatum, intelligit de vten-
tibus rebus iuste, sicut supponitur xpm et apostolos et fratres Minores
posse vti concessis: quia enim iuste vtuntur rebus concessis, ideo ius ha¬
bent et dominium iustum et potestatem sic vtendi, alias iniuste vterentur
re aliena. Ipsa enim concessio est ius ad. vsum dare et dominium ac
potestatem posse licite vti; alias inlicite vterentur, si a domino non
concederetur talis potestas ius et dominium (3). Sic ergo accipiendo fra¬
tres, [f. 4 r] nec xps, nec apostoli habuerunt simplicem facti vsum, qui
esset nudus et expoliatus omni iure concesso, alias iniuste uel non iuste
▼terentur uel vsi fuissent rebus, quibus vsi fuerunt, quod non est sen¬
tiendum. Et sub isto intellectu potest decretalis pape Nicolai cum de¬
cretalibus pape Iohannis conuenire et iste est primusmodus con-
uenien tie (4).
Alii concordant has decretales per variam exibitionem exemplo¬
rum, que xps voluit exemplare. Dicunt (5) enim, quod xps aliquando
voluit exemplare in se statum perfectionis, aliquando statum imperfectorum.
Quando exemplabat statum perfectorum, tunc nichil possidebat, nec au-
(1) BF V. 356. (a) BF V, 357.
(3) Cf. Alv. Pel. II, 55 ed. Lugd. f. 179 rb, ed. Ven. f. iai v b., et II, 56 ed.
Lugd. f. 188 r a, ed. Ven. f. 133 r a.
(4) Cfr. ib. II, 60 Lugd. f. 199 Tb, Ven. f. 145 v. a.
{5) S. Bonav., Of. VIII, 336-344, 414; Alv. Pel. II 60, Lugd. f. aoorb; Ven.
t 146 ▼ a.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
274 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
rum, nec argentum, nec in sonis es, (i) nec loculos habebant, [sic!]
Set cum voluit exemplare opus imperfectorum, loculos habebat (2) et alia
que in euangelio inueniuntur [sic] habuisse. Secundum autem primum
modum loquitur papa Nicolaus in sua decretali in prima parte, et ideo
negat habuisse proprium, nec in communi dicit aliquid habuisse, set nudo
vsu, expoliato omni iure, fuisse contentum. Vnde subdit, quod abdicatio
omnis proprietatis, tam in proprio quam in communi, meritoria est
et sancta, quam xps viam Perfectionis ostetidens et verbo docuit et
exemplo firmavit etc. Et sic non negat pro aliquo tempore xpm et apo¬
stolos habuisse aliquid in proprio uel communi, set solum pro quo voluit
perfectionis exempla mofnjstrare. Set cum voluit in perfectionis exempla
dare, loculos habuit. Vndc subdit ibidem papa Nicolaus ad istum intel¬
lectum : X“* cuius perfecta sunt opera sic in suis actibus viam perfectionis
exercuit, vt interdum infirmorum inferfectionibus condescendens viam
Perfectionis extolleret et infirmorum infirmas semitas non dampnaret;
et subdit; Egit xps et docuit perfectorum opera, egit etiam et infirma,
sicut in fuga patet et loculis, set utrumque perfecte perfectus existens, ut
Perfectis et inperfectis viam salutis ostenderet, qui vtrosque saluare ve¬
nerat, et tandem mori voluit pro vtrisque . Ad hoc etiam dicit Hugo (3)
super verbo: Habebat loculos dominus, et ea que mictebantur, seruabat
distribuenda sibi et aliis indigentibus, prout opus erat. Paulus tamen no¬
luit victum sumere de euangelio, set gratis factus est minister verbi (4)
et invenitur Paulus aliquid magis egisse quam xps; xps namque in
numero inveniri voluit inferfectorum ne pr esu merent non accipientes
confundere accipientes, vel extimaretur non esse x anus faciens, quod
noluit facere xfs. Stat ergo concordia decretalium pape Nicolai et pape
Iohannis in hoc, quod xps secundum quod voluit varia dare exempla,
varios modos habendi se ad res temporales ostendit habere, in perfe¬
ctione tamen idem semper existens. Nec aliqua decretalis negat uel as¬
serit pro omni tempore, set pro tempore quo xps voluit exempla osten¬
dere diuersis statibus.
Alii concordant dictas decretales per variam dispensationem
officiorum, sicut concordauit eas frater Vbertinus de Casali, frater minor,
vir acutissimi (5) spiritus, et excellentissime speculationis. Hic, dato sibi iura-
mento (6) a papa Iohanne 22 0 de ueritate dicenda, quid de xpi pau¬
pertate et apostolorum et quid dogmatizasset in concistorio publico
coram cardinalibus et aliis [f. 4V.] prelatis anno U. 1322(7) die ve¬
neris (8) ante dominicam de passione, dato sibi precepto, de respon-
(1) Matth. X, 9; Mare. VI, 8. (a) Cfr. loh. XII 6; XIII 39.
(3) Hugo a S. Victore, Miscellanea. II, 64, Migne, F*. I.. 177, 626. (loan. 12, 6),
Hunc textum citat etiam S. Bonav., Op. Omn., VIII, 237; 414-15.
(4) Cfr. Act. XX, 34; Thes. II, 9; 1 Cor. IX. 14-15.
(5) Codex add. ingenii, $ed minio deletum est.
(6) Idem Cod.. Magliabcch. XXXI, 65 apud Tocco, SlFr I, 499: . Sickome
LuhorcUi frate Vbertino de Casali huomo d'elevatissimo spirito. Costui fu fatto giurare da
papa Renedetto... [lege: Iohanne XXII]. Alii textus loquuntur tantum de mandito popae.
(7) In Codice scriptum erat /^27, sed scriba bene correxit: 1322.
(8) Omnes alii textus habent: in dominica Passionis. Explicatio U!>ertini, quae se¬
quitur, habetur ap. Anal. Franc. II, 149-151, ubi |x>nitur anno t)jo; Bal.-Mansi, Miscet.
II, 279-80: Wadd. ad. a. 1321 n. 19 (VI 1 * * 4 5 6 7 8 , 262); Du 1’lessis d'.-\rgentr^, Collectio indicio¬
rum, I, 298-299: RFV, 233'’. Iuxta notam, sequentem dictae sententiae textum ap. Bal.
Mansi, Ubcrtinus a. 1322 et 1330 citatus fuisset in eadem quaestione, quod explicaret,
cur aliqui scriptores, uti GInssberger, totam responsionem Ubertini ad. a. 1330 posue-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
275
dendo affirmatiue uel negatiue, respondit 2 cm premictendo distinctionem.
Prima distinctio est: quod xps et apostoli considerantur sub 2 C ‘ statu (i).
Nam considerantur primo vt vniuersales prelati ecclesie noui testamenti,
et hoc modo habuerunt distributionis et dispensationis auctoritatem pro
dando pauperibus et ministris ecclesie, patet Actuum 4°(2). Et secundum
istum sensum xps dicitur habuisse loculos et esset hercticuin hoc negare
vt dicit et ad istum sensum trahit decretalis pape Iohannis . 2° modo
X°* et discipuli eius considerantur vt simplices persone et singulares ho¬
mines et fundamenta perfecte religionis et vt exempla preclara calcantia
gloriam mundi. Et si queratur, si isto modo habuerunt in proprio uel
communi, distinguendum est de 2 ci modo habendi, quorum primus est
ciuilis et mundanus, quem leges sic diffiniunt: Ea in bonis nostris esse
dicuntur, quibus habitis, exceptionem et defensionem, ct non habitis, re¬
petitionem et exactionem habemus, ct isto modo dicere quod xps (et apo¬
stoli) aliquid habuerunt est hereticum, quia contradicit euangelio, vt dicit.
Nara Luc. 6°(3) dicitur: Ab eo qui aufert tibi vestimentum et tunicam
noli prohibere, et qui auffert que tua sunt, ne repetas. Et Mt. 5° (4):
qui vult tecum in iudicio contendere et tunicam tuam tollere, prebe
ei et pallium, et ad istum intellectum loquitur papa Nicolaus in prcal-
legata sua decretali, dicens quod X u * nichil habuit in proprio uel com¬
muni, et dicere contrarium dicit esse hereticum, et blasfemum. Alio modo
possunt haberi res temporales, quantum ad ius nature et communes vsus
caritatis fraterne, et isto modo xps et apostoli habuerunt bona temporalia
iure naturali, quod ab aliquibus dicitur ius poli, ad sustentationem nature,
repellentes omnia, que diuitias saperent uel delitias redolerent, uel mundi
pompam nutrirent, et isto modo habuerunt xps ct apostoli vestes, panes
et pisces, et que manibus lucrabantur, et negare quod isto modo xps
et apostoli nichil habuerunt, hereticum est, vt dicit et isto modo loquitur
papa Iohannes ; et sic patet concordia decretalium, et videtur tangere duas
vias concordie, prima propter diuersos status, puta prolationis ct priuate per¬
sone, 2 a in diuersis modis habendi, puta iure proprietario et ciuili, uel modo
iuris naturalis et poli et fraterne caritatis exigentie, et istos modos habendi
acceptavit papa Iohannes et cardinales tanquam conformes dictis eorum.
Alii nituntur prefatas decretales concordare per variam dispo¬
sitionem temporum. Nam quando xps misit apostolos per mundum
predicare, prohibiti sunt aliquid possidere nec aurum, nec argentum,
non es, uel duas tunicas, neque calciamenta , patet Luc. 9 0 (5) Mt. X° (6)
rint, confundentes duos actus in unum. Editores Analect. Fratre., II, 151 17 observant
non esse impossibile, quod Fr. Ubertinus a. 1330 illud responsum coram papa repe¬
tierit, non tamen esse verisimile. Vis huius observationis crescit, cum prae oculis
habetur Iohannis XXII mandatum (16 sept. 1325) capiendi Ubertinum olim de ordine
Fratrum Minorum nunc vagabundum per mundum (HF V, 292) et cum Ubertinus par¬
tem sumpserit in schismate Ludov. Bnvari 1328, ut testatur Albertinus Mussatus apud
Muratori, R. /. S. X (Mediolani 1727) 773. Sed qui ingenium versatile Ubertini cogno¬
verit, non miretur eum etiam hac occasione potuisse se liberare. De hac sententia
Fr. Ubertini in quaestione paupertatis cfr. etiam loh. Chr. Huck, l/bertin von Casate
und de st en Ideenkreis. Ein Reitrag sum Zeitalter Dantes, Freiburg im B., 1903, p. 34, 49;
Ernst Knoth, Ubertino von Casate. Ein Jieitrag cur Gesthichte der Franxiskaner an der
Wende des ij. und 14. Jakrhunderts, Marburg, 1903, p. 141. Fr. Glaser, Die fran-
tisinnisehe Dewegttng, Stuttgart und Rcrlin, 1903, 152 sqq.
(t) Vestigia huius distinctionis iam sunt ap. S. Bonav., Op. Omn., VIII, 284, 414.
(a) V. 35. (3) V. 99-30. (4) V. 40. (5) V. 3. (6) V. 9-10.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
276 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
Mare. 6°(i) precepit eis ne quid tollerent in via pro tunc, set post
hoc transactum tempus, cum scilicet a predicatione sunt reuersi, relaxatum
est preceptum et leguntur habuisse loculos, patet Io. 4 0 (2) in euangelio
Samaritane et iuxta passionem Luc. 22°(3) cum dicit: quando misi vos
per mundum sine sacculo et pera et calciamentis nunquid aliquid defuit
vobisf et subdit: nunc, qui habet sacculum, [f. 5r] vendat similiter et
Peram et qui non habet, vendat tunicam etc. Et hec est distinctio tem¬
porum gloriosi Bede(4) super verbo: loculos habebat dominus, in hoc dans
nobis exemplum, vt ex iusta nonunquam causa quedam de nostri vigore
Propositi posse sine culpa remicti ; et subdit non omnino eadem regula
viuendi persequutionis et pacis tempore fuit. Ecce xps discipulos infor¬
mat missos ad predicandum, ne quid tollerent in via, stante vero mortis
articulo, et tota illa gente pastorem, patrem persequente, congruam tem¬
poris dictauit regulam permictentem vt tollerent necessaria victui, donec
sopita persequutorum insania evadendi tempus redeat. Crisostomus (5) dicit
quod fuit preceptum, non solum dispensatio uel indultum; vnde ait qui¬
libet sacculum tollat et peram, idest mando loculos vos habere et peram
quia sic expedit. Augustinus etiam in libro de concordia euangeliorum (6)
dicit, quod illud Mt. 10(7); Nolite possidere aurum etc. dicit, quod non
fuit preceptum, set potestas data recipiendi necessaria ab hii$ quibus euan¬
gelium predicabant, quod seruare apostolis libuit, et non seruare. Hii
omnes doctores conueniunt in hoc, quod licitum fuit apostolis postquam
redierunt a predicatione habere loculos, quibus tamen in predicatione
missis, fuit inhibitum et secundum huiusmodi varia tempora possunt
concordare decretales. Ista concordia non est bene valida secundum men¬
tem Basilii, quamuis sit secundum mentem Bede et Crisostomi et sentien¬
tium loculos habuisse apostolos preter reuersionem a predicatione.
Alii concordant has decretales dicendo quod xps et apostoli omnibus
abrenuntiauerunt in proprio et communi, cum iudicauerunt sic esse agen¬
dum, et habuerunt in proprio et communi, cum iudicauerunt fore vtile
ex caritate fraterna. Regebantur enim caritate plusquam paupertate, et
ideo cum pro tempore £t loco et negotio dictabat caritas et communis
vtilitas, habuerunt loculos et alia vtilia, et secundum hanc distinctionem
concordant decretales prefatas et secundum hanc intelligentiam caritas in¬
terpretatur: quid pro tempore et casibus sit agendum.
3° loco in hac prima conclusione erat ostendere huius conuenientie
et concordande clara testimonia. Et primo adduco papam Iohannem
prefatum, qui concordiam harum prefatarum sentit, et decretalem pape
Nicolai commendat; patet in decretali, que incipit: [Quia] Quorumdam
exigit (8), vbi dicit prefatam decretalem multa maturitate factam et addit,
quod loquitur de iure et dominio pro quo datur actio, quod est ius proprieta¬
rium, et non de dominio vsus iuris vtendi. Non enim credibile est, quod
(1) V. 8. (2) V. 8. (3) V. 35-36.
(4) In Lucani, ap. Migne, F. L. 92, 601; cf. Luc. 13, 29.
(5) Ubi praecise S. Chrysostomus dixerit, non inveni; cfr. tamen Hom. XXXII
al. XXXIII in Matth., Migne, P. Gr. 57, 382.
(6) >Lib. II, c. 30, Migne, P: L. 34, 1113-1114. Auctor noster quoad sensum tantum
adducit verba Augustini. S. Augustinus similia repetit De mendacio , cap. 15, Migne.
P. L. 40, 508; Contra Adimantum, cap. 20, Migne, P. L. 42, 165; De opere Monacho¬
rum cap. 6, Migne, P. L. 40, 553, et passim. (7) V. 9.
(8) BF V, 128. Scriba male addit in margine quia, quod non habetur in originali
textu, ideo uncis Inclusimus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TOBIAM FRATIOELLORUM. 277
si percepisset discordare suis decretalibus, commendasset eam, quin ymo
dampnasset eam. quia si stat, arguit suas falsas et robore vacuatas. In
aliis autem decretalibus nititur concordare cum suis et in nulla dampnat
ipsam simpliciter, set allegat ipsam vt sanctam.
Secundum testimonium est successorum Iohannis vsque ad presentem
papam Vrbanum VI"{ i); omnes enim isti non putauerunt has prefatas
decretales discordare in hiis que fidei sunt, non enim sustinerent eas, set
conrigerent, suspenderent uel dampnarent sicut [f. 5 v.] fecit papa Bene¬
dictus successor pape Iohannis immediatus, qui dampnauit opinionem de
visione animarum purgatarum, (2), que dicebat quod deum nude ucl bea¬
tifice non videbant, nec vsque ad diem iudicii erant visure, quam opi¬
nionem fouebat papa Iohannes prefatus (3); licet papa Iohannes corre¬
ptioni ecclesie se submiserit et sua scripta et dicta (4). Sicut ergo' predi-
ctus correpsit vnam, quia discordare ab aliis sibi videbatur, sic etiam cor¬
rexisset istas uel dampnasset, si discordare percepisset, et maxime quia
altercatio non minor erat de ea quam non correxit, quam de ea, quam
dampnauit. Valentiores etiam erant doctores in omni facultate, qui tene¬
bant discordiam decretalium supradictarum quam alterius opinionis; cum
ergo decretales prefatas in suo robore dimiserit, sentiendum est, quod di¬
scordiam non percepit set concordiam inuenerit.
3 m testimonium est omnium magistrorum in theologia et utriusque iuris,
preter illos paucos, qui fuerunt cum Michaele prefato in causa, et duci Bavarie
adheserunt, quorum nullus hodie est superstes. Omnes ergo doctores qui,
exceptis prefatis, fuerunt et sunt et opinantur prefatas decretales posse conve¬
nire. In singulari adduco venerabilem magistrum meum Magistrum Ludovi-
cum (5 ) de Castilione are tino, qui regens Oxonie, ibidem hanc quaestionem
determinavit concordiam astruens cum magna laude et totius universitatis
illius complacentia, quam determinationem de propria manu illius scri¬
ptam habeo. In qua determinatione testatur se audisse viua voce a magi -
(1) Pontifex 1378-1389.
(a) Raynaldus, Asm. eccl. , ad an. 1336 n. 1; cf. Denifle-Chntelein, Chartularium
Universitatis Parisiensis, II, Parisiis 1891, p. 453 sq. — (ChUP).
(3) ckup ii, 414 sqq* 435 *qq*
(4) ChUP II, 440; Raynaldus, an. 1334 n. 37.
(5) De eo cfr. Wadd. ad a. 1316 n° 8, ubi felso vocatur Philippus, quod nomen
Little, The Grey Friars in Oxford, Oxford 1893, p. 224 transscripsit, dum ipse Waddin-
gus, Scriptores, ed. Nardecchia, Romae 1906, p. 164 et Sbnralea, Suppi, ad Seript., I, ib.
1908, p. 496 recte eum vocant Ludovicum, sicut etiam Sigismondo da Venczin, Bio-
grafa Serafica, Veneria 1846, p. 133. Iacobus de Marchia, Bal.-Mansi, Misc., II, 598n,
qui certe nostrum tractatum prae oculis habet, videtur vocare hunc Ludovicum Ma¬
gistrum Faustum. Cum quadam enim confusione scribit 1 . c. Sed postea ut dicit ma¬
gister Bonaventura frater ordinis, et rector studii Parisini, quod magister Puteus de
Marchia solemnissimus in omtei facultate publice coram Papa et in concistorio publico
regavit suam culpam, et confessus est suum errorem, et condemnavit praedictum gettera-
lem Haereticum. Sic ipsemet magister frater Rubeus testatur in suo tractatu, quem ipse
post receptionem ad gratiam ecclesiae confecit, et quod dictum capitulum non habuit intel-
Ugtutiam de vocabulo habendi, et non habendi civiliter, ut supradictum est; ct ipse ma¬
gister Bonaventura dicit, quod ipse habet unam scripturam revocatoriam de manu magi¬
stri Fausti, et recitat in suo tractatu, quem fecit contra praedictos Michaelistas, quod
Magister Uber tinus solemnissimus frater minor interrogatus a, Papa Ioanne, et a cuncto
toncistorio per sancta Dei evangelia quid sentiret dc dicta quaestione paupertatis Christi,
ipse publice asseruit praedictum Papam loannem sane, et catholice di finiisse.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
278 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
stro Franciseo Rubeo de Marchia (i) quondam in errore dicti Michaelis
consentiente et favente; set post reuerso ad fidem in Auinione, coram papa
[Clemente VI] (2) in concistorio publico recognoscente suam culpam, con¬
fessus est errorem, fassus est inter decretales in sensibus concordiam, licet
in verbis videatur repugnantia, et sic inter eas non nisi vocalem differen¬
tiam reperiri. Hoc etiam testatur ipse magister Franciscus in tractatu, quem
post receptionem ad gratiam ecclesie confecit, in quo solam vocalem dif¬
ferentiam asserit, non realem. Item ad hoc accedit confessio fratris Uber-
tini (3) acceptata a toto concistorio nec in aliquo correpta et multum facit
ad concordiam predictarum decretalium.
4 m testimonium est Michaelistarum, plus omnibus confusiuum. Nam
fr. Petrus de Corbaria reputatus ab ipsis frater magne perfectionis et
sanctitatis, quem ex hoc elegerunt in papam et se aliquo tempore pro
papa inter eos publice gessit. Set post, obseruato tempore sibi apto, ad
verum papam [ivit] Auinione, et ibi culpam recognovit, errorem fassus est,
ad gratiam est receptus. In palatio tamen domini pape relegatus et ho¬
norifice pertractatus, qui obiit, me existente in Monte Pesulano. Proposuit
autem in concistorio, cum culpam recognovit: Pater (4) peccavi in cetum
et coram te, et iam non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut
unum ex mercenariis tuis. Nec hoc in morte correxit, quod in concisto¬
rio revocauerat, set magis quod in concistorio reuocauerat, noviter asseruit,
et in hac assertione obiuit(5).
[f. 6r] Quamplurimi etiam de hiis, qui cum Michaele in principio
in hoc errore fuerunt, conversi sunt et errasse se recognoverunt, et sic
pauci cum Michaele perstiterunt et hodie decesserunt omnes (6). Superve¬
niunt autem aliqui inscii et aposlate a suo ordine, apostasiam sub palio
paupertatis colorantes, quorum nescio que fiducia nisi obstinata protervia;
hii, ceteris concordiam inter prefatas decretales cantantibus, discordiam
fi) Formula abiurationis habetur ap. Wadd. ad an. 1344 n° 7; cfr. etiam Balu-
zius-Mansi, Misc., II, 381-284; Eubel, BF VI, p. 150 1 ; Sbaralea, Suppi, ad Scrift., I,
ed. Romae 1908, p. 357, ubi errores Waddingi quoad hunc Magistrum Franciscum
carpuntur. (3) In codice habetur spatium vacuum. (3) Cf. supra.
(4) Luc. XV, 18-19. Formula abiurationis Nicolai V antipapae habetur ap. Mum-
tori, R. I. S. III, pars II, 494-497; Eubel, BF V, p. 473-3.
(5) Haec de Nicolao V antipapa fere ad verbum repetuntur a S. Iacobo de Mar-
chia I. c. p. 598 b concludens : et dicit praedictus Magister Bonaventura, quod ipse tunc
stabat in Monte Pesulano.
(6) S. Iacobus 1 . c. p. 610 a :.... et omnes mortui sunt in tempore, in quo vivebat
magister Bonaventura, Ordinis Divi Francisci, ut ipse testatur, et sic non remansit ali¬
quis Frater de Ordine S. Francisci; nisi postea supervenerunt aliqui apostatae se Epi¬
scopos et Sacerdotes dicentes se fuisse et a diabolo consecratos esse. Cfr. ib. p. 596 b. Hic
aperte ab Andrea Richi coaevo negatur poenitentia finalis Michaelis a Cesena. Est
igitur testimonium summi momenti ad diiudicandam sic dictam Retractationem fr. Mi¬
chaelis scii. Expositionem in Ps. L (Miserere), ap. Muratori R. I. S. III, pars II,
p. 513-537. Poenitentiam finalem Michaelis a Caesena et authenticitatem huius docu¬
menti iam negaverunt Preger, Der kirchenpolitische Kampf, 1 . c. p. 34-36, et Cari
Miiller. Der Kampf Ludwigs des Baiern, I, 370-73, suffulti testimonio nostri auctoris
a Dialogo Iacobi de Marchia hausto, nuper vero cum magno apparatu scientifico Ar¬
mando Carlini, Delia Ritrat/asione di Fra Michele di Cesena e dei falso 1 Miserere
edito sotto il suo nome nella « Raccolta Muratoriana », CittA di Castello 1908, (ap. Ar-
ckivio Muratoriano, vol. I, fasc. 5, pp. 333-374); cfr. eiusdem auctoris: Di alcum Ma -
noscritti Malatestiani attribuiti a Fra Michele da Cesena. Cesena 1907, vide AFH II,
657-660.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 279
predicant, ut discordie amatores convincantur ab omnibus, et a cunctis ut
filii discordie evitentur, quos totus mundus sapientium non concordat. —
Et sic prima conclusio patet.
Correlarium huius prime conclusionis est hoc: Error fratris Michaclis
et sequacium non est, quia heretice de xpi et apostolorum senserint pau¬
pertate, set quia pertinaciter contradixerunt decretalibus pape Iohannis,
que heresim inferebant in pertinaciter contradicentem. Hoc correlarium
patet per conclusionem primam, que dicit quod inter decretalem, quam
tenent Micheliste, et decretales quas tenent Iohaniste est concordia. Et
ideo, si altera apud eos Ost fidelis, et alia secum concordat, erunt ambe
fideles. Non ergo est, quia male de X* et apostolorum senserint pauper¬
tate. 2° patet idem, quia ostensum est supra: discordia solum fuit propter
variam acceptionem terminorum, ergo non realis discordia. 3 0 probatur,
quia ex proteruia in heresim sint prolapsi, eo quod non aquieuerint de¬
cretalibus pape Iohannis, que hereticabant contradicentes, set contradixe¬
runt et hereticas putauerunt: et sic patet correlarium, quia in heresim in¬
currerunt.
Romae, e Collegio S. Antonii.
( Continuabitur).
P. Livarius Oliger, (). F. M.
/
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
280 MATUTA PROVINCIAE SAXON IA E ANN. 1467 ( 1494 ) OAP. III.
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE
condita Brandenburgi an. 1467, immutata Luneburgi an. 1494.
(E Codice Amstelodamensi, sion. I E 29).
(Finis) (1).
[III]. — De obseruantia paupertatis, tertium ca ,nm -
1. Ordinatur quod regule fratris Nicolai de Ausimo facte Auctori¬
tate apostolica et per sanctum patrem bemhardinum approbate (2) in
singulis conuentibuB habeantur et interdum fratribus pro conscientiarum
tranquillitate intelligibiliter legantur.
2. Item Gwardiani quo ad laboratores quanto minus poterant (sic) se
interponant, Sed dicant amicis suis spiritualibus eorum necessitates et tunc
si contingat per amicos spirituales aliquos laboratores ad conuentos (sic)
nostros transmitti et petierint expensas, cum hylaritate et humilitate
eis ministrent. Item omnes et singuli fratres quando mutantur ante¬
quam exeant et deportent res suas de conuentu debent eas gwardiano
uel in eius absentia aly presidenti demonstrare et presidentes quibus
ostense fuerint teneantur eas intueri, et de libris et de alys rebus eis
concessis, conuentui ad quem pertinent inuentuarium dare, et relinquere
que gardiani ab eis debent postulare.
3. Item seruetur statutum domini benedicti pape (8) et ordinis ^a)
de inventarys per gardianum in sua nouitate flendis et annis singulis
renouAndis, vt libri melius custodiantur; et infra primum mensem (b)
postquam gwardianus intrauerit conuentum, debet ipsum inuentarium
legere in liberaria coram sacerdotibus conuentus ad minus. Sin\iliter
omnes gwardiani infra mensem sequentem post octauam petfri et pauli
fatiant; quod si dimiserint, comedant panem et aquam in loco suo in
mensa, in vna tota [48a] refectione. Et liberarius hoc eis insinuare de¬
bet infra octauam eiusdem festi; alias seruet similem penitentiam. Et
libri etiam fratribus sine cedula recognitionis non concedantur, multo
(a) Verba et ordinis bis erant descripta.
(b) Post primum mensem nonnulla verba, dimidiam lineam implentia, pingui
minio fuerunt deleta.
(1) Cf. AFH IH, 98-114.
(2) Hae regulae exstant in oodice nostro fol. 118a-114b. Vide AFH I, 113
sub 18.
(8) Vide Constitutiones Benedicti XII (Caturoenses), an. 1886-1887, § De
fibris, in Chron. hist. leg. I r 58; ed. Eubel, Bullar. Franc., VI, 88. Item Sta¬
tuta Barchinonensia, Cap. 111, ed. Howlett, p. 91.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) GAP. HI. 281
minus secularibus, quibus sub cedula recognitionis poterunt de consensu
vicary et discretorum per gwardianum ad tempus commodari.
4 . Item fratres duos habitus seu tunicas mutatorias communiter in
suis cellis habere non debent, sed tales habitus et vestes mutatorie in
communi seruentur, et fratribus non ad vsum continuum, sine vt(l)
iatis de die ac illis de nocte vtantur, sed tantum pro certis diebus; et
interdum concedi possunt, exceptis fratribus coco et cellerario, qui aput
se habitus mutatorios pro immundicys vitandis poterunt tenere.
5 . Item pellicys non debent vti fratres, cum statui nostro seu re¬
gularis observantie conswetudini non congruat ullo modo (a). Item tol¬
latur abvsus assaturarum et tot ferculorum etiam in ieiunys et alys
temporibus quibuscumque. Ceruisiarum quoque tanta multiplicitas nec
non et hospitalitatum et potacionum frequentia, corpori et anime plu¬
rimum nociua, cum summa diligentia euitetur. Et nullibi ac nullo tem¬
pore fiat collatio nisi in diebus ieiuniorum tantum. Nec de sero carnes
in conuentu fratribus ministrentur, nisi interdum uel valde raro fuerit
soper hoc racionabiliter dispensatum. Item domus terminariorum (*d),
tamquam nobis illicite et dampnose, omnino dimitti debent, nec eisdem
domibus fratres vtantur, quamuis seculares dicerent se in eis proprieta¬
tem et dominium reseruare. Alie etiam domos [sic] iuxta nostros con¬
centus site, que ipsis conuentibus pertinere dicuntur, alienentur prorsus
a nobis. Nec de earum locatione per quoscumque fiat aliquod emoli-
meqtum, [nec] fratres uel conuentus ad suum vsum recipiant uel recipi
permittant quouis modo (6).
6. Et idem in quibuscumque censibus aut iuribus orti sancte eli-
zabeht( 3 ) aut cuiuscumque alterius loci uel conuentus obseruetur. Item
de vilibus rebus infra uel extra ordinem elargiendis et de earum valore
habeat pater vicarius dare licentiam, et in eius absentia gwardiani, nisi
aliqua res notabilis esset extra conuentum uel ordinem danda uel etiam
commutanda; tunc requiritur spetialis licentia vicary. Item fratres pe¬
tentes elemosinas non permittant seculares qui cum eis vadant recipere
pecuniam. Item in parasceue non permittatur peccunia offerri cruci; et
si oblata fuerit contra velle fratrum, detur pauperibus (c).
7 . Item vicarius prouincialis potest libros, calices, seu alia quocum¬
que superflua, in suis conuentibus uel locis inuenta, alys conuentibus
nel locis sue prouincie indigentibus, de discretorum consilio, sub cedula
distribuere seu commodare, Ita videlicet, quod sine prouinciali congre-
(а) Post verba ullo modo manus posterior atramento pallidiore posuit li¬
neolam verticalem.
(б) Incisum quod 5 signatur tam in principio quam in fine habet lineolam
in margine positam.
(c) Verba inde ab Item fratre» usque ad detur pauperibus initio appositam
habent lineolam / et in fine signum ].
( 1 ) Sine ut = quin.
( 2 ) Erant domus, ubi solus habitabat sacerdos, Terminarius dictus, qui
data occasione in vicinis regionibus curam gerebat animarum, sed de cetero
eleemosynas colligebat pro conventu ad quem pertinebat. Lemmens, Nieder-
•Sck». Franzi»kanerklo»ter, 8. 10 . Ex hoc patet quid significet denominatio « pre-
dicateur terminaire > quae supra habetur, AFH III, 119 et 188 ; cf. ibid. p. 119
nota 7 .
(8) De (h)orto S. Elisabeth cf. infra ad V, 6; p. 286 nota 2 .
Archivum Frandsconum Historicum. — As. III.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
282 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. HI-IV.
g&cione non possint ipsi conuentus uel loca, quibus talia concessa fue¬
rint, ad ea restituenda compelli (1).
8 . Item omnes et presertim superiores diligenter attendant diffe¬
rentiam secundum iura et 4 ' r magistros (2) inter denarios et peccuniam,
que duo expresse in regula nostra prohibentur, quod nihil recipiant
contra declaracionem domini nicolay tercy causa distrahendi uel ven¬
dendi (8); et a commutacionibus periculosis et illicitis caueant diligen¬
ter. Idcirco nichil recipiant nisi cuius vsus est necessarius, cum sicut
nulla curiositas in [ 48 bj edyficys et alys, ita nec vlla superfluitas in qui¬
buscumque, etiam paruis, possit secundum declaracionem domini cle¬
mentis pape quinti nostro statui conuenire( 4 V Quocirca non debent
fratres ea procurare que aput eos magis habundant, vt pisces et similia,
ad dandum alys conuentibus et locis aut etiam personis extra ordinem,
a quibus alia, vt oleum et huiusmodi, in recompensam et quasi in solu-
cionem recipiant, vllo modo ( 5 ). Item cum exacta diligentia, ex quo pe¬
riculum est in mora, exproprientur conuentus omnes et loca in quibus
est aliqua proprietas, vt in censibus et redditibus, domibus, vineys, al-
uearys apum, si huiusmodi forsitan inuenirentur. Et nedum in talibus,
sed etiam in vestibus, victualibus, libris, nec non et in hys etiam que
ad diuinum cultum pertinent, vt in paramentis, vasis ecclesiasticis, pi¬
cturis et alys, sancta paupertas, vilitas, et simplicitas luculenter appa¬
reant, pro vt ex nostra professione certius obligamur. Et caueant fra¬
tres nedum ab exteriori proprietati', sed etiam ab interiori et intrinseca
rerum quarumcumque proprietaria detencione; quando scilicet fratres
aliqui uolunt libros uel res aliquas vsui suo concessas alteri fratri con¬
cedere, et non permitterent nisi renitentes et inviti res huiusmodi sibi
a prelatis aufferri (6).
[IV]. — De modo interitus conuersamli. quartum ca lmm -
I. Ad vitandum secularium frequentias, seculares aut ecclesiastici,
nisi religiosi dumtaxat, in mensa conuentus non comedant, nisi inter¬
dum de litencia [$/r] vicary prouincialis, uel in eius absentia gwardi&ni,
de consilio discretorum ex causa spetiali; Sicut in fratrum induicione
et professione et prima missa et alia pia causa, que conuenienter vitari
non potest, aliter fuerit rationabiliter faciendum. Prohibeantur etiam
extranei quicumque ab ingressu interiorum officinarum maxime dormi-
(1) Quae ponuntur sub num. 7 ad litteram iam fuerunt decreta in Cap.
Gen. Obs. Ultr., Basileae anno 1454 . Cf. Spec. Min, 1509 , 1 , 70 b; Firmamentum
1513 , I, 88a2; De Gubernatis, III, llls.
(2) Expositio Regulae facta circa annum 1242 a Quatuor Magistris (Ale¬
xandro de Hales, Ioanne de Rupella, Roberto de Bastia et Richardo de Me-
diavilla) typis est expressa in Speculum Minorum, 1509 , III, 16 b; Firmamentum
1512 , IV, 17 b 2 ; 1513 , III, 15 b 2 .
( 3 ) Nicolai III Constitutio Exiit, Art. V, n. 1, in Seraphinae legul. *ext.
°rig., p. 199 .
( 4 ) Clementis V Constitutio Exivi, Art. XVI, in Seraph. leg. text. orig.
p. 255 .
( 5 ; Ea quae habentur sub num. 8 iisdem verbis exstant iam deoreta in
Cap. Gen. Obs. Ultr. Fontinaoi Comitis an. 1457 . Cf. Spec, Min. 1509 , I, 71 b;
Firmamentum, 1513 , I, 38 b 2 ; Olassberger, p. 375 .
(<>) Etiam haec quae hic sub num. 8 dicuntur ad litteram habentur in
Cap. Gen. in nota praecedenti laudato. Cf. Sper. Min. et Firmamentum, 11 . oc.;
Glassberger. p. 376 .
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAR ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. IV. 283
toiy, coquine, hospit&larie, infirmarie. Item tollatur abvsus carnispriuy ( 1 );
sic quod fratribus preparetur solaciosa cena, manente silentio; et post
completorium seruetur silentium sicut in alys diebus.
2 . Item stube (2) pro balneys nullomodo fiant in nouis conuentibus et
in antiquis destruantur(3). Item fratres qui excutiunt vestimenta sua
non stent nudi, sed uel habitu uel tunica sint induti. Item habeatur
communis lotio per fratres laycos uel alios de tunicis, femoralibus seu
alys facienda (a). Item fratres invicem inter se numquam se nudo no¬
mine nominent uel dominps vocent, sed honeste et humiliter patres uel
fratres, iuxta eorum status qualitatem. Item gwardiani sint solliciti ad
exortandum fratres tam clericos quam laycos ad exercendum opera hu¬
militatis. Item fratres ad memoriam passionis domini et ad penitentiam
studiose inducantur. Quapropter ad minus semel in ebdomada in die
veneris singuli vnam disciplinam accipiant secundum dispositiopem
gwardianorum, quando fieri poterit bono modo. Et fiat ter qualibet se¬
ptimana in quadragesima.
3 . Item vicary prouinciales et aly quicumque superiores nouitates
seu nouas consuetudines aliarum religionum, seu etiam aliarum prouin-
ciarum nostri ordinis, non presumant inducere absque vicary generalis
aut' prouincialis capituli licentia. Item prouideant gwardiani quod [49a]
sacerdotes celebraturi, quando non possunt habere confessores deter¬
minatos, possunt sine fraude confiteri occurrentibus. Et qui confes¬
sionem audit sedere debet, cum sit iudex spiritualis; confitens vero,
nisi legittime prepeditus fuerit, genibus flexis confiteatur. Item gar-
diani non habeant auctoritatem reseruandi generaliter alios casus a
iam reseruatis (b) ; non tamen intelliguntur sibi reseruare casus, si
dixerint: quicumque hoc uel hoc fecit non absoluatur a suo confessore
donec satisfecerit.
4 . Item seruetur forma absolucionis in hunc modum, scilicet: domi-
mu noster ihesus crixtus te absoluat, et ego te absoluo a peccatis tuis. In
nomine patris et fily et spiritus sancti. Anien. Forma absolutionis ab ex-
communicacione minori, a qua quilibet potest absoluere qui habet (c)
a peccatis: Dominus noster ihesus crixtus te absoluat, et ego te absoluo
a sentencia excommunicationis minoris et restituo te sacramentis ecclesie.
Item ego absoluo te a peccatis tuis, in nomine patris et fily et spiritus
sancti, amen. Forma absolucionis ab excommunicacione maiori per eum
qni habet auctoritatem ab ea absoluendi: Dominus noster ihesus crixtus
te absoluat, et ego absoluo te a sentencia excommunicationis maioris et
restituo te sacramentis ecclesie et communioni fidelium. Item ego absoluo
te a peccatis tuis , in nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. Forma
absolutionis pro auctoritate generalis uel prouincialis vicary: Dominus
(a) Post facienda exstat signum ].
(b) In margine addit manus secunda: •» statutis.
(c) Secunda manu in margine suppletur: potestatem.
(1) Id est initio ieiunii Quadragesimalis; cf. Ducange, GUrnarium s. v.
Caraisprivium. f
(2) Cf. Ducange s. v. Significat: hypocaustum, vaporarium; (genu, stuba;
unde gall. estuve, it. stufa).
(8) Idem anno 1464 pro Provincia Argentinensi fuit decretum: «Item or¬
dinatur quod in conventibus balnea oonstruota omnino destruantur* etc.
Glassberger, p. 416; Hueber, Dreyfache Cronirklt, Sp. 417.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
284 8 TATUTA PROVINCIAE 8AZONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. IV-V.
noster ihesus erutus te ab.soluat, et ego te absoluo a sentenda excommu¬
nicationis maioris et minoris, suspensionis quoque et interdicti, restituendo
te sacramentis ecdesie et communioni fidelium’, et dispenso fecum in ir¬
regularitate si quam contraxisti. (Item ego absolvo te a peccatis tuis, In
nomine patris et fily et spiritus sancti. Arnen) (o).
[V]. — De modo exterius eundi, quintum ca lmm •
1. Uitentur discursus invtiles cum summa diligentia. Et occasione
predic&ndi non stent fratres quasi terminary(l) conuentuales per men¬
ses vel ebdomadas in ciuitatibus uel villis, presertim conuentui satis
propinquis; sed finita predicacione ad sua ioca redeant, iterum si opus
fuerit illuc reuersuri. Nec extra ordinem confiteri possunt iuxta inhi¬
bitionem papalem Bonifacy octaui et Py 2 ( 6 ) ( 2 ).
2. Item ad compescendas indiscretas ac nonnumquam etiam scan-
dalozas quorumdam fratrum predicaciones, Statuitur et ordinatur, quod
fratres in suis predicacionibus quas ad populum fatiunt, contra clerum
seu principes aut dominos temporales seu alios quoscumque nisi in ge¬
neralibus terminis verba sua non fulminent, seu sic acriter ac indi¬
screte inuehant contra eos, attendentes non inmerito prohibicionem
iuris circa eandem materiam eis expresse factam, Vbi sic habetur: extra,
de priuilegys et excessibus priuilegiatorum capitulo Religiosi in clemen-
tinis: Quibus scilicet religiosis in virtute sancte obedientie et sub in-
terminacione maledictionis eter-[49b]ne districtius inhibemus, ne in ser¬
monibus suis ecclesiarum prelatis detrahant, aut etiam retrahant laycoe
ab ecclesiarum suarum frequentia uel accessu, seu indulgentias pro-
nunctient indiscretas. Et infra: Si qui vero promissa uel aliquid de
premissis attemptare presumpseri[n]t, per duos menses subiaceant penis
illis, que secundum eorum regulam uel statuta pro grauibus criminibus
seu culpis eis inponi consweuerunt, super quibus absque manifesta ne¬
cessitate cum eis non valeat dispensari ( 8 ). Qua in re si qui nedum
(а) Verba quae unois includuntur tertia manu sunt inscripta chartulae
oblongae codicis folio adglutinatae et alia forte verba obtegenti.
(б) Post Pij 2 pingitur signum ].
(1) Vide supra ad III. 5; p. 281 not. 2.
(2) Respicitur Bulla Bonifaoii VIII, Virtute conspicuos, 11 Nov« 1295, apud
Sbaralea, Bullarium, IV, 871 (cf. Alva et Astorga, Indiculus, I, 122, n. 1), qua
Pontifex oonfirmat eiusdem tenoris Bullam a Clemente IV, die 21 Iulii 1265
datam, quae exstat apud Sbaralea, Bullarium, III, 19 {Indiculus, I, 74, n. 5).
Locum de confessionibus audiendis vide apud Sbaralea, 1. o., p. 28, ool. 1.
Simile privilegium a Pio II concessum nullibi invenio. Fuit quidem determi¬
natum in Cap. Gen. Obs. Ultr. anno 1467 Montislucii habito: «quod nullus
de caetero audeat confiteri cuiquara extra ordinem nostrum existenti. Nam
licet Dominus Eugenius alias concesserit privilegium fratribus in contrarium,
verumtamen Dominus Pius II aliquibus rationabilibus causis incitatus
id revooavit», sed non allegatur Pontificium documentum, ubi haeo ex¬
presse -habeantur. Cf. Spec. Min. 1509, I, 78a; Firmamentum. 1518, I, 89b2;
Glassberger, p. 480. — De Gubernatis, III, 120 hanc determinationem asserit
factam in Cap. Gen. Obs. Ultr. auno 1470 Palentiolae (Palencia) celebrato.
Provocat fortasse Capitulum Provinciale Saxoniae ad quandam Pii Pp. II
Bullam Cum a nobis, 6 Kal. Feb., Pontificatus anno 2° (27 Ian. 1460), qua
«confirmantur privilegia Fratrum Provinciae Saxoniae». Huius Bullae me¬
minit Alva et Astorga, Indiculus, II, 44, n. 52, asserens eam asservari in Ar¬
chivo Vaticano.
(8) C. Religiosis. Clem. De privilegiis et excessibus privilegia torum, VII, 1.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. V. 286
contra ecclesie prelatos, verum etiam contra dominos temporales, vt
promittitur, seu alios quoscumque sic invexerit uel inpegerit, quod
scandalum exinde seu disturbium, indicio proborum virorum merito
ponderandum, exortum fuerit, priuetur huiusmodi predicator predica-
cionis offitio, seu alias iuxta quantitatem delicti debite puniatur. Nec
volumus superiores quibus hanc incumbit infligere penam super hoc
posse quouis modo cum quibnscumque etiam personis dissimulare seu
differre (1).
3. Item sint auisati predicatores, quod se habeant secundum mo¬
dum patrie, et non stent orando in ambone in modum crucis, nec fa-
piant populum clamare ihesus uel misericordia; et abstineant a gestibus
cum brachys nimis dissolutis (2), loquentes hominibus honeste sicut
decet (a), verbis vtentes castis et non dissolutis. Item fratres omnes,
maxime superiores et predicatores seu confessores, quantum in eis fuerit
cum prelatis ecclesiarum aut cum plebanis curatis et capellanis omni-
busque ecclesiasticis, religiosis, et alys, pacem seruent, amorem eis et
obsequium ihpendant, ac reuerentiam omnimodam iuxta nostri humillimi
et summe pacifici status exigentiam, ac iuxta saluberrimam monicionem
et voluntatem sanctissimi patris nostri francisci eisdem in omnibus ex¬
hibeant; nec in suis sermonibus contra eos nisi valde in generali in¬
vehant, cum nulla vtilitas, sed multum dampnum, vt heu tociens com¬
pertum est, exinde proueniat. Nec lites cum eis moueant nisi de spetiali
patris vicary prouincialis licentia.
4. Item gwardiani conuentuum quantum poterint discursus fratrum
et extra terminos sui conuentus nullos licentient, nisi prout eis a vi¬
cario conceditur; possunt tamen pro necessitate conuentus fratres mit¬
tere cum consilio discretorum, quando racionabiliter fuerit faciendum.
Item quando alicui fratri datur obedientia uel licentia alibi, vbi non
est notus, eundi, exprimatur in exordio ipsius obedientie seu licentie
ipsius fratris ordo seu gradus, an videlicet sit sacerdos, dyaconus, sub-
dyaconus, accolitus, clericus, laycus (3). Item nullus frater audeat co¬
ram quibuscumque extraneys sine habitu ordinis apparere, cum secun¬
dum plurium iurisperitorum sententiam sub excommunicacionis periculo
hoc illicitum sit et prohibitum. Et sine habitu ordinis nullus mori per¬
mittatur quouis modo.
(a) Hio iterum ponitur signum ).
(1) Omnia quae hio habentur sub n. 2 expressis verbis fuerunt deoreta
in Cap. Gen. Obe. Ultr. Basi leae an. 1454 oonvooato. Cf. Spec. Afm. 1609, I,
70a~b; Firmamentum 1518, I, 88al-2; De Gubernatis, III, 112. Haeo denuo
fuerunt renovata in Gap. Gen. Obs. Ultr. Basi leae 1472. Cf. De Gubernatis,
III, 121.
‘ (2) Talis enim in oonoionando vivacitas et mobilitas apud tranquillioris
indolis gentes Septentrionales, sicut et nuno, ita et iam saeculo XV erat in¬
sueta. Iam enim anno oiroiter 1480 Ioannes Busch, Can. Reg. S. Aug. et oe-
leberr im us monasteriorum reformator, scripsit de S. Ioanne Capistrano, quem
ipse praedioantem vidit et audivit: «Hic communiter ante prandium, in foro
theta domunoula in altum elevata, primo oelebravit, deinde duabus aut tribus
horis ibidem in latino omni populo predicavit manibnsque et pedibus
more ytalioo predic-ata demonstravit*. Ioh. Busch. Chronicon Win-
dethtmense, ed. K. Grube, Halle 1886, p. 840.
(8) Quae hio decernuntur de litteris obedientialibus iam fuerunt statuta
in Cap. Gten. Obs. Ultr. Basileae habito anno 1454. Cf. Spec. Mtn. 1509, I,
70b; Firmamentum 1518, I, 88a2; De Gubernatis, III, 112.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
286 8 TATUTA PROVINCIAE SAXONI A E ANN. 1467 (1494) CAP. V-VI.
5. Item cum [50a] multo tempore in hac prouincia, que sancta
prouincia vocabatur, laudabilis conswetudo fuit, quod fratres exeuntes
talem haberent reuerentiam ad invicem, quod iunior siue inferior sine
licentia maioris seu superioris non loqueretur cum secularibus nisi in*
terrogaretur (1), et ob hanc causam eadem laudabilis conswetudo ad
honorem dei et populi edificacionem de cetero ab omnibus fratribus ob-
seruetur. Item cum singularitas omnibus religiosis periculosa sit, ideo
omnes fratres tam in conuentibus quam exeuntes omnem singularitatem
fugiant, et in comedendo et dormiendo et alys huiusmodi. Et vt con-
formitas sit quoad vestes, omnes gwardiani quantum eis possibile fuerit,
ad vniformitatem coloris in habitibus iuxta nostri ordinis statuta labo*
rent. Item fratres non debent mulieribus et virginibus dare nudas ma¬
nus; et qui contra fecerint grauiter puniantur.
6 . Item omnes fratres vndecumque venientes ysenacum, debent ac¬
cedere conuentum ad hospitandum, nec accedere debent locum celle
sancte elizabeht(2), nisi habita licentia gwardiani conuentus; nec di¬
sponere ibi collaciones, nec se facere invitare pe.r seculares, nisi preha-
bita licentia gwardiani conuentus, vt religio et deuotio in deuoto sancte
elizabeth, sicut necessarium est et expedit, poterit augmentari et con-
seruari. Item non mittantur fratres ad dedicacionem alterius conuentns
nisi vnus predicator cum sotio si opus fuerit. Item sint auisati fratres,
ne se absque spetiali et expressa licentia plebanorum prehabita, et non
post ratificanda, intromittant de ministracione sacramentorum euk&ri-
stie, matrimony et vnctionis extreme. Cum secundum cleraentinum sub
pena excommunicacionis late sententie hoc sit prohibitum (3); alias nullus
potest eos absoluere nisi vicarius, custos, uel commissary eorum.
[VI]. — De correctione delinquentium. sextum
I. Qvia, si districte non seruentur secreta visitacionum et capitu¬
lorum, multa mala et infamationes fiunt, ideo wlt pater vicarius cum
alys patribus, quod quando vicarius dat auctoritatem suam absoluendi
in casibus reseruatis, absolutio inquirentium de nominibus accusantium
et reuelantium contra tenorem statutorum generalium (4) non intelligitur
concessa (a). Si quis eciam reuelauerit secreta capitulorum quorumcum¬
que fratribus, etiam aliorum conuentuum, uel etiam fratribus nouicys,
(a) Post eoncetta signum ] habetur.
(1) «Quocirca [ut silentium religiose observetur] ordinatur, quemadmo¬
dum iam pridem fuerat statutum, ne, cum Fratres exeunt, iunior quoquo-
modo cum aliqua persona sine sui senioris licentia loquatur; qui quidem se¬
nior intelligi debet dignitate Ordinis, non aetatis». Ita decretum fuit in Con¬
vocatione Provinciali in conventu Heidelbergensi Provinciae Argentinae,
anno 1404 habita. Cf. Glassberger, p. 414; Hueber, Dreyfache Crotvickh, Sp.
414-415.
(2) Cella (Hortus, Locus, Mons, Devotus [locus]) S. Elisabeth prope Ise-
nacum (Eisenach) erat quasi domus recollectionis, ut ex ipso textu manife¬
stum est. Dedicata erat 8. Elisabeth, Thuringiae Landgraviae, quia ipsa ibi¬
dem habuerat hospitale. Chronica Conv. O. F. M ad S. Eli», prope Itenacum,
ed. P. M. Bihl, Fulda 1905. 18Qss. Compendium chronol. Prov. Sai., p. 23; Lem-
mens, l. c., S. 21, in nota; F. W. Woker, Ge»:hichle der Norddeutechen Fran-
zi*kaner-Mixtionem, Freiburg 18H0, S. 40. — Cf. etiam supra, III, 6.
(8) C. Religioei». Clem., De priv. et exoess. privilegiatorum, VII, 1.
(4) Cf. Statuta Barohin., Cap. VI; ed. Howlett, p. 106.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. VI. 287
nel alys quibus non constat, et de hoc confessus in publico uel conui-
ctus fuerit, absque dispensacione panem et aquam comedat in vna plena
refectione, penis statutorum generalium reuelantium extra ordinem ni»
chilominus in suo robore permanentibus.
2. Item omnes fratres confessores sigillum confessionis sacramen-
talis strictissime seruent, vt nec verbo nec signo aliquo, nec in confes¬
sione alterius, reuelent peccatum in confessione detectum, nisi per aliam
viam sciuerint, uel [50b] nisi de licentia confitentis extra confessionem
hoc reuelare permittentis. Et si quis conuinceretur, quod absit, de reue-
lacione, sine aliqua dispensacione, acriter puniatur (n). Item vicarius
prouincialis et eius commissarius sine prouincialis congregacionis as¬
sensu possint per seipsos fratres suos, quos ipsi suspenderunt seu pri-
uauerunt, ad officia ordinis releuare(l).
3 . Item pro occassione ruine precauenda ordinatur, quod quamci-
cius comode fieri poterit, prouideatur de sufficienti clausura in sifnjgulis
conuentibus in quibus talis debita clausura nondum est constructa. Item
gw&rdiani singulorum conuentuum et vice gardiani eorumdem omnes
et singuli faciant summam diligentiam ad requirendum, repetendum et
recuperandum fratres a nostra familia apostatantes et fugientes. Et qui
iam circa prouisionem pianam ( 2 ), si qui fuerint qui a nobis auffuge-
rint, tales acrius puniantur etiam si redierint, ne facilitas venie prebeat
incitamentum delinquendi, sed potius ceteri, visa aliorum j>ena, preca-
uere studeant in futurum. Quocirca in quolibet conuentu nedum car¬
ceres sed et domus discipline, vbi tales et aly puniantur, vbi cicius
fieri poterit, habeantur et disponantur.
4 . Et ne ignorantia sit fratribus occasio delinquendi, presentes or-
dinaciones semel coram toto conuentu legantur in anno scilicet feria
2 1 2 * 4 post esto miehi (3). Et regula nostra sancta legatur singulis sextis
ferys. Declaraciones summorum pontificum, Ordinarium diuini officv,
Statuta generalia, in principys mensium vt sequitur legantur. In prin¬
cipio Ianuary legantur declaraciones summorum pontificum (4) ex in¬
tegro, et February statuta generalia. Marcy ordinarium diuini officy.
(a) Verba sine aliqua dispensa<ione cu riter puniatur a tertia manu contextui
sunt inserta, aliis verbis abrasis.
( 1 ) Haec Vicarii Provincialis in suspensos potestas concessa fuit in Cap.
Gen. Obs. Ultr. Basileae 1454. Cf. Spec. Min. 1509, I, 70a; Firmamentum 1518,
I. 38al: Glassberger, p. 848; De Gubernatis, III, 112.
(2) Provisio Piana est ipsa Bulla Pii II, quae exstat in nostro codice fol.
89a-92b (vide supra in descriptione codicis, n. 10 ). S. Pontifex confirmans Bul¬
lam Eugenii IV, Observantes iterum separat a Conventualibus, derogando
Bullae Calixti Pp. III, Bullae Eugenianae contradicenti. Bullae Pianae histo¬
riam vide ap. Wadding, Annales, ad an. 1458 , n. 14-18; Firmamentum, 1512, I,
35bl-2; De Gubernatis, II, 88 - 88 .
( 8 ) Id est Feria 2 * post Dominicam Quinquagesimae.
(4) Intellige solas Declarationes Nicolai III et Clementis V. Iam pluries
enim fuit decretum inter Observantes Ultra montanos, ut « ad evitandum in¬
quietudinem conscientiarum timoratarum et refraenandum laxationes inso¬
lentium» nulla alia in communitate legeretur Declaratio Regulae nisi Nico¬
lai III et Clementis V. Ita in Cap. Gen. Obs. Ultr. Palenciae 1470 habito;
cf. Spec. Min. 1509, I. 74a; Firmamentum, ed 1518 I, 40a2 (in utroque opere
erronee ponitur «Clementis VII»). Idem etiam iam fuit decretum in Cap.
Gen. Obs. Ultr. Meohliniae (Malines, Mechelen) 1464, ait De Gubernatis, III,
117; of. etiam III, 125.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
288 STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAB ANN. 1467 (1494) CAP. VI-VD.
Aprilis declaraciones summorum pontificum quoad articulos de pauper¬
tate (1). May statuta generalia, luny declaraciones summorum pontifi¬
cum quoad articulos de paupertate. Iuly prouisio piana (2). Augusti
declaraciones summorum pontificum quoad articulos de paupertate. Se¬
ptembris statuta generalia. Octobris declaraciones summorum pontificum
ex integro. Nouembris ordinarium diuini ofiicy. Decembris declaraciones
summorum pontificum quoad articulos de paupertate. Et ponantur hec
statuta in aliquo loco vbi quandoque fratres possunt habere recursum
ad ipsas (!) sic tamen quod secularibus non publicentur (8).
[VII]. — De electionibus et institutionibus offltiariorum.
7 m capitulum .
1. Circa electiones notandum generaliter, quod nulla electio dicitur
canonica nisi habeat maioritatem vocum medietate omnium in ele¬
ctione vocem habentium. Item gwardiani de cetero singulis annis non
passim per conuentus deponantur, seu a capitulo depositiones eorum
postulentur, nisi vrgente necessitate uel causa racionabili, prius patri
vicario dum visitat exponenda, deinde eidem [51a] et diffinitoribus cum
debita maturitate in terminis explicanda in capitulo prouinciali; quod
tamen maxime intelligitur in primo et 2° anno gardianatus eorum, pro
eo quod de cetero post triennium quilibet gardianus debet offitium suum
resignare cum effectu, et electio fieri de eodem uel de alio.
2. Et amplius gwardiani possunt eligi de quocumque loco nostre
familie in prouincia saxonie (a). Et si idem reelectus non fuerit, non de¬
bet in eodem conuentu pro gwardiano continuare. Si vero reeligitur ad
triennium (6), sequens maneat sicut prius, nisi vicario et diffinitoribns
aliud expedire videatur.
3. Item vicarius prouincialis in quolibet conuentu huius prouincie
habet deputare aliquos discretos secundum condiciones conuentuum,
quorum consilio gwardiani habebunt negotia conuentus, bonum familie
et conseruacionem discipline concernentia regere et ordinare. Quos ta¬
men precipue gwardiani conuocent in hys causis, que habentur in statutis
(a) Hic signum ] iterum depingitur.
(b) Triennium manu tertia exaratum est, alio verbo abraso.
(1) Quoad «articulos de paupertate», vide AFH I, 109-110. Hi articuli
respondent textui typis vulgato in Seraphirae legiel. text. orig. his locis: In De¬
claratione Nicolai III comprehendunt Artt. II-XVI, p. 190-216; in huius Bullae
versione medii aevi germanica, quae in nostro codice habetur, comprehendit
Artt. II-XV, p. 190-214. In Declaratione Clementis V comprehenduntur Artt.
VII-XVIII, p. 248-257.
(2) De Provisione Piana vide supra, p. 2H7 nota 2.
(8) Ad totam paragraphum de lectione ad mensam conferre praestat or¬
dinationem fhctam pro Provincia Argentinensi anno 1464: «Ordinatur, quod
de cetero legantur declarationes [88. Pontificum] ac statuta [generalia Bar-
chinonensia] prius notata, una cum Bulla Piana, quater in anuo cum prae¬
cedentibus ordinationibus [pro Provinoia Argentinensi], quae maxime ad con¬
servationem pacis et caritatis, augmentum devotionis, recollectionis et timoris
nutrimentum pariter et reverentiam possunt prodesse. Ordinationes quoque
et caeremoniae chori non debeant omitti, sed legantur semel aut bis in anno
ne oblivio confusionem generet aut diversitatem in Provincia». Glassberger,
p. 416; Hueber, Dreyfarhe Cronickh, Sp. 417; cf. Glassberger p. 878.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE 8 A IONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VII. 289
generalibus 7° capitulo in fine(l); et etiam in edificys construendis (a\
sic tamen quod in notabilibus semper patris vicary licentia uel eius
commissary, provt in statutis generalibus continetur, habeatur ( 2 ) (b\
4 . Item in promotione fratrum ad oifitia predicacionis et confes¬
sionis ad capitula transmitendorum, necnon ad sacros ordines promo-
uendorum, dum gardianis a patre vicario id facere sit concessum; Item
in procuracionibus notabilium necessariorum facienda est congrega¬
tio, super quo secundum Clementinam Exivi de paradiso (H) onscientie
patris vicary, gwardianorum et discretorum onerantur, patres gwardiani
cum discretorum uel maioris patris concilio debent prouidere. Item vbi
pro necessariorum procuracione secundum consilium discretorum fa¬
cienda, fuerit rerum oblatarum uel petitarum vendicio uel commutacio,
fiat per amicos spirituales; caueant tamen nostri fratres, ne res aliquas
tali intencione petant uel manibus suis contrectent, tempore etiam pe-
ticionis. Quapropter omnes fratres aly, in hys et similibus que gwar¬
diani secundum statuta generalia discernere habent, in determinacione
gwardianorum et discretorum stent contenti, nec se interponant nisi
fuerint requisiti.
5. Possunt tamen patri vicario uel suo commissario in eorum vi-
sit&cionibus, et qnandocumque eorum copiam habere poterunt, necessi¬
tates suas intimare. Poterunt etiam discreti in conuentibus, et quociens
videbitur, a vicario mutari, qui nedum in capitulo, sed etiam omni
tempore secundum scripta nostra in necessitatis tempore Ofliciarios
commutare potest et de nouo instituere (</), tamen propter nouorum
et iuuenum discretorum assumptionem, seniores discreti qui relin¬
quuntur ordinem suum non amittant. Sic et secundus vice gwardianus
habebit locum incedendo et transeundo secundum senium suum, nisi ex
causa spetiali a patribus alicui aliud concedatur. Debet tamen idem
sedere in loco gwardiani quando presidet in capitulo uel in mensa. Et
ex determinacione capituli presentis, scilicet brandenburgensis (4), omnes
habentes vocem actiuam in electione discreti, secundum generalium sta¬
to) Manos 9eounda in margine addit: et destruendi».
(h) Pericopes quae 8 signatur initio habet appositam lineolam in margine
folii, et in fine signum ] post habeatur. Insuper verba continetur habeatur manu
tertia exarata sunt in loco abraso.
(c) Secunda manus addit in margine: ac etiam in rognicione vtn, quando et
quomodo necessariorum.
(d) Post instituere habetur signum ].
(1) Statuta Barohin. Cap. VII in fine haec habent: «Ordinamus insuper,
quod in promotionibus ad ofiioia ordinis et in correctionibus criminum, et in
aliis gravibus negotiis, praelati et visitatores consilium similiter requirant et
servent patrum discretorum, vel maioris partis eorumdem, nec in consiliis
aliquis praesidens-suam per se vel per alium aperiat voluntatem »; ed. Howlett,
p. 108.
(2) Respicitur hic Cap. III Statutorum Barchin. ubi dicitur:« Nullum etiam
sumptuosum vel notabile aedificium de oaetero construatur vel destruatur sine
licentia vel dispensatione vicarii provincialis»; ed. Howlett, p. 90.
(8) Art. XIV in fine; of. Seraph. leg. text. orig., p. 25Hs.
(4) Verba «scilicet Brandenburgensis», licet in codice nullimode ab aliis
distincta, ab ipso tamen amanuensi, utri usque Capituli acta, tam Brauden-
b urgens ia quam Luneburgensis in unum redigente, videntur addita. Cf. su¬
pra, p. 102.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
200 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. VII.
tutorum tenorem (1etiam habebunt vocem passiuam, demptis gwar-
tliano et monialium confessoribus.
6. Item ne inter fratres discordie et dissensiones oriantur instante
capitulo prouinciali, modus visitandi prelatos seruetur in modum qui
sequitur (2), videlicet, quod presidens vna cum discreto ad capitulum
prouinciale [51b] ituro, si... (a) non fuerit presidens institutus, ac alys
discretis conuentus eiusdem coram se conuocabunt fratres laycos in vnum,
quorum singulorum votis auditis seorsum, ita quod circumsedentes aly
verba fratris visitantis intelligibiliter saltem nullatenus audire valeant.
Singulorum itaque votis auditis et conscriptis, exibunt ad eorum opera
expedienda. Deinde vocabunt clericos, quorum etiam singulorum votis
auditis seorsum et conscriptis, similiter exire debent. Et similiter fiet
de sacerdotibus. Quibus expeditis discreti conuentus inter se suis votis
dictis et conscriptis, omnia scripta examinare habebunt, et que digna
eis videbuntur gwardiano proponenda tiel ad capitulum scribenda diiu-
dicare ex omnibus conscriptis debent. Et postea vocabunt omnes sacer¬
dotes et clericos et laycos, requirentes omnium vota examinatorum su¬
per approbaeione proponendorum gwardiano et mittendorum ad capitu¬
lum de praelatis, provt in statutis generalibus continetur (3).
7. Et ea que relacione digna ipsi iudicanerant, scribantur ad capi¬
tulum, et non approbata per eos digna mitti ad capitulum, coram toto
conuentu patri gwardiano liotificabuntur cum debita reuerentia, et in¬
timabunt ipsum salubriter et honeste, ad correctionem ac talium defe¬
ctuum emendacionem inducendo. Et ne in huiusmodi visitatione gwar*
dianorum incerta pro certis et falsa pro lieris approbando ad capitulum
scribant, uel ipsis gwardianis coram toto conuentu proponant, ordinatur
a capitulo vniverso seriose, quod quando aliqua de quorum veritate du¬
bitant, sicut semper vnius dictum plenam fidem non facit, uel etiam
grauia narrata' sunt, coram discretis indicio eorum qui tunc post expe¬
ditionem singulorum i b) priusquam re nocent fratres conuentus, vocent
gwardianum et querant ab eo quomodo ille uel ille eause se habent, et
sic discreti informati, gwardiano recedente, excusent eum etiam coram
toto conuentu, si videbitur secundum deum, et si res aliter se habet
quam dictum est. Quocirca inhibemus omnibus fratribus ne quis eorum
clamare, ac in alterius deliberatione sine presidentis licentia quicquam
loqui presummat; sed vnusquisque requisitus debet humiliter et cari-
tative de quibus sibi constat intentionem suam declarare, et quod sibi
secundum deum videbitur predictis discretis intimare.
8. Et sint auisati discreti ne aliqua gwardiano coram toto conuentu
proponant uel capitulo scribant, nisi vt dictum est, que cognouerint
certa et veritate fulcita, super que etiam eorum conscientias oneramus
(a) Hic in codice habentur litterae viet. Forte ibimetf
(b) Videtur hic excidisse unum alterum ve verbum.
(c) Onerantis ab ipso amanuensi correctum est ex onerantes.
(1) Vide Statuta Barchin. Cap. VII, De efertionibus et institutionibus offi<in-
riontm. ed. Hewlett, p. 1 UB-10H et. Cap. VIII, De eapitnlis fratrum , passim, ed.
Howlett, p. lOMlo.
fj) Idem visitandi modufe. qui iam fuit «salubriter introductus in Pro¬
vinciis Franciae. Coloniae et Saxon i a e *, anno quoque 14H4 observandus prae¬
scribebatur in Provincia Argentinae. Cf. Glassberger, p. 414; Hueber, Dret/~
fwhe (Jroniekh, Sp. 414.
(8) Cf. Statuta Barch. Cap. VII, ed. Howlett, p. 108-109.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VII. 291
prout in statutis generalibus continetur ( 1 ). Item, vt omnia pacifice pro¬
cedant, debent presidentes vocum inquisitores semper sequi maioritatem
vocum, tam in examinacione visitatorum inter patres discretos, quam
etiam in approbacione fratrum omnium conuentus; si quod simpliciter
maior pars concluserit, deinceps fiat. Et si aliquis contra hoc clamaue-
rit, uel impedierit patri vicario et diffinitoribus, in capitulo accusetur.
Item visitacio prelatorum etiam cum sigillaeione litterarum fiat infra
diem naturalem, hoc est, infra viginti 4 >r horas continue numerandas, se¬
cundum tenorem statutorum generalium (2). Et forma scribendi defectus
prelatorum erit talis: Obedientiam humilem et semper paratam. Reve¬
rende venerabdesque patres ; aliqua sunt approbata in capitulo nostro con-
uentuali vobis de venerando patre nostro guardiano scribenda. Et [52a]
sic simplicibus verbis ponantur approbata. Sic etiam possunt scribere
de patre vicario, sed tunc dimittant Reuerende.
9. Item forma littere scribendi ad capitulum prouinciale pro pre-
sentacione discreti erit vniformiter talis: Reuerendo renerabilibusque
patribus in capitula N. celebrando congregamlis. Frater N. Gordianus
ac totus conuentus fratrum minorum in N. mm omni humilitate promti-
tudinem obedientie salutaris. Reuerende venerabilesque patres, vestris re -
uerentys cupimus constare, quod i neta continentiam generalium statuto¬
rum nostrorum predilectum nobis ( a) fratrem N. pro nostri conuentus di¬
screto concorditer elegimus. Quem et sic electum ad capitulum transmit¬
timus cum plenaria potestate ad tractandum, consentiendum ac cetera
faciendum, que ibidem videbuntur necessaria et opjtortuna. Datum in
conuentu nostro presc.ripto eteetera. Item statutum illud generale, vide¬
licet quod nichil portetur ad capitulum super visitacione prelatorum,
nisi in scriptis fuerit redactum, amplius seruetur prout sonat. Ideo il¬
lud quod iam in capitulo locali fuerit gwardiano propositum et corre¬
ctum, patribus vicario et diffinitoribus non intimetur, illo excepto, nisi
aliquid graue contigisset in via; quod etiam in eisdem statutis gene¬
ralibus habetur (3).
10. Item offitium prouincialis vicary ad plus de cetero non nisi ad
triennium extendatur ( 6 ), ita quod in fine trienny, postquam institutus
fuerit, non de eo sed de alio electio celebrabitur. In qualibet tamen pro-
uinciali congregatione ipse vicarius prouincialis suo offitio renunctiet;
que renunctiatio acceptari possit, si diffinitoribus capituli videbitur ex¬
pedire, et tunc alterius electio canonice fieri debet (4). Item pater vi¬
carius exiens custodiam thuringie dimittat in ea commissarium. Simi¬
liter exiens saxoniam in ea commissarium dimittat.
(а) Nobis scriptum est tertia manu in loco abraso.
(б) Post extendatur extat signum ]. (Cf. supra, p. 100, nota 3, et p. 102).
(1) Cf. Statuta Borch. Cap. VII, ed. Howlett, p. 109-110.
(2) Ibidem, p. 110.
f8) Ibidem, p. 110.
(4) Eadem de renuntiatione Vicarii Provincialis iam fuerunt deoreta in
Cap. Gen. Obs. Ultr. Fontinaci Comitis anno 1457. Cf. Spec. Mtn. 1509 I, 71a;
Firmamentum, 1513, I, 88bl; Glassberger, p. 375. — De Gubernatis, HI, 112
haec iam dicit deoreta in Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae 1454.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
292 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VIII-IX.
[VIII]. — De capitulis fratrum, octauum ca tmm •
1. Culpe fratrum ad capitulum culparum reseruentur, ter in quali¬
bet ebdomada seruanduin, quod gwardianus per se teneat quando eat
in loco et non fuerit legittime inpeditus (a). Item quando tenetur capi¬
tulum culparum, factis recommendacionibus consuetis, primo nouicy di¬
cant culpam suam generaliter, Secundo layci, deinde clerici hoc modo:
Rarissime pater. Dico deo et vobis culpam meam de omnibus defectibus
meis generaliter et spetialiter; de diuino offitio male et indeuote per-
soluto: De mala sequela chori et aliarum communitatum; De silentio
locis et temporibus statutis male obseruato; De officys michi iniunctis
male et indeuote peractis; De malis exemplis et perturbacionibus datis
fratribus et secularibus; Pater de istis et omnibus alys defectibus meis
dico deo et vobis culpam meam et peto penitentiam propter deum.
2. Hoc dicto dicant culpas; postea partiales, et penitentia inposita,
egrediantur. Quibus egressis, omnes fratres layci tam hospites quam
fratres conuentus dicant culpas suas wlgariter in forma premissa, et
eis inponatur penitentia generalis. Et deinde surgant et sedeant. Postea
omnes clerici et sacerdotes etiam hospites dicant culpas suas genera¬
liter; qua dicta inponatur penitencia [52b] generalis et surgant et se¬
deant. Deinde fratres hospites si affuerint dicant culpas suas partiales
si habent, et accepta penitentia egrediantur. Postmodum vero fratres
de conuentu similiter fatiant, quilibet ordine suo videlicet: primo layci,
deinde clerici, postea sacerdotes, si qui habuerint aliquam culpam par¬
tialem; et eis debita penitentia secundum delicti exigentiam inponatur,
quam studeant fideliter adimplere.
*
[IX]. — De suffrayys de functorum. nonum ca ,um •
I. Ordinatur quod quandocumque recipiuntur quecumque suffragia
et presertim misse, debent dici totaliter seu principaliter pro intentione
petentium. Et si de requiem petant uel alias votiuas missas, dici de¬
bent ipse misse per integrum si sic recipiuntur; quia interdum sunt
a suis amicis defunctis uel a suis plebanis per iniunctam penitentiam
astricti uel obligati. Et ideo non sufficeret, ymmo deceptio esset, ipsos
petentes in missis triginta uel alys(l) in quodam generali facere par¬
ticipes, nisi eis hoc expresse prediceretur; quod ipsi etiam simplices se-
culares intelligerent sic fieri debere. Et misse dicende de requiem pro
viuis nulla ratione dicantur uel acceptentur (2) (b). Item nulla suffragia
(a) Hic iterum signum ] pingitur.
(b) Infra in margine tertia manu additur: Item minae perpetue i* conven¬
tibus rtumquam recipiantur neque memorie , aine exjtrexeo consensu R. p. ministri
prouinciafis, nec indifferenter ad libros mortuorum scribantur (Cf. supra, p. 102).
(1) De triginta Missis quas « S. Gregor»» vocant, aliisque Missarum se-
riebus, medio aevo maxime in Germania usitatis, cf. A. Fraus, in suo opere
valde egregio Die. Mesae im deutarhen Miftelalier, Freiburg 1902, fc>. ‘241 AT., et
in Indice, s. v. Meaareihen.
Exsecrabilis hic SS. Missae Sacrificii
abusus, quo viventi per Missam
de Kequie a Deo imprecari non erubescebant mortem aliamve calamitatem.
describitur apud Franz, Die Mesae, S. 98-100.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
STATUTA PROVINCIAE SAXONI A E ANN. 1467 (1494) GAP. IX. 293
fraternitatum dentur pro re temporali, nec indistincte sed valde ma¬
ture (u).
2. Item ordinatur quod post obitum cuiuscumque fratris defuncti,
gwardianus loci quamcicius poterit curet alys conuentibus prouincie in¬
timare. Et in quolibet conuentu intimacione recepta, anima defuncti fra¬
tribus omnibus deuote recommendetur. Et dicant fratres sacerdotes et
clerici spetialiter vnam vigiliam nouem lectionum conuentualiter, et
missam cantent defunctorum. Et quilibet sacerdos ad minus dicat
vnam collectam appropriatam. Layci autem quindecim pater noster et
totidem aue. maria pro anima fratris defuncti.
3. Item pro defunctis nobis recommendatis dicantur in singulis con¬
uentibus conuentualiter ebdomadatim, si comode fieri potest, vigil[i]e
nouem lectionum, et missa cantetur uel legatur secundum dispositionem
presidentis; in choro autem semper cantetur, extra chorum vero potest
legi. Hec autem omnia fiant secundum dispositionem gwardianorum uel
aliorum presidentium. Item pro oleo sancto infirmorum nulla' peccunia
procuretur dari, quia minus malum foret sine extrema vnctione mori
quam eam symoniace acquirere (b).
Finita Anno domini 1494 in vigilia sancti bartholomey.
Woerden (Hollandia).
Fr. BoNAVENTritA Kruitwaoex, O. F. M.
(a) Addendum fortasse est: arripiantur.
i b) Ante prima huius sententiae verba Item pro oleo habetur descripta
lin^a /, et post acquirere exstat signum ].
Digitized by Go O
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
294
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
COMPENDIUM CHRONICARUM FRATRUM MINORUM
SCRIPTUM A PATRE MARIANO DB FLORENTIA.
(Continuatio) (1).
Anno 1334 et Ordinis 127, Tholose obiit sancte memorie frater M i-
chael Magothi, laycus, vir vite admirande et miraculis gloriosus(2).
In Provincia Aquitanie etiam santitate et miraculis fulgebant,
videlicet: frater Iticcardus, cuius corpus habetur in loco de Aure-
liaco(3), et frater Guglelmus, qui in Sancto Affricano migravit
ad Dominum (4).
Verum etiam plurimi scientia et doctrina clarebant, videlicet:
Gerardus Odonis nunc (!) Generalis Minister, qui inter ce¬
teros doctores Doctor moralis appellatur. Hic scripsit super 4 Sen¬
tentiarum libros. Item, super omnes fere (38r:) libros Aristotilis. Item,
copiose super omnem philosophiam moralem. Item, tam vetus quam
novum Testamentum pro magna parte postillavit. Scripsit etiam librum
de figuris. Item, Sermones de tempore et de Sanctis. Item, composuit
officium Stigmatum Beati Francisci. Qui tandem Archiepi-
scopus Cathaniensis et Patriarcha Antiochenus factus est (5).
Gerardus alter, Burgundus, Doctor Theologus, in Teologia et
philosophia et logica scripsit (6).
Fortanerius vel Certorius Vuallensis, verbo et opere facun¬
dus, scripsit super Sententias, et super quamplures libros tam veteri[sj
quam novi Testamenti. Item, copiose scripsit super 22 libros Sancti Au¬
gustini de Civitate Dei. Hic fuit Generalis Ordinis electus, deinde Ra¬
vennas Archiepiscopus ordinatus: postea ad Patriarchatum Gra<n>-
densem assumptus, postremo Sancte Romane Ecclesie per Innocentium
factus [Cardinalis] (7).
Guglelmus Farinerius etiam de Aquitania, in Theologia et
philosophia plurimum scripsit et librum de mutuativa negotiatione Qui
et Generalis Ordinis et Sancte Romane Ecclesie Cardinalis fuit (8).
(1) AFH I, 98-107; II, 92-107; 305-18 ; 457-72; 626-41.
(2) CG 524-7. Wadd. 1334, n. 20-3 e Mar.
(3) Catal. 80. Conf. 808, 538. «Rigaldus». Wadd. 1334, n. 24.
(4) Catal. 30. Conf. 11. cc. Wadd. 1. c.
(5) Cf. AFH II, 271s. 640, not. 8 Wadd. 145, 99*, 99 3 4 5 6 7 8 . SbaraJe 2 a, 906, I 1 ,
324s. Gubernat. I, 151-8.
(6) Conf. 341. Wadd. 11. cc. Sbaralea, 11. cc.
(7) Vasalli; archiep. Rav. 1347, oct. 24 — 20 mai. 1350, quo die Patr.
Gradens; cardinalis 1861, sept. 17. Eubel, Uter. I, 486, 276, 19; obiit Paduae
exeunte oct. 1861. CG 538 ss, Conf. 339, 346, 588. Wadd. 110, 75 3 , 76*. Sbaralea
239, I*, 253.
(8) Tituli ss. Marcellini et Petri; obiit Avinione 17 iun. 1961; Eubel, I. 19.
CG 544 ss, Conf. 11. cc. Wadd. 152, 104 3 , 104 3 . Sbaralea, 820, I*, 388.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
295
Iohannes de Bucho, Aquitanichus, in Theologia et sacris Lit¬
teris scripsit, et Generalis Ordinis fuit (1).
Franciscus de Fabrica Tholosanus, vita, scientia et predica-
tione et scriptis plurimum famosus in partibus Ausitanis (2).
Guglelmus de Podio Castri Novi de eadem Provincia, singu¬
laris predicator et doctor ad populum et clerum extitit (a) suo tempore (3).
Iohannes de Miralbello etiam Aquitanicus, scripsit in Theo¬
logia et sermones multos (4).
Gotfridus de Fontibus, qui Doctor venerandus appella¬
tur, Custos Parisiensis, scripsit solempniter super 4 Sententiarum li¬
bros, et pre ceteris doctoribus multa Quotlibeta (5).
Alexander de Saxoni a, magnus theologus, Doctor illiba¬
tus nominatus, scripsit multum profunde super Sententias (6).
Petrus de Insula, qui Doctor notabilis dicitur, solempni¬
ter scripsit super 4 Sententiarum libros (7).
Petrus Thoine, qui inter ceteros Doctor strenuus appellatur,
super 4 libros Sententiarum scripsit eleganter. Item, super multos Ari¬
stotelis libros et questiones de formalitatibus (8).
(38v:) Landulphus de Neapolim, Doctor collectivus ap¬
pellatur. Scripsit luculenter super 4 libros Sententiarum. Item, super
4 Evangelistas, et super epistolas ad hebreos et super Zachariajinj et
multa Quotlibeta, et Sermones multos, tam de tempore quam de Sanctis
per totum annum. In predicatione fuit egregius. Archiepiscopus
Malphie ^9).
Petrus de Aquila, qui Scotellus nominatur. Scripsit egregie
super 4 or Sententiarum libros. Item, scripsit preterea aliud opus etiam
super Magistrum Sententiarum diversum a priori, quod Defensorium
Scoti appellari potest. Scripsit etiam super multos Aristotilis libros (10).
Iacobus de Esculo, qui inter Doctores, Doctor profundus
nominatur. Scripsit super 4°-‘ Sententiarum libros, et plurima Quotlibeta
valde profunda, et tabulam rfupcr doctrinam Iohannis Scoti (11).
Franciscus de Esculo, qui inter Doctores, Doctor succinc¬
tus dicitur, scripsit notabile opus super 4" : ' libros Petri Lombardi.
Item, Reportatoria super eosdem et multa alia (12).
(а) Cod. estifis.
(1) CG 552. Conf. 588. Memor. Ord. ap. Firm . 1 f. XXXIII v. Wadd. 1857,
n. Is. infra p. 908, not. 6; 804, not. 1.
(2) Conf. 587. Sbaralea, 252, I *, 268. (8) Conf. 587. Wadd. 1884, n. 25.
(4) Conf. 542. Wadd. 1. c. S>ripf. 215, 147 *, 145 3 . Sbaralea, 442.
(5) De illustr. f. XLIlIr. Wadd. 148, 97*, 98*. Sbaral. 297 s, I*, 815; de
quo magna confusio habetur ap. auctores et qui, a Mar. c-onfunditur cum
Ood. de Font. saeculari; obiit o. 1904. De Wulf, Eludes sur la t ne, les otuvres
et Tinfiuence de Godefroid de Fontaines, Louvain 1904. De Wulf et A. Pelzer,
Les 4 premiers quodlibets de G. de F., ibid. 1904; (Les Philosophes Belges, t. II).
(б) De illustr. 1. o. Wadd. 7, 5*, 9*. Sbaralea, 10, I*, 10.
(7) De illustr. 1. o. Wadd. 284, 198*, 190 8 . Sbaralea, 595.
(8) De illustr. f. XLIIIr. Wadd. 197*, 194*. Sbaralea, 610.
(9) Conf. 889, 529, De illustr., XLIIv. Wadd. 285s, 160 S s, 158 3 . Sbaralea
488, arch. Amalfitan. 1881-55; Eubel, Hier., I. H4.
(10) Conf. 888, 511. De Ul., XLIIIr, Wadd. 275, 187*, 184*. Sbaralea, 588.
(11) Conf. 888, 511. De ili., 1. c. Sbaralea, 905.
(12) Conf. 888, 511, 544. De ili., 1. c. r. b. Cf. AKH II, OlO. n. 2. Idem vi¬
detor cum sequenti (Rubeo Asculano), cf. Conf. 511.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
296
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MEN.
Franciscus de Marchia, qui Dootor prefulgidus appel¬
latur. Scripsit super eosdem 4 >r Sententiarum libros et super omnes
ferme Aristotilis libros. Scripsit etiam super 4 Evangelistarum (1).
Petrus de Acciaiolis, Florentinus, in Theologia doctor, per
Franciam et Italiam famosus Lector, et yerbi Dei sator (2).
Iacobus de Tundo, Senensis, in e[a]dem facultate doctus, non¬
nulla opuscula edidit (3).
Franciscus Bartholi de Assisio, theologus magnus, multa
scripsit et etiam Sermones tam feriales quam festivos per totum annum,
et Librum de Indulgentia Sancte Marie de Angelis (4).
[Quadragesimum] Capitulum Generale celebratuni est in
Assisio, anno 1334 et Ordinis 127, per fratrem Gerar dum Gene¬
ralem (5).
Anno 1336 Iohannes papa XXII, etatis sue anno nonagesimo
mortuus est, et quia in publico consistorio fecerat quemdam ser¬
monem, in quo quedam verba dixerat (39r:) contra statum Fratrum
Minorum, que sapiebant heresim, errorem dictorum suorum ante mor»
tem revocavit et etiam omnia que fecerat contra omnes Romanos
Pontifices predeoessores suos, et precipue circha statum Fratrum Mi¬
norum (6).
[Quadragesimum primum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Cathurcii, Provincie Aquitanie, anno Domini 1337, Ordinis
vero 130, per fratrem G er ardum (7).
[Quadragesimum secundum] Capitulum Generale cele¬
bratum est As s is i i, anno Domini 1340 et Ordinis 188 per eundem
fratrem Gerardum(8). Qui post Capitulum dum pergeret per Scl&vo-
niam ad Provinciam Hungarie, transivit per Bos nam et zelo fidei suc¬
census, adcessit ad Banam, principem Bosne hereticum, et ipsum ad fidem
convertit et reduxit ad Ecclesie unitatem. Deinde multos Fratres illuc
ad predicandum hereticis Bosnensibus de diversis partibus Ordinis desti¬
navit. Qui ibidem multos ad Christi fidem converterunt, et multas
Ecclesias erexerunt, et diversis captis locis, facta est Vicaria 7 Custo¬
dias continens, que Bosnensis appellatur(9).
Eodem quoque anno in Persia, civitate Toringie, pro fidei veri¬
tate martirii coronam adeptus est frater Gentilis de Matelica,
cuius corpus Venetiis translatum est (10).
(1) D« iU., 1. o. r. a. Ccnf. 888, 511, 644. Wadd. Script., 122, 76 a , 77*. 8ba-
ral. Suppi . 242, I*, 257s.
(2) Wadd. 1828 n. 22 e Mar. Terrinoa, T hEM , 410. Sbaralea, 580.
(8) Sbaralea, 877, 879. Wadd. 1285, n. 6.
(4) Cf. Bartholi, ed. P. Sabatier, Paris 1900, XCVIIas. Wadd. 114, 772*, 78*.
Sbaral. 245, I*, 260.
(6) CG 527. Glassb. 161. Wadd. 1824, n. 28ss. Rodulphius, 240. ChHLeg.
I, 46. Gubernat. III, 26.
(6) Exaggerat ultimo in punoto revocationis Papae tenorem; obiit vero
1884, die 4 deo. Raynald. 1884, a. 27 ss. 41 ss.
(7) CG 528. Glassb. 177s. Wadd. 1887. n. 2. ChHLeg. I, 46-68 ubi Consti¬
tutiones, quae et BF VI, 25-42 et Gubernat. III, 27-47.
(8) CG 1. o. ChHLeg. I, 68. AFH III, 169.
(9) BF VI, n. 65, 120, 278, 485 s, p. 74 s. Wadd. 1840 n. 6ss. Civessa, 8tor.
Mitt., III, 561ss. Custodias 7 habes ap. Eubel, Prov, 75s.; Wadd. 1506,
(XV *, 887).
(10) Conf. 274 s, 566. Wadd. 1840, n. 17. Cf. Catal. 17, not. b.
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OOMPE N DIUM CHRONICARUM TT. KDf.
297
Anno 1341 (1) Benedictus Papa XII ad supplicationem magni Im¬
peratoris Tartarorum misit ad eum, causa predicandi populo suo fidem
catholicam, fratrem Niccolaum Bonatum, Sacre Theologie Magi¬
strum (2), et fratrem Iohannem de Florentia(8). Sed frater Nicco-
laus certis ex causis ad Curiam reversus (sic) frater Iohannes cum
aliis Fratribus suam legationem complevit. Et dum fuit prope Amalech,
Imperator in venatione venenatus interiit. Cui successit quidam Sara¬
cenus, qui primam crudelitatem in Christianos ostendens, ferali edicto
precepit quod omnes christiani occidere|n]tur, nisi vellent effici Saraceni;
et tunc fuerunt capti omnes Fratres de Conventu Amalech, videlicet
Dominus et frater Ricchardus Burgundus, episcopus Amalech,
frater Franciscus et frater Raymundus, uterque de Alexan-
dria, frater Paschalis Hispanus, omnes sacerdotes, et frater
Petrus, Provincialis, et frater Laurentius de Alexandria,
ambo layci, et frater Iohannes de India, de 8 Ordine. Qui omnes
multipliciter examinati in confessione vere fidei crudeliter fuerunt oc¬
cisi, circha festum (39 v:) sancti Iohannis Baptiste, anno 1342. Ex
qnibus frater Iohannes supradictus nullum fructum fecit. l T nde rece¬
dens de Amalech et transiens per multas terras et patrias, a Regina
Sab^a et aliis orientis Principibus multis tanquam magni Domini nun¬
tias cum honore fuit receptus. 'Tandem intrans latissimum Impe¬
rium magni Cani, ab ipso maximo Imperatore honorifice receptus, tan¬
tam gratiam invenit, in conspectu eius, ut sibi et fratribus Minoribus
dedit generalem licentiam per totum suum imperium predicandi. Et tunc
frater Iohannes, portans sacram crucem in manu, hinc inde cum fra¬
tribus predicans, multos ad fidem Christi convertit, multasque ecclesias
erexit, et nomen Christi dif[f]use et intrepide predicavit.
In ducatu Livonie et villa, que V i 1 n i castro dicitur, Provincie
Bohemie, ab idolatris interfecti sunt, pro predicatione nominis Christi,
frater Ulricus de Alechiniucz et frater Martinus de Alid,
anno Domini 1342 (4).
Eodem anno 1342 Robertus, rex Sicilie et Hierusalem, ger¬
manus Sancti Lo do vici Episcopi, in ultimam incidens infirmitatem,
adimplere optans ad minus in morte, illud quod ex consilio aliquorum
adimplere non valuit, dum in sanitate vivebat, videlicet de intrare in
Ordinem Fratrum Minorum, Ministrum Provincie Terre Laboris vocavit,
et sibi dari habitum Ordinis postulavit. Quem cum devotione per 8
dies ante obitum suum recepit et professionem fecit in eius manibus,
et tandem 8 diebus transactis, ut Frater Minor decessit et sepul-
tus est (5).
(1) Iam anno 1888 missi sunt, Wadd. an. 1888, n. 1-16 et 1840 n. 1-6 et
quidem non duo sed quatuor O. M. missi fuerunt; Eubel, BF VI, p. 68-66, 77-80.
(2) Boneti; Wadd. 1888, n. 11. Wadd. 8rript. 268,179*, 177*; Sbaral. Suppi.
662-8. Civezza, Miss. III, 611 ss.
(8) CG 590-5. Ioh. de Marignollis de Florentia, Chronie. Bohemorum, ap.
Fcmtt rer. Bohem., III, 492ss. Cf. Maro, da Civezza, Saggio di bibi, tanfrane.
Prato 1879, 874. Conf. 884-5. Eubel, BF VII, 60 not. Civezza, Saggio, 872, 874.
Wadd. an. 1842 n. 11. Sbaralea, Suppi. 486s. 441, 729. Rodolphius, 241-8.
(4) CG 586-6. Conf. 884, ubi Livonia non provincia sed vicina aliquantulum
reetius dicitur; obierunt Wilnae. Wadd. an. 1842 n. 12. Civezza, Mis». III, 881 ss.
(6) Conf. 291, 847, 529. Wadd. an. 1842 n. 17 et 1843 n. 14ss. (VII*, 260,
296a.); Rodolphius, 214. Obiit vero 19 ian. 1848. Sbaralea, Suppi., 640. CG 587.
1 riWWim m fi <im imiwDW Historicum. — As. III. 19
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
298
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Federicus, Rex Trinacrie sive Sicilie, de domo Aragonum,
hac quoque tempestate habitum Ordinis per Ministrum Sicilie induit, nec
procerum dictis ab hoc potuit divelli proposito, et cum ipso decessit et
sepultus fuit in Conventu Me9sine(l).
Non solum isti, verum et alii plurimi reges habitum Ordinis
induerunt diversis temporibus, videlicet: Alphonsus, Petrus et
Fernandus, qui his temporibus regnabant, omnes tres reges, scilicet
avus, filius et nepos, cum habitu recedere voluerunt et sepelliri (2).
Iohannes, germanus regis Navarre, et primogenitus Regis
Castelle (8), viventes habitum induerunt, et cum ipso in ecclesia
cathedrali Toleti sepulti sunt.
(40r:) Sane i a Regina, post obitum clare memorie serenissimi Ro-
berti iam dicti, omnibus bonis suis pauperibus distributis, anno 1343 ,
in monasterio Sancte Crucis de Neapoli, sub prima et arctiori
Regula Sancte Clare ingressa est, in quo per biennium sanctissime
vixit (4).
Plurime alie sanctissime et illustrissime Domine fuerunt in
isto Ordine Sancte Clare. In monasterio de Parisius claruit Soror
I oh an na, germana Regis Navarre (5). In monasterio de Me s sina,
insula Sicilie, fuerunt due filie Regis Petri (6). Elionora regina
Portugallie, intravit monasterium Sancte C1 a r e, in regno C a s t e 11 e (7).
Helisabeth, regina Ungar i e, defuncto Carulo rege, viro suo,
anno superius expresso 1342, patenter suscepit et portavit habitum tertii
Ordinis. Hec mulier, filia Ladislai regis Pollonie, et mater Lodovici
regis Ungarie, sanctissime vixit (8).
Blancha, item Regina Cathalonie, sub habitu et Regula tertia
Domino famulavit(9). Maria, item regina, uxor Alphonsi regis Ara¬
gonum, habitum sumpsit tertii Ordinis (10;.
Iohanna de domo Sabaundie, imperatrix Grecorum, mortuo
viro (a) suo imperatore, habitum induit tertii Ordinis. Que cum filio suo,
anno supradicto 1343, misit fratrem Manentem vicarium orientalem
ad Dominum Papam, Benedictum XII, cum litteris supplicatoriis,
ut ipse illuc micteret doctores catholicos ad suum populum conver¬
tendum (11).
Dominicus de Barta, Provincie Aquitanie Minister, anno iam
dicto ex hac vita migravit; qui in Sacra Theologia eruditus, 90 annis
continuis super Sententias legit et scripsit, et gratam postillam super
Apocalipsim fecit, et alia plurima dictavit (12).
(o) Cod. vero.
(1) Conf. 848; Fridericus II, obiit 25 iun. 1887. Wadd. an. 1888 n. 18.
(2) Conf. 348, 585; Alph. IV ob. 1857; Petr. I 1867; Ferd. I 1883, reges
Portugalliae. De iUustr.: Firm. 1 2 * 4 f. XLIv.a, ibi et alii. Cf. p. 802 n. 8.
(8) Hic Conf. 849, 1. 18-5.
(4) Conf. 359. CG 359s. Glassb. 182. Wadd. an. 1844 n. 10. De ilhutr. XLIr. a-b,
ubi et aliae. (5) Conf. 860. (6) Conf. 1. o. (7; Conf. 1. c.
(8) Conf. 862 ; 860 not. 4. Wadd. an. 1842 n. 16.
(9; Wadd. an. 1861, Suppi, n. 1; of. 1854 n. 12.
(10) De illuttr. 1. o. b.
(11) Wadd. 1849, Suppi, n. 2; of. 1848 n. 1.
(12) CG 506, 587. GlasBb. 181. Wadd. Srripf. 108, 70*, 72*. Sbaralea, Suppi.
221; I», 285.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
299
Pastor de Proventia, predicator excellentissimus, in Theologia
et sacra Scriptura multa edidit, qui Archiepiscopus Ebrodonensis, deinde
tituli sanctorum Sergii et Bachi Cardinalis factus (1).
(40v:) Alva rus his panus, Doctor utriusque iuris nec non sacre
pagine professor, scripsit super 4 or Sententiarum libros, et volumen ma¬
gnum De planctu Ecclesie clericis et Religiosis valde utile. Scripsit
etiam Speculum Regum, et quamdam Apologiam. Qui fuit Penitentia-
rius Domini Pape, deinde Silvenensis et Coronensis Episcopus, deinde
Sancte Romane Ecclesie Cardinalis (2).
Iohannes Ocham, Anglicus, inter alia, Directorium iuris opus
magnum (a), scripsit (3).
Iohannes alter, theologus et utriusque iuris Doctor, Summam,
que dicitur Iohannina<m>, fecit (4).
Hereneus super Sententias et plurima Quotlibeta scripsit (5).
Henricus de Huda super Sententias edidit (0).
Rodulphus de Bribaco librum de itineribus eternitatis com¬
posuit (7).
Iohannes Borroe (8), Hugo Bilionis (9) et RogeriusCa-
noch (10), omnes supradicti natione Anglici, et magistri Parisini, plura
in Theologicha facultate et Sacra Scriptura ediderunt, plurimum Ordi¬
nem illustrantes.
Durandus de Francia, utriusque iuris peritissimus, Summam
confessorum edidit a Iohannina diversa[m] (11).
Iohannes de Saxonia utriusque iuris peritissimus, scripsit lau¬
dabiliter Summam iuris et Sermonum (b) tam de tempore quam de Sanctis
per totum annum (12).
Petrus de Saxonia inter cetera scripsit Summam penitentium (c)
ad casus conscientie et etiam ad forum contentiosum (13).
(а) Cod. magnus. (b) Cod. termonem. (c) Cod. penitentem.
(1) De Sarrescuderio, creatur card. 1350; obiit 1350, Eubel, Hier. I, 18.
BF VI, n. 15, 51, 72, 7os., 106, 201, 401, 430, 510, 500, 783. CG 546, Conf. 338,
346, 541. ChUP II, 403. Wadd. Scripl. 272, 185. Sbar. Suppi. 573. Cf. 3D2 n. 6.
(2) Non fuit oard. eratep. Coronen. 1332, iun. 16— 1333 iun. 9; dein Silvens.,
ubi obiit 1852 ian. 25 Eubel, Hier. I, 15, 220, 476; BF, V, p. 617, n. 778, 962,
966, 1023. CG 460, 505. Wadd. Script. 15, 10*, 14*. Suppi. 30, I*, 31-2. Rep. 1*,
178. Hurter, Ncl. II, 626. (3) Wadd. Script. 216, 147*, 146*. Sbaral. 445.
(4) Ex Conf. 341, 1. 21 et 26. Wadd. ‘204, 139», 138». Sbaral. 515-7, 461. De
iUtutr. fol. XLIIIr.b. Cf. infra n. 13 et 14. Ex uno tres effecti videntur. Summa
Iohannina videtur potius esse loh. Friburgensis, O. Praed.; Quetif-Eohard,
Script. O. FF. Praed., Parisiis 1719, I, 528-6. Haureau, ap. Hist. litt. de la
France, XXVIII, ibid. 1881, 262-72. Schulte, Geschichte der Quellen d. Kan.
Rechts, Stuttgart 1877, II, 419-28. Hurter, Ncl. II, 864, 515.
(5) Sbaralea, 475, (cf. 660 a quo ideo diversus).
(б) Wadd. 165, 118», 113». Sbaralea, 338; I* 358 de Buda (?).
(7) Wadd. 309, 210», 206». Sbaral. 641.
(8) De Berwiok, Beroyco, Little, 159s. Wadd. 198, 132*, 131». Sbaral. 395.
(9) I. e. Hugo Bilovius Aycelini. (Seguin, de Billo eto.); sed erat gallus,
card. O. Praed. Sbaral. 369; I*, 381. Eubel, Hier. I, 10 (obiit 1298).
(10) Est Rog. Conwayus (Conroe) Conf 547; Wadd. 312, 212*, 208*. Sbaral.
646s. Little, 289s.
(11) Campanus; Conf 841, 545. Wadd. 104, 70*, 72»; Sbaral. 225. Hiet. liti.
XXX, 82ss.
(12) Wadd. 226, 154*, 152». Sbaral. 415-7, 461. De iUuslr. 1. c. Hurter, Ncl.
II, 469. Conf 840. (18; Wadd. 289, 197*, 198»; Sbaral. 608.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Iohannes alter Erfordie de Saxonia claruit, qui super 4
Sententiarum libros scripsit, et Summam copiosissimam de casibus, et
aliam Summam confessorum et tabulam luris (1).
Iacobus de Laude, Lombardus, aliam Summam composuit (2).
Franciscus de Aqua P[u]trida, Beneventanus, qui conclusio¬
nes librorum propbetie et librum, qui Diadema philosophorum appel¬
latur, scripsit <8).
Iohannes de Noto, Sicilianus, in Theologica facultate optime
scripsit, et alia plurima (4).
(41r:) Manfredus de Terdona, doctrina pariter et predicatione
clarus, inter alia librum [scripsit], qui Polilogium vocatur Sacre
Scripture, opus quidem magnum, in quo eiusdem Sacre Scripture
vocabula exponit (5).
Herincus de Monte Iardino, predicator egregius, quadrage-
simalia plura peregit, et super Iohannem luculenter scripsit (6).
Iacobus Berincus de Alba, qui per conclusiones et questiones
philosophia libros compilavit et Regi Roberto direxit (7).
Franciscus de Abbate (8), Iohannes de Monte Casale(9),
Iohannes Gervasii (10), Siuibaldus de Fighino(ll), Iohannes
de Scopeto(12), Leonardus de Monte Politiano (18), Bartho-
lomeus Aroma tari u 8 (14), hii omnes Sacre Theolbgie magistri et
predicatores famosi, sermonales et alia opera ediderunt.
Anno Domini 1343, die vero 29 decembris, in civitate Panormi,
regni Sicilie, migravit ad Christum sanctissimus frater Gerardus lay-
cus de Valentia Lombardie (15). Qui miris virtutum privilegiis ador¬
natus, stupendis meruit clarere miraculis, in vita pariter et in morte.
In qua quidem Provincia alii quamplures, sicut et in aliis Provinciis,
plurimi clarebant sanctitate, videlicet:
Simon Aymonis in Messina requiescit, clarus signis et mi¬
raculis in vita et post mortem (16). Electus ibidem multis miraculis
corruscavit (17). Riccardus, in Calatagorno humatus, multo[sj a
diversis infirmitatibus liberavit (18). Iohannes Bura in Panormo
iacet multis miraculis preclarus (19). Gerardus alter, laycus, qui in
Gaeta sepultus est, etiam miraculis luminosus mundo apparuit (20).
(1) Wadd. 204, 189», 188». Sbaral. 415-7. Cf. p. 299, n. 4 et 12.
02) Wadd. 188, 125*, 124». Sbar. 871.
(8) Spineti. Conf. 529. Wadd. 111, 76», 77». Sbar. 242, 286; I», 269,802s.
(4) Ricea. Wadd. 216, 147», 146*. Sbar. 454.
(5) Salimbene, Chron. 209, (408), cui coaevus erat (c. 1250). Wadd. 246,
168», 166». Sbar. 507, 781.
(6) Conf. 527. Wadd. 168s, 118», 118». Sbar. 889, I», 868s.
(7) Binatus de Blanchiis. Conf 527. Wadd. 180, 128», 122*. Sbar. 864.
(8) Conf 527. Wadd. 48, 111; 80», 75; 808, 76. 8bar. 101, 240; I», 106, 254.
(9) Wadd. 215, 147», 145». Sbar. 448.
(10) Wadd. 209, 112», 141». Sbar. 426. (11) Sbar. 661.
(12) Sbar. 461. (18) Conf 520. Sbar. 487. (14) Sbar. 112; I*, 117.
(15) Calai. 22. CG 489-97. Conf 297-801, 582. Bodulphius, 104;Wadd. an. 1822
n. 78; 1848 n. 19-84.
(16) Calai. 22. Conf 297, 582. Wadd. 1866 ubi et 9 sequentes.
(17) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 582.
(18) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 588.
(19) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 682.
(20) Wadd. 1. c. et 1256, n. 8 (ntppl.), et 1222, n. 9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
801
Simon etiam vir perfectissimus et sanctus, cum fratre Gerardo re¬
quiescit (1). Iohannes etiam signis clarus et vita perfectus, in eadem
Provincia habetur (2).
Andreas Albanus in Dalmatia tanta sanctitate floruit, ut in
meridie, nullo vidente, duos captivos a carcere liberavit, manentibus
compedibus (3).
(4lv:) Iohannes de Bucho etiam Albanus in Tragurio iacet.
Cuius lotura corporis multos a diversis inflrmitatibus liberavit (4).
Michael etiam Albanus, socius dicti fratris Iohannis, mi¬
raculis fulsit (5).
Martinus in Conventu Fulginei, his temporibus moriens si¬
gnis claruit (6).
Nicolaus de Pater Noster in loco Mevanii miraculis fulget (7).
Matheus de Faventia, temporibus istis Bononie obiit, qui
in vita et morte et post, miracula operatus est (8).
Anno Domini 1340, Ordinis vero 188, frater Livinus de Francia
in Chairo Babilonie pro fldei confessione glorioso martirio consli¬
matus est (9).
Iohannes de Monte Politiano circha medium mensis Aprilis
in eodem anno et Chairo martirio vitam finivit (10).
[Quadragesimum quartum] Capitulum Generale celebra¬
tum est anno Domini 1346, Venetiis (11) per fratrem Fortanerium
Vassallum, et anno sequenti ipse Generalis fuit Archiepiscopus
Bavenne creatus.
[Quadragesimum quintum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Verone, anno 1348, et Ordinis 141, per Dominum fratrem
Fortanerium Archiepiscopum Ravenne, Vicarium Ordinis, in quo fuit
electus in 20 Ministrum Generalem frater Guglelmus Farinerius
Provincie Aquitanie (12).
Eodem anno fuit tanta epidimia et mortalitas per universum mun¬
dam, ut vix tertia pars fratrum Ordinis remansit (13). Unde Ordo, qui
usque modo nimis in Ecclesia Dei florebat, cepit deficere et obscurare,
deficientibus Patribus et (a) Fratribus bonis et licteratis. Inter quos
decidit:
(a) Cod. bis et.
(1) Wadd. 11. oo. ‘ Sooius Gerardi ’.
(2) Catal. 22. CG 497. Conf. 297, 588. Terrae Laboris. Wadd. 1866, n. 4.
(8) Conf. 802 n. 1, 806, 528. Wadd. 1866, n. 5.
(4) Conf. Wadd. 11. co. (6) Ll. oo.
(6) Conf. 610. Wadd. 1866, n. 22, 1886, n. 2, (1218, n. 4, 1241, n. 25).
(7) Conf 248, 610. Wadd. 1. o. ubi et sequens.
(8) Catal. 16. Conf 268, 521 ss.
(9) CG 640-2. Wadd. 1846 n. 1. Script. 288, 848», 160». Sbaralea, 488.
00) Conf 804 n. 5. CG 648. Wadd. an. 1842 n. 60, 1846 n. 1.
01) CG 648. Glassb. 188. Wadd. an. 1846 n. 7-9. Fortanerius Vaaalli die
24 oot. 1847 arohiep. Ravenn. nominatus est. Eubel, Hier. I, 486. Wadd. Script.
110, 75», 76 1 2 * 4 * * * 8 * * * 12 , Sbaralea, Suppi. 286, I», 258. Supra p. 294 n. 7.
(12) CG 548-4. Glassb. 184. Wadd. an. 1848 n. 1. ChHLeg. I, 63. Gubernat.
I, 161, m, 48. Wadd. Script. 152, 104», 104»; Sbar. 320, I», 388. Cf. p. 806 n. 6.
(18) CG 544-5. Glassb. 184 s. R. Hoeniger, Der tchtoarze Tod, Berlin 1882.
Lechner, Dat grotte Sterben (1848-51), Innsbruck 1884. F. A. Gasquet, The great
pe t tile n c e (1848-9), London 1898,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
302
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Niccolaus de Lira anno Domini 1349 , die 14 octobris, Parisius
ad suos patres appositus est, qui inter alios Doctores, Doctor planus,
aliter utilis appellatus, toti orbi notus. Hic in doctrina iudaica e[x]stitit'
peritissimus, ideo contra Tudeorum impietatem disputationibus et scriptis
adversatus fuit. Universum vetus et novum Testamentum po-
stillavit. Scripsit opus de questionibus veteris et novi Testamenti, et alium
tractatum contra Iudeos. Addidit quoque volumen, in quo posuit expo¬
sitiones morales omnium ferme storicorum totius Biblie. Scripsit egregie
super 4 libros Sententiarum, presertim super tertium. Item Sermones,
tam de tempore, quam de Sanctis, per totum annum. Item plurima Quot-
1 i beta (42r:) et opus de Corpore Christi et de visione divine essentie,
et alios tractatus de diversis materiis (1).
Reverendissimus (a) Guido Francigena, Cardinalis et Episco¬
pus Portuensis ac apostolicus legatus in Italia, ob devotionem Sancti
Antonii Paduam accessit, anno Domini 1350, die 15 februarii, et ipsius
Sancti secundam translationem peregit et caput ipsius in pulcherrimo
tabernaculo de argento, suis sumptibus facto, locavit (2). Et in sequenti
mense martii obiit cum habitu Ordinis Alphonsus rex Castelle (3).
Eodem anno apud Pensaurum Deo reddidit spiritum Beatus
Franci bcus de 3 n Ordine, postquam quinquaginta annos ipsi Deo
fideliter et indefesse vixisset (6) miraculis clarus. Cuius corpus in ecclesia
cathedrali honorifice sepultum (c) est (4).
[Quadragesimum sextum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Lugdunii anno Domini 1351 et Ordinis 144, per fratrem
Guglelmum Farinerii (d) (5).
Anno Domini 1352 per Dominum Clementem VI assumptus est
ad Cardinalatum, tituli Sanctorum Marcellini et Petri, frater Pastor
de Pro ve ntia (6).
Eodem anno in die sancto Pasce, Barchinone orta est questio de
precioso sanguine Christi in passione effuso, scilicet qui fuit tunc
a Deitate separato, quia Deitas non fuit nec potest dici effusa. Ideo
frater Franciscus Baiuli, guardianus, conclusit quod Deitas non
fuit sanguini i uncta, sed fuit ab eo potius separata, propter quod fuit
tamquam hereticus coram Papa Cie mente VI diffamatus. Que questio
fuit postea, post centum et 13 annos determinata, tempore Sixti IV
et fratris Iacobi de Marchia(7).
Eodem anno frater Gentilis, Laycus de Spoleto, discipulus
sancti fratris Iohannis de Vallibus, post mortem eius cum videret
(а) Cod. Reverendiximus. (b) Cod. vittutel.
(c) Cod. sepultua. (d) Cod. Fartnstru.
(1) Wadd. Script. 266-7, 181», 178-9»; Sbaral. 567-9, 781. Rtp. II», 8840. La-
brosse, ap. EFr. 1906, XVI, 888-404; 1907, XVII, 489-606 ; 598-608; 1908, XIX,
41-62, 158-75, 368-79.
(2) Guido de Bolonia (Boulogne) de Monteforti; CG 645. Wadd. ‘an. 1860,
n. 8; 1268 n. 10; 1861 n. 10.
(B) Alphonsus XI obiit 26 mart. 1850. Nio. de 8. Antonio, Bibi. Hitp. vel.
II, Matriti 1788, II, 165-8. Wadd. an. 1860 n. 14; of. supra p. 298, n. 2.
(4) Wadd. an. 1350, n. 9-18. Bibi, hagiogr. lat. (BHL) I, 471, 8188. Acta SS.
aug. I, 6<i0-2 (I 9 , 65<>-8).
(5) CG 545-6. Glassb. 186-6. Wadd. an. 1851, n. 10-11. Gubernat. HI, 48.
(б) Cf. supra p. 2*0, n. I. BF VI, 247 n. 560.
(7) Wadd. an. 1851 n. 18-21.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
303
se et socios esse per Ministrum de locis pauper[ibua] et devotis de Pisquia
abdicatos et ad diversa loca destinatos, inpetravit a Domino Cie mente
locum Carceris, lani, Heremite et Montis Luci, et pro quo¬
libet 12 Fratres collocare de familia posset, et quod nullus in hoc
ipsos impedire valeret, in quibus artam vitam ducebant secundum pu¬
ritatem Regule, de qua separatione non parva turbatio orta est in Or¬
dine, quia magna commotio subsecuta est. Nam quasi in omnibus Pro¬
vinciis aliqui viri perfecti et zelum perfectionis Regule habentes, ad
idem faciendum excitati sunt (1).
(42v:) [Quadragesimum septimum] Capitulum Generale
celebratum est As si sii, anno Domini 1354 Ordinis vero 147, per fratrem
Guglelmum Fariner ii (a), in quo fuit determinatum, quod pro viribus
Generalis laboraret in curia contra privilegium fratris Gentilis (2).
Anno Domini 1355 Generalis,, auctoritate Domini Egidii Cardi¬
nalis et Legati in Italia, dissipavit et totaliter annihilavit supra-
dictam congregationem fratris Gentilis (3).
Anno Domini 1356, die vero 19 iunii, in civitate Pensa uri feli¬
citer obdormivit in Domino, beata Michelina de tertio Ordine, in
vita et post mortem miraculis corruscans (4).
Frater Guglelmus Generalis, inquisitor factus contra Fraticel-
los de oppinione, multos fugavit et punivit secundum canonicas
sanctiones, deinde factus est per Dominum Innocentium VI tituli
sanctorum Marcellini et Petri Presbiter Cardinalis (5).
[Quadragesimum octavum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Barchinone, anno Domini 1356, Ordinis vero 160, per fra¬
trem Guglelmum Cardinalem, Vicarium Ordinis, in quo fuit electus
in 21 Ministrum Generalem frater Iohannes de Bucho, Pro-
vintie Aquitanie (6).
Eodem anno Archiepiscopus Armachanus de Hibernia, Avi-
nione in pleno consistorio multa proposuit contra statum Ordinum
mendicantium et eorum privilegia, et inter plurima erant quod
mendicitas voluntarie assumpta propter Christum erat culpabilis, illi¬
cita et damnosa. Tunc Dominus Innocentius Papa dedit 4 Car¬
dinales super hoc auditores. Tunc ‘Religiosi contra ipsum proponunt
eum dixisse multa erronea et in fide suspecta, quibus tamquam here-
ticus et per consequens excommunicatus debebat iudicari et repelli.
Tandem multis hinc inde datis libellis, negotium prolungatur, sed sine
diffinitione alia derelictum, in brevi migravit a seculo (7).
(а) Cod. Fa rinierii .
G) GG 547-8. Glassb. 186. Wadd. 1850, n. 15-16; (an. 1855, n. 1; 1868, n. 10).
Eubel, BF VI, 245-6, n. 568.
f2) CG 548. Glassb. 187-8. Wadd. an. 1854 n. 9-10. Gubernat. 1,161. ChHLeg.
1« 68-4; ubi 64-85, Constitut. huius oapituli (Farineriae), quae et ap. Eubel,
VI, 689-55; et Gubernat. III, 48-78,
(8) CG 548-9. Glassb. 189. Wadd. 1856 n. 1-8. BF VII, 246 not.; 291, n. 688.
(4) Conf. 861. Wadd. 1866 n. 28-90. Acta SS. Iun. HI, 92-17-9; (IV*, 775-7).
(5) CG 649. Glassb. 189. Wadd. 1854 n. 6-7. BF VII, 287, n. 665. Cardinalis
creatus 28 Dec. 1866, Eubel, Hier. 1, 19. BF VH, 299, n. 708. Supra p. 801 n. 12.
(б) An. 1857. CG 552. Glassb. 189. Wadd. 1867 n. 1-2. ChHLeg. I, 85. Gu¬
bernat. I, 161-2, III, 78. Cf. sup. 295, n. 1, et p. 904 not. 1.
(7) CG 552-8. Glassb. 189-90. Wadd. 1. c. n. 3-15. Ep. Armachan, erat
Riohardus Radulphus (Fitxralph). Little, 77 ss. 289s. Hurter, Ncl. II, 681-83.
ZKTh 1891, 850as. Rip. H, 8964-5. Obiit 16 nov. 1860.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
304
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Anno 1357 in conventu Belne Provincie Burgundie, 5 i unii frater
Iohannes de [Buoho] Generalis migravit ad astra. Et tunc frater
Guglelmus per Dominum Innocentium fuit Vicharius Ordinis in¬
stitutus (1).
Eodem anno illustrissimus Dominus Petrus, filius Iacobi Regis
Aragonum, Ordinem intravit, in quo ultra viginti annos laudabiliter
vixit (2).
Anno Domini 1358, die 4 aprilis fuerunt pro fide catholica marti-
rizati in Cairo Babilonie, frater Niccolaus de Monte Gorbino
et frater Franciscus de Terra Laboris et frater Petrus ro-
manus, de 3° Ordine (3).
(43v:) [Quadragesimum nonum] Capitulum Generale ce-
lebratum est Ianue anno Domini 1359, anno vero Ordinis 152, per
fratrem Guglelmum Cardinalem. In quo Patres, non obstante pre-
sentia Cardinalis Aquitanici, Generalatum (a) extraxerunt de manibus
Aquitanorum, et fratrem Marcum de Viterbio in 22 Generalem
Ministrum elegerunt (4).
Anno Domini 1380, prima die Decembris, feliciter obdormivit in Do¬
mino Sancta Delphina, comitissa Ariani, uxor quondam Elzearii,
que et ipsa de tertio Ordine erat, sepulta cum suo sancto viro in con¬
ventu Apte Avinionis (5).
Plures alie, licet diversis temporibus, sanctitate et miraculis fulse¬
runt in isto 3° Ordine, videlicet:
Lucia de Venetiis, ibidem sepulta in eoclesia Sancti Raphaelis,
Francisoba de Eughubio, Iohanna de Signa et Iohanna
de Sancta Maria in Balneo, in abbatia dicti castri sepulta (6).
Anno Domini 1361 frater Gonsalvus Sanecii (7), Provincie
Sancti Iacobi, vir perfectus et sanctitate ornatus, in conventu Lu¬
censi eiusdem Provincie, devote expiravit.
Eodem (8) quoque anno fuit alia tam magna mortalitas, ut multis
Fratribus notabilibus Ordinem expoliaverit. Onde de sola Provincia
Aquitanie decem Magistros notabiles abstulit; videlicet, duo Cardi¬
nales, scilicet: frater Guillelmus Farinerius (9) et frater For-
tanerius Vas sali i (10), Padue sepultus ; duo Arcbiepiscopi, duo
Episcopi, duo Ministri Provincie, et unus Penitentiarius Pape et alter
Lector Sancti Stepbani sedis Tbolose famosissimus, exceptis aliis
solempnibus patribus, obierunt.
(а) Cod. Qeneralatut.
(1) CG 666s. Glassb. 192. Wadd. 1367, n. 1. Gubernat. I, 161-2. Guil. Fa¬
rinerius oard. erat Vioarius. Cf. inf. p. 006, n. 6.
(2) CG 666. Conf. 849, 481. Wadd. 1. o. n. 23. Ob. 1880; de eo AFHII, 441-46.
(8) CG 664-6. Wadd. 1868, n. 4.
(4) Glassb. 196-4. CG 667-8. Wadd. 1869, n. 6. Gubernat. I, 1623, m, 74.
ChHLeg. I, 86.
(б) CG 668. Wadd. 1860, n. 2. Acta 88. sept. VII, 614as. Obiit 26 nov. 1800.
BHL I, p. 814, 878.
(6) Omnes ap. Wadd. 1860, n. 8, of. Conf. 861. Acta 88. ian. II, 69 as.
Alia (?) eiusdem nominis commemoratur in eadem eoclesia sepulta, Ord. Cist.
quae obierat o. 1106. De B. Ioh. de 8igna, of. S. Bassi, Vita de'SatUi e Booti
Toecani, Fiorenza 1698, 511-15.
(7) CG 549-52. Conf. 821, 448, 584. (8) Ex CG 568. Glassb. 196.
(9) Cf. supra p. 294, n. 8. Obiit Avinione 17 iun. 1861. Eubel, Hier. I t 9.
(10) P. 294, n. 7; et 801, n. 12. Obiit Paduae exeunte oot. 1861.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
305
[Quinquagesimam] Capitulum Generale celebratum est
anno Domini 1362, Ordinis vero 155, per fratrem Marchum de Vi-
terbio in Conventu Argentine Alamanie(l).
Eodem anno frater Iacobus de Florentia, Archiepiscopus
Zaitonensis, Thebane diocesi[s], cum fratre Guglelmo Campano in
Medorum imperio pro confessione fidei catholice, per Sarraceuos sacro
martirio interemptus est (2).
Alii etiam duo fratres in fide constantissimi per hereticos Ne-
storianos fuerunt capti et fame cruciati, ad Dominum cum palma
martdrii .migraverunt (3).
(43v:) In Gaza, civitate Palestine, anno 1364, pro predicatione
vere fidei per medium corpus sectus (a) est frater Guillelmus de
Castro Maris Terre Laboris (4).
[Quinquagesimum primum] Capitulum Generale celebra¬
tum est per fratrem Marcum de Viterbio Generale[m), Florenti e,
anno Domini 1365, et Ordinis 158(5).
Magna heretichorum conversio facta est per fratres Minores anno
Domini 1366 in Burgaria, nuper acquisita per vim armorum per Chri-
stutnissimum Lodovicum regem Ungarie, unde octo fratres infra
quinquaginta dies ultra ducenta milia hominum baptizarunt, omnes
ex precepto regio in scripturis publicis redactis (6).
Eodem.anno de Septembrio frater Marchus Generalis, factus est
per Dominum Urbanum tituli Sancte Praxedis Preshiter Cardi¬
nalis, et tunc Dominus Papa noluit dare alium Vicarium, sed commi¬
sit gubernationem eius Domino Protectori (7).
[Quinquagesimum secundum] Capitulum Generale cele¬
bratum est Assisii anno Domini 1367, et Ordinis 160, per Dominum
Niccolaum Limovicensem Cardinalem et Protectorem, in quo electus
est in 23 Generalem Ministrum frater Thomas de Ferignano Pro-
vincie Bononie, Magister sacre Theologie et predicator maximus (8),
cuius tempore Fratres de Observantia initium [h]abuerunt.
Sub isto Generale frater Paulus Trinccius de Fulgineo, vir
zelo religionis et sanctitate clarus, a Generali Ministro obtinuit locum
de Pisquia, seu Bruglani, in montibus Fulginei. In quo se colli¬
gens in pura et simplici litterali observantia Regule, plurimos fratres
et loca recepit et calepodia deferre ordinavit (9). Sub qua separatione
a Conventualibus multi sanctitate fulserunt.
Hac tempestate Alexandria Egipti obsessa est a Petro Rege
Cypri. Duodecim fratres Montis Syon capti et in confessione fidei
(a) Cod. teptus.
(1) CG 669. Glassb. 196. Wadd. 1862, n. 8. Gubernat. 111, 74. Rodulph. 241 r.
(2) CG 569. Wadd. 1962, n. 4. Eubel, BF VI, 668. Civezza, Miti. IV, 62ss.
(8) Ll. oc. (4) CG 660. Conf. 806 not. 2. Glassb. 198s. Wadd. 1864 n. 19.
(5) Glassb. 199-200. CG 560. Wadd. 1965, n. 8s. Gubernatis, III, 74.
(6) Ex CG 561, ubi 561-2 documentum, quod et ap. Wadd. 1966, n. 16.
(7) CG 568. Wadd. 1866, n. 9. Card. 18 sept. 1966; obiit 4 sept. 1969. Eubel,
Hier. I, 20. Sbaralea, Suppi. 515.
(8) Niool. de Bessia, Lemovio. CG 568, (262, 64). Glassb. 202-8. Wadd. 1867,
n. 6. Sbaralea, 675. ChHLeg. I, 86. Gubernatis, I, 166-170, III, 74.
(9) B. Bernardinus Aquil. Chronica Fr. Min. Obt. ed. L. Lemmens, Romae
1902, 6as. MF VI, 98-128. Wadd. 1968, n. 9-18. Gubernat. II, 6s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
306
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
immobiles inventi, rigore carceris et verberibus crudeliter fuerunt inter¬
fecti (1). Se[x]decim alii positi sunt in carceribus in civitate Damasci,
ubi per quinque annos stantes, in ferreis vinculis et sine indumentis, in
ieiuniis, virtute fidei probati, in confessionis perseverantia obierunt. Duo
vero fidem Christi predicantes, diversis tormentis fuerunt afflicti et
tamdem cum crudelitate (44 r:) et horrore non parvo a capite usque ad
pedes vivi decoriati, animas suas Domino commendantes, aulam celestem
intraverunt (2).
Frater Bartholomeus de Monte Politiano(3) etiam a capite
usque deorsum sectus fuit in Cayro, et frater Iohannes de Nea¬
polim diaconus (4) a Rege Gaza in frusta concisus est. Frater An¬
tonius de Rosato (5), Mediolanensis, inter duos asseres secatus est
per medium. Et frater Corradus de- Alis(6), securi plexus, migra¬
vit ad Christum.
Frater Franciscus (7) etiam in Damiata per medium corporis
gladio divisus fuit. Sed in obscuro carcere frater Gonsalvus (8) de¬
ficiens, frater Iohannes deOtteo crudelissime cesus, deinde sale
et aceto plagis aspersis, et demum sex clavis crucifixerunt, scilicet duo¬
bus in manibus et duobus in cubito et duobus in pedibus, animam suam
cum palma martirii celo commendavit.
Anno 1369 , Ordinis 159, in civitate Bindi, que est in Burgaria,
passi sunt frater Antonius de Saxonia, frater Gregorius de
Tragurio, frater Niccolaus et frater Lanzilau s, frater And reas,
omnes tres Ungari, frater Gregorius de Iadra, frater Niccolaus
de Marchia, frater Benedictus de Apulia et frater Thornas
de Fulgineo (9).
In Verbia Livonie, Vicaria Russie (10), ab ido[lo]latris arbores
adorantibus, quinque alii Fratres propter predicationem vere fidei ad
perhennia gaudia celi perrexerunt.
In civitate regia Neapoli, anno quo supra, die 18 maii in Domino
requievit sanctus frater Philippus Alaquerii, anno vite sue fere
centesimo, in vita et in morte, et postea multis clarus miraculis (11).
Ipso quoque anno, sed octava die aprilis Urbanus papa V catha-
lago Sanctorum annotavit sanctum Elzearium, comitem Ariani de 3°
Ordine (12).
%
Et eodem anno de mense augusti in Viterbio obiit frater Mar-
chu s, quondam Generalis, et Sancte Romane Ecclesie Cardinali s (13).
[Quinquagesimum tertium] Capitulum Generale cele¬
bratum est Neapolim anno Domini 1370 , Ordinis vero 160, per ffa-
( I ) CG 564. Wadd. 1369, n. 10 . ( 2 ) Conf. 805.
(3) Conf. 804, not. 5. Wadd. 1342. n. 60 ubi et alii; item Civezza, IV 273ss.
(4) Conf 305, not. 2. (5; Gazae. Conf. 302, 526. Wadd. 1369. n. 10 .
( 6 ) Hal 1 is. Catal. 25. Conf. 304. Golubovich, BTS I, 264, 270s. Holder-Egger,
Monumenta Erpahe*furientia, Lips. 18JJ9, 678, ubi ad an. 1269.
(7) CG 418. Golubovich, BTS I, 828-4; sed ad an. 1288.
18 ) Catal. 46. Conf. 304.
(9) In Widdin. Catal. 47. CG 564-66. Conf. 335 nomina partim diversa. Wadd.
1369, n. 11. Glassb. 208. Civezza, Mias. IV, 117ss.
(10; Prope Wilnam. Conf. 835.
(II) CG 566-72. Conf. 25KV2. Wadd. 1369, n. 12-7.
(12) CG 572. Fuit 15 april. 1369. BF VI, 449-51, n. 1109; cf. n. 596, 854. 951,
1061. Wadd. 1328, n. 28-42; 1351, n. 38-9. Acta SS. sept. VII, 518ss. AB XIV,
63. BHL I, 2521-4. Cf. p. 304, n. 5. (13) Cf. supra p. 805, n. 1 et 5.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN.
307
trem Thomam Generalem, quod quidem Capitulum tenuit Regina
lobanna (1).
Dominus frater Guillelmus de Prato. Magister Parisinus et
Episcopus ordinatus per Urbanum V, cum sexaginta Fratribus, inter
quos plurimi Magistri erant Sacre Theologie (44 v:), missus est ad
magnum imperium Cathai, ut ibi verba vite seminarent (2).
Gregorius XI, anno Domini 1371, post Penthe[costen] assumpsit
ad dignitatem Cardinalatus, tituli Sancte Prisce, fratrem Beltran-
dum Aggieri de Figiaco, episcopum Gradensem (3).
Anno Domini 1372, Rome in campo Florum 23 iulii beata Bir-
cita vidua de Suetia, ex regali orta prosapia, filia beati Francisci
et fratrum Minorum, migravit ad Dominum, cuius corpus, ut ipsamet
elegit sepelliri, honorifice sepultum (n) est in ecclesia Sancti Laurentii
in Panisperne, Ordinis Sancte Clare (4).
[Quinquagesimum quartum] Capitulum Generale cele¬
bratum est Tholose, anno 1373 et Ordinis 163, per fratrem Thomam,
Vicarium Ordinis, eo quod assumptua fuerat ad Patriarcatum Gradensem
per Gregorium XI (5). In quo electus fuit in 24 Generalem Mini¬
strum, frater (6) Leo nard u s de Gigofono, Terre Laboris (fi).
Qui ad Provinciam Sancti Francisci veniens, locum Montis
Perusii fratri Paulo Trincio et fratribus suis condonavit, eo quod
dictus frater Paulus divinitus publice convixerat Fraticellos de
oppi nione (7), ex qua re de ipsa civitate expulsi, Ordo fuit a plaga
non parva liberatus, et familia ipsa de Observantia in magno precio
habita et aucta est. Nam ceperunt plurimi et studentes et litterati
doctores venire ad ipsum, ut reciperentur in Fratres in tam stricta
et nova Observantia. Inter quos fuit Dominus Marcus de Berga-
mo (8), doctor utriusque iuris, pater venerabilis et sanctus, ad cuius
famam et odorem multi sunt animati ad faciendam penitentiam et re-
uere mundum. Qui habitum Religionis induti, viri perfectissimi et
miraculis clari extiterunt, e quibus infra suis in locis retexam. In co-
munitate vero Ordinis, his temporibus multi clarebant viri docti et
insignes, ex quibus aliquos subinferam, videlicet:
(a) Cod. sepulius.
(6) Cod. fratrem Leonardum.
(1) OG 672. Glassb. 208. Wadd. 1870, ,n. 18. Gubernatis, III, 74.
(2) Ex CG 572. Wadd. 1. o. n. 1-16. Eubel, BF VI, 435ss., n. 1078ss.
(8) OG 578. Wadd. 1871, n. 13. Eubel, Hier. I, 21. Erat vero ep. Glandatons.
creatus card. 90 mai 1871; obiit 8 (vel 15) nov. 1892. Cf. AFH II, 441 ss. BF
VI, 456, n. 1126.
(4) Obiit 1878, oct. 8. Wadd. 1818, n. A2.Acta SS. oct. IV, 462. Sed eius
ossa mox in Sueoiam translata sunt. cf. Annerstedt, ap. Scriptores Rerum Sue-
ckarum, Upsalae 1871, III, II, 188ss. BHL I, 1834-59.
(5) CG 574. Wadd. 1878, n. 19-22. BF VI, 508. Thom. Farignano deposito.
Wadd. 1368, n. 14, Vioarius ord. institutus erat Fr. Card. B. Atgerii, qui capi¬
tulo praesedit. Farignanus Pat. Gradensis electus erat 19 iul. 1372. Eubel, Hier.
I, 277. Glassb. 211. Gubernat. I, 170-2, III, 74-5. ChHLeg. I, 87-8.
(6) De Gifono, Giffonibus. CG 574 ultimus quem CG habent. Wadd. Script.
287, 182*, 159*8. Sbaral. Suppi. 487s. Creatur Cardinalis a Clemente VII,
16 dec. 1378, tit. S. Sixti, obiit post 17 mart. 1407. Hier. I, 26.
(7) Aquil. 9». Wadd. 1874, 20ss. Gubernat. II, 8s.
(8) Wadd. 1388, n. 1-2.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
308
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Beltrandus de Figi aco, Aquitanicus, Sacre Theologie Magi¬
ster, qui ob doctrinam suam factus est Cardinalis Ostiensis (1).
Bartholomeus de Cucumo de Ianua, etiam Doctor theolo-
logus et magnus predicator, quem Urbanus VI fecit Cardinalem,
tituli Sancti Laurentii in Damaso (2).
Thommas de Ferignano, Provincie B o n o n i e, Magister et pre¬
dicator (45 r:) maximus ac olim 23 Generalis Minister et postea Epi¬
scopus Gradensis et Cardinalis Tusculanus (3).
Lodovicus de Venetiis, Magister Sacre Theologie et 25 Ge¬
neralis Ordinis et Sancte Romane Ecclesie Presbiter Cardinalis (4).
Leonardus prefatus, 24 Generalis Ordinis, Magister magnus, qui
scripsit super 4 Sententiarum libros. Scripsit etiam quamdam Summam
notabilem et volumen magnum super Cantica Canticorum, distinctum in
centum quinquaginta quatuor cantica, idest sententias eius, unde et
multa continet misteria. Scripsit etiam et multos sermones. Qui tandem
Cardinalis factus est per Urbanum VI et Clementem VII (5).
Angelus de Bibiena, etiam Magister et Episcopus Pensau-
rie{n]8i8; hic Lector precipuus et procurator Ordinis fuit (6).
Petrus de Cassano, Provincie Pennensis, in Theologia Doc¬
tor, et in predicatione famosus et 26 Generalis Ordinis (7).
Martinus de San cto Georgio, Provincie Ianne, Sacre pa-
gine professor, qui post fuit 27 Generalis Minister (8).
Arnaldus de Sarnano. Aquitanicus, Sacre Theologie Magister,
vir vite laudabilis et Minister Provincialis, qui inter alia sua scripta,
omnia que de Seraphico Patre Francisco invenire potuit, rescripsit (9).
Iohannes de Ripetransonis, Marchisanus, Magister famosus,
qui tante scientie fuit, ut Parisius ante 80 annum in Theologia magi-
straretur et Doctor difficilis appellaretur. Hic scripsit profundis¬
sime super 4 libros sententiarum et multa Quotlibeta (10).
(1) Cf. p. 807, n. 8. April. 1878 a tit. (S. Priscae et) S. Ceciliae ad tit.
Ostien. translatus. Hier. I, 21. BF VI, 650.
(2) Conf. 346 ultimus oardinalis a Pisano nominatus; creatus, (Eubel, Hier.
I, 28; BF VII, 4) ante 18 Febr. 1882 ab Urb. VI, et eiusdem iussul2ian. 1885
oum aliis card. oarceratus et occisus. Ante cardinalatum fuisse videtur arohiep.
Januensis, uti et Conf. 846 dicitur; of. Hier. I, 28, 298. BF VII, 4, 744.
(8) Cf. p. 805, n. 8.
(4) Donatus. Conf. 846. Electus Glis in oap. gli Strigonii 1879. Creatus
card. ab Urbano VI, tit. S. Marci, inter an. 1879-1885, eamdem sortem obiit,
quam B. Cucurnus; supra n. 2. Hier. I, 28, BF VI, n. 581, 578; n. 1880a.,
1460; VII, 744; Wadd. 187», n. lss. (5) Cf. p. 807, n. 6.
(6) Feduccius. BF VI, n. 865, 1089, 1188, 1296, 1829. Ep. Pisauren. 1874,
28 mart.; Hier. I, 414, 204. Sbaralea, Suppi. 41-2, I*, 44. Wadd. 1879, n. 8;
of. 1870, n. 14; 1872, n. 2; 1878, n. 18; 1875 n. 89, 45. Stetit a partibus Cle¬
mentis VII, qui eum 1888, ian. 28 ad sedem Colimbrien. transtulit. Sed adhuc
1884 mart. 27 uti ep. Pisauren. ocourrit.
(7) Electus in capitulo generali Ferrariae 1888; of. infra ad hunc annum.
Wadd. 1888, n. 1; 1899, n. 41. Rodulphius, 242. Eubel, BF VII, 6 not. Gu¬
bernat. 1, 178.
(8) A Riparolo. BF 1. o. Wadd. 1885, n. 1; 4; 1887, n. 1. Cf. de eo inferius
ad an. 1885,
(9) Conf. 587. Videtur auotor OG ap. AFUI, 1-675; of. p. I-XHI. Sbaralea,
Suppi. 99, I*, 108.
(10) Conf. 840, 511, 544. Wadd. Script. 224, 158«, 151*. Sbaralea, Suppi. 457.
Wadd. an. 1876, n. 10 ubi et ceteri ex Mar.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. ION.
309
Iacobus de Spinello, inclitus ip Theologia Doctor, magnam
partem Biblie postillavit, et super 4 libros Sententiarium compingendo,
Parisius fuit excellens et singularis (1).
Niccolaus Mutius, Venetus, multa scripsit et opera Sancti Gre-
gorii per materias distinguendo, opus maximum fecit et Gregor io
XI presentavit (2).
Iohannes Chrith de Basilea, Doctor eximius, scripsit super
Sententias et pulcherrimum sermonale, serviens per totius anni circu¬
lum et plura alia (3).
(45v:) Philippus de Monte Galerio, vir devotus et magnus
predicator, postillam super Evangelia dominicalia et quadrag(es)imalia
reliquit (4).
Gabriel de Volaterris, theologicus doctor et predicator egre¬
gias, Minister Provincie 9 annis, Inquisitor heretiche pravitatis multo-
tiens, insignis habetur (5).
Iohannes de Caulibus de Sancto Geminiano, devotus et
famosus predicator, super evangelia tractatum pulcrum et devotum per
modum meditationis scripsit (6).
Franciscus de Sancto Symone, Pisanus, Empolim dictus,
suis determinationibus Oxonie factis, se fuisse magne Theologie scien¬
de doctum (a) praeclare ostendit (7).
Servasius Tuscus, Summam luculentam de vitiis et virtutibus
edidit, ac de penitentia et eius tribus partibus (8).
[Quinquagesimum quintum] Capitulum Generale cele¬
bratum est Aquile, anno Domini 1376, Ordinis vero 168, per fratrem
Leonardum Generalem (9).
(Continuabitur), Dirkctio Periodici.
(a) Cod. doctus.
(1) Conf. 840, 644. Wadd. 186, 127», 126». Sbar. 877.
(2) Conf. 625. Wadd. 267, 182», 179». Sbar. 660.
(8) Gritsoh. Sed floruit o. 1480. Wadd. 209, 148», 141». Sbar. 427.
(4) Conf 841, 527. Wadd. 294, 200», 196». Sbar. 619.
(5) Eubel, BF VII, n. 866, 908a, 962, 1008, 1146. Wadd. an. 1865, n. 6;
1876, n. 10; 1882, n. 8; 1899, n. 17.
(6) Conf. 841, 518. Wadd. 198, 186», 186». Sbaral. 404, 729.
(7) Conf. 840. Wadd. 111, 76», 98». Sbaral. 241, 262, 284, I», 801.
(8) Conf. 841. Servasan(otus). Wadd. 815, 214», 210». Sbar. 668.
(9) Glassb. 212. Wadd. 1876, n. 14. Gubernat. 111, 76.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
310
N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE.
NECROLOGE DES FREBES MINEURS D’AUXERRE.
(Suite) (a).
Avril le 1
T. R. P. F. Gilles de Legnaco, trea celebre docteur de Paris,
religieux prof&a du convent de Chartres. II a gouvern6 pendant dix
ans la province ayec beaucoup du zelle et de prudence. II a eacrit un
commentaire aur le Maistre des Sentencea qui eat estim6 dea aca-
vants. Enfin il deceda au convent de Chartres le ler d’avril de l’an
1322. Son corps fut inhume dans 1’egliae de l’ancien convent devant
le grand autel, et sea cendrea furent tr&naportez dans le nouveau qui
est aujourd’huy dans la ville. U a compoa£ un commentaire aur le pre-
mier [livre] des Sentancea (1).
Avril le 2 /
R. P. F. Andre B r o a a e, natif du village de Champinelle (2), fut
receu en cette maison, y prit l’habit de 4* d’octobre l*an 1626 et y fit
aa profeaaion le aecond du moia d’aouat de l’an. 1628. Bon predicateur
terminaire, religieux trea affectionne k ce convent auquel il procura
beaucoup de biens apirituelea dans l’education qu’il prit dea no vice 8,
et de temporels dans la charge de aacriatain qu’il exerca avec beaucoup
de fidelite.Il a 6t4 confeaaeur deadamea religieuaes de Crizenon(3),
k celle dea Ille a de cette ville, aux damea benedictines de Saint-
Jullien pandant qu’ellea demeuroint k Charantenay (4), et A nos
religieuaes Cordelierea d’Entrain(5) avant qu’ellea euasent ostes
incorporez dans 1’abbaye de Nostre-Dame dea Ille8. Enfin il deceda
aage de 63 ana et de religion 40, un aecond du moia de avril sur lea
cinq heurs du aoir de l’ann6e 1666. R. i. p.
(a) Cf. AFH HI, 115-88.
(1) Obiit frater Egidiua de Loigniaoo, doctor in theologia, filius istius
conventus C&rnotensis, sepultus sub tumba in superiori parte capituli, qui ut
bonus minister et verus pastor provinciam Francie laudabiliter et multum
paoifice decem annis rexit et in hoc loco predioto inhumatus honorabiliter,
anno Domini M°CCC°XX1I 0 . — Obituaire det Fr&ret-Mineurn de Chartret, 1 . o.
p. 821, k la date du 21 avril. Il est question de lui dans la lettre du min.
g6n. Gonzalve au gardien de Paris, 18 nov. 1804. Cf. Wadding, A*n. Mm.,
YI, 61. — Denifle et Ch&telain, Chartul. Univ. Parie., II, 117.
(2) Champignellee (Yonne), oant. de Bl6neau, arr. de Joigny.
(8) Crisenon (Yonne), commune de Pr6gilbert, oant. de Vermenton, arr.
d’Auxerre.
(4) Charentenay (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d’Auxerre.
(5) Entrains-sur-Nohain (Ni6vre), oant. de Yarzy, arr. de Clameoy. —
Clarisses Urbanistes fondees en 1688, supprim6es en 1688. Cf. Lebeuf, Mtvunreu
concernant f'litetoire d’Auxerre, Anxerre, 1855, D, 248, 249-804. Les Archives de
I 1 Yonne, H, conservent leurs papiers.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&CROLOGE DBS FB&RES KINEURS D’AUXERRE.
311
Avril le 3/
Cejourd’huy 3 e avril de l’an 1533 qui arivoit alors le vendredy saint,
deceda au convent de Troyes le T. R. P. F. Fran^ois Bella valle,
lorain de naissance, prof6s de Metz, celebre docteur de Paris,
religieux d’une grande vertu, qui lui a merite plusieurs charges dans
1’Ordre qu’il a exerce avec beaucoup de prudence et de zelle: scavoir
gardien de Paris deux triennes, le premier l’an 1514 et le second
l’an 1523; provincial de France eleu au chapitre de Vernon(l)
l’an 1526. Enfin estant gardien de Troyes il y deceda le jour et an
que dessus; son corps fut inhnme dans le choeur sous une tombe de
marbre noir (6). R. i. p.
Le 3' d’avril 1754 k midy mourut au chateau de Regennes (2)
1’illustre parmi les siens et reverendissime Messire Charles Daniel
Gabriel de Leby de Tubiere de Caylus, eveque d’Auxerre,
age de 85 ans, apres avoir gouverne son dioc^se pendant cinquante ans
moins8mois.il etoit le soutient et le protecteur des Jansenistes:
iis venoient de toute part se presenter k luy, iis les recevoit avec plai-
sirs, leur donnoit de l’employe, les nommoit aux canonicats. Ont conte
presentement douze cures catholiques tout au plus. 11 persecuta
toute sa vie les Jesuites, surtout depuis son appel de 1711, les.Peres
Capucins et les Peres Cordeliers qu’il interdits pour la confession
et la predication, n’aiant pas voulu adherer k ses sentimens errones.
Les dames religieuses Urselines, les dames de 1'abbaye royale des
Illes, ordre de Citeaux, les dames de la Visitation de Sainte Marie
ont ete l’objet de sa haine pour le meine sujet. Les premieres ont eu
deffense de sa part de recevoir des no vices pendant 22 ans, les secondes
depuis 8 ans, les troisi&mes depuis dix ans. Ledit eveque persecuteur
a ete amene le lendemain de sa mort, de Rege n ne son chateau, sans
pretres, sans cierges. Tous ses partisans ont finct de 1’abandonner apr&s
sa mort, ce qui a fait dire aux catholiques soumis k 1’Eglise Romaine
dans tous les points decides, qu’il etoit entre dans sa ville episcopalle
comme un calviniste; deux savoyards le veill&rent la premi^re nuit, il
fut enterre six jours apr&s sa mort dans le sanctuaire de sa cathe-
dralle, ses partisans attendent tous les jours qu’il fasse quelques mi-
racles. — [D’une autre main].
Avril le 5/
L’an 1575 le S** jour d’avril deceda au convent de Troyes T. R. P. F.
Simon de Porta, tres celebre et tres renommd docteur de Paris,
profts dudit convent de Troyes, religieux d’une grande et solide vertu et
nomine le deffenseur de la foy, l’ayant soutentie et deffendlie cou-
rageusemeut danq la ville de Troyes par ses ecris, ses entretiens et
ses ferventes predications, malgre touttes les oppositione que luy fai
soit Antoine de Melphie, evesque dudit lieu, qui faisoit profession
de Pheresie de Calvin. Il continua ses predications avec la m&me fer-
(1) La liste des gardiens de Paris (Arch. Nat., LL. 1527*) lui donne cet
eloge: «eximia pietate, theologica eruditione et ferventissimo erga legularem
disciplinam promovendam zelo valde praedicandus». — Il fut re<ju le 8® A la
licence en 1506 sous le nom de «Fr. de Beauveau alias de Bellavalle», (Bibi.
Nat., Lat. 15440, p. 56).
{2) Les Regennes, cne. d’Appoigny (Vonne), eant, et arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
312
N&OBOLOGE DES FBERES IflNEUBS D’AUXEBRE.
•veur alternati vernent avec un Pere Jacobin nomm6 Augustin de
Rivi8, celui-cy dans Peghse de eon convent et le Pere Simon dane le
cloistre de la Passion, ofr toute ia ville 8’asBembloit pour 1’entendre,
1’espace de deux ans entiers jusqu’& ce [que] le susdit evesque eut estA
chassA de son si&ge, qui fut Pannee 1663. On ne scayt point au vray le
lieu de sanaissance; il fut bachelier de Paris Pan 1654, receut le
bonnet de docteur Pan 1667, succeda pour la premiere fois dans le
gardiennat de Troyes au T. R. P. Ambroise Milley Pan 1660,
fut confirme dans cette charge au chapistre de Verdun (1) 1’annAe sui-
vante 1661, on Pelu ministre provincial au chapistre de Pro-
vius Pan 1664. 11 retourna au convent de Troyes gardien pour la
seconde fois avec la qualite de custode de Champagne qu’on Ini
donna au chapistre de Ohartres Pan 1667. On lui donna la qualite de
custode custodum et de gardien de Troyes pour la troisi&me fois an
chapistre de Verneuille Pan 1670. Enfin il fut eleu pour la quatri&me
fois gardien dudit lieu au chapistre de Beauvais Pan 1674. Brtl-
lant toujours d’un zelle pour la foi catholique il entreprit de prescher
tout la caresme de 1'annAe 1676, il s’echauffa tellemeut qu’il monrnt
en huit jours de maladie. Son corps repoee sous une tombe dans le
choeur etc. (2).
Avril le 6.*
L’an 1616 le 6" d’avril deceda dans ce convent Frere Martin de
Plnthe jeune frere profez de cette maison, religieux fort devot et bien
craignant Dieu. Il mourut de peste et fnt inhumA dans le cloistre vis-A-vis
la porte qui conduit au dortoire. R. i. p.
Avril le 8.*
Le 8 e d'avril de Pan 1690 deceda en ce convent R. P. F. J e a n Ber-
theau prof&s de ce convent, zellA predicateur terminaire et religienx
d’une tres grande vertu. Il connut 1’heure de sa mort et Pannon 9 & &
plusieurs personnes tant religienx qne secnliers, qui lny ariva A P&ge
de quatre vingt et un an, apres en avoir passA dans la religion soi-
xante et six. R. i. p.
Le mesme jour de Pannee 1633 deceda le R. P. F. Gregoire Moreau
natif de Brienon-PArchevesque (3), dioc&se de Sens, lequel fut receu dans
cette maison et y prit Phabit aage de 16 ans des mains du P. Guynot
pour lorB gardien le 12 aout 1683, et profession le mesme jour de
Pannee suivante 1684. Religieux tres affectionnA pour ce convent, auquel
il a rendu de grands Services et luy a procurA de tres grande biens dans
le long espace de temps qu’il a exercA Poffice de sacristain s’en etant
acquitA avec grande fidelitA. 11 reitera sa profession A P&ge de 62 ans
le 29** novembre 1629 entre lesmains du P. Vinot. Sa mort arriva sur
les cinq heures du soir, aage de 66 [ans].
Avril le 9.*
R. P. F. Antoine Constant profez du convent dc J o i n v i 11 e (4),
predicateur fort celebre. Il avoit enseignA avec beaucoup d’approbation
(1) Verdun (Meuse), oh. 1. d’arr.
(2; 11 fut re<ju le 25^ a la lioenoe en 1560 (Bibi. Nat., Latina 16440 p. 90),
et docteur le 14 avril 1561 (Ibid., Latina 5667* f. 47v).
(8) Briennon-sur-Armanpon (Vonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny.
(4) Joinville-en-Vallage (Haute Marne), oh. 1. de e., arr. de Vassy.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftCJROLOGB DBS FRftRBB 1UNBUBS D’aUXERRE.
313
lea humanitez au convent de La Garde pendant plusieure annues,
il fut nomine gardien de Joinville, puis secretaire du T. R. P. Pro-
vincial, enfin gardien de ce convent an chapistre tenu k Rhims
Pan 1674. Estant all6 precher le caresme k la Charit6-sur-Loire (1),
▼ille de ce dioc6se, il y deceda le 9 d’avril de Pannee 1686, ayant est6
assiste k sa mort par le R. P. Personne. Il fnt inhume dans 1’egliae
paroiasielle de Sainte-Croiz par ordre de Monsieur Pevesque qui assista
k Bon convoy avec toutte la ville en corpe. R. i. p.
AvrU le 10 .«
Le 10" du mois d’avril de Pan 1517 deceda dans cette maison le R. P. F.
Fran^ois Mandame religieux profla du convent de Provins, bon
predicateur terminaire. Il fut envoye ceans de communeaut^ el edifia
tout le monde par sa conduite. Il fut inhume dans le grand cloistre
devant la porte de 1’ancien chapistre. R. i. p.
AvrU le 11.*
L’an 1577, le XI e d’avril deceda le T. R. P. F. Hilaire Coq uy, natif de
Saint-Florentin(2), proffes de ce convent, docteur celebre de Paris,
religieux d*une profunde doctrine, d’une vertu exemplaire et d’un zelle
tres ardent pour la gloire de Dieu. Il a este gardien de cette maison
Pespace de douze ans t&nt devant qu’apr6s la prise de cette ville par
les hugnenots. Dans cet accident il eO soin de retirer toutes les
archives en lieu settre. D resta mesme depuis le samedy que la ville
fat prise le... septembre, jusqu’au mercredy suivant tout seul de reli¬
gieux, mais voyant qu’on avoit attente plusieurs fois k sa vi e et qu’on
avoit dessein de le mettre en prison, il se travesty en vigneron et
sorty de la ville par la poterne Saint-Germain. Il ne sorty point du
pays, visitant ses freres qui estoint dispersez par plusieurs vil-
lages d’allentour. La ville ayant este reprise sur les heretiques, il
retouma et commenda k travaillier k rebastir le convent que les hu-
guenots avoint entierement demoly, excepte l’eglise. U en vint k
bout par ses ferventes predications et des aumosnes qu’il receut. D
rebastit les dortoires, les quatre cloistres, le chapistre, la bibliotheque;
il bastit k neuf le corps de logis depuis la chambre du P. Maistre
dee novices jusqu’& [la] chambre du P. Provincial. Il orna 1’e glis e, la
chapelie Saint-Nom de Jesus et les autres chapelles de 1’eglise,
f&isant reconcilier le tout par 1’evesque, l’an 1569. Ayant est6 demanda
par MM. d’Avallon (3) pour y prescher l’avant et le caresme, il y tomba
malade dans la semaine sainte et y deceda. Son corps fut apporta en
ce convent et fut inhume dans le sanctuaire du coste de 1’epistre. Tous
les corps de ville assisterent k ses obseques, etc. (4).
(1) La Charit6-eur-Loire (Ntevre), oh. 1. de o., arr. de Gosne.
(2) Saint-Florentin (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Auxerre.
(8) Avallon (Yonne), oh. 1. d’arr.
(4) «Hilaire Coquy, originairo de Saint-Florentin, dooteur de Paris, ous-
tode de Ghampagne, grand pr6dicateur, religieux du oouvent d’Auxerre
et gardien du mdme oouvent 1’espace d’onze ans devant et apr&s la prise de
la ville par les Calvinistes, 1567; homme d’un grand savoir, ch6ri et aim6 d’un
ohaoun, excepta des Hugnenots qui avaient bien la volont6 de le massaorer;
mais il se retira secrttement du oouvent ou il revint au mois d’avril de l’an-
n6e suivante et fit telle diligenoe d’en reparer les ruines causges par les re¬
belles qu’en peu d’ann6es il remit sur pied la librairie, le dortoir, le ololtre
Archivum Frandscamum Historicum. — As. HI 20
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
314
N&CROLOOE DES FR&RES lONEURS D’AUXERRE.
AvrU le I2. e
L’an 151? deceda au grand conventde Paris le T. B. P. F. Boniface
de Ceve, natif du comte de GenSve, d’une tres noble famille. Avant de
prendre l’habit au convent de Mon tbrison (1) dans la province de
Saint-Bonnaventure, il estoit docteur en theologie (2). Comme
c’estoit un religieux d’une grande prudence et d*une singuliere sagesse,
il fut envoye plusieurs fois et employe 4 pacifier les troubles qui se
trouvoint pour lors entre les princes du sang. Il fut eleu au chapistre
general tenu k Troyes l’an 1504 ministre provincial de cette pro¬
vince qu’il gouverna quatorze ans avec grand zelle pour y establir
rObservance. Le Reverendissime P. General Delphin qui 1’avoit
estably provincial le fit son commissaire pour reformer la province
de Tourraine, de Saint-Bonaventure et le grand convent de
Par i 9. A son retour de Rome oii il avoit este pour travaillier k la
reunion de 1’Ordre sous Leon dixiesme, il mourut. Son corps reposc
devant le grand autel du convent de Paris, et son coeur dans 1'eglise
de Saint-Marcelle(3) [En note: epitaphe vide]. R. i. p. (4).
avec la chapelle du Nom de J6sus, et garnit la sacristie de plusieurs beaux
omements. Enfin, comble d’ans et de marites, il mourut 4 Avallon, apr£s y
avoir prGche Pavent et une partie du carSme, la 5* ferie apr4s Paques le 11
avril 1577, et fut son corps rapport£ 4 Auxerre par Messieurs d’Avallon et
re<;u avec grand honneur de tout le clerg£ et du peuple qui honorarent sa
sepuIture non seulement. de leur pr6sence mais aussi des armoiries de la ville.
Git devant le grand autel entre les P4res Rogerii et Presbytery qui Pavaient
re<;u 4 Phabit et 4 la profession. — Il a fait reduire par 6crit le catalo-
gue et les 6loges des religieux tr4pass6s au couvent dont Pon a
pu avoir la m6moire depuis 1475. — De son temps fr4re Guillaume
Roberti, natif de Joigny, profes d’Auxerre, fit par trois fois le voyage de
J£rusalem, fut gardien de Baruli en Gr£ce et puis de VGzelay ou il decada
age de 78 ans, 1574 ». (Ms, 323 (28) de la Biblioth4que Provinciale des Capu-
cins de Paris). — Il fut re<?u le 12* 4 la licence en 1566 (Bibi. Nat., Latins
15410, p. 94) et docteur le 21 octobre de Ia mGme ann£e. Le ms. latin 6657* de
la Bibi. Nat., fol. 49, ajoute: «Rescripsit ad facultatem pro fide Immaculatae
Conceptionis B. M. an. 1575 die 23 julii guardianus A Itissiod forensis] *. —
Lebeuf, Minuriret concernant Vhistoire d’Auxerre, Auxerre 1855, JV, 407. —Sba-
ralea, Suppi, ad Script., 1“ edit., p. 357, II* edit., p. 878. — Gonzaga, Deorig.
Ser. Relig., Venetiis 1W>3, II, 629.
(1) Montbrison (Loire), ch. 1. d’arr. Au lieu de Montbrison les historiens
designent i>our le noviciat de Boniface le couvent de Rougemont (Doubs), ch.
I. dee., arr. de Baume-les-Dames. Cf. Foderi, Narration hiet orique dee convent
de Bourgongne, Lyon 1619, 193.
(2) Glassberger, p. 529 et 531 dit expressement qu’il fut cr64 maltre en
theologie sous le manteau de la cheminee, tub camino, par le g£n£ral Gillps
Dauphin dont il 6tait le bras droit. An. Fr., II, 522, 528, 528, 588, 584, 542,
543, 548, 550. La liste des liconcies et docteurs de Paris ne porte pas son nom.
(8) L 6glise du mon as tere des Clarisses du faubourg Saint-Maroel 4 Paris.
(4) « Hon. Sap. Pater de Ceva, nativitate quidem Burgundus, sed oriun¬
dus de Saxoniae Ducibus; qui juris utriusque et sacrae facultatis Paris., dum
adhuc in saeculo ageret, Doctor: seraphicam vestem induit in conventu Ru-
bei-montis provinciae S. Bonaventurae, cujus deinde, sicut et maioris Fran-
ciae per plures annos minister provincialis exitit; easque sicut et maiorem
provinciam Turoniae, saniorem et sanctiorem in statum revocavit, priusquam
regularis observantiae professoribus unirentur. Vir non minus ao virtutum
scientiarum omnium, quam natalium splendore illustris. Obiit in hoc magno
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&CBOLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE.
315
AvrU le 14/
Le 14* jour d’ayril 1490 deceda au convent de Troyes le R. P.
F. Guillaume de Dumo, bachelier de Paris, profez du convent
d'Anxerre auquei il a procure de grands biens pendant particuliere-
ment le temps qn’il a este gardien. C’est luy qui a fait rebastir
tout de nouveau le convent et 1’eglise apres 1’incendie general
qui ariva le 5' may de l’an 1485. II fit eonstruire le clocheret fait
fondre la cloche [en] 1488 comme paroist par 1’ecrist qu’ii fit mettre
dans la pomme de la croix dudit clocher signe de son noin, et qui s’y
conserve encore. T1 servit de secretaire au R. P. Guyotelly pro-
vincial de la province; ce fut en cette qualite qu’estant i Troyes
il y deceda audit jour et an que dessus. R. i. p.
AvrU le 16/
Le 16* du present mois de l’an 1532, deceda dans ce convent pen¬
dant la tenue du cbapistre provincial de Seniis R. P. F. Pier re
Camart, natif de cette ville, paroisse de Saint-Pierre-en-Chasteau, re-
ligieux profez de cette maison qu’il a beaucoup edifiee par sa vertu. Il
fut inhume dans le grand cloistre. R. i. p. (3).
Le mesme jour, 16* d’avril 1651, deceda k Cbamps, viltage distant
de cette ville de deux lieues, R. P. F. Estienne Germain natif d’Es-
cham. 11 prit 1’habit des mains du R. P. Trahy gardien de cette
maison le 24* d'aoust 1603, aage de 12 ans et fit la profession aage de
15 ans et demy, le 22 janvier de l’an 1607, entre les mains du R. P.
Chapelle pour lors gardien. Bon predicateur terminaire, religieux
tres affable et charitable envers les pauvres gens du village ou il estoit
continuellement k deservir, faisant l’oflice de vicaire k Eschamps (4). Il
y deceda aage de soixente ans, regrettez de aes freres et tous les ha-
bitents qui 1’enterrerent dans leur eglise.
AvrU le 17/
L’an 1692, le 17* de avril deceda au convent de Sens le R. P. F.
Jean Rousseau natif de Saint-Bris, docteur de lafacult£ de Rhims,
Conventu anno D. 1507. Sepultus coram maiori altare oum hac eleganti 9e-
pulchrali inscriptione.
Fhatris Bonipacii de Ceva, clarissimis natalius orti omnique disci¬
plinarum OLORIA KMINENT1S81MI, AC PROVINCIAE FrANCIAE OrDINIS MlNO-
rcjm Ministri prabstantissimi, hic sita sunt ossa, anno Domini MDVU,
DIE APRILI8 XII.
(Liste des Gardiens de Paris, Arvi i. Nat. LL. 1527 A f. 4). Rauni6, Epita-
phier du Vieux Paria, Paris 1901, III, 289, reproduit 1’epitaphe en ajoutant la
description des armoiries du tombeau: Fasce d’or et de aaitle de six piicea, d
la bordure rontrecomponte du mevie. La fausse date de 1507 a £te reproduite
par plusieurs historiens. Fr. de Gonzague avait bien lu 1517, cfr. Gonzaga
Dt origine aeraph. relig. Venetiis 1603, 127. — Wadding. Script ., Romae 1806,
58; 1906, 60; Ann. Min., XV, 261. — Sbaralea. Suppi, ad Script., Romae 1806,
182; 1908. 191. — Ioan. de S. Ant., Biblioth. franc., Matriti 1732, I, 241. —
Orbia Seraphicua, (De missionibus, II), Quaracchi 1886, 881.
(1) Le ms. 323 (28) de la Biblioth. Provinc. de9 Capucins de Paris, ajoute
qu’il 6tait. « Auxerrois. excellent et savant pivdicateur». La b&tisse du clo-
oher est dat£e du Rr juillet 1488.
(2) Probablement Escamps (Yonne), eant, de Coulange-la-Vitieuse arr.
d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
816 N&CROLOGE DES FR&BE8 MINEURS D’aUXERRE.
religieux de cette maison dans laquelle il fit profession le 28* janvier
de Pan 1660 entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien. II a
exerc6 1’office de deffiniteur de la province, custode de Champa-
gne, confesseur des Dames Bernardines de 1’abbaye du Lisse,
gardien dans ce convent par deux fois, A Joinyille une fois, et k
Sens auquel il avoit este nomine au chapistre tenu en ce lieu l*an
1690. Son corps fut inhum6 dans le choeur au bout des chaises du coste
de Tepistre, aupres de celuy de son frere qui estoit decedi quelques
annues auparavant.
Avril le 18/
L’an 1617 le 18* jour d’avril deceda en ce conyent le R. P. F.
Fran$ois Collart, natif de cette yille, faubourg de Saint-Amatre,
profez de cette maison, en son temps tres feryent predicateur et reli¬
gieux fort exemplaire. La mort le surprit k 1’aage de Boixente et buit
ans. Son corps fut inhume dans le chapistre (ofi est aujourd*huy la se-
conde sacristie), au cost4 gauche de la cbaise du Superieur. R. i. p.
Avril le 19/
L’an 1684 deceda en ce convent le R. P. F. Philippe Verjus,
natif de Jotty-le-Chasteau (1), diocese de Meaux, profez de la maison de
Proyins dans laquelle il prit 1’habit le 1 VT de may 1569, aage de 16
ans. 11 y fit sa profession le mesme jour Pannee suivante 1670. Cestoit
un religieux tres zell6 et affectionn6 pour cette maison, dans laquelle
il a demeure pres de soixante ans, y ayant longtemps exerce Poffice de
sacristin et de maistre des no vices avec beaucoup d’exactitude.
C’est luy qui a procure que 1’eglise fOt orn6e comme elle est au-
jourd’huy, parle grand autel, le jub6 et la chaire du predicateur:
A l’aage de soixente et dix sept ans il renouvella ses voeux le 24* no-
yembre de Pan 1629 entre les mains du R. P. Vinot et deceda plein
de vertu et de merite un mercredy 19" d’avril k Paage de quatre vingt
cinq ans. Son corps fut inhum4 dans le choeur proche la porte de la
sacristie, dessous les images saint Michel et saint Georges.
Ce m6me jour de Pannee 1683 deceda dans se convent le R. P. F.
Gille Goupille, natif et profez du convent de Fala is e (2) en Nor-
mandie, docteur en la faculte de Caen (3), predicateur fort celebre et
religieux tres affectionn^ k son estat. D a est£ gardien de Fallaise
pendant trois ans. Ayant est6 nomm6 au chapistre de Chartres
pour gardien en cette maison, il y deceda sur la fin de son trienne,
aage de 43 ans, le propre jour de Pasques, apres avoir receu tous ses
sacrements. Il ne fut malade que cinq jours d’une pleuraisie qu’il ga-
gnia en allant prescher k Appoigny (4). Son corps fut inhum6 dans le
choeur vis-A-vis Parcade de la chapelle de Nostre Dame des
Anges.
Avril le 20/
Cejourd’huy, 20* du mois de avril, deceda le R. P. F. Jean Pin¬
guis (Le Gras) natif de la paroisse d’Egliny (6) dans la vall6e, profez
(1) Jouy-le-Ch&tel (Seine-et>Marne), oant. de Nangis, a it. de Pro vina.
(2) Falaise (Calvados), ob. 1. d’arr.
(8) Caen (Calvados).
(4) Appoigny (Yonne) oant. et arr. d’Auxerre.
(5) Egleny (Yonne), oant. de Toncy, arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOBOLOGB DBS FR&RES MXKBUB8 D’AUXSRBB.
317
de cette maison, bon predicateur terminaire et religieax fort affectionne
k son eatat. Ayant este envoy6 au convent d’Estempes pour y de¬
mearer de commaneant^, il y mourut l’an 1668.
AvrU le 21/
CejonrdTiuy 21 e de avril de l’an 1668 deceda au convent de Sene
le R. P. F. Pierre Delreaux profez de ce convent, fort scavant pre-
dicatear. Ayant eat6 contraint de e’e n f u i r e du convent avec lea autrea
religieax pour eviter la fureur dea heretiqnea huguenota qui eatoint
lea maistres de la ville, il s’en alia k Sena en attendant meilleure for-
tone, maia la mort le prevint le jour et an que deaaua. Son corpa fut
inhume dans le chapistre dudit convent. R. i. p.
AvrU le 23/
Cejourd’hui 23* du mois de avril de 1270 deceda le T. R. P. F.
Gaillaume d’Arrembo urg (1), docteur en theologie de la facult£
de Par i 8, lequel a adminiatre 1’office de provincial dans cette pro-
vince, Tespace de... an8 avec beaucoup de prudence. Ce fut lui qui receut
la fondation du monastere de Longchamp proche Paris, faite
par aaint Louia en faveur de aa aoeur sainte Iaabelle l’an 1260.
Son corpa fut inhum6 au convent de... R. i. p.
AvrU le 24/
L’an 1683 deceda R. P. F. Adrien Guerin natif de Cordeille (2),
profez de cette maiaon dane laquelle il y receut 1’habit le 20 r juillet 1628
des maina du R. P. Vinot, pour lora gardien, et profeasion le 15" may
de l f an 1631, aage de aeize ana. Bon predicateur terminaire. Ayant este
envoye au convent de Rhim8 pour y rester de communeaute, il y
mourut le 4 e d’avril et fuit inhum6 dana le chapistre. R. i. p.
AvrU le 26/
Cejourd’huy, 26* d’avril 1668, deceda le R. P. F. Fran^ois Mau-
bire, profez de ce convent, scavant predicateur. Ayant eate obligez de
qnitter le convent et la ville quand lea heretiquea huguenota 8’en
rendirent les maistres, il s’en alia demeurer au convent de S e n a ou il
moarat le jour et an que desaua. R. i. p.
AvrU le 27/
Cejourd^uy 27* du moia d’avril de l’an 1515, deceda Frere M i c h e 1
l&Tc, profez de cette maison, religieax tres - humble et tres devot. Il a
exerc4 longtemps 1’office de portier dana ce convent avec beaucoup d’e-
dification. Il mourut de peste le jour et an que deaaus. Son corpa fut
inhame dans le preau avec les corpa de deux autrea freres laYcs
qui moururent pareillement de peste; on ne scay point leurs
noma. R. i. p.
(1) Appete G. d’Arembert par J. du Breul, ThMUre de» aniiquite» de Pari»,
Paris 1512, in-4*, p. 1267.
(2) Cordeilles (Yonne) ne do Guerohy, o&nt. d’Aillant-sur-Tholon, arr. de
Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
318
N&CROLOGE DES FR&RES MTNEURS D’AUXERRE.
AvrU le 28. e
L’an 1646, le 28* da mois de avril, deceda en cette maison le R.
P. F. Didier Parisot, profez du convent de Troyes, docteur de
la faculte de Rhims, tres eloquent predicateur et religieux de grande
exemple et vertu. U exerca l’office de gardien avec beaucoup de zelle
dans les convents de Joinville et d’Estempes. Enfin il mourut
ceans et fut inhume dans le chapistre. R. i. p. II a este longtemps dans
1’exercice de cure de la paroisse de Saint-Renobert(l), y faisant touttes
les fonctions.Quatre jours avant sa mort il eut des pressentiments
qu’il deyoit bientost paroistre devant Dieu. Il s’y prepara pendant ces
quatre jours par des pri feres et des confessions reiterees. Le soir mesme
qa’il mourut, il se trouva dans 1’eglise avec les novices ou il leur fit
une exhortation sur le respect qu’ils devoint avoir dans les eglises,
disant sans cesse qu’il faudroit rendre compte & Dieu de ses irreve-
rances commises, ajoustant mesme par quelque inspiration, que les me-
mes novices le verroint peut-estre le lendemain mort au milieu du
choeur. La chose ce trouva veritable, car retournant k sa chambre qui
estoit vis-i-vis de la porte des lieux d’aujourd’huy, en mettant la clef
de sa chambre qui estoit attache k sa ceinture dans la serrure de sa
porte, Tappoplexie le prit et [il] demeura retenu par sa clef. Quelques
secours qu’on lui donna, il ne put revenir, etant aage d’environ soixente
et dix ans.
AvrU le 29.*
L’an 1663 deceda cejourd’huy dans ce convent le R. P. F. Phi¬
lippe Perot, natif de Gy-l’Evesques (2) profez de cette maison dans
laquelle il a exerce fort longtemps Toffice de maistre des novices
et de sacristain avec beaucoup d’edifiication, luy ayant de plus procurez
beaucoup de biens. La peste c’estant extraordinairement echaufee dans
cette ville, il en mourut le dernier jour de ce mois. Son corps fut in-
humfe dans le preau. R. i. p.
May le 1.**
Ce jourd’huy l cr mai deceda au convent de Chartres l’an 1552
le T. R. P. F. Richard du Mans, (Coenomanus ), fameux docteur
de la faculte de Paris, profez du convent de Chartres tres scavant
dans les langues hebraiques, grec et latine qu’il possedoit en
perfection. Il fut au concile de Trente dans la compagnie de Peve-
que de... oti il se fit admirer par sa profunde doctrine. A son retour il
fut eleu ministre provincial de cette province au chapistre de
Soisson tenu l*an 1549. Son trienne estant presque achevez il mourut
et fut inhumd dans le choeur soub une grande tombe qui a servi du
depuis k faire la table du grand autel. R. i. p. (3).
(1) Saint-Regnobert par&it 6tre une paroisse d’Auxerre.
(2) Gy-l’EvGque (Yonne), eant, de Coulange-la-Yineuse, arr. d’Auxerre.
(3) « 1 mai. Anno Domini 1553, obiit reverendus pater et dootor Pari-
siensis, frater Richardus Cenomanti^, vir trium linguarum peritissimus, qui
a concilio Tridentino reversus, in quo triennio iussu summi pontificis Pauli
tertii, pro defensione fidei catholice strenae laboraverat, electus in ministrum
provincialem Franciae, qui in execucione sui ministeriatus obiit suo triennio
nondum completo, sepultus coram maiori altari huius ecclesie Sancti Fran¬
ci sci Camotensis, qui post plura beneficia huic oonventui ab eo collata reli-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OTfeOBOLOOB DBS FR&RES MINEUR8 D’AUXKBRE. 319
Ce mesme jour deceda le B. P. F. Franqois Anser, natif de
cette ville, profez de cette maison, grand et scavant predicateur. Ayant
este nomine gardien du convent de Verdun en Lor&ine, et apres y
avoir exerc6 cette charge 1’espace de cinq ans avec grand zelle et edi-
fication, il y mourut aage de soixante et cinq ans, en ayant pass6 qua-
rante trois dans les pratiques de la religion. Son corps fut inhume dans
1'eglise Pan 1677.
May le 2.*
Le 2* de may de Pan 1688 deceda au convent d’Estempe8 F. Paul
Vauban lai'c, natif de la paroisse de Bazoche proche Vezelay. II estoit
capitaine d’infanterie et aage de 29 ans quand il vint dans cette
maison dans laquelle il prit 1’habit le 26' juillet de l’an 1678, des mains
du B. P. Fr. Frango i s Boliveau, bachelier de Paris, pour lors
gardien, et fit sa profession Pannee suivante le 28 f aoust 1679. Il
fut envoy6 au convent d’Estempes pour y estre de communeaute;
apr&s environ trois ans de demeure il y mourut le jour et an que
deeeus. B. i. p.
May le 3.*
L’an 1549 le 9* du mois de mai deceda en cette maison le B. P.
F. Thomas Soulaliens, natif de Pont-sur-Seine(1), profez de ce con¬
vent, religieux fort zelle pour son estat et predicateur tres eloquent.
Apres sa mort son corps fut inhum6 dans le chapistre tout en entrant.
B. i. p.
Le mesme jour 8 e du mois de mai de Pann6e 1574 deceda dans cette
maison le B. P. F. Gu ill a ume Boberti, natif de Joigny, profez de
ce convent, bon predicateur. Lequel par un motif de religion a fait par
trois foi8 le voyage de Jerusalem, dans Pun desquels il fut eleu
et gouverna en qualit6 de gardien le convent de Beruli en Pile de
Chrethe ou Candie. A son retour on le choisit pour exercer 1’office
quit bonam partem librorum qui sunt in nova libraria dioti conventus».
Obituarre de» Frtres Mineum de. Chartres, loo. oit. , p. 822. — Il fut regu 5* k la
lioence le 5 f&vrier 1586 (Bibi. Nat. Latins 15440, p. 72) et docteur le 90 mai
de la m&me ann£e (Ibid. Latins 5657 A , f. 40).
Wadding-J. de Luca, Ann. Min., XVIII, 5, 124, 145, 146, pr6tend que
Biohard vint au ohapitre g6n6ral de Mantoue 1541, en qualit£ de pro-ministre
de France-Parisienne. C’est une erreur; car il n’appartenait pas & la provinoe
observante, mais & la provinoe primitive de France. L ? 6lection du ministre
de cette province, Jacques du Moutier, (cf. AFH III, 140), faite au chapitre de
Compi&gne en 1588, avait et£ attaqu§e comme entachee de nullit£, parce que
les oapitulaires avaient expulse de leur assemblee le Diseret du oouvent de
Paris; Bichard avait 6t6 d6put6 pour suppiler le ministre douteux aux as-
sises g^n^rales de 1’Ordre. Le chapitre qui venait de d£cider la fondation d’un
Studium generale & Mantoue, 1’institua lecteur avec un autre religieux de la
province de France. « R- Magister Riccardxu Caeno manus, Doctor Parmensis
Ijsetor in Sarra Scriptura et Sacra. Theologia, scilicet in Lectura Scoti: Vener.
P. Frater Baregheti Provinciae Franciae, qui leget Sanctum Bonaventuram »,
(Orbis. Seraph., III, 284, 286, 287). Wadding, Script. 207; Sbaralea, Suppi, ad
Scrip., 632. — J. de 8. Ant., Bibi, franc ., III, 57. — Hurter, Nomencl., Oeni-
ponte 1906, II, 1507. — Haureau, Histoire littiraire du Maine, 2* edit., Paris
1870-1877, IX, 218-220. — Gonzaga, De orig. S. Rei., Venetiis 1609, 132. — La
liate des Gardiens de Paris (Arch. Nat., LL. 1527 A ) le compte parmi les pr6-
lats du Grand Couvent.
(1) Pont-sur-Seine (Aube), eant, et arr. de Nogent-sur-Seine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
320
NEOROLOGE DES FRERES MINEUR8 D*AUXERRE.
de yicaire des prfttres au grand convent de Paris, puis gardien
k Vezelay, enfin maistre des novices dans cette maison. Dans
tous lesquels employes il s’est comporta avec beaucoup de zelle et de
prudence. Son corps fut inhum6 dans le chapistre. 11 estoit aag6 de
soixente et dix huit ans. R. i. p.
May le 4.*
L’an 1684 deceda en cette maison le R. P. F. Denis Renault des
Maret8, natif de la ville de Sezanne en Brie et profez de la meme
ville, bon predicateur terminaire, religieux de bon exemple et de sainte
conversation. II obtint obedience pour aller en Espagne, ou il de-
meura quelques annez, y fit ses etudes de theologie. Ayant este envoy6
dans ce convent, il y mourut d’une pleuraisie apres huit jours de ma-
ladie, en la trante cinquiesme annee de son &ge. Son corps fut inhume
dans le chapistre, a main droite en entrant. R. i. p.
May le 5/
L’an 1276 le 5* du mois de may deceda Rme P. F. Odon Rigault,
docteur celebre de Puniversit6 de Paris, religieux profez du con¬
vent de... Il estoit d’une naissance tres relevee et d’un merite encore
plus grand qui luy merita d’estre nomine k 1’archeveschi de Rouan,
primat de la Normendie et sacre par le pape Innocent quatriesme dans
Lyon au mois de may 1248 11 gouverna tres saintement son eglise
et en deffendit tres courageusement les droits. Il mourut et fut inhum6
dans son eglise cathedralle. R. i. p. (1).
Le mesme jour 5° may de l’an 1636 deceda le R. P. F. Estienne
Grosgnet, natif de Toushy(2), profez de cette maison dans laqueUe
il prit 1’habit aage de neuf ans six mois le 3" jour de descembre 1596
des mains du R. P. Bonnaventure Brosse, pour lors gardien,
et profession le dimanche d’apris la Saint-Martin d’este, au mois de
juillet de Pannee 1599, aage de 13 ans et demie entre les mains du R.
P. Maistre Seillon, gardien. Il estoit bon predicateur terminaire et
religieux fort zelle pour son estat et pour le bien de cette maison. Il
mourut un dimanche, aag£ de 48 ans et fut inhum£ dans le chapistre
qui sert aujourd’huy de sacristie.
(1) Sbaraglia, Suppi, ad Sr-ipt., 685 propose de Pidentifier aveo le pritendu
Riohard de Reims du XIII e siicle qui paratt n’avoir jaraais existi. L’auteur
de la miprise serait Barthilemy de Pise qui a ierit «Rigaldum Remensem
archiepiscopum» {An. Fr., IV, 987) au lieu de Rothomagensem. Trithime a ac¬
centui Perreur en mettant. Richardus au lieu de Rigafdus. On en est mime
venu k croire que Richard de Middletown avait ite archevique de Reims
(AFH II. 462: III,). — U. Chevalior. R<fp. t II, 8972. — An. Fr. II, 68, 82, 85,
88, 115; III, 220, 247, 814, 853: IV, 337, 379, 541. — ffittor. de la France, XXI,
82, 571-593, 934: XXII, 325, 826; XXIII, 1044. — Wadding, Ann. Min., II*,
419; III, 160; IV, 398; V, 5. — Gonzaga, De origine Ser. Rei., Venetiia 1608,
p. 69, 187, 666. — Salimbene. Chronica, Parmae 1857, p. 93, 95, 220, ed. Holder-
Egger, p. 222-4, 484, 660.' — Sbaralea, BuU. Fr.\ I, 551, 622, 645, 666, 692, 742,
744, 748, 755; II, 166, 167, 208, 210, 226, 283, 284, 326, 448; III, 173, 188, 196-
200. — Denifle, Chartul. Univ. Par., I, 211, 305, 840, 841, 346, 851. — Voir
surtout E. Bonnin, Journal dea vvates pastorales d’Eudes Rigaud, archevique de
Rouen (1248-1269), Rouen, 1852, in-4°. — Une itude sur la vie et les oeuvres
d’Eudes Rigaud sera publiie ici ultirieurement.
(2) Toucy (Yonne), ch. 1. de o., arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftCROLOQE DBS FR&&BS MINEUK8 D^UXERRE.
321
May le 6/
Cejourd’huy 6“ may 1541 deceda le R. P. P. Florentin Clouant,
natif de Sougere, paroisse de Venoy (1), profez de cette maison. Retour-
nant de Paris ou il avoit fait ses estudes, dans le 5° mois de sa pre-
strise, il mourut et son corps fut inhume dans la nef aupres de son
frere, vis-4-vis la porte du marcbe ou est aujourd’huy pose 1’autel de
VEcce Homo ou Dieu de pitiA R. i. p.
May le 7/
L’an 1660 le 7 # du mois de may deceda le T. R. P. F. Saro Ge-
rard, profez du convent de Meaux, docteur tres celebre de 1’uni-
versite de Paris, religieux d’une tres grande vertu. Son merite l’a fait
elire provincial de cette province au chapistre tenti k Saint-
Quentin l'an 1629. Il mourut au convent de Soisson audit jour et
an que dessus, aage de cinquante buit ans. Son corps fut inbume dans
le cboeur. — Il naquit au village de Saint-Jean Deux Jumeaux(2) dio*
cese de Meaux, l’an 1592 [fut] gardien au convent de Rhims, puis
de Meaux, ensuite provincial, gardien pcndAnt six ans au convent
de Troyes et autant de temps k celuy de Soisson oii il deceda fige
de 58 ans (3).
ITn mardy huitiesme de may 1629 la premiere pierre du petit
cloistre fut posde au premier pilier du c6t6 de la bibliotb6que, sur
laquelle a este grave le nom de Monsieur Germain Lauverjat bien-
facteur de cette maison. Les arcades de ce cloistre ont etez chan-
gees quant k la forme lorsqu’on a fait elever la galerie du jube
l’an mil six cent quatre vingt deux. [1682].
May le 8/
L’an 1663 le 8" may deceda dans ce convent le R. P. F. J a c q u e s
Dunnepart, profez de la maison de Seniis, custodie de Paris, reli¬
gieux fort exemplaire. Ayant est£ envoye dans ce lieu pour y demeurer
de communeaute, il y mourut le jour et an que dessus. Son corps fut
inhum6 dans le cloistre.
May le 10.*
L’an 1639 le 10“ may deceda k Compiengne le T. R. P. Hugues
de Bray(4), profez du convent de Compiengne, docteur fameux
(1) Touoy (Yonne), ch. 1. de c., arr. d’Auxerre.
(2) Saint-Je&n-lee-Deux-Jumeaux (Seine-et-Marne), eant, de la Fertg-soua-
Jouarre, arr. de Meaux.
(S) Au lieu de Saro il faut lire Faro ou raieux Faron, nom d’un saint
6v£que de Meaux. U fut 6lu gardien de Soissons au chapitre d’Auxerre en
1644 (Arch. de 1’Yonne, H 1882). Il avait 6t4 re<?u 21* k la lioence en 1628
(Bibi. Nat., Latina 15440, p. 156).
(4) La liate des Gardiens de Paria (Aroh. Nat., LL 1527*) lui oonaaore oet
eloge: «Hon. Sap. P. Hugo de Bray> provinciae Franciae, oonventus Compen-
diensia, illiuaque reparator magnificus, qui suae provinciae semel et iterum
regimen adeptus, tanta vigilantia, tantoque animi fervore sui ministerii partes
implevit, ut immortalem sui nominis famam et gloriam posteritati consigua-
verit». — Il fut requ le 2S 1 2 * 4 * 6 k la licence en 1586 (Bibi. Nat., Latins 15440,
p. 118; Ibid., 5667 A , f. 56). — Les Arohives munio. d , Amiens, BB 55, f. 99, rap-
portent qu’4 Ptobevinage du 18 f6vrier 1597 «sire Augustin de Louvenoourt,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
322
NlbCROLOGE DES PRORES MDTEURS D’AUXERRE.
de runiversitA de Paris, tres excellent predicateur de son temps. II
gouyerna la province en qualitA de provincial deux triennes, ayant
est4 eleu la premiere fois au chapistre d’Auxerre l’an 1592, la se-
conde fois A celuy de Troyes tenu l’an 1601. Ensuite il fut eleu gar-
dien du grand convent de Paris, mais apres quelque temps de cet exer-
cisse, et son grand aage jointe au repos de la sollitude qu’il desiroit
ardemment, il y renon^a. C’etoit un homine d’un genie et d’une esprit
admirable; enfin, honnore, aym6 et chery tres particulierement de toute
la ville de Compiengne, il y mourut aage de plus de quatre vingt ans.
Son corps fut inhumA au bout des chaises, du coste de TEvangille, de-
vant une image du Sauveur devant laquelle ce venerable Pere alloit
tous les jours faire ses prieres et ses oraisons. It. i. p.
May le 11.*
Le XP may de l’an 1687 qui tomboit un lundy fut beniste la
chapelle de Saint-Didace par le R. P. et Maistre Roulloux, profez
de Meaux, pour lors gardien de cette maison. CPest maintenant ce
qui nous sert de premiere sacristie. On ne scay point au vray qui
est ce qui la fait bastir.
L’an 1687 le XI C may deceda k Paris Rme P. F. Fran^ois Faure,
profez du convent d’Angoul£me, province de Touraine docteur
tres celebre de Paris, un des plus grands predicateurs de son temps.
Il entra dans les bonnes gr&ces de laRoyne MAre Anne d’Au-
triche, qui le fit son predicateur ordinaire. Elie luy fit donner
ensuite 1’ eveschA de Glandesve, puis celle de Amiens II y fut
inhume dans une chapelle de sa cathedrale et son coeur fut mis
dans le santuaire du grand convent [de Paris] avec une epitaphe fort
honnorable (1).
May le 12.*
Cejourd’huy 12 may de l’an 1580, deceda le R. P. F. Guillaume
Fournier, profez du convent de Soisson, docteur de Paris, pre¬
dicateur tres celebre. Ayant este nomme gardien de cette maison au
chapistre de Sens tenu l’an 1578, il y mourut sur la fin de sa se-
ancien maleur et eschevin a dict que, lorsqu’il estoit mayeur, il reoeut un
advis contre nostre maistre de Bray, oordelier, quy est fort important, et
parce que ledict de Bray se seroit absentA, et que la contagion seroit arrivAe
dans leur convent, il ne s’en est faiot aucune chose, mais i) a entendu que
ledict de Bray est de retour, sur quoy a este advisA qu’il sera informi dili-
gemment allencoutre dudict de Bray>. — On ne doit pas oonfondre Hugues
de Bray aveo le oordelier Luc de Bray, confesseur de la fameuse Solitaire des
Rochers.
(1) Gallia chrutfiana, III, 1247; X, 1211. — Gams, Series Episcop ., 488 554.
— Sbaralea, Suppi . ad Scrip., l a ed. 252 ; 2* ed., 268. — Holzapfel, Mammale
Hist. Ord ., 448, le fait a tort AvAque d’Aurillac Aureliacensis. — Daire, Hiat,
de la ville d’Amietis, Paris 1757, II, 69-72. — Soyez, Notices sur les iveqmes d' A-
miens, Amiens 1878, 220-240. — Mioland. Actes de Viglise d’Amiens, Amiens
1848-1849, I, p. LXIII-LXXI, 277-479; II, p. V-VII. — Durand, Monographie
de Viglise cathidrale d'Amiens, Amiens-Paris 1901-1908, I, 97; II, 900. 516.
Pouy, Histoire de Francis Faure, 77° iveque d’Amiens, dans les Mimoire* de la
Sortiti des Antiquaires de Pir.ardie, t. XXV, Paris-Amiens 1876, p. 187-286. —
Les Archives de la Somme et les Archives municipales d’Amiens renferment
de nombreux articles sur le grand orateur et le non moins grand prooAdurier
qu’6tait Franpois Faure.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NACBOLOGK DBS FRBRBS ICINKUB8 D’AUXERRE.
323
conde ann6e, nn jour de 1’Assention de Nostre Seigneur, au grand re-
gret de tous les religieux et de toute la ville qui le regardoint comme
un tres parfait religieux. II fut inhume dans 1’eglise au bout des chaises.
R. r. p. (II est en portrait dans un tablean, derrier le grand
autel, attachd k la mur&ille, entre le R. P. Hila i re Coquy et le P.
Iacques Guynot) (1).
May le 14*
L’an 1234 le 14* de may deceda R. P. F. Agneau de Pise, pre-
mier gardien du grand convent de Paris et premier custode
delaprovince de France, tenant la place de saint Fran^ois
qui l’envoya en 1216. II fut trois ans apres, s^avoir [en] 1210 envoye
par le mesme saint P&re pour exercer 1’office de ministre provincial en
Angleterre. D fut tres estime et honore du roi Henry 3'- roy d’An-
gleterre duquel il fut conseillier. II mourut k Oxford et fut in¬
hume dans 1’eglise du convent. R. i. p. (2).
Ce mesme jour de l’ann6e 1563 deceda le R. P. F. Fran^ois Rogery
natif de Saint-Florentin, profez de ce convent, docteur de la faculte de
Ca£n, religieux de grande vertu, d’une grande edification et d’une pro¬
funde science. II gouverna' ce convent pendant plusieurs annees en qua-
lite de gardien avec grand zelle. Sur la fin de sa vie il fut attaque de
plusieurs et grandes maladies qu’il supporta avec beaucoup de patience.
F.nfin il deceda et fut inhume dans le santuaire au coste de 1’Epistre. R. i. p.
May le 15.*
CejourdTiuy 16* de may 1620, deceda le T. R. P. F. Denis R ol¬
lo t (3), profez du convent de Rhims, docteur de 1’universitA de Pa¬
ris dans laquelle il prit le bonnet l’an 1671, fameux predicateur de
son temps, lefleau des heretyques, religieux de grand exemple.
Il gouverna le grand convent de Paris en quatite de gardien les
(1) Il fut requ 15“ k la lioenoe le 4 ffevrier 1576, et docteur le 26 juin de
la mdme ann£e (Bibi. Nat., Latins 5667 A , f. 52). Le ms. 823 de la Biblioth&que
Provinciale des Capucins de Paris, porte qu’ « etant &g6 de 85 ans [il] fut 6lu
gardien d’Auxerre le 4 octobre 1578 oh il mourut le 12 mai 1580, grande-
ment regrettA du peuple & oause de ses prgdications».
(2) Les dates de oette notice sont fautives. Le B. Agnello n£ en 1194,
fhfere mineor vers 1212, fut envoye en France vraisemblablement en 1219, en
Angleterre en 1228 ou il arriva le 10 septembre 1224. Il mourut le 18 mare
1282 selon Eocleston, en 1285 selon d’autres. — An. Fr., I, 217, 222, 224, 227,
283, 234, 296-288, 240, 246, 247, 268, 267, 268, 274; II, 14, 61; III, 24, 26, 27,
288; IV, 329-881, 517, 546. — Matthieu de Paris, Chronica Maiora, £dit, Luard,
1872-1883, HI, 257. — Lemmens, Catal. S. F. Min ., Romae 1908, 44. — Wad-
ding, Ann. Min. ed. 2% I. 115, 808 810, 364, 865. — Arthurus, Martyrol. Franc.,
Paris 1658, 112. — Denifle, Chart. Un. Par., I, 185 — Eubel, Provinciale, 4,
8, 227. — Little, The Orey Friare in Oxford , Oxford 1892, 1-8, 7, 18, 21, 26,
80, 57, 89, 125-127, 176, 178, 179, 181, 188. — C. Mariotti, Il B. Agnello da Piea,
Roma 1895. — Hilarin de Luoerne, Hiet, de» Uudee, Paris 1908, 170, 180, 165-278,
289, 818. — AFH I, 468. — Dict. d*hi»t. et de giogr. eccUeiaet. Paris 1910, s. v.
(8) La liste des Gardiens de Paris (Aroh. Nat., LL 1527 A ) lui oonsaore oet
6loge: «Hon. Sap, P. Dionysius Rollot, provinciae Franciae, conventus Rhe-
mensis, eiusdemque provinciae minister, regulans disoiplinae restituendae ac
fovendae ardentissimus, quem virtutum omnium concentus, imprimis evan-
gelioa mansuetudo erga omnes, singularis comitas et paterna dilectio, venera¬
bilem effioiebant >. — Il fut requ 14“ & la lioenoe le 22 janvier 1572, et dooteur le
27 octobre de la m6me annfe (Bibi. Nat., Latins 15440, 96; Ibid., 6667^ f. 60v).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
324
NfiGROLOGE DES FRfeEES MINEDR8 D’AUXERRE.
annues 1578, 1579, 1580, 1581; ce fat pendant ce trienne qu’une partie
de Teglise fut reduite en cendre. L’ann6e suivante, scavoir en
1582 il fut eleu provincial au chapistre d’Evreux, ena u i te com>
missaire general aur la province Saint-Bonnaventure. Enfin,
plein d’aage, de merites et de vertus, il mourut, et son corps fut in-
hume dans le choeur de 1’eglise du convent de Rhims, devant le
grand autel sous une tombe de pierre.
May le 16/
L’an 1634 deceda le T. R. P. F. Pierre Le Franc(l), profez du
convent de Bayeux en Normandie, tres fameux docteur de Paris
religieux de grande vertu et d’un zelle extraordinaire pour son etat.
Il gouverna la province en qualite de provincial avec beaucoup de
prudence pendant deux triennes. 11 fut eleu au premier dans le cha¬
pistre provincial tenu k Notre-Dame de la Garde l’an 1622, puis il
fut choisy pour estre gardien du grand convent de Paris. Il fut
eleu au second dans le'chapistre tenu k Meaux l’an 1638. Enfin il
mourut aage pres de 80 ans, et fut inhume dans 1’eglise du convent
de Bayeux. R. i. p. — Il a enseignie la theologie pendant plusieurs
annees au grand convent de Paris avec grand applaudissement. D a
exerce l’office de gardien dans plusieurs convents de la province.
May le 18/
L’an 1695, le 18° du mois de may, deceda dans cette maison le R.
P. F. Nicolas Le Torre profez du convent de Meaux, bon predi-
cateur terminaire, religieux fort zel6 et devot au service divin, aym6
de tous par ses manieres douces et honestes. Ayant este envoye ici en
qualite de vicaire et de maistre des novices, dont il s’aquitta avec
beaucoup de prudence dans le peu qu’il y a este. U y deceda un mer-
credy apres une maladie de dix jours, aage de cinquante sept ans. Son
corps fut inhum6 dans le chapistre au coste droit en entrant. R. i. p.
May le 19/
L’an 1316 deceda au convent de Beauvais Rme P. F. Gu illa ume
de Gainesbourg, anglois de nation, profez du convent d’Oxfort,
docteur et professeur de cette universite, religieux de grande vertu.
excellent en pi£t6, en prudence, en z&le et en doctrine. Ses qualitas
le firent sacrer ev§que de Vigor re, suffragant de 1’archevfiche de
Cantorbery, et le roy Edouard second 1’envoyaen Franceaupresde
Philippe roy de France comme son ambassadeur pour terminer
differentes affaires. U s’en acquitta avec toute la satisfaction possible.
Enfin estant sur le point de retourner en son pays et aller gouverner
son troupeau, il mourut k Beauvais, et son corps fut inhum6 dans l’e-
glise du convent sous une tombe de pierre. R. i. p. (2).
(1) Il fut regu 17* k la licenoe en 1616 (Tbid. 15440, p. 142). Gependant s’il
est mort k 80 ans en 1634, ou ne s’explique pas bien la date de sa licenoe en
1616. — Il ne faut pas le confondre aveo un autre Pierre Le Franc, oordelier
d’Amiens qui s’est rendu o616bre en 1673 par l’6pitaphe du portail conventuel
de Reims, Daire, Hiet. litUr. d’Amien3, Paris 1782, 196.
(2) Guillaume de Geinsborough 6v6que de Worohester mourut le 17 Sep¬
tembre 1907. — Eubel, Hier. I, 660, 561. — Wadding. Ann. Min., VI, 12. —
Id., Saript., ed. 1806, 104; ed. 1906. 104. — Sbaralea, Suppi, ad Script., ed. 1806,
821, ed. 1908, 1, 889. — Id., Bullar. Franc., IV, 562. —Eubel, Bullar. Franc., V,
615. — Little, The Orey Friare in Oxford, Oxford 1892, 68, 157-162, 218.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nAcbologe DBS frBrbs mimburs d’auxbbre.
325
May le 20/
L’an 1520 le 20* da mois de may deceda dans cette maison le R.
P. F. Jean de La Porte, natif de Soisson et profez du convent
de la me8me ville, vray bomme de bien, fort vertueux et devot reli¬
gieux. II a exerce dans ce convent 1’office de maistre des novices
an fort long espace de temps. II possedoit 'en perfection la musique,
il scavoit au8si tres bien toucber de 1’orgue. II mourut enfin la veille
de la Pentecoste le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 dans
le cbapistre entre les deux pilliers. (Ce liea apparammant fut ruin6
par les beretbiques buguenots).
May le 22/
Cejourd’huy 22° may de l’ann4e 1538 qui tomboit une veille de la
Pentecoste, deceda R. P. F. Jacques Parigot, natif de la Chapelle-
Saint-Luc (1) procbe Troyes en Cbampagne, profez de cette maison, pre-
dicateur zelle et bon terminaire. II a toujours marcbe dans les exercices
d’un bon religieux. A l’aage de quatre vingt seize ans il ne s’absentoit
d’ancune regularitA Son corps fut inhum6 dans le cbapistre. R. i. p.
May le 23/
CejounPhuy 23« may deceda Pan 1638 le T. R. P. F. Jean Pour-
reau, profez du convent de Rbims, docteur tres celebre de Puniver-
site de Paris, predicateur des plus renommez de son si&cle. Il a
gouverae la province pendant trois ans, scavoir depuis le cbapistre
de Vernon(2) tenu Pan 1610 jusqu’4 celui de Chartres celebre Pan
1613. Il a este pareillement commissaire general par deux fois sur
les religieux Penitents autrement dit Pique-Puce, pre sidant en cette
qualite k deux deleurs chapitres. Il s’est comporte dans tous ces
employes en veritable homme de bien. Il a compos£ un livre intituld:
L’eau vive de la fontaine d’AUxim te pour convaincre de faussete les
huguenots de Vitry-le-Fran^ois (8), imprime k Rhims pendant qu’il
en estoit gardien Pan 1609. Enfin il mourut n’ayant este que tres peu
malade et fut inhum6 dans le choeur de Peglise du convent de Rhims
devant le grand autel sous une tombe de pierre(4).
May le 24/
L’an 1675 le 24 du mois de may deceda au convent d’Arcy-sur-
Aube(5), diocAse de Troye, le R. P. F. Pacifique Lau verjat, profez
de cette maison, bon predicateur terminaire. Il avoit est6 revestu de
1’babit au mois de mars de Pan 1635 et fait profession entre les mains
du R. P. et Maistre Roulloux pour lora gardien le 28” may de
Fann6e 1636. Il fut envoy6 par obedience au convent d’Arcy ou il
mourut et fut inbum6 dans la cbapelle ou Peglise proche le ballustre
qui fait la separation. R. i. p.
(1) La Cbapelle-Saint-Luc (Aube), oant. et arr. de Troyes.
(2) Vemon (Eure), oh. 1. de o., arr. d’Evreux.
(8) Yitry-le-Francois (Marne), oh. 1. d’arr.
(4) C’e8t peut-^tre Jean Poireau qui fut re^u 20* k la lioenoe le 5 f6vrier
1602, docteur le 28 octobre de la mdme annde, et mourut en janvier 1628
(Bibi. Nat., Latins 15440, p. 128; Ibid., 5667 A , f. 61 v).
(5) Arcis-sur-Aube (Aube), ch. 1. d’aiT.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
326
NftOBOLOGK DBS VB&B&8 UINBUB8 D ? AUXBRRK.
May le 26/
L’an 1670 deceda au convent de Soisson le T. R. P. F. Bernar-
din Pollet(1), profez du convent d’Amiens, docteur tree illustre
de 1’uni versi te de Paris, religieux d’un grand exemple et tres afle-
ctionne pour son e stat. Son merite l’a fait elire par deux fois ministre
provincial de cette pro vince qu’il a gouverne avec beaucoup de pru-
dence, la premiere fois au chapistre tenu k Sezanne l’an 1568, la
seconde k celuy de C h a r tr e a celebre Pan 1567. Enfin, plein de merites
devant Dieu et les hommes, il mourut k Sois son et fut inhume dans
le choeur de 1’eglise sous une tombe de pierre. R. i. p.
May le 26/
Cejourd’huy 26" may de l’an 1528 deceda le R. P. F. N i c o 1 as M&-
licaire, natif de Saint-Verain-les-Bois(2), profez de ce convent, tres
devot religieux et fort laborieux pour tout ce qui regardoit cette mai-
son. II se chargea mesme de la despense pendant plusieurs annees. D
demanda d’6tre inhume dans la nef dessous le crucifix qu’il avoit
fait faire de ses aumosnes avec le deux images de la Sainte Vierge
et de Saint Jean, le tout revenant k la somme de deux cent quatre
vingt livres. Le tout fut bris6 et rompu par les heretbiques hugue-
nots l’an 1667 quand iis prirent la ville et le convent.
May le 28/
L’an 1600 deceda le T. R. P. Robert Vacher, profez du convent
de Vernon, docteur de Paris, religieux de grand merite qui le fit
choisir,pour estre ministre provincial de cette province qu’il gou-
verna avec grand zele depuis le chapistre de Laon tenu Pan 1586
jusqu’& celuy de Seniis celebri Pan 1689. II mourut enfin plein de me¬
rites le jour et an que dessus.
May le 29/
L’an 1490 le 29 n de may deceda en ce convent R. P. F. Jean Bou-
tard, bachelier en theologie, profez de cette maison. II avoit un don
tout particulier de toucher les coeurs dans ses predications, il joingnoit
k cela une profonde humilite et fervante devotion. Il fut custode de
Champagne et gardien dans plusieurs convents de la province.
Il s’aquitta de ses ch&rges avec beaucoup de prudence. Enfin il mourut
fort regrettA des religieux et des habitants qui 1’avoint en grand estime.
Son corps fut inhum6 dans le chapistre.
May le 31/
L’an 1681 le 81 e may deceda R. P. Jean T hornas, natif de cette
ville, paroisse de Saint-PAre, profez de ce convent, religieux tres labo¬
rieux et vigilant pour tout ce qui regardoit les affaires temporelles de
(1) Les Arohives munio. d’Amiens BB 29, f. 128 enregistrent k la date du
11 mars 1566, une aumdne de dix 6ous soleil 4 Fr. Bernardin Polet, fran-
oisoain du oouvent d’Amiens et natif de ladite ville, pour passer sa mat-
trise. — La lis te des lioenoids de Paris est muette sur son oompte.
(2) Saint-Verain-les-Bois n’est pas marqud dans le Dict. dm Poeto.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nAoROLOGB DBS FBftHBB MINBUB8 D’aUXKRRB.
S27
cette maison qu’il a exerce pendant pres de cinqnante cinq ana avec
beanconpde prndence. 11 abeanconp enrichy la aacriatie d’ornementa. D
fnt inhum£ k l’entr6e du chapiatre qni aert aujourdTiuy de aacriatie. R. i. p.
[La feuUle du ler jum est cUchirte}.
Juin le 2.'
L’an 1516 le 2° de juin deceda dane ce convent R. P. F. Antoine
du Biez, natif de Chevannes, profez de cette maison. D fnt envoy6
apree aon novitiat au grand convent de Paria pour y faire aon coura
de philosophi e, maia il y mourut et fut inhum6 dana le cloiatre.
Ceatoit un jeune enfant trea devot, humble, retenu, acay&nt au del4 de
aon aage, ce qui fiaiaoit eaperer beaucoup tant dana la vertu que dana
la acience. II eatoit frere cadet du R. P. Bonnaventure du Biez,
fondateur de la chapelle du Saint Nom de J6aua, qui deceda le
ler juillet de l’an 1541, dans le monastere de Sainte-Catherine de
Provins.
Jum le 8.*
L*an 1552 le 8* juin deceda F. Franpoia Maton, natif de Ligny-
le-Chaatelle (1), profez de oette maison, religieux fort doux et duquel
on eap4rait beaucoup quant k la acience et & la yertu. D mourut Ges¬
tant encore que diae re. Son corpa fut iuhum£ dana le cloistre via-a-
yis de l’all6e qui eat atgourd’hui entre le chapiatre et la aacriatie, une
yeille de la Pentecoste qui tomboit au troiaiesme de juin, ang6 de 28
[ans et] demy. R. i. p.
Juin le 4 .•
L’an 1504 deceda dans ce convent R. P. F. Jean de Varainea,
natif de Joigny, profez de cette maison, religieux tres zell6 pour son
estat et fort exacte au Service divin tant la nuit que le jour. U a beau¬
coup edifi6 toute la ville par aa aainte conversation. II fut inhum4 dana
le cloiatre. R. i. p.
Jum le 6.•
L’an 1677 deceda le cinquiesme juin le R. P. F. Paschal Cathe-
1 i n, natif du village et paroiaae de Senan dans la valita, profez de cette
maison dans laquelle il prit 1’habit l’an 1688 et fit profeaaion le 4* octobre
de l’ann6e suivante 1684, bon predicateur terminaire, religieux trea
affectionn4 pour le bien temporel de ce convent qu’il a servi pendant
trante ans par aes predicationa et desertes. Ayant est6 envoy6 dana la
paroiaae de Chambre proche Joigny pour y faire lea functione de cur6, il
y mourut et lea habitante l’inhumerent dans 1’eglise de la paroiaae. R. i. p.
Juin le 6.*
Cejourd*huy 6* juin deceda l’an 1516 R. P. F. Jean Ha 11 e, profez
de cette maison. Avant d’estre receu il eatoit preatre aeculier, le
deeir de la aolitude le fit embraaser notre Ordre. Pendant toute aa vie
il Joignit toujoura la devotion avec 1’estude. Paasant par le convent de
Sena, retoumant de Paria oh il avoit fait son coura de theologie,
pour revenir demeurer en ce convent, il y mourut et aon corpa fut
inl&nm4 dans le cloistre. R. i. p.
(1) Ligny-le-Ch&tel (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
328
N&OBOLOGE DBS FR&BES MINBUBS D’AUXEBRE.
Juin le 7.
L’an 1515 deceda le R. P. F. Michel Courtois, profez de cette
maison, religieux d’une grande vertu. Le chapistre provincial tenu
l’an 1514 en ce convent luy accorda nne obedience ponr aller comman-
cer ses estudes iSezanne et y prendre lea principes de la philoso¬
phi e, mais un an apres il y mourut, n’estant encore que dans les pe-
tittes ordres. Son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p.
Juin le 8.*
L’an 1527 deceda dans cette maison le R. P. F. Georges Bou-
z o n. profez de ce convent, bon predicateur terminaire. II a exerc6 avec
beaucoup de zelle 1’office de vicaire et de maistre des jeunes dans ce
convent. II mourut le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 de-
vant la porte du chapistre qui sert aujourd’hui de sacristie. R. i. p.
Le mesme jour de l’an 1538 deceda F. Denis Chauvot, laic, natif
de TousBy, profez de ce convent, dans lequel il a vescu avec grande edi-
fication, fort zelle pour son estat et tres assidtle au travaille. Il mourut
la veille de la Pentecoste qui tomboit cette ann£e le 8'juin et son corps
fut inhum£ dans 1’allee qui aboutissoit & la mont6e qui conduisoit k
l’orgue. CTest cette espace qui sert aujourd’huy de porterie, parce que
les orgues estoint alors au dessus de la grande porte de nostre eglise.
Juin le 9.*
L’an 1623 deceda le T. R. P. F. Jean Seillon(l), profez du con¬
vent d’Amiens. fameux docteur de Paris, religieux tres zell£ pour
son estat. Il gouverna la province pendant un trienne depuis le cha¬
pistre provincial tenu k Amiens l’an 1595 jusqu’& celuy qui se
tint k Paris l’an 1598, avec beaucoup de prudence. Enfin plein de me¬
rites et d’aage il mourut k Amiens le 9' juin et son corps fut inhume
dans le coeur de 1’eglise.
Juin le 10.*
L’an 1571 deceda le R. F. Jean Bourlet, natif de Signy-le-Chastel,
profez de ce convent, religieux fort aim£ k cause des vertus qui re-
luisoint en lui, particulierement de sa grande humilite et douceur. 11
exerca longtemps dans cette maison 1’office de despensier, avec grande
prudence et osconomie. Il mourut enfin un jour de la feste S&inte-Trinite
qui tomboit cette annee le 10* juin. Il fut inhum6 dans le cloistre.
Ce mesme jour de l’ann6e 1690 deceda dans ce convent R. P. F.
Fran$ois Perrez, profez de la maison de Ca6n, bachelier de
Paris, fameux predicateur en son temps. Il a 6t6 1’espace p resque
de trante ans dans les charges, comme deffiniteur, custode, gar-
dien et confesseur de religieuses, dans lesquelles il s’est com-
porte avec beaucoup de louanges. Venant en ce convent pour assister
au chapistre provincial qui s’y tenoit, avec la qualit6 de gardien
de Meaux, il y mourut le 10 juin sur les cinq heures et demie du
matin, aage de soixente et quatre ans. Il fut inhume dans la chapistre
au coste gauche en entrant, proche la chaise du Superieur.
(1) Il fut re<ju '2B* 4 la lioenoe en 1588 et mourut en aofit 1628 (Bibi. Nat.,
Latina 15440, p. 114; Ibid., 5657 A , f. 57). — Daire, Hiat. lUUr. d'Amiena, Paris
1782, 196, 1’appelle «homme d’un m6rite et d’une prudence rares». Le Ms.
828 de la Bibi. Prov. des Capucins de Paris, porte qu’il fut «elu gardien
d’Auxerre au ohapitre de Paris 1596, ensuite de son absolution du provincialat.
Il a exerc6 la charge troia ans; 6tait un homme savant et de bonne vie......
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&OBOLOGE DBS FR&RB8 IUNEURS D’AUXERRE.
329
Juin le 11/
L’an 1552 jour de saint Barnabe, XI e juin deceda le R. P. F. Ni¬
colae M utelot, natif de la ville de Troyes et profez dudit convent,
tres docte predicateur et tres zelle religieux. II a exerce Foffice de
lecteur dee jeunes religieux dans les convente de Sens et de Se-
zanne. Ayant este envoye dans cette raaison par le chapistre pro-
vincial en cette mesme qualite, il y mourut audit jour et an que dessus.
II fut inhume dans le chapistre & main droite en entrant. R. i. p.
Le mesme jour XI' juin, qui toml»oit Fan 1634 un jour de la Sainte
Trinite, deceda le R. P. F. Frango is Le Maistre, natif de Venisi (1),
dioceee de Sens, profez de cette maison dans laquelle il receu l’hahit
de maine du R. P. Coquy, gardien l’an 1572 au mois d’avril, aage
pour lors de 13 ans, et fit la profession le dimanche de la Trinite de
Pan 1574, aage de 15 ans. Il la reno u vel a quelques annees apres
entre les mains du T. R. P. General Gonzague au grand convent
de Par i8. C’estoit un religieux tres devot particulierement envers la
Sainte Vierge, zelle predicateur, bon terminaire. Il reitera sa pro¬
fession pour la 3'fois entre les main du T. R. P. Vinot pour lors gar¬
dien dans cette maison le 24” novembre de Fan 1629. Enfin plein de
merites il mourut aage de 75 ans et fut inhume dans le chapistre qui
sert aujourd’hui de eacristie.
Juin le 12.'
Cejourd’hui 12 juin de Fan 1652 deceda le R. P. F. Laurent Blaisot,
natif de cette ville et profez de ce convent dans lequelle il prit Fhabit
le 22 janvier de 1’annee 1619 des mains du R. P. Chapelle, pour lors*
gardien, et profession entre les mains dudit le 4 C octobre de Fannee
1621; religieux fort exacte i toutes les observances regulieres, tres cha-
ritable envers les hostes, en ayant exerce Foffice pendant plusieurs
annez avec grande charite. Il fit le voyage de Rome par un motif
de piete et devotion. Enfin il mourut en ce convent et fut inhume dans
le chapistre 4 main droite en entrant. C’est le lieu qui s§rt aujonrd’huy
de sacristie. R. i. p.
Juin le 13.'
L’an 1550 deceda le T. R. P. F. Jean Heroult, (2) profez du con¬
vent de Ca£n, docteur de Paris, religieux d’une grande vertu et.
d*une profunde Science. Il gouverna la province en qualite de ministre
provincial, ayant et6 eleu au chapistre de Beauvais tenu Fan
1543. Enfin il mourut au convent de Ca&n et fut inhume dans le coeur
de Feglise. R. i. p.
Juin le 14/
L’an 1601 deceda le 14'“ juin le R. P. F. Germain Protheau,
profez de cette maison, vertueux choriste et humble religieux. Ayant
exerce Foffice de portier pendant quelques annees avec beaucoup de
zelle, il mourut et son corps fut inhume dans le chapistre, qui sert
aujourd’hui de sacristie. R. p. i.
(1) Venixy (Yonne), oant. de Brienon-FArchevfique, arr. de Joigny.
(2; Il ftit re^u 28* 4 la lioence en 1581, et docteur le 19 mai de la mAme
annee (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 70; Ibid., 5757 A , f. 88i.
Archivum Framcucanum Historicum. — An. III. 21
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
330
XACROLOGB DBS FBftBJBS MINBUB8 D^AUXBBRB.
Juin le 16.*
L’an 1610 deceda le T. R. P. F. Antoine Leger (1), natif daBeau-
vais et profez du convent, scavant et celebre docteur de Paris, reli-
gieux d’un grand merite et d’une insigne pietA II gouyema la province
pendant un an entier en qualit6 deyicaire proyincial apres la mort
du R. P. Jean Mabille et indiqua le cbapistre proyincial dans le
conyent de Beauyais Pan 1674. Trois annez apres, scavoir, 1578, il
fut eleu proyincial au chapistre tenu k Sens. Le Rme P. Christo-
phe de Cheffontaine le nomina commissaire general sur la
proyince de Tourainne. II fut choisy ensuite pour gouverner le grand
conyent de Paris en quali te de gardien. Dans toutes ces charges
et employs il se comporta toujours comme un yrai zellateur de son
estat. S’estant retire ensuitte au conyent de Beauyais, il n’y fut pas
plustost qu’on le demanda pour occuper la chaire de 1’eglise collegiale
de Saint-Quentin qu’il remply avec eloge 1’espace de yingt annhes,
en combattant par ses predications les heretiques et les confondans
par ses doctes raisonnements. U reto urna enfin k Beauyais oh il
mourut aagh de 88 ans et fut inhume dans le choeur.
Juin le 16,•
L’an 1495 le 16" juin deceda le R. P. Pierre du Bois, profez de
cette maison ; bon predicateur terminaire, religieux de bonnes moeurs
et de grande edification. Il mourut audit jour et an que dessus. Son
corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p.
Juin le 18.*
L’an 1672 deceda le T. R. P. Bernardin Chanterelle (2), profez
du conyent de Cagn, docteur de Paris, religieux d’une conduite
fort exemplaire. Il gouyerna en qualite de proyincial la proyince
pendant trois ans avec beaucoup de prudence, ayant esth eleu ministre
au chapistre de Sezanne tenu 1’an 1668. Enfin, il mourut au con¬
yent de Ca8n et fut inhumh dans le choeur de 1’eglise. R. L p.
Juin le 19 .*
Cejourd’hui 19° juin de Pan 1575 deceda le R. P. F. Augustin
Frornent, natif du yillage de Linant, paroisse de Toumy (3), profez
de cette maison, tres docte predicateur, fort afiectionne k ce conyent.
Ayant este envoy6 k celuy de Troye en qualith de lecteur, apres
quelques annues d’exercices, il y mourut et son corps fuit inhum4 dans
le chapistre.
Ce mesme jour de Pan 1690, deceda le R. P. F. Edme Rousseau,
natif de Saint-Brix, profez de cette maison oh il prit l’habit Pan 1647
et fit sa profession entre les mains du T. R. P. Bonnaventure P in¬
eo t, pour lors gardien, le 6* du mois de may 1648. Bacbelier de
Paris, religieux tres deyot, il a esth gardien dece conyent pendant
(1) Il fut re$u 29* 4 la lioenoe le 26 janvier 1574, et dooteur le 20 octobre
de la mfime ann6e (Ibid., 15440, p. 101; ibid., 6667 A , f. 51v.
(2) C’est sana doute Bernard Chanoeret ou Chanoerel, requ 85* k la licenoe
en 1640 (Bibi. Nat., Latina 15440, p. 171), le m6me qui au ohapitre de 1644 4
Auxeire fut «lu definiteur pour la Normandie, et gardien de Caen.
(8) Turny (Youne), eant, de Briennon-l’Archev£que, arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&CBOLOGE DBS FB&BES MINEUBS D’AUXEBBE.
331
trois ans, depuis )e chapistre de Laon tena l’an 1666, jusqu’& celui
de Sezanne, 1668. U obtint obedience pour demeurer au convent de Sen8
ou il mourut et son corps fut inhume au bout des chaises du c6t6 de
1’Epistre, procbe la premiere marche pour monter au santuaire ou aon
frere fut mis ensuite.
Juin le 21/
L’an 1620 deceda le T. B. P. Nicolas Perrinot(l), profez du
convent de Troye, docteur de Paris, religieux fort zelle pour son
estat. 11 fut eleu ministre provincial de cette province au chapistre
qni se tint au grand convent de Paris l’an 1598, auquel presida le
R. P. Oeneral Bon navent ure de Calatagirone. II s’en acquitta
avec beaucoup de prudence. II mourut et son corps fut inhum£ dans le
choeur de 1'eglise de la mesme ville de Troye.
Juin le 22/
L’an 1527 le 22' juin deceda le R. P. F. Jean Fabri, profez du
convent de Liege en Flandre, religieux tres devot et tres assidue
aux offices divins tant le jour que la nuit. On peut dire qu’il ne se de-
menty jamais des devoirs de son estat pandant Tespace de trantc ans
qu'il demeura de communeaute dans cette maison ou il mourut. II fut
inhum6 dans le cloistre vis-A-vis le chapistre. R. i. p.
Juin le 23/
Cejourd’huy 23* juin 1643 deceda le R. P. F. Den is du Jour,
natif de la paroisse de Mige (2), profez de cette maison, bon choriste et
religieux fort affectionne pour son estat Ayant est£ envoye au convent
de Troye pour y demeurer de communeaute, il y mourut ledit jour
et an que dessus et fut inhumA dans le cloistre. R. i. p.
Juin le 24/
Cejourd’huy 24* juin 1496 deceda le R. P. F. Estienne Foucault
profez de cette maison pour laquelle il a beaucoup travaillie par son
exemple et par ses doctes predications. Il mourut le jour et an que
dessus et fut inhume dans le chapistre.
Cejourd’huy 24* juin 1634 qui tomboit un samedy feste de saint
Jean Baptiste, la chapelle de Saint-Jean bastie par Monsieur Jean
Le Pierre, bourgois de cette ville fut beniste par Monsieur Roll6
docteur de Paris et grand vicaire de Mgr. Dominique Se¬
gnior, evesque d’Auxerre. Le susdit Jean Le Pierre y fut inhume
le 6 du mois de mars de l’an 1635.
Juin le 26/
L'an 1587 le 26* juin le R. P. F. Claude Bazin natif de Troyes
et profez du mesme convent, religieux fort exemplaire, predicateur, bon
terminaire, tres excellent chantre par la beante de sa voix. Ayant
este dans cette maison pour y etre de communeaute, il y mourut aage
de trante trois ans et fut inhume dans le cloistre. R. i. p.
(1) Il fut re^u 29* 4 la lieence le 6 fevrier 1692, docteur le 26 mai de la
m&me annOe (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 119; Ibid., 5675*, f. 58v.
(2) Mig6 (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d'Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
382
nAcrologe des pr&res mikeubs d’auxerre.
Ce mesme jour de Pannee 1642 deceda le R. P. Louis Mari e,
profez du convent de Chartres, lequel 6tant confesseur et auraos-
nierde Madame d’Arquien comtesse de Maligny, et Payant suivie
jusqu’audit lieu de Maligny, il y mourut et fut inhnm6 dans Pegline de
la paroisse. R. i. p.
Juin le 27/
L’an 1571, i la demande du R. P. Coquy gardien de ce convent
et custode de Champagne, Messire Jacques Amiot, eveaque
d’Auxerre, reconcilia et benist 1’eglise, la chapelle du Saint
Nom de J esus, celle des Avantures et generalement toutte
cette raaison qui avoint este profanez par les herethiques hugue-
nots Pan 1568.
Ce mesme jour de Pan 1676 deceda le R. P. F. Roma in Boy er,
natif du village de Chemilly(l), profez de cette maison dans laquelle
il prit 1’habit le 29’ septembre 1615 et fit sa profession entre les
mains du R. P. Chapelle, gardien, le 29 d’octobre 1620. Predicateur
zel6 et bon terminaire, religieux tres affectionn6 au bien temporel et
spirituel de ce convent dans lequel il mourut &g6 de soixente et huit
ans, en ayant passe dans la religion cinquante six et cinq ans de no-
viciat. 11 fut inhum4 le premier dans le chapistre qui est mainte-
nant, et apres que Pancien eut este change en la sacristie, au coste
gauche en entrant, tout proche les bants. R. i. p.
Juin le 29/
L’an 1608 le 29 juin deceda le R. P. F. Jacques de Lignes(2),
natif de Courcelles, paroisse de Tourcy (3), profez de cette maison, doc-
teur de Rhims, religieux tres devot et tres scavant personnage. Il
fut gardien de ce convent pendant trois ans, scavoir depuis le cha¬
pistre de Seniis de Pan 1589 jusqu’a celui dVAuxerre tenu Pan 1592,
puis gardien k Sens trois ans et demy, ensuite k Mets en Lor-
raine, enfin confesseur des religieuses de Pont-A-Mousson (4) k
la demande de toutte la communeaute. Apres y avoir exerc£ cette charge
Pespace de six ans il y mourut et fut inhum£ dans leur eglise.
A mievjf, (Pir.ardie), 21 jancier 1910. (A ntivr*).
P. Antoinb BEqubt 0. F. M.
(1) Chemilly (Yonne). Deux localitAs de oe nom dans Parr. d’Auxerre,
eant, de Seignelay et de Chablis.
(2) Le ms. 823 de la Bibi. Prov. des Capuoina de Paris, porte qu’il «dtait
fort docte et bon scolastique. Lui et ses religieux,, de Pautorit6 du P. Claude
Trahy provincial, contracterent societe aveo le prieur et religieux de Saint-
Germain [d’Auxerre], le 25 ootobre 1580». L’acte s’en conserve dans les Ar-
chives de 1’Yonne, H.
(8) Le MS. cit£ plus haut porte «Tourny» aujieude tTouroy*,oe serait
dono en r^alit^ «Turny» qu’il faut lire.
(4) Pont-4-Mousson (Meurthe-et-Moselle), ch. 1. d. o., arr. de Nanoy. Mo-
nast^re de Clarisses Collettines.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CODICOGRAPHIA
DESCfUPTIO OODICUM FRANC1SCANORUM
BIBLIOTHECAE RICCARDI AN AB FLORENTINAE.
(Continuatio) (1).
Cod. n. 470 chart. mill. 100x 70 ff. non nutn. ab unioa manu
saec. XV exaratos. Lecto non facilis. Ad calcem plurima folia vacua
sunt. Codex miscellaneos est, in eoque inveniuntur:
1. (f. 2r-9r). [Expositio decem preceptorum].
Inc. « Caritas explicator per precepta». Des. « et infirmitas que
potest per nataram curari. Beo gratias ».
2. (f. llr-70v). [Soliloquia S. BonaventuraeJ.
Rubr. «Ihesus, Maria, Franciscus. Incipit dyalogus sancti Bo-
naventore ordinis fratrum Minorum et sancte romane ecclesie Car¬
dinalis, in quo anima devota meditando interrogat et homo interior
mentaliter loquendo respondet. — Sancti Spiritus assit mihi gra¬
tia». Inc. «Flecto genua mea». Des. «unus Deus est benedictus
in secula seculorum amen. Explicit. Deo gratias». = Tituli contem¬
plationum, necnon et verba Anima et Homo, quae passim repetun¬
tur, atque etiam signum paragraphos distinguens, rubeo exhibentur
colore Absque ullo tamen ornatu. Codex iste iam collatus fuit a
Patribus collegii S. Bonav. Cfr. Opera omnia t. VIII, p. XXVI, n. 8.
3. (f. 72v-233r). [Meditationes vitae D. N. 1. C. s.
Bonaventurae assignatae].
Inc. « Ihesus, Maria; Prologus in librum aureum beati Bona-
venture Doctoris devotissimi Ordinis fratrum Minorum in vitam
lesu Christi Salvatoris nostri incipit feliciter *. = In fol. 78 r pro¬
fertur imago B. M. Virginis, cui duo angeli coronam cingunt. Tn
fol. 74 r legitur: «Ihesus, Maria, Franciscus. Prologus in librum» etc.
ut supra usque ad «feliciter». Inc. « Inter alia virtutum et laudum
preconia de sanctissima Virgine Cecilia legitur». Des. «tempore
visitationis nos ad se dignetur assumere ressurrectione, de qua lo¬
quimur, Dominus noster Iesus Christus, qui est super omnia Deus
benedictus et laudabilis in secula seculorum. amen. Explicit liber
aureus de vita Christi per sanctum Bonaventuram Docto rem sera-
phicum editus sive compositus. Iesus sit benedictus qui liber est
0) Cf. AFH I, 116-26; 48842; II, 12880; 819-24; 4804.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
334
CODIOOGRAPHIA FRANCISOANA.
scriptus >. = Sequitur duobus foliis tabula capitulorum. Meditatio
nes vitae Christi inter opera S. Bonav. saepe in lucem prodierunt,
minime vero ad ipsum pertinent. Cfr. S. Bonav. Opera omnia, ed.
Parisiis, t. XII, pp. 609 sqq.
4. (f. 29ov-296r). [Sententiae quaedam B. Aegidii].
Inc. « Dicebat frater Aegidius: Beatus ille qui amat et non vult
amari, qui honorat et non vult honorari, qui bene se conducit erga
alios, et non vult quod alii bene se conducant erga ipsum. Beatus
qui non studet se aliquando componere. quoniam querebat. =
Cfr. ed. Ad Cl. Aq. 1906, p. 4. «. Dixit frater Egidius nimis alta
de predestinatione, quod sibi sufficiebat rippa maris ad lavandum
pedes et manus et totum corpus; stultus enim erat, si querebat de
illa aqua, que erat in profundo maris, et cui sufficit scientia ad bene
vivendum non.>. Ed. cit. 107. Pisanus, Anal. Fr., IV, 232.
5. [Narratio de apparitione Christi Fratri Leoni].
Inc. «Quadam vice Christus apparuit fratri Leoni dicens: Ego
turbor *. Des. « ut deberent * == Prout in Conformit. Pisani l. c.
IV, pp. 191-92, cum quibusdam parvi momenti
CocL n. 475 (K. IV. 34) membr. mill. 85x67 ff. non num. pul¬
chre exaratus saec. XV. Tria adsunt folia membr. insiticia in princi¬
pio et quatuor ad calcem. Quandoque margines variis ornantur colo¬
ribus, et in litteris initialibus imagines Sanctorum depictae inspiciun¬
tur. In dorso ligaturae haec legitur superscriptio: Breviarium \ secun¬
dum ordinem I Monachorum.
Inc. « Ad honorem domini nostri Ihesu Christi incipit Brevia¬
rium secundum Ordinem monachorum' Cervarie ». In litaniis in hunc
modum fit invocatio SS.: «S. Maure, S. Fiancisce, S. Dominice, S.
Anthoni, .... S. Scolastica, S. Clara , S. Heligabeth, S. Brigida».
Continet Officium S. Francisci incipiens ab oratione: Deus aut eccle¬
siam etc, et sequuntur IV brevissimae lectiones ex Legenda S. Bo-
naventurae. I* Inc. «Apparuit gratia». IV" Des. « mercationum de¬
putatus negotiis ». In litaniis quae pro moribundis recitantur, prius
fit invocatio S. Dominici, deinde S. Francisci.
Cod. n. 479 membr. ff. non num. sunt tamen 86; primum et
ultimum vacuum; nitide ac pereleganter prope finem saec. XV ab
unica manu exaratus; nomen auctoris nullibi comparet. Continet
[Psalterium B. M. V.]
f. 2r. Rubr. « Psalterium Beate Marie Virginis. Psalmus I.
Beatus vir qui diligit nomen tuum, Virgo Maria, gratia tua eius
animam confortabit». = Psalmi sunt 160, et sequuntur Cantica
cum hymno: « Te matrem Dei laudamus, te Mariam Virginem pro¬
fitemur». Des. cum litaniis in honorem B. M. V. et orationibus,
quarum ultima sic profertur: «Oramus etiam te, piissima Virgo
Maria, mundi regina et angelorum domina, ut eis quos in purgato¬
riis ignis examinat impetres refrigerium, peccatoribus indulgentiam
et iustis perseverantiam in bono. Nos quoque fragiles ab omnibus
instantibus defende periculis. Per Dominum nostrum.seculorum.
Arnen». = Psalt. B. M. V. saepissime editum fuit inter opera S.
Bonav. — Y r id. Angelici, S alieno Mariano dei Ser. Dottore S. Bona-
centvra, Camerino 1874. Certe non est Seraph. Doc tori s; cfr. ed. Pa-
risiens. t. XIV, pp. VII-X1; ed. Quaracchi t. VIII, p. CXI. Quisnam
verus auctor huius Psalterii habendus, non facile potest definiri.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODIOES RIOCARDIANI.
335
Cod. xl 606 (L. IV. 28) chart. mill. 220X150 ff. 189 tabulis
ligneis ligatus corioque coopertis, est saec. XV nitide scriptus. In
principio et fine folium membr. insiticium. Continet
[Carmina diversorum].
a) f. 156 v Bubr. « Helena perusina ex coppalorum progenita ad
ventos ut placentur ».
Inc. < Non ego vos venti». Des. « pia fata meis ».
b) f. 157 r. Bubr. « Eadem puella ad Camillam sociam ».
Inc. < Oro tuum spiret vultum ». Des. « perpetua virtutis ».
o) fi 157r. Bubr. « Eadem. Epitaphium Magd&lene ».
Inc. * Perlege marmoreo ». Des. « ingeniosa modis *.
d) fi 157 r. Bubr. « Eadem. Ad praeceptorem ».
Inc. « Praemia digna ». Des. « dona feram >. = Haec quae
praecedunt carmina typis commisit Lami in Catal. Codicum manus -
criptarum, qui in bibliotheca Riccardiana Florentiae asservantur,
p. 230. = Circa vitam et opera Helenae de Coppoli, quae velum
S. Clarae inter moniales S. Luciae Fulginates assumpsit, cfr. Faloci,
Archivio storico per V Umbria, I, 280 sq. et IV, 259 in nota.
Cod. n. 660 chart. mill. ‘210x160 ff. 388 intricatis litteris scri¬
ptus saec. XV. Ex diversis compactus codicibus insimul ligatis. In
dorso apponitur inscriptio: Opuscula graeca et Latina Mss. Ad nos
tantum facit
(f. 99r-133r). [Testamentum Raimundi Lulli],
Inc. * Testamentum Raimundi Regi Carolo. Cum ad nos venisti,
dilectissime filii ac princeps, in tali passu ac mortis articulo valde
gravi anima mea cum a te paternam et aliquam tui patris limi,
amicitiam, quam per dedignationem interruperam vituperatam in-
telligam». De». «Et habes totam nostram doctrinam alchimicam,
tam vegetalem quam animalem quam etiam mineralem cum omnibus
suis circumstantiis diffusam et claram. Finis huius pretiosi tracta¬
tus. Laudem Dei». = Mangetus, 1.1., Bibliotheca chemica curiosa seu
rerum ad alchimiam pertinentium thesaurus , Genevae 1702, I, 707;
cfi infra cod. 886, n. 6.
Cod. 683 (M. IV. 33) chart. mill. 210xl&0 ff. 211, membran
ligatus cum hac inscriptione in dorso: Miscellanea \ Latino volgare
Sec. XIV-XV. In principio duo inveniuntur folia inserta, in quorum
primo index contentorum praefigitur; alia duo ad calcem vacua iacent.
Codex ex diversis compactus est et in fine mutilus remanet propter
ablationem quorumdam foliorum. Notatu digna invenimus:
1. (f. 67r-72r>. In laudem Sixti Quarti pontificis ma¬
ximi Antonius de Thomeis Romanus edidit.
Inc. < Dal magno eterno dio beato
Et dal figlio Salvator benigno
Fusti nel cielo empirio creato ».
Des. « Se in alcun dire o gesto hauessi errato
Domando venia a ti, padre beato ».
2. (f. 180r-185v). [Fragmentum itinerarii B. Odo-
rici de Portu Naonis, O. F. M.]. .
Inc. « Anno MCCCXVIII Io frate Odorigho de Fringholi dellor-
dine de frati minori della provincia di padoua, volendo fare memoria
de paesi e provincie le quali trouai partendomi da padoua, e venni
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
836
OODIOOGRA PHIA FBANOISOANA.
in chostantinopoli ed quindi passai il mare maggiore e venne in
trebisonda nelfa contrada detta» . Des. « perveni alio impero di
Zampa che e bella terra e molto abondante quasi in ogni cosa,
quello imperadore ac nel torno di XIIII li lionfanti, e .gli altri huo-
•mini anno i lionfanti come gliomini di questa contrada anno i buoi.
e quello imperadore, si chome si dice per esso che da tutti ani OC
figlioli tra maschi e femine propii suoi; non sentimo piu ». = Est
fragm. Cap. I-XXXV1I, ed. P. Teof. Domenichelli, O. F. M. Sopra
la vita e i viaggi dei B. Od. da Pordeiume, Prato 1891, 201-226. Cf.
et Cordier, Lex voyagex en Asie au 14" siecle du Bx. Od. de Porde-
none, Paris 1891. = Cfr. Sbaralea, Sujqd., 569.
Cod. 688 (M. 1.21) chart. niill. 210X140 ff. 154 tabulis ligneis ligatus
et in dorso pelle, cum hac apposita inscriptione: Tractatus j de | mirabi¬
libus | Romae. Prope finem saec. XIV fere per totum ab unica manu exa¬
ratus. Codex est miscellaneus et quoad historiam fr&nciscanam continet
[Versus in laudciu Logicae Ochamj.
(f. 182 r. olim CXXX). littbr. « Incipiunt versus Francisci orga-
niste de Florentia missi ad dominum Antonium plebanum de Vado
grammatice, loyce, rethorice optimum instructorem. Et facti in lau¬
dem loyce Ochara ». Inc. [V]ix bene dimidium bigis raptata tenebat.
Nox obscura polum longe amplius omnia toto». Des. (f. 186r. olim
CXXXIIIJ). « Te magis hec, Cicero, laudum preconia pungunt, ideo
cum nullius ordinis sint, ibunt ubi nullus ordo sed sempiternus
horror inhabitat». — De Ochami Logica, Sbaralea, 327; I *, 345 s.
Cod. n. 691. (M. I. 32) chart. mill. 235X165 ff. 90. In principio
et ad calcem nonnulla adsunt folia vacua et absque numeratione. Ab
unica manu saec. XVI prope initium, exaratus. Notulas quasdam
marginales posterior manus apposuit. Tituli necnon litterae capitales
rubro exhibentur atramento. Continet
[Compendium de numero philosophorum R&im. Lul-
lio attributum].
(f. lr.). Rubr. «Compendium vel vademecum de numero phi¬
losophorum sive clausula testamenti aut Codicillus Raimundi lulij
de insulis balearibus vel maiorica».
Inc. «Alphabetum vademecum seu codicillj. — B. prima prin¬
cipia materialia s. aurum et argentum», f. 2v. Rubr. «In nomine
dni. nri. Iesu Xpi. Incipit compendium de numero philosophorum
sive clausula testamenti aut codicilus magistri Raymundi Lulij».
Inc. «Deus in virtute tue sancte Trinitatis in qua unitas». Des.
i. 87v: «Et secundum istas quas tibi dedimus, multas alias facere
poteris ad libitum, dum tamen intelligas magisterium. Deo gratias.
Nobis parta ges(?) nullum maris equor arandum. Laus Deo semper.
TiXog. Arnen», f. 88r. «Tabula Alphabeti codicilli sive Compendii ».
= Alia folia vacua inveniuntur. Cf. Nicol. Antonius, Bibliotheca
hispana vetus, II, Matriti 1788, 187; cf. Mangetus, 1. c. I, 880.
Cod. n. 723. (N. II. 9) chart. mill. 215X1&0 ff- 77 prope finem
saec. XV ab unica rncmu exaratus. Tabulis ligneis ligatus et in dorso
pelle; in principio et ad calcem duo reperiuntur folia addita in quorum
primo, quod in initio adest, legitur: Plutarchi, Valerii, Ciceronis et FY.
Francisci Paduani quaedam. In secundo index contentorum apponitur.
Litterae capitulares caeruleae, et ad marginem notulae sparsim in¬
veniuntur rubro atramento. In codice misc. continentur de re fr&nciscana:
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CODICES RICC ARDI ANI.
337
1. (f. 47r-68v). Breviloquium Fr. Francisci Paduani |.
Rubr. « Ad nobilem celebremque virum P. Cosme de Medicis,
Fratris Francisci cognomento paduani ex ordine Minorum Brevilo¬
quium De epidimia (sic) incipit feliciter». Inc. praef. «Caritatem
virtutum omnium esse principalissimam». Des. « non meritum reci¬
pientis ac dignitas *. Rubr. « Prefatio explicit». = Inc. opus: ‘Cum
nominibus, ut videmus*. Des. «talis iam nunc esse conare unde
tandem detur ad groliam (sio promoveri*. Rubr. «Finis. Anno
quidem domini MCCCCLVJ. de mense Septembris editum feliciter
atque perfectum *. = Cfr. Sbaralea, Suppi. SS. s. v. Franciseus
Florentinus, p. 254; I 3 , 1908, 2fi9.
2. .f. 68r-09r). [Epistola Petri Cosmne ri<»
praecedentis operis commendati vaj.
Medicis,
Rubr. * Petri Cosme de Medicis epistola eommendativa supe¬
rioris operis suo nomini et saluti dedicati atque inscripti veluti ti¬
tulus in principio affixus manifestat».
Inc. «Petrus de Medicis c. f. Magistro Francisco cognomento
paduano S. P. D. — Nihil in humanis». Des. «amore benevolentia¬
que prosequere. Ex Caffagniolo Kl. Augusti MCCCCLVIT’».
3. (f. 69r-7f>v). [Epistola Fr. Francisci Paduani].
Rubr. « F. F. cognomento paduapi de ordine minorum ad ma¬
gnificum Petrum Cosme de Medicis funebris epistola incipit felici¬
ter*. Inc. «Gravissimum et inopinatum vulnus». Des. «assistentes
Deo, qui est benedictus et laudabilis in Trinitate perfecta in secula
seculorum. Amen. * — Sbaralea, loc. cit.
4. (f. 76r-77v). [Epistola Fr. Francisci PaduaniJ.
Rubr. «Eiusdem F. funebris epistola de dormitione magnifici
C. ad prestantissimum ipsius filium Medicem incipit. — Rem tibi,
amantissime Petre, dicturus sum incredibilem ». Des. « existimemus,
ut possimus esse perpetui. Rubr. Finis». = Sbaralea 1. c.
Cod. n. 734. chart. mill. 220X150 ff. 125. In principio tria ad¬
sunt folia insiticia, quorum primum indicem contentorum exhibet. In
secundo insiticio legitur: «30 Novembris 1761. Excerptum ex litteris
Io. BapL Martinii, Ord. Minorum [Conv.] S. Francisci viri in re mu¬
sica peritissimi *. — Opinionem suam exprimit circa auctores, quibus
opera quaedam in codice contenta adiudicanda sunt. Desinit in folio
tertio insiticio cum hac- subscriptione: «Ita est Laurentius Floren¬
tinus ». Inter hos tamen musices scriptores nullus invenitur Frater
Minor.
Cod. n. 759 chart. mill. 330X235 ff. 291 membrana ligatus. Ir.
dorso haec exhibetur inscriptio: Poggi | Epistolae \ sec. XV. Nitide
exaratus ab unica manu. Tituli seu directio litterarum quandoque
rubeo exarantur charactere. Inter easdem nonnullae inveniuntur, quas
Poggius quibusdam ex Ord. Minor. Fratribus scripsit.
ffol. 24v). Inc. « Poggius sal. pl. dicit Nicolao suo ». Scribens
Nicolao loquitur de Fr. Matjixtro Francisco Aret.ino. — Inc. epist:
« Tu putas, ut videor, videre ex tuis litteris me ludere tecum de fra¬
tre francisco *. Des. «si quis amplius de me querat. Vale, saluta
Luschum nostrum Cosmum et Laurentium. Ferentini die XIII Au¬
gusti ». Edit. Poggii Epistolae ed. Thomas de Fanellis, Florentiae
1882, t. I. lib. III, ep. XL, 290-291.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODIOOGRAPHIA FRAV01B0ANA.
(fol. 26r-27v). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Nioolao suo. V. C.
Longo sermone mecum egi 8 *. Des. «tacebo, licet m’abbondi terna.
Vale et has litteras communica cum fratre Ambrosio, ut sciam iu-
dicium suum. Rome uno impetu et veloci manu: die XVI decem¬
bris 1429 ». Loquitur de Fratribus Observantiae, laudatque Fr. Ber-
nardinum (de Senis) et Fr. Albertum de Sarteano *. Ed. Flor. lib. IV, ep.
HI, p. 296-301.
(fol. 33v). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Nicolao V. C. Dici non
potest, quam gratum ». Des. fol. 84v-86r. « Ex malignitate aliorum
84v-86r. «Ex malignitate aliorum
vite quam istius culpa » et 36r. « Vale et me, ut facis, ama. Rome
iiij idus lanuarii». Ed. Flor. lib. III, ep. XXXV, 277-282, ubi pro
lanuarii habetur Iunii. Loquitur de Fr. Bemardino (de Senis), per
transennam et magnis elogiis de Fr. Alberto de Sarteano: « est mihi
amicissimus propter virtutem suam, est enim doctus et perhumanus,
viteque, ut puto, integerrime ».
(fol. 61v-62r). Inc. « Poggius pL sal. dicit Nicolao suo. Heri re¬
cepi a te litteras ». Des. « ego precurram et ad vos advolabo. V&le.
Saluta Laurentium, Nicolam et fratrem Ambrosium nostrum. Manu
festina Ferentini die XXIII lulii 1429. « Si facultas erit, videbo Ar-
S inum, Ciceronis nostri patriam, distat enim XVI millia passuum.
Hcas Ser Angelo* contritmli meo me valere. Idque meis significet ».
= Ed. Flor. lib. III, ep. XXXIX, .287-290. — Loquitur de Magistro
Francisco Pistoriensi, cui Pontifex dederat licentiam visendi sacra
loca Palaestinae etc.
(fol. 90v-91v). Inc. «Poggius pl. sal. dicit Francisco Barbaro V.
C. Iam tandem gaudeo te factum esse Christianum relicta illa ie-
suitate quam ascribebas principiis litterarum tuarum. Animadverti
quidem, te descivisse ab eorum impudentia qui nomine Iesu soti
inherentes novam heresis sectam moliebantur, gloriamoue in ampli¬
ficatione eius nominis querebant apud vulgus et ruaem plebem ».
Des. «aut non magnopere adversabuntur. Vale, mi francisce, et
ama me. Rome die XVIII Decembris ». = Edit. Flor. lib. III, ep.
XXVI, p. 261-263. Edit. Lutetiae Paris, facta a Dominico Georgio
typis Antonii Urbanii Coustellier 1723, ep. XIV, p. 176-177.
(f. 91v-93r). Inc. « Poggius pl. salutem dicit fratri Alberto ».
— « Tantum abest ». Des. « missi sunt. Vale et me ama. Rome VTIII
Kal. Martii». Ed. Flor. lib. IV, epist. VII, tom. I, p. 310315. Editio
Argentinae impensis Ioannis Knoblouchi litterario prelo Ioannis
Schot. an. MDXlII. fol. 120r-121v.
(f. 94v-95r). Rubr. «Magistro Francisco de Pistorio Ordinis
Minorum ». — Inc. « Venerabilis Pater: Pridem habui litteras a te
ex Chio duplicatas ». Des. « pollicitus est. Vale et me Andreolo no¬
stro commenda. Rome etc.». — Ib. epis. XV pag. 330-333. — Edit.
Lutetiae ep. XVIII p. 181-182.
(f. 95rv). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Andreolo Iustiniano V. C. ».
«Licet vel nimium». Des. «facturum. Vale et me, quando id mu¬
tuo sit, ama. Rome XXII die lanuarii ». — Sermo nt in hac epi¬
stola de litteris Fratris Francisci a Pistorio, in quibus de capi¬
tibus arte sculptorica marmore confectis sibi loquebatur. = Ibid.
ep. Ed. Flor. XVIII, p. 341-343.
(fol. 104r). Inc. Poggius pl. sal. dicit Suffreto Rhodi commo¬
ranti. Vir insignis. Existimo te ». Des. «ne videar deffidere tue
liberalitatis. Vale et me ama. Rome die XXVI mensis Maii ». Ed.
Flor. lib. IV, ep. XXI, p. 347-349. = Loquitur de Magistro Fran¬
cisco Pistoriensi, cui commisit in Graeciam proficiscenti « ut dili¬
genter inquireret, si quid signorum reperire posset, que ad me de¬
ferret ; delector enim admodum sculpturis ac celaturis in memoriam
priscorum excellentium virorum»Cuique Magister respondit: «Scrip¬
sit mihi nuper Franciscus, magnam copiam bonorum signorum te
oongregasse » . = Ed. Argentinae, fol. 121v-122r.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
00DI0B8 RIOCARDIANI.
389
(f. 187r). Inc. « Poggius fratri Albbrto Ordinis Minorum Sal.
pL dicit. Scis esse Ciceronis ». Des. « non causa questus. Vale et
ama me. 8enis die X maij ». Ed. vol. II, lib. VIII, ep. XLII, p. 273-4.
Cod. au 779. chart. mill. 300X200 ff. 444, ab unica manu exa¬
ratus saec. XV. In principio decem sunt folia insiticia, quae nume¬
ratione romana discernuntur, et in eisdem praefigitur index epistola¬
rum, aliorumque tractatuum in codice contentorum. Ligatura membra¬
nacea. Codex ad calcem mutilus continet de re franciscana:
1. (f. 330r-333r). [Orationem Fr. Apollonii Bi&nchi
de Laudibus Principis].
Inc.' « Magni et excellentis ingenii quo mihi carere videor *. Des.
«congratulacione felici coiiBequentur. Ad divum Leonellum Esten-
sem fratris Apollonii Bianchi placentini or. Min. oratio explicit».
2. (f. 333v-334r). [Epistolam eiusdem].
Inc. « Divo Leonello Estensi frater Apollonius Bianchius s. p. d.
Etsi eo glorie res tue pervenerint». Deo. «Quemadmodum et feci
nuperrime et sepissime faciam. Vale, decus principum». = De hoc
scnptore cfr. Sbaralea, loc. cit. p. 96.
Cod. n. 784. (M. IV. 32) chart. mill. 300X210 ff. 262 a pluri¬
bus scriptus manibus saec. XV prope initium, et ex diversis compa¬
ctus codicibus. In principio quatuor adsunt folia inserta, in quibus
index contentorum in codice miscell. apponitur; aliaque quatuor vacua
in fine codicis adinveniuntur. Tabulis ligneis, corioque in dorso ligatur.
Inter plurima quae continet, notatu digna sunt
1. (f. 157r-158v). [Fr. Iohannis de Oultellinis, 0. M.].
Sermo ad Regimina civitatis Bononie in die Pasce, ubi
tractatur de pace.
Inc. « Pax vobis. Ioannis ultimo. Salvatoris nostri de morte hodie
triumphaliter resurgentis ad discipulos suos». Des. « pacem habete,
et Deus pacis erit vobiscum in presenti per gratiam et in futuro
per gloriam. Arnen. Suprascriptus Sermo factus et compositus et
recitatus per magistrum Iohannem de CuUellinis de Bononia, ordinis
Minorum Sacre Theologie professorem fuit coram Regiminibus ci¬
vitatis Bononie M.KXX2C. 0 XVl 0 .
2. (f. 159r-160r). Alius sermo eiusdem Magistri Iohan¬
nis ad Regimina Bononie in die Pasce 1417.
Inc. «Epulemur non in fermento malicie et nequicie sed in
azimis sinceritatis et veritatis. Verba hec originaliter habentur
S rima ad Cor. 5°, transumpti ve vero in epistola». Des. «ait Tullius
0 de officiis; honoris, inquam, in presenti et glorie in futuro quam
vobis et mihi concedat etc. ».
3. (f. 208rv). [De laudibus Alexandri V.].
Inc. «Reverendissimo in Christo patri et honorandisaimo do¬
mino meo carissimo domino miseratione divina Cardinali Raven¬
nati dignissimo. — Epistola Abbatis monasterii de Oliveto de lau¬
dibus sanctissimi domini nostri moderni domini Alexandri divina
providentia pape uniti. — Reverendissime in Christo Pater et ho-
nor&ndissime domine, domine mi carissime, humili recommendatione
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
340
CODIOOGRAPHIA FR AN CISC AN A.
remissa, sicut hodie aliam tibi». Des. «prefati
<1 • ^ 1 * /V»
i\» 11'«1 * h a-m i-MO i n»«X-) *X» i: w*ITT 1 i \ d»i • iXTITI-» < :KMij i nv;
nostri pape
tum Mediolani die primo mensis februarii 1410. V. P. devotus ora¬
tor et filius Abbas monasterii de Oliveto ».
4. (f. 210r). [Epistola Innocentii VII Fratri Petro de
Oandia].
Rubr. «Copia epistole sanctissimi domini nostri Innocentii di¬
vina providentia pape septimi. Ad Reverendissimum in Christo pa¬
trem et dominum fratrem Petrum de Candia, Ordinis Minorum
Archiepiscopum Mediolan. dignissimum, qui postea fuit Cardinalis
Mediolan. et legatus. Et nunc est eadem providencia papa unitus,
vocatus dominus Alexander quintus».
Inc. «Innocentius episcopus, servus servorum Dei, venerabili
fratri Archiepiscopo Mediolan. salutem et apostolicam benedictionem.
Interni luminis perspicacitate ». Des . « Altissimus inspirabit. Datum
Home apud sanctum Petrum decimo Kallen. Ianu ari Pontificatus
nostri anno primo».
5. (f. 210r-218r). [Ad hanc responsum Iohannis de Ca¬
pi tane is].
Rubr. «Copia epistole responsive facte prefato sanctissimo do¬
mino nostro Pape. Ad meritum, honorem et dignissimam laudem
utriusque ipsorum domini nostri pape requirentis et domini archie-
piscopi requisiti per Prepositum ecclesie sancti Ambrosii Mediolan.
qui nunc est Abbas monasterii de Oliveto».
Inc,. « Vidi, Sanctissime Pater, cum ea, inquam, qua decuit re¬
verentia, vidi litteras sanctissime dignationis tue, quas scripsisti
Reverendissimo in Christo Patri et honorandissimo domino meo ca¬
rissimo domino fratri Petro de Candia , Ordinis Minorum, Archiepi¬
scopo Mediolan. et magistro Parisiensi Sacre Theologie». Des.
«finemque perfectum perveniamus, dignetur Omnipotens Deu9, qui
fine caret, quique sine fine vivit et regnat, et cui est omnis honor
et gloria et potestas et perpetuitas per infinita secula seculorum.
Vale. Actuum Apostolorum XVIII'*. Iterum vale. Datum Mediolani die
mensis martii 1405. S. S. devotus orator et familiaris et primo filius,
Iohannes de Capitaneis de Crispis Prepositus ecclesie Sajicti Ambrosii
Mediolan. utriusque iuris et rethoricorum professor minimus».
6. (f. 236r-237v). [Fr. Ioannis de Oultellinis O. F. M.
Sermo ad Sigismundum Romanorum Imperatorem].
Rubr. Ad dominum Gismundum Romanorum Imperatorem per
oratorem civitatis Bononie congratulando de eius assumptione ad
Imperialem celsitudinem ».
Inc. * Serenissime Imperator et semper auguste. Ex impositione
magnificorum Regiminum». Des. «et ad congratulandum me eo¬
rum vice miserunt etc. — Suprascriptus sermo fuit compositus et
recitatu s per magistrum Iohannem de Cultettinis de Bononia, Ordi¬
nis Minorum et sacre Theologie dignissimum professorem, amba-
siatorem tunc Communis Bononie in presentia Domini Imperatoris
Romanorum gaudendo et congratulando ex parte dicti Communis de
eius promotione atque electione ad imperialem celsitudinem». —
Electus fuerat in imperatorem discorditer 20 sept. 1410 et denuo
unanimiter 21 iul. 1411; circa hoc tempus legatio illa assignanda.
(Continuabitur). P. Athanasius Ldrez, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA
1. Pier ens, Alph. — La Que st ion franciscaine . Les dcrits
des zdlateurs de la Rdgle aux premiers temps de
Vhistoire franciscaine d’apr£s les rdcentes controverses ,
ap. Revue d*Histoire ecclesiastique (RHE). — Louvain,
Ch. Peeters, 1906, vol. VII, pp. 410-33. — Separatim:
Extrait de la RHE VII, n. 2, ibidem 1906, pp. 26.
2. Idem. — Jjes Origines du Speculum Perfectionis ap. A«-
nuaire de l’ Unive rsit £ catholique de Louvain, 1906,
Rapport sur les travaux du Sdminaire historique pen¬
dant Vannde acaddmique 1905-06 , (AUL; Sdm.hist.),
p. 300 in-12°, pagg. 344-78. —- Louvain, Van Linthout,
1907. — Extrait, pp. 39.
3. Idem. — Les Problkmes de la Legenda trium Sociorum,
ap. AUL; Sdm.hist. annde 1906-07, in-12°, pag. 344-78.
— Ibidem, 1908. — Extrait, pp. 24.
4. Idem. — La Question Franciscaine, Vita S. Francisci
Anonyma Bruxellensis d’apr&s le MS. II. 2326 de la
Bibiothdque Royale de Belgique , ap. RHE, VIII, (1907),
57-80, 286-304, 498-513; IX, (1908), 38-47, 703-27; X, (1909),
42-65; 303-7. — Extrait de la RHE, ibid. 1909, pp. 122.
1. D. A. Fierens, Dr. Phil., quondam Academiae Lovaniensis alum¬
nus, modo vero Instituti Belgici Hornae addictus, per plures annos in
quaestiones criticas circa vitas, legendasque 6. Francisci saepius ardore
summo, plurima industria atque sagacitate mira exagitatas a pluribus,
incubuit iuvenili zelo dum in seminario historico, quod dicunt, Academiae
pr&elaudatae ageret. Prima dissertatio in forma sua prima, parum bre¬
viore, iam prodierat ap. AUL; SbnJiist. 1904-06, (ibid. 1906), 467-86; (Ex¬
trait, pp. 26). — Est expositio diligens variarum bypothesium, quae circa
partes et compositionem probabiles Legendae trium Sociorum [d Soc.],
11-19 [418-26] — [numeri uncis angularibus inclusi denotant pagg. operis,
in quo primitus diss. A. F. editae fuerunt, alii vero editionum seorsim
factarum] — atque controversiarum de Specuio Perfectionis [SP] ed.
P. Sabatier, Paris 1898, ortarum, 19-24 [426-31], additis paucis, 24-5 [431-2],
de reconstructionibus 3 Soc. attentatis, quin auctor proprium iudicium
exprimat.
2. Dissertatio ista Originem SP inquirit ac contentorum plurium
et variorum codicum, qui SP exhibent et iam ab aliis, praecipue a cl.
P. Sabatier, descripti sunt. Utens conceptu, quem iam expresserunt P. Sa¬
batier, Bartholi, (1900), CXLIX, Opuscula S. Erane. (1904), VII sqq., et
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
H. Boehmer, qui (Analekten, XV-XX) varias collectiones opusculorum
S. Francisci etc. distinxerant, F. alias, collectiones opusculorum et Le¬
gendarum S. Francisci, quibus SP etc. contineantur discernere satagit.
Opinatur tres istarum typos seu species exstitisse, quarum I" Collectio*
nem Italam, II* Europae Occidentalis, 111“ Europae centralis nuncupat.
Primae speciei accenset Codd. Vatie, lat. 7660, S. Isidori (Romae) 1,25,
conventus 0. F. M. Omnium Sanctorum (Florentiae) et O. M. Capp.
Fulginei (p. 8-11), (quos iam P. Sabatier unius esse familiae dixerat, Bartholi,
CXLTX); secundae adsignat Codd. Mazarin. (Paris) 1784, 989; Uni versit.
Leodiensis 848; Facult. Protest. Paris; et tbeol. lat. 4 rt , 22, BibL Regiae
Berolini, praeter 4 [rectius 8! cf. infra] MSS. perdita (11-16). Tertiae
tandem Classi: Vat. lat. 4864; B. Reg. Berol. theol. lat. 4°, 196; Liegnita,
12; Budae, Mus. hungar. 77; ( Speculum Vitae; edit. Venet. 1604; Metis
1609) et quaedam MSS. dubia, (16-26) attribuit. — Quibus sic ordinatis,
investigat fontes, e quibus collectiones seu compilationes illae haustae
sive centonis instar collectae, quoad omnes suas partes integrantes, ca¬
pita etc., fuerint; quo tamen in examine se limitat ad Speculi Perf. (ed.
Sabatier) fontes concluditque (86), SP esse extractum sat tardum e com¬
pilatione antiquiore, scii, e Legenda antiqua [LA], quae ante 1818 compi¬
lata fuisset Avinione (88).
Quae quidem conclusio hypothetica valde nobis videtur. Exaggerat
A. F. plures expressiones Prologi LA** (86), ubi ‘ non novum opus * ma¬
gis ad tenorem refertur, quam ad formam. Quisnam an. 1818 (sic Cod.
Omn. Sanctorum) SP compilans, ( Legendam antiquam ’ vocasset opus
adeo recens? Annus emortualis Ioh. de Alverna ei contradicens forma-
liter, non adeo facile respui potest nec debet (87, not. 6). Sex capita illa
«aenigmatica», quae etiam in Expositione Regulae Fr. Amg. Cla-
reni occurrunt, nihil in controversia adeo intricata decidere posse nobis
saltem modo compertum est. — Sed neque basim ulteriorem hypotheseos
cl. A. F., scii, tres illas MSS. classes admittere possumus. Fieri ne¬
quibat, ut e Vat. lat. 4364 adeo confuso, et quoad textum adeo depra¬
vato, alii codices admodum diversi derivarent ullo modo et quidem
‘via correctionis’ (28)! Neque in genere librarios seu librariolos medii
aevi adeo peritos, sagacesque correctores (26), facile quisquam arbitre¬
tur, minusque insuper eos criteriis moderni fontium investigatoris ocu¬
latissimi ductos esse opinabitur quispiam. — Idem dicendum de composi¬
tione et filiatione codicum Classi I** adsignatorum, inter quos saltem
Cod. conv. Omnium Sanctorum SP iam 1818 perfectum esse expresse
dicit. Consulto omisimus MS. deperditum Buxeti, de quo parum sci¬
mus (9), et tria sola MSS. classis II** numeranda ei erant, cum tertium
nonnisi ex secundo (12) a Bollandistis saec. XVII exemplatum sit; AFH
I, 808 sq. Si vero hunc adhibendum censuit F. a fortiori MS. Bruxell.
an. 1649 omittendum non erat ob temporis notam (13 not. 1); de eo
c£ AFH I, 816 sq. Remanent ergo nimis hypotheticae istiusmodi classes
ab A. quamvis sagacissime indagatae, et pluribus longe aliis disquisitioni¬
bus opus est, dum ad rem aliquatenus firmam deveniatur. De aliis MSS.
non penitus F. omittendis, cf. diss..P. Bon. Kruitwagen, AFH I, 804 sqq.,
840 sqq. Qui et viam maxime securam, licet longinquam et poenosam
ostendit ad certas conclusionis perveniendi ac ipse optime trivit.
3. Problemata etiam e Leg. 3 Soc. scaturientia solutionis arduae
sunt, uti de ea controversiae plures habitae demonstrant. Examen 3 Soc.
post W. Goetz, Die Quellen eur Geschichte d. h. Franz, Gotha 1904,
reassumit A. F., contra eum: 1°) Epistolam 3 Soc. praefixam aa-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
thenticam dicit (8-10), fortuito 3 Soc. additam (10*1). Compilator Leg.
3 Soc. ‘ traditionalis ’, circa 1800 iaxta A. F. (20), textum aliquem ad¬
hibuit, qui forsan Legenda Ioh. Notarii fuit, et quem iam an. 1247
etiam Th. Celanensis pro parte chronologica Legendae II adhibue¬
rat. Praeter hoc Th. Celanensis, pro parte systematica Leg. 11 for¬
sitan usus est, iuxta A. F. (21), collectione originali 3 Socio¬
rum, in qua — inter alia nondum determinata —, continebatur in spe¬
cie SP Redactio I, (ed. L. Lemmens, 1901), (et proinde saltem partes
communes SP Red. I, Sabatier, et SP Red. II) (14-6, 20-1). Opus illud,
quia, ait A. F., notarii a posto lici erat, reveritus est Celanensis ita
ut illud penitus immutare haesitaret, quod et fecerunt B. de Bessa,
Anonym. Perusinus, auctor Legende traditionalis 3. Soc. etc. Opiniones
istae subtilis indagatoris A. F. hypotheses sunt, caeterum non novae,
nec tamen negligendae.
4 . Opusculum quartum ol.° A. F., occasionem praebuit experimenta
capiendi, speciminisque dandi, de valore effectivo hypothesium ab ipso
praevie subtiliter expositarum. Accurate enim inibi Codicem BruxeU.
describit compilatione promiscua Vitam S. Franci sci continentem. Cod.
est saec. XIV-XV; diligenter eiusdem lectiones ab editionibus variantes
adnotat, atque in notis conclusiones, quae nobis hypotheticae nimis vi¬
dentur, circa valorem vel prioritatem textuum exponit. In textu edendo
commata etc. MS 1 serviliter reproducit. — In genere sane adnotandum est,
ab uno codice cum editionibus relato, conclusiones inferri non posse,
quae statim naturam textus MS 1 prodant. Nam editor vel auctor faci¬
lius periculum incurrit textum proprium nimis existimandi, uti et A. F.
35 not. 3 [294], 37 not. 2 [296], 38 n. 2 [297], 41 not. 3 [300], 48 not. 1 sqq.
[302), 47 not. 1 [500], 51 n. 3 504], etc.; et alia ex parte fontes alii quae¬
rendi sunt priusquam certi quid statui poterit, si agitur de codd. saec.
XXV vel XV. Ut ad particularia descendamus, A. F. non advertit p. 88
num. 20 sumptum esse e Bonav. Leg. Minore I, lect. 2; item 41 num. 18
usque 17, ibid. I, lect. 4, unde patet notam generalem de isto capitulo
parum valere. P. 41 n. 18 pro adsinco, 1 voce inintelligibili ’ (41 n. 1), legen¬
dum est cum Leg. Min.: absinthio. — P. 42 n. 5 item est e Leg. Min.
I, lect. 6 ad verbum; et nota corruit; item 42 n. 10, (paucis mutatis).
Item 52 not. [505], et textus quem ap. Bonaventuram non invenit A. F.,
habetur Leg. Mai. c. 8 n. 4 (legas oculata fide pro ocutta ), notaque, quae
etiam ad Fr. Leonem locum referre vult, inanis fit. — Item Cod. S. Isid.
1/92 (aliique Codd.) habet: quantum memoria teneo, pro quorum memoria
teneor unde etiam conclusio de * opere personali’ (55, 57 not.) evanescit, et
lectiones auctori eo magis curandae erant, quo minimis in variantibus
deductiones saepe struat. — P. 86 n. 24 [719] est ex II Cei. II, 88 (al. III, 60)
n. 118 haustum. P. 89 n. 1 [723] est etiam ap. Minocchi, Leggenda antica,
Firenze 1906, c. 44, (quam adeo negligere forsan non debuit A. F.); cf.
quoque Lib. Conformitat., fruct. 18 (1. II, fr. VIII) p. II; Mediol. 1510,
f. 184 v. b; 1513, f. 164 v. b. — P. 96s. n. 1 [44s] est ex II Cei. II, 116
(aL III, 93) 157. — P. 106 n. 7 habetur apud B. de Bessa, AF III, 688
et ap. Pisanum, AF IV, 485. — P. 53 n. 8 cf. Fioretti, ed. Passerini,
Firenze 1606, 286-7. — Notanda sunt certe c. I n. 8-6; c. IX n. 7 (cf.
II Cei. II, 115 (III, 92), 155): Punitio Fr. Barbari, quae Limissii (Cypri)
accidisse dicitur (nescio e quo fonte litterario, vel forsan e tradi¬
tione locali a peregrinanti inde allata): Miracula S. Francisci c. XIX,
105sqq. [58sqq.]; ubi etiam praetensa illa prophetia Sancti circa
Schisma etc., atque c. XXXI, 111-8 [59-61] ubi parallela inter
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
344
BIBLI0GRAPH1A.
Adam, Jacob et Christum, atque S. Franci scum. — Cf. de aliis eiusdem A.
operibus AFH I, 448.
Acerrimo, diligentique fontium circa S. Franciscum versantium in¬
vestigatori, ominandum ex corde, ut largiore in basi, effectus quando¬
que firmioris obtinendi causa, disquisitiones subtiles resumere qneAt
praeallegatas. P. Miohael Bihl, O. F. M.
Lemmens, P. Leonhard, 0. F. M. —- Der hl. Bonaveutura ,
Kardinal und Kirchenlehrer aus dem Franziskaneror-
den (1221-1274). — Kerapten und MUnchen, ROsePsche
Buchhandlung, 1909, pp. VII1-289 in-12°. — (M. 3,20».
De S. Bonaventura fontes primi omnino rare scaturiunt, quoniam
per plura saecula post eius mortem nullus conscripsit eius vitam. Hoc
procul dubio cum eo cohaeret, quod nonnisi a. 1482 canonizatus est.
Si id saeculo XIII vel initio saec. XIV evenisset, haberemus etiam
eius legendam, sicut habemus S. Francisci, S. Antonii, S. Clarae, S. Lu-
dovici Tolosani, S. Thomae Aquinatis aliorumque sexcentorum. Prima
vita a Petro Galesinio conscripta est tempore Sixti IV, qui Sanctum no¬
strum Doc.toribus Ecclesiae adnumeravit. Quod priora saecula neglexe¬
runt, posteriora numquam plene potuerunt reparare. Attamen circa
saec. XVIII finem, et praesertim saec. XIX, melior fortuna Sancto arri¬
sit, maxime occasione celebrationis VI ab eius morte centenarii a. 1874.
Iam tum Ad Claras Aquas inceptum erat ingens illud opus novae edi¬
tionis criticae Operum, omnium Sancti, quibus nova basis ad eius vitam
conscribendam parata est, tum quia opera certa ab incertis secreta sunt,
tum quia Editores materiam biographicam collegerunt undique editionis
decursu, eamque ultimo tomo (X) ediderunt. Huic studio biographico
innititur liber Patris Lemmens, qui tamen, e libris recenter editis et e
propriis in Bibliothecis repertis notitiis quaedam adiicere potuit, ita
ut haec vita S. Bonaventurae omnibus lingua vernacula conscriptis se¬
curior et abundantior haberi possit.
Post introductionem (p. 1-10), in qua fontes breviter enumerantur,
auctor iuventutem Sancti, ingressum in Ordinem, studia usque sacer¬
dotium describit, quin tamen aliquid novi afferre potuerit (Cap. I, p. 11-45
et II, 40-80). Dein nobis exhibet magistrum' Parisiis docentem (III,
p. 01-95), scriptorem (IV, 96-181), praedicatorem (V, 132-47). Sequens
cap. VI, (148-245), omnium longissimum, simulque maximi momenti, in¬
scribitur « Minister Generalis ^1256-1274)*. Ultimum vero caput, quod est
VII (246-62). agit de Bonaventurae cardinalatu, ei usque actione in
Concilio Lugdunensi II, quo nondum absoluto, Sanctus mortuus est. In
epilogo (263-75) denique breviter agitur de Sancto, de eius reliquiis et
eanonizatione. Sequens monitum Editorum Op. om. X, 72, auctor saepe
haurit ex scriptis ipsius Sancti. « In genere enim, inquiunt Editores,
omnia opera eius mystica sanctitatem eius plus minusve depingunt....»
Alii fontes, quibus auctor usus est, in notis adiciuntur, sicut eti&m
aliquando textus latini originales, ita ut liber etiam ex hoc capite uti¬
lissimus evadat. Cui adde imaginum quarumdam ornamentum.
Agnitis omnibus meritis, licebit et illa exponere, quae nobis hunc
librum evolventibus minus recte vel etiam falso dicta videbantur. De
singulis agemus, ut auctor pro occurrente editione altera materiam
praesto habeat.
In Introductione, p. 6. Vita S. Bonaventurae a P. Caspare a Monte
Sancto conscripta saec. XIX adscribitur, et auctor prae oculis habet
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOORAPHIA.
846
editionem factam Florentiae 1874. Sed haec non est nisi editio altera
hnius libri editi Maceratae 1798, cuius auctor mortuus est a. 1796. Cf.
Luigi da Fabriano O. F. M., Cenni cronologico-biografici deUa Osservante
Provincia Picena , Quaracchi 1886, p. 206-206. In bibliographia desideratur
non spernendum opus: Quintarelli, Degli Uomini illustri Bagnoresi del-
V Ordine Francescano e di altri religiosi istituti, Roma 1890. De S. Bo-
naventura ibi agitur p. 77-127. — Pag. 47 A. movet quaestionem u binam
S. Bonaventura Ordinem Minorum ingressus sit, et dicit Scrip¬
tores posteriores indicare Provinciam Romanam uti Provinciam matrem
eius, et quidem hac una ductos ratione, quod patria civitas Sancti (scilicet
Balneoregium) in Provincia Romana sita est. Miramur sane hoc assertum
esse a P. Lemmens, qui denuo edidit Catalogum SS. Fratrum Minorum
(Romae 1908\ circa a. 1835 compositum a fratre Minore quodam Umbro,
et primum editum apud Speculum vite beati Francisci et Sociorum eius,
Venetiis 1504, <ed. altera Metis 1509), in quo f. 203 r. legitur: «In
provincia burgundie in lugduno preclarissimus ‘pater bonaventura de
balneo regio prouincie romane... », in ed. Lemmens p. 27. Idem legitur
in Chronica XXIV Gen. (C24G), Anal. Franc. (AF), III, 323: * Octa¬
vus Generalis fuit praeclarissimus pater frater Bonaventura de Balneo-
regio Provinciae Romanae *! Hic locus maxime notandus est, cum haeo
Chronica omnium fere Ministrorum Generalium Provinciam matrem in¬
dicet, ut cuique inspicienti facile patet. Ergo non tantum scriptores poste¬
riores (quo nomine P. Lemmens post saec. XIV viventes, intelligit (cfr.
Introductionem p. 7.), sed optimi fontes sunt, qui dicunt S. Bonaventu-
ram fuisse Provinciae Romanae; nec alium sensum verba illa habere
possunt, nisi S. Bonaventuram in Provincia Romana Ordinem ingressum
esse, cum ipse vix aliam relationem ad hanc Provinciam habuerit. Hoc
innuitur etiam ‘poster ior ibus’ verbis Sixti IV in Brevi, dato 14oct. 1482,
pro aedificando aediculo in honorem S. Bona venturae in ecclesia FF. Min.
Balneoregii, cuiusque textum partim edidit Quintarelli, 1. c. p. 121:
«Cuius (scii, religiosae familiae sancti Francisci) ipse sanctus Bonaventura
professor, in dicta domo [FF. Min. Balneoregii] educatus extitit*. — Sed iam
hoc nos ducit ad aliam quaestionem scii, chronologicam, quacum
illa prior de loco ingressus in Ordinem connectitur. Controvertitur
enim utrum S. Bonaventura a. 1243 (Wadd. et eum sequentes Bollandistae)
Parisiis, an a. 1238 (Sbaralea, Editores Opp. omn.) in Italia Ordinem in¬
gressus sit. In priori casu dicendum est Sanctum iam uti saecularem
Parisiis sub Alexandro de Hales (+ 1245) studiis vacavisse. Primam vero
opinionem Lemmens secutus est; scribit enim p. 19: « Sbaralea cum
aliis, ex eo quod Alexander a. 1245 mortuus est, conclusit Bonaventuram
a. 1238 Ordinem Fratrum Minorum ingressum esse, ut habeat tempus
studiis vacandi sub Alexandro. Hi innituntur hypothesi (Annahme),
quod Bonaventura ut Religiosus fuerit Alexandri discipulus. Ad hoc
autem (assumendum) omne deest testimonium, omnisque ansa. B. Fran-
ciscus a Fabriano sat clare nobis videtur contrarium dicere. Certo sci¬
mus Alexandrum praelectiones publicas etiam post suum ingressum in
Ordinem continuasse; illas igitur Bonaventura ut scholaris saecularis
adire potuit. Cum hoc autem cadit ratio Sbaraleae et difficultas mota
contra antiquam notitiam, quae tradit Sanctum a. 1243 habitum assump¬
sisse religiosum». Ita R. P. Lemmens. Miramur sane; ubinam legitur
S.Bonaventuram ut saecularem Parisiis scholam Alexandri frequentasse?
Hoc ex verbis Francisci a Fabriano certo non sequitur, nec R. P. Van
Ortroy, qui denuo primus hanc opinionem contra PP. Editores Op. om.
Archivum Franciscanum Historicum. — A*. IU. 22
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
346
BIBLIOGBAPHIA.
Sancti efformavit {An. BoU., XXII, 42) ullam indicavit fontem. Inxta
P. Lemmens, est pura hypothesis sine ullo fundamento: S. Bonaventuram
Parisiis scholas Alexandri ut Religiosum frequentasse. Legat, quaeso,
Catalogum (XIV) General. (C14G) passirn Bernardo de Bessa, S. Bonaven-
turae secretario, nuperrime vero alii auctori adscriptum, et a Lemmens
p. 5 merito ut optimum fontem S. Bonaventurae vitae habitum, (ap. AF
III, 699; M. G. H., Script. XXXII, 664); ibi haec habentur de S. Bo¬
na ventura : « Qui cum iuvenis intrasset ordinem, tanta bone indolis ho¬
nestate pollebat, ut magnus ille magister frater Alexander diceret ali¬
quando de ipso, quod in eo videbatur Adam non peccasse ». Idem
legitur ap. AF III, 324, et in Catalogo'SS. Fratrum, Min., ed. Lemmens,
p. 27. Numquid ex constructione grammaticali, ex consecutione, uti vo¬
cant, temporum, uliud potest hic intelligi, nisi quod S. Bonaventura post
ingressum in Ordinem («cum intrasset») laudatus fuerit ab Alexandro
ob bonam indolem, quod certe supponit penitiorem cognitionem haustam
ex diuturna observatione, et quidem post Bonaventurae ingressum in
Ordinem— cum intrasset... pollebat... ut Alexamler diceret .? Nulla ergo
ratione illa hypothesis fulcitur? De caetero ipse A. nobiscum sentit,
recte vertens in alia connexione p. 50, illum textum in linguam ger-
manicam, supprimens tamen vocem iuvenis.
Statim transeamus ad aliam difficultatem chronologicam, quam nec
P. Lemmens nec, quoad video, ullus hucusque alius undique pertractavit.
Dicit cl. A. 188-189 (cfr. p. 192) S. Bonaventuram, mox post datas 23 apr.
a. 1267 litteras encyclicas vocatum esse in Italiam, ubi coram Cardi¬
nali Protectore Ioanne Gaetano iudicialis causa acta fuit contra
Ioannem de Parma, Ioachimismi accusatum. Huius processus epocha
certa facile stabiliri nequit. Ex una enim parte Alexander IV protecto-
ratum Ordinis, quoad vixit (obiit 25 maii 1261) retinuit (cf. C14G, AF III,
698, MG SS 1. c., 663; E piet. Philippi Perus., AF III, 710; MG SS 681-2),
et ex alia parte Angelus Clarenus ait processum illum factum esse
«consensu dom. Iohannis Gaietani... tunc protectoris * Ordinis; Chron.
VII trib., ALKG II, 285. Quae verba premenda forsan non erunt, cum iste
Protector nominatus non fuerit 1257, sed uti iam iudicavit P. Eubel, Epii.
BulL, p. 114, n. 1150 not. 7, « paulo post assumptionem Urbani » (electi
29 aug. 1261); cf. Eubel, p. 112, n. 1132* not. 3. Nominatio ergo evenisset
circa finem an. 1261, non vero 1263, uti cl. Auctor iuxta sententiam
communem habet p. 216. Porro si ad posterius tempus processum referre
possent verba illa Clareni, notandum quoque est C24G, AF III, 350-1
externe saltem rem istam inserere inter eventus post Capitulum Gle
Parisiense 1266. Sic insuper melius intelligerentur verba Angeli Clareni:
«inquiritur... senex a iuvenibus » ALKG 1. c., cum Iohannes Parmensis
communiter tantum an. 1209 natus credatur. Concordat demum etiam
Salimbene, Chron., ed. Parm. 137; MG SS XXXII, 310: referens Iohannem
statim post Generalatum abdicatum, recessisse Graecium, unde ergo occa¬
sione processus per breve tempus ereptus fuisset. Cf. quoque Aff6, Vita
dei B. Giov. da Parma , Parma 1777, 121 sgg.
Quoad processum ipsum et quoad relationem inter Spirituales et
S. Bonaventuram, A. videtur mihi parum aequus contra priores. Reicit
enim absque ulla ratione testimonium Angeli Clareni, provocans p. 198,
ad effatum in Anal. BoU., XX, 232: « La seule au tori te d’ un 6crivain
passionne ne suffit pas », ad quod notandum est de processus exsistentia
omnino constare etiam absque Clareno (cfr. C14G, AF III, 698: MG SS
664) item de aliquibus eiusdem circumstantiis principalibus ex epistola
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOG BAPHIA.
S47
Cardinalis Ottoboni Flisci, postea Hadriani V, ap. ALK6 II, 286; Wad-
ding, an. 1256 n. 6 (IV*, 5), et non obstante silentio fratris Salimbene,
apud quem certe non possumus inquirere circumstantias, cum ipsum fac»
tum praetermittat. Neque nobis sufficere videtur sola auctoritas a P. Lem-
mens adducta. Caeterum neque Angelus Clarenus, neque alii Spirituales
adeo malevolum in S. Bonaventuram monstrant animum, quod clare
ostenditur effatis eorum a R. P. Lemmens p. 128, 160, 178 passim allatis.
Eo magis hoc elucebit, si Spiritualium aliorumque paupertatis zelantium
dicta in S. Thomam Aquinatem conferamus.
Nec felicem credimus Auctorem (p. 200) provocantem contra Spiri¬
tuales ad Statuta Farineria a. 1354 (!) Assisii condita. Numquid cl. A.
censet Angeli Clareni Chronicam septem tribulationum esse poesim epi¬
cam potius quam duram veritatem? An ignorat verba Poenitentiarii
apostolici AI vari Pelagii (a. 1330)? * Sed hodie tales fratres recurrentes
ad eos pro regule puritate potius ministri aliqui tribularent, quam eis
de puritate regularis observantie providerent... Exempla patentia que¬
rantur in provincia Provincie, in provincia Thuscie, in provincia Mar-
chie et beati Francisci... » De Planctu Eccl. II, 67, ed. Venetiis 1560
f. 168 v a. Cfr. ib. II, 78 f. 214 r a. et f. 215 r, a-b.
In disserendo p. 157ss. de modo quo S. Bonaventura se habuerit ad
Regulam et ad intentionem S. Francisci, melius fuisset, si auctor luculen¬
tam documentis fultam expositionem evolutionis Ordinis R. Patris Ehrle,
cl wi Bibliothecae Vaticanae praefecti, (ALKG III, 553ss.), secutus esset,
praeter quam nihil, donec novi textus inveniantur, melius haberi potest.
Habita prae oculis hac evolutione, Doctoris Seraphici mens ex se patet,
nec aliter esse potuit, nec ideo opus est Sanctum defendere, provocando
mox ad textum (iuridicum) Regulae, mox ad intentionem Regulae contra
textum (cfr. p. 162).
Item quae A. p. 180 4 refert de Filalete Adiaforo parum recta sunt.
Agitur de libro a quodam P. Conventuali pseudonymo conscripto, cui
titulus: Di qual Ordine de' Minori sia U B. And rea Caccioli da SpeUo,
Dixcorxo istorico di Filalete Adioforo, Lucae 1727. Cum Flaminius Anni-
bali, ad quem R. P. Lemmens provocat, Manuale, suum ederet Romae 1776,
hauriens illam notitiam ex Marczic, Apologia per V Ordine de ’ Frati Mi¬
nori, Lucae 1748, I, 459, volumen Filaletis Adiafori iam ex Indice libro¬
rum prohibitorum deletus erat, et quidem absque correctione, scii. a.
1758. Cfr. Painacca [pseudonymon], Esame critico sopra il Manuale dei
P. Flaminio da Latera, Venetiis 1777, p. 50.
Quoad Legendam maiorem R. P. Lemmens dicit p. 117-118, materiam a
S. Bonaventura aliunde sumptam, sed ab eo specialiter dispositam fuisse
atque in hoc esse meritum Sancti. Iam cuique comparanti patet, Legen¬
dam maiorem quodammodo sequi dispositionem materiae, quam Thomas
Celanensis secutus erat in Leg. I. Ubi enim hic relinquit ordinem chro-
nologicum, ut loquatur de miraculis et virtutibus S. Francisci, ibi fere
etiam S. Bonaventura idem facit, et cum eodem Thoma iterum resumit
in fine ordinem chronologicum. Mira est allata ab Auctore ratio, cur
S. Bonaventura quaedam, ex. gr. commemorationem Testamenti S. Fran¬
cisci in Legenda (consulto) omiserit, quia etiam alia gravia omittit
(p. 129)! Ratio, quam indicat A. 127 mutationis officii liturgici S. Fran¬
cisci a Capitulo Narbonensi a. 1260 introductae, luce singulari apparet,
cum sciamus adhuc saec. XVIII. similes mutationes factas esse, tempore
igitur, quo de veritate textus veteris officii vix constare potuit (cfr.
AFH I, 45-49, ubi et exemplum simile affertur ex Legenda S. Dominici).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
348
BIBLI0GRAJPH1A.
Haec et alia habeo, quae in libro docto R. P. Lemmens uti minus recte
vel etiam falso dicta ostendam, quin tamen animus merita Auctoris im¬
minuendi mihi fuerit; nam negari non potest hunc librum iucundae,
utilisque esse lectionis et gratum evasurum praesertim viris cultioribus,
ideoque summe commendandum.
Coronidis instar subnecto verba, quibus claudit tractatum quemdam
a nobis mox edendum, Fr. Andreas de Ballocho sive a Vercellis O. M.,
directum ad Card. Stephanum Nardi, archiepiscopum Mediolanensem,
qui unus fuit ex deputatis a Sixto IV. ad inquirendum de veritate mi¬
raculorum S. Bonaventurae ( Op. om., X, 70). Obiter noto miraculum
de lingua S. Bonaventurae haberi etiam apud loh. Bapt. de Iudicibus
0. P. (Baluzius-Mansi, Miscellanea IV, 481), unde illud PP. Editores
Op. om. X, 69 transscripserunt. Ecce Andreae a Vercellis verba:
«3 US dicitur finis operationis videlicet miraculose : Quando enim
deus post alicuius mortem aliquod miraculum ostendit, quod quidem est
testificativum sanctitatis vite, arguitur talem fuisse etemaliter a deo
electum et sic in celis iam beatificatum. Quod quidem facere dignatus
est sua clementia ipse deus post mortem ipsius beati Bonaventure sicut
patet in processibus pro sua canonizatione a Francia destinatis. Taceo
quod, ut in cronicis habetur, quod dum corpus beati Bonaventure po¬
situm fuisset in sacristia in quodam sepulcro novo, ubi et nunc iacet
corpore iam redacto in cinere, post longum tempus lingua inventa est
sana et integra ac si nunquam fuisset sepulta, quod fratres cum gaudio
videntes pre devotione maxima eam in piside eburnea ponentes, in se¬
pulcro eius recondiderunt. Quod quidem non fuit paruum miraculum.
Et bene signum fuit, quod lingua illa erat veridica et benedicta et omni
gratia spiritus sancti ignita. Quam gratiam spiritus sancti Reverendis¬
sime dominationi vestre ac nobis concedere dignetur dominus noster
Jesus Christus, qui in trinitate perfecta vivit et regnat gloriosus in
secula seculorum. Arnen. Commendo praeterea Reverendissime domina¬
tioni vestre canonizationem huius beatissimi Cardinalis et episcopi
atque solemnissimi doctoris ea commendatione que potest esse diligen¬
tissime, ut ipsum in protectorem mereamini semper habere in celis et
totum ordinem beati Francisci in terris continuum oratorem ». (Sequun¬
tur verba salutationis).
Romae. P. Livarius Oliger, O. F. M.
G. G. Coulton, M. A. — From St. Francis to Dante. Trans-
lations from the chronicis of the Franciscan Salim-
bene {1221-1288), xoith notes and illustrations from
other medieval sources. — Second edition, revised and
enlarged. — London, David Nutt, 57 Long Acre, 1907,
1 vol. in-8°, p. XVI, 446; (shill. 12).
Ex titulo illo vago « a S. Francisco [Assis.] ad Dantem usque » vix
suspicabitur quispiam libro isto versioncm anglicam Chronicae Fr. Sa-
limbene de Parma inveniri. Ast neque revera simplex versio adest, sed
selectio locorum, narratiuncularum, iocorum, factorum, criminum, alio¬
rumque facinorum, quae candidus Salimbene Chronicae suae innexuit,
et eorum quidem, quae aedificationi minime ex ipsa indole sua, esse
possunt. Quamvis enim Fr. Salimbene infinitum numerum locorum S.
Scripturae accumulet, tamen inter scriptores severos rei ascetic&e sive
mysticae erit nequaquam computandus. Pia, pulchraque negligens Q. G.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGR APHIA.
849
* i
i
Coulton, relationes illas congerit, quae probra, criminaque cleri ac so¬
cietatis saeculi XIII, imo et medii aevi in genere, manifestent, ordi¬
nemque Fratrum Minorum a primaeva sua disciplina et perfectione mi¬
serabiliter deficisse, ostendant etc. — Libri, qui iam secundo prodit,
(anno 1906 primum prodierat, ibidem, 1 vol. in 8° pp. 864), corpus ad¬
impletur principalissime extractis e Salimbene Chronica, 1-854: Appen¬
dix A 855-418, notas ad singula capita continet; App. B 414-5, vero li¬
brorum citatorum titulos; App. B. 416-25 latine ea « quae (ait ipse)...
quamvis non omnibus legenda sint, illis haudquaquam praetereunda,
qui scire studeant, qualis illis temporibus hominum vita vere fuerit»,
adde iwo: secundum malam et lubricam partem!
S. Bonaventura certe neque auctor PoenitentiaUs neque Compendii
Theologicae Veritatis fuit. Cf. S. Bonav. Opera omnia, VIII, Ad Cl. Aquas
1898, CXI seqq. (p. 18, etc.), cf. dissert. indicatas AFH II, 411. — P. 22 seq.
e Fr. Iacobino de Regio O. Praed. erronee Fratrem Minorem facit, quan-
quam Salimbene p. 72 seq. aperte eum 0. Praed. fuisse dicat. — P. 80 1. 14.
1286 Fr. Gerardus de Mutina O. M. contra Fr. Eliam certe ad Grego-
rium IX missus non est, sed forsan 1230; cf. Eccleston ap. Anal. Franc.,
AF] I, 242. Lempp, Frtre Elie, Paris 1901, p. 97. — F. 53. Iacobus
e Vitry non an. 1244 sed iam 1241 mortuus fuit: Eubel, Hier. cath.
medii aevi, I, 1898, 37. — P. 189 falso Fr. Nicolao, a Salimbene memo¬
rato, Coulton adiecit epitheteton «Anglicus», monens illum an. 1247
Episcopum Assisiensem fuisse (p. 383s), quia Nicolaus ille solus huius
nominis, qui saec. XIII sedem Assisien. occupavit (1250-1273), de Carbio
in Italia fuit. Eubel 1. c. I, 114. Archiuio dolia II. Soc. Romana di Stor.
Patr., XXI, 7 ss.; in Anglia solum litteras didicerat, AF 1,250. — P. 30, 239,
276. Fr. Thomas Cantimpratanus O. Praed., episcopus non fuit. cf. AI.
Kautinann, Thonuut von Cantimpre, Kdln 1899. — Quae de S. Antonio
Paduano a Fr. Elia cruciato narrat, fabulosa penitus sunt, cf. Lempp,
1. c. 25 ss. 96 ss. — P. 23 1. 31 Opinio vel encomium Fr. Salimbene minime
ordini toto tribuendum vel applicandum est. — Eodem modo arbitrario
‘ amicos carissimos ’ Fratrum Minorum appellat (340 1. 38) Cistercienses,
(cf. AF II, 88), quo (ilrid. 1. 3941) praetendit Minores privilegia papalia ad
libitum contra clerum obtinuisse. Reminiscatur bullae Bonifatii VIII:
Super cathedram ! Cie vient. lih. III. tit. VII de sepult. c. 2. Sbaralea, Butt.
Franc, IV, 498. n. 179. — Quo iure 42 1. 2-3 F. Conradum de Ophyda
(t 1306) et B. Ioh. de Alvernia (+ 1322) primae generationis franci-
scanae dicere audet? — Secundum quod oportunitas auctoris postulat,
Fr. David de Augusta O. F. M. modo ‘moderatus’, modo ‘ enthusiasti-
cus’ proclamatur; 317 1. 35; 346 1. 32. Caeterum idem Fr. David ma¬
gister Fratris Bertholdi de Ratisbona certo dici nequit; cf. K. Rieder,
Das Leben Berthold.s von Iteyensbura, Freiburg i. B. 1901. p. 11 ff. Si
auctor melius novisset principia Theologiae catholicae, non ignoraret
ecclesiam velle omnino sigillum confessionis inviolatum servari,ac proinde
sacerdotem illum Hibernum, [qui ad medium aevum nullam praeterea
relationem habet!], omnino recte agere in casu obiurgato, 321 1. 6-9;
item sciret non fuisse peccatum, si quis post refectionem missam audi¬
vit, etiamsi archiepiscopus fuit, 244 Certe auctor ostendit saeculo XIII
multos clericos concnbinarios fuisse, recteque censet modernum clerum
longe meliorem esse, sed excusationem illam 296 1. 13-16 allegare operae
pretium minime erat. — Plurima ipse auctor in medium profert, quae ne¬
que auctoritatibus ipse probat, sed neque doctissimus quisquam probare
unquam poterit, v. gr. 150 1. 18ss; 160 1. 25-30 cf. 380 7. 62 1. 31-33sss.
67 1. 1988. 97 1. 32ss; 119 1. 34ss; 222 1. 23, 31 ss; 309 1. 17ss. etc. etc.
longum est omnia enumerare, nedum discutere. Hoc pro quibusdam
tamen locis praestare debemus, quibus auctoritates promiscue agglo¬
merantur, quin ad rem faciant. Examinata parte auctoritatum 366 1 et
376* etc. allegatarum, haec summa est: Locus Waddingi Annat. Min., ad.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BEBLIOGRAPHLA.
an. 1242 p. 17 (in editione II* & Coulton generatim allegata) non exi-
stit: ibid. 1286 fle ere 12871 429 et Actus S. Franc. ed. Sabatie r p. 190s.
atit; ibid. 1286 [lege 1287] 429 et Acti tu S. Franc. ed. Sabatier p. 130s.
Wadding 1279, p. 462. 1280, 467; 1291 [nempe p. 548, quam non indicat ta¬
men], ad rem nequaquam sunt, quia non de Fratribus Minoribus, sed
de eorum inimicis agunt; neque Archiv. f. Lit. u. Kirchg. VI, 84-60.
Actus S. Fr. 1. c. 208, neque AF II, 128, quia de superfluitatibus exces-
siyis agunt. Quodsi Fratres Minores has concessissent, auctor, uti sae¬
pius, eos arguisset severe, quod a regula deflexissent! Neque 366: AF
III, 118, 269, 860 ad rem quid praebent etc. etc. Wadding 1238 (lege
1284) p. 864 vix; 1285, 401 nullo modo, 1282, 114 nequaquam, 1291, 281
neutiquam ad propositum quid indicant. Iniustum videtur Minores cri¬
minari de amissione bullarum, quae nunquam forsan exstiterunt (876 4 ),
vel eos accusare de libro deperdito Fr. Crescentii ab Aesio, cum revera
supersit et a R. P. Leon. Lemmens O. F. M. Romae 1902 (partim) ty¬
pis vulgatum sit: Dialogus de vitis Sanctorum Fratrum ord. Min. —
Assertio gratuita de S. Francisco, penitus nudo praedicante, nullo au¬
ctore fulcitur; videtur econtra niti cap. 61 Speculi Perf. ed. Sabatier
p. 122ss. male utique intellecto! — Pag* 48 narratiuncula probat Fra¬
tres Minores severe egisse in restituendis bonis male ablatis, sed auc¬
tor nihilominus contrarium innuit (1. 4-5)! — Blatterat Coulton 80 seq.
primaevas relationes Franciscales ‘ scatere piis fraudibus et piis furtis ’!
Facta ad quae erudite alludit, uno ictu apud Waddingum 1252 p. 281
repperisse videtur, suntque v. gr. opera misericordiae S. Elisabetn Thu-
ringiae etc.!! acsi illa de nihilo disponere potuisset! Quoad S. Franciscum
pannum, equumque vendentem, consideret auctor tunc Sanctum iam
maior en nem fuisse, et, si annuente patre suo locuplete satis, dissipaverat
bona, neque hoc in casu Pater eum dire increpasset, si ad mundana
revertisset! — P. 408* definitur S. Franciscum «specialiter risum abho-
ruisse: Spec. Perf. Cap. 96. Ast locus allegatus revera habet, ed. Saba¬
tier p. 189: « imo et in servo Dei risum et verbum otiosum singulariter
abhorrebat (s. Franciscus) et 1. c. cap. 95 p. 187 sq. dicitur S. Franciscus
dilexisse laetitiam spiritualem interiorem et exteriorem ». cf. quoque Re-
gul. 1221. cap. VII. — Sensum praescriptionum Speculi Disciplinae et ope¬
rum Davidis ab Augusta falso et arbitrarie interpretatus est G. C.
(62-8), modo ea ‘ Puritanismi ’ insimulans, modo ‘ Formalismi ’, acsi Fra¬
tres magnis in conventibus, ex rerum natura, omnis respectus sociales etc.
postponere potuissent seu debuissent, ut eremitica lioertate gauderent.
P. 402 ,e erudite sed plane iniuste allegantur Quellen und Forschungen
aus italien. Archiven und Bibliotheken h. v. kgl. Preussischen Hist. Institui,
Rom 1908, V, 180, quia agitur de visitationibus Fel. Ninguardae ann.
1572-77, quae epocha nequaquam medio aevo accenseri potest! Praeterea
circumstantiae illae tristes fructus ‘ reformationis ’ erant. — Notes de¬
mum, quaeso, ad notam pag. 64, opera, quae e typographia Collegii ad
Claras Aquas prodeunt, minime omnia a Patribus Collegii confecta esse.
Caetera quamplurima huius libri, iis qui defectuum et vitiorum
humanorum lectione delectantur pergrati, cum ira et studio magno
scripti (cuius tamen molem facile maior eruditio auxisset), nec ad ve¬
rae scientiae nonnas aequas et accuratas confecti, neque nominare, ne¬
que confutare volumus, ne oleum, tempusque inutiliter perdatur.
P. Miohael Bihl, O. F. M.
Qrdteken, Autbert, P., O. F. M. — Paschalis Baylon . Ein
Heiligenbild aus Spaniens goldenem Jahrhundert, Mit
82 Abbildungen. — Einsiedeln, Verlagsanstalt Benzin-
ger et C°, 1909, in-12°, pp. 188. (Mark. 2).
Stilo floridissimo, lectu gratissimum, plurimis (82) illustrationibus
insigniter ornatum, sed investigationum serie non minus grave opus ha-
giologioum, doctum ac pium de VitaS. Paschalis (1540-1592) evulgat P. A.G.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBUOGRAPHIA.
351
Non solum biographias pri.ores, (eas enumerat 181-4) sed etiam Acta tum
Oanonizationis, tum Beatificationis etc. adiit et perscrutatus est in Ar¬
chivo Postulaturae Glis 0. F. M., et in conventu SS. XL Martyrum Romae
adservata. Comperit tunc A. circa « octo volumina in-fol. * in hoc conventu
Processus Beatificationis et Canonizationis complectentia, (cf. L. A. de
Porrentruy, 0. M. C., St. Pascal Baylon, Paris 1899; Ign. Beaufays, O. F. M.
St. Pascal B., Namur 1909, II ed.) rem ita se habere (179): Tomua II
habet Acta Beatif.; Tom. I vero Acta Canoniz., dum reliqua 6 volumina
nonnisi partes tomi II denuo copiatas comprehendunt.
Tres in partes discerpsit A. biographiam Sancti, eum describens:
puerum atque pastorem, pars I; 6 capp. p. 11-50; Fratrem Mi¬
norem, pars II; 12 capp., 59-140; demum Civem caelestem, pars
III; 4 capp. 148-170. — Accurate eventus, factaque mira Sancti iam nota
inquirit, examinatque; tamen quandoque communia et generalia minus
auctori praedicanda erant, 16sqq., 48 sqq. 90 sqq. Quamquam A. saepius
alleget Acta Beatif. et Canoniz., causam non indicat, cur Frater laicus
in Britanniam (minorem) ad P. Christophorum de Capite Fontium missus
fuerit; annusque incertus manet, 84-94; Acta Canon. II, 418r, n. 11 annum
1570 indicant; sed P. Christophorus fuit Minister Glis a 2 iun. 1571—6 iun.
1579. — Cap. X de «scriptis Sancti » agens concludit S. Paschalem
«scriptorem* non fuisse, et eius opera nonnisi excerpta quaedam pia
e libris vel collationibus fuisse, uti et P. I. B. Tallens, Vida dei gl.
S. Pasquale, Valencia 1671, (contra exaggerationes P. I. Ximenez, Cro-
nica dei B. Fray P. B., ibid. 1601), et etiam recenter Pasc. Boronat y
Barrachina, Estudio critico de las obras escritas por S. Pascual, ap. Re-
cuerdo de la Peregrinacion Eucarlstica 1899, Valencia 1900, 118-35 pro¬
baverat. — De sonis fortissimis e sepulchro, reliquiis et imaginibus Sancti
editis an. 1606 sqq., quibus P. de Porrentruy duo capita (p. 294-344'I
consecrat, A. G. anceps haeret, maxime (157) quia dicuntur etiam instar
bombardarum resonuisse, sed in Processu Beatif. facto 1611 sqq., de eis
nihil a sexcentis testibus prolatum est. — Ob statuas, imaginesque no¬
tissimas Sancti non abs re erit notare, quod SS. Eucharistia ipsi apparuit
in campo, dum pastorem ageret, antequam habitum O. F. M. sumpsit
(46sq.\ uti testis Ant. Navarro (solus), pastor socius, cui Sanctus rem
prodidisset, in processu Beatif. «dixit semel et pluries».
Quoniam vitam novam S. Paschalis ex Actis Beatif. et Canoniz.
S. Paschalis denuo perquisitam et accuratius quam a prioribus biographis
fundatam, verborum quoque ac sententiarum floribus conspersit, auctor
confecit opus et doctis et aliis plurimum adaptatum.
P. M io hei Bihl, O. F. M.
The Oatholic Encyclopedia. An international loork of re -
ference on the Constitution , Doctrine , Discipline and
History of the Catholic Church. — New-York, Rob.
Appleton Company. In-8° max. — V vol. [1909], pp. XVI, 795
(Dioc.-Fath.); VI vol. [1909], pp. XVI, 800 (Fath.-Greg.).
Duorum voluminum Encyclopaedias istius americano-catholicae
splendidorum hic annuntiandorum praecellit, ad rem franciscanam quod
attinet, volumen VI, quod litterae F maximam partem pertractans, plu¬
rima re ipsa continet, quae ad S. Franciscum et ad Ordinem eiusdem
Patriarchae spectant. Suntque res istae tam biographicae quam histo¬
ricae, a nostratibus pertractatae peritis calamis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
862
Trrar.TA ftPA p uta .
Perlustranti tibi vol. V se offerunt istae dissertationes franoiscales.
P. Dolbbau, Ioh. (1686-1662), 93, 0. M. Recoli., qui mense maii 1615 pri¬
mam missam in oris Canadae celebravit; dissertationem scripsit P. Odo •
ricun M. Jouve, 0. F. M. — P. Zephyrin. Engelhardt, 0. F. M. adumbrat
historiam Missionis Dolores, in urbe S. Francisci, in California, 99-100,
1776-1846, quo anno a FF. Minoribus ad saecularem clerum devoluta
est. Eiusdem ecclesia, S. P. Francisco sacra, fundata 1782, quaeque terrae
motum anni 1906 superavit, antiquissimum urbis S. Francisci aedificium
est. — Idem agit de P. Narcisso Duran, 0. F. M., (1776-1846) 206, et
de P. Francisco Dumetz, 0. F. M., (17??-1811) 190, utroque hispano et
missionario in California. — De Will. Dukbar, (c. 1460-1520?) 190-1,
quondam saltem novitio O. F. M., deinde poeta famoso, tractat D. O.
Hunter-Blair, moderniorem tamen bibliographiam omittens; de Mattiua
Doeking, O. F. M. (c. 1400-1469) 135, Fr. Mershman, (ubi legas M&r-
kvtcke Forschungen) ; de Ec.an, Michaele, O. F. M., (1761-1814) 324-5,
primo episcopo (1808-14) urbis Philadelphiae Statuum Unitorum, quos
dicunt, /. F. Loughling ; de Fr. Exglefield, Felice, O. F. M., (obiit
Duaci 1767), Min. Provinciali Angliae 471, Edwin Burton, bene adver¬
tens, illum non esse auctorem libri « Miraculous Poicerx of the Church
of Christ (1756); de S. Elzeario de Sabraxo (Ariano), III Ord. S. Fr.
(1285-1323) 397, P. Greg. Carr, O. F. M. — De Fr. Thoma de Ecclrston,
O. F. M. 269-70, disserit P. Pasch. Robinson, O. F. M., [interim editio
critica libri prodiit, cf. AFH III, 178] atque fusius, docteque de Fr. Elia
de Cortona 383-5 disceptat. — Item de S. Elikabeth Hungakiae (Thu-
ringiae) 389-91, P. Mich. Bihl, O. F. M. agit; qui et de Fr. Phil. Fabri,
O. M. Conv. (1564-1630) 742. — Notabitur undique diss. excellens et
egregia de Fr. Ioh. Duns Scoto, 194-99, P. Parthenii Minges, O. F. M.
Exhibet imaginem Scoti 195, Jodoci Gandavensis (P') in aedibus Barbe-
rinianis; uti et effigies quaedam Fr. Eliae Assrsii exstans ornat p. 383;
tres imagines: 1°) S. Elisabeth Hung. in Basilica S. Francisci Assis,
(auct. Simone Martini), 2°) ecclesiae eiusdem Sanctae Marpurgi, 3°) in
ea sepulchri Sanctae inter pag. 390-1 interseruntur; quemadmodum et
p. 100 est ecclesiola S. Francisci (Dolores). — Memorantur quoque FF.
Minores in diss. Doctrina, i. e. de Catechismis, scii. Theodoricus Kokldb
de Monasterio, auctor l Speculi Christianoi'um > 79; Florentius 0’Conry,
1626, qui edidit Lovanii ‘ Minor of a Christian Life*, et Franciscus
Molloy. qui Romae 1676 publicavit hibernice ‘ Lucerna fidelium*; in diss.
de Dan. Dn Lhut (c. 1640-1710) 188, Canadae exploratore, qui P. Hen-
NEP1N, intrepidum missionarium a captivitate Indianorum eripuit; in
diss. de Doctoribus 74-5, plures utique enumerantur O. F. M., inter
quos tamen recensendus non erat Godefr. de Fontibus; de quo melius,
cf. VI, 626.
Iam vero devenimus ad vol. VI, e cuius abundanti atque praeclara
materia franciscana, primo minores dissertationes allegamus. De Ni¬
colao Herborn (Ferber, Stagcfyr) (1485-1534) 39, agit P. Steph. Dona -
van, O. F. M., qui et de P. Fonseca, (Ios. Ribeira da), (1690-1752) 125,
qui tamen Min. Glis non fuit; de P. Fonseca Soares, (Ant. da), (1631*
1682) 126, de S. Francisco Solano, (1549-1610) 233, de Frassen Claudio
O. F. M. (1620—1711) 244, succincte nimis atque de Gaudentio de Brixia,
(Bontemps) O. M. Cap. (1612-1672), 394. — De S. Felice de Cantalicio
O. M. Cp., (ob. 1587) 33, agit P. Cuthbert, O. M. Cp., qui et de S. Fideli,
a Sigmaringa O. M. Cp. (1577-1622) 69-70, de Flytch, Will. Bknbd.,
0. M. Cp. (1563-1610), 327; de utroque Gennings, Edmundo (1667-1591),
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA.
858
et fratre ipsius Iohanne (c. 1570-1660), utroque O. F. M. Ille martyr
occubuit, hic Provinciam O. F. M. in Anglia restauravit 418-9. — De
Forbbk, Joii. O. M. C., (1570-lt>06) 133, agit J. M. Ijenhart; de Ferra-
ris, Luc., celeberrimo canonista, O. F. M., iob. c. 1763), 48-9, A. Van Hove ;
de Fleming, Patricio, O. F. M. Hiberno, in Bohemia occiso, (1599-1631)
100-1, E. A. D’Alton; de B. Francisco de Faiiriano (1251-1322) 280-1,
P. Thomas Plassmann , O. F. M., qui quoque docte de Petro Galatino,
O. F. M., Hebraista, (ob. c. 1539) 340-1. — De Gerardo Odonis, Ministro
Gli, (ob. 1348) 468-9, agit Mich. Bihl; de Franc. Feuardent, O. F. M.
(1539-1610) 58, P. Livarius Oliger, O. F. M. De Fr. Giocokdo, 0. F. M.,
‘antea O. Praed.’ (c. 1445-1525) 663-4, bene agit Leigh Hunt; de missio¬
nibus O. M. C. apud Gallas 348-9, Andr. Jarosseau, O. M. C. de Martt.
Gorccmensibus 651-2, P. Albers; de Fortunato de Brixia, 0. F. M.,
(1701-54) 148-9, primo morphologista, docte P. Aug. Gemelli. — De Soro¬
ribus Felici anis, III O. S. Fr., fundatis Varsaviae 1855, tractat bre¬
vius Maria Jerome, dicti Ordinis 27. — Tanguntur quoque O. F. M. in
dias, de Fitzralph, * Armachano [cf. supra p. 303 n. 7] 86-7; de Fix-
landia 77; de historia Geographiae 448-50; de hist. Germaniae 521 ss.,
ubi 528 effigies Sebastiani Brant, (O. F. M.) in diss. de Giotto pictore
565-68; de Bernh. Galura, (O. F; M.), (1764-1856) 371.
Specialius modo loquamur de dissertationibus longioribus et
gravioribus Ordinem F. Min. attinentibus. Nominanda in primis
docta, eximia, praecellensque diss. de S. Francisco Assis. 221—30, pluri¬
bus ornata imaginibus et Bibliographia totam columnam implenti in¬
structa, auctore P. Pasch. Robinson, O. F. M., qui et de Fioretti 78-9,
egit atque diss. de € Ordine Franciscano * in genere 217—8, caeteris
diss. claritatis ergo praemisit; cui caeterum accessit et alia diss. de
Fratribus; ‘Friar’ 280-1, item in genere, auct.^\ GregorioCleary, O. F.M.
— De Reouli8 S. Francisci, (Francis, Rule of S.^ accurate egit P. Li •
varius Oliger, 208—213, tum de diversis regulis 208-11, tum de interpre¬
tationibus Regulae authenticis 212, et privatis 212-3. Adest Bibliogr.
copiosa, uti et in diss. de Fraticellis 244—9,'auct. Mich. Bihl, qui quidem
Fraticelli saepius, nimisque cum FF. Min. confusi fuere. — Caeteris
longior etc. est diss. de Ordine FF. Min., (Friars Minor, Order of),
281—298, auct. P. Mich. Bihl, Ordinis historiam generalem (1209-1909),
itemque Reformationum quae sub eodem Ministro Gli perduraverunt
(Observ., Reformat., Recoli., Discxilc.) exhibens 281-90; Ordinis statisti-
cam 290—1; eiusdem actionem diversam etc. exponens. Bibliographia a
p. 296—98 pertingit. Quam diss. statim sequitur alia specialiter agens de
FF. Minoinbus in America 298—302, auct. P. Zepherino Engelhardt,
O. F. M. Plures tamen typothetarum errores foedi adsunt, in istis diss.
ex. gr. 249, lege Aragonensia pro Pragonensia; etc. p. 295 Astensis pro
Artensis ; P. Ign. Jeiler utique obiit 1904, 293, uti ex contextu iam patebit
(non /7 04) etc.
Summa ergo dissertationum plurimarum, gravissimarumque, quae
in Encyclopaediae volumine VI splendido Ordinem Franciscanum illu¬
strant, praestantes dicendae sunt, aptaeque, quae Ordinis S. Patriarchae
Assis., suique ipsius notitiam spargant per Americae vastas regiones.
Directioni quoque oculatissimae operis praestantissimi, grates dicendae
sunt, quod tanto ardore res Franciscales inserendas, illustrandasque
curaverit.
P. Hichael Bihl, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
354
BIBLIOGRAPHIA.
Frati, Lodovico. — Indice dei Codici Latini conservati nella
R. liiblioteca Unirersitavia di Bologna. Estratto dagli
Si udi italiani di Filologia classica , Vol. XVI-XVU. —
Firenze, Suceess. B. Seeber, 1909, in-8° gr.; (numerantur
pp. 103-603. — Totum vol. venit 20 lib.).
Ex praedivite codicum collectione, quae in Bibliotheca Universitatis
Bononiensis asservatur, quaeque manuscripta ad 4089 complectitur, hic
descriptionem, brevem sed satis diligentem et per singulas partes de¬
ductam, illorum tantum codicum habes, qui opera latino idiomate con¬
tinent. eorumque solum latine scripta, si forte etiam nonnulla sermone
alieno j>ermisceantur, enunciata invenies. Hoc quod studiosis non leve
videbitur incommodum, editionis adiunctis potius quam auctoris vo¬
luntati attribuendum est; illudque tamen quodammodo e medio mox
sublatum erit, cum eiusdem Bibliothecae Index codicum Graecorum in
eodem Periodico: St udi it., vol. III, p. 385-400 et IV, 3b5-78, iam annis
1895 et 1890 a V. Puntoni et A. Olivieri editus fuerit, et Catalogum co¬
dicum Italicorum in XV volumine collectionis Inventuri dei Manoscritti
delle liUdiofer/ie d' Italia, a G. Mazzatinti inchoatae et nunc ab A. Sor-
belli reassumptae, idem cl. L. Frati sub paucis diebus evulgaturus sit.
Inter hos codices latinos, qui 1029 numerantur, ad 150 plus minusve
Ordinein nostrum respiciunt; ex quibus 45 in Bibliothecam provenerunt
e nostro conventu S. Pauli in Monte prope Bononiam, nonnulli ex
conventu S. Dominici bonon., alii e Bibliotheca S. Pont. Benedicti XIV,
plurimi vero (e. 40) e bonon. Monasterio S. Salvatoris Canonicorum Re¬
gularium. At subtilius examen ad aliorum provenientiam stabiliendam
adducere potest: ex g. cod. 1090 [signatura Bibliothecae] (878) [numerus
ordinis liuius Indici *] videtur idem esse ac ille, quem Sbaralea {Suppi,
ad Scriptores O. M., 058) se invenisse dicit «in parva S. Francisci Biblio¬
theca Riccardinae prope Budrium dioec. Bon. a. 1742», cum ExjMcit et
externae notae optime conveniant. Eius Incipit Sbaralea correctius dat
ex quodam codice Bibi. S. Crucis Florentinae: |Servasanctus] Liber dc
virtutibus et vitiis exceiptux e.v libro maiori.... Unam petii a domino.
Continent isti codices Franciscani, quorum maior pars saec. XVI
non attingit, multa opera vel communia vel iam typis edita, inter quae
praecipua refero: Alex, de Ales, III P. Summae, 1730 (887) saec. XIII.
Tractatus de virtutibus, 2312 (1158) saec. XIV; S. Bonaventurae
o|>era minora vel excerpta, 805 ( 491), 1757 (900), 1700 (908), 2312, 2754
(1454), 2932 (1593), 2933 (1594); Rogeri Baconis per 4 codd. et Rai-
mtindi Lulli per 15, opera fere omnia de arte alnhymica; I. D. Scoti
Dominus robiscum et alia opuscula (de alchymia, apocryph.) 457 (270)
vol. XVIV, 458 (271); in I Sent. 2507 (1284), in I et IV Sent. 2907 (1575);
Petri Aureoli, 2243(1111); Io. Vallensis, Almagestum antiquomm,
‘2249 (1117); G. Occam i, 103 (.137), 457 (270), 2344 (1180); Franci ac i
Mayronis, 275>8 (1487); Bertrandi de Turre, Sermones, 249 (192),
Post illae, 1511 (758); Io. de Ripa, Sermones, 1719 (884); Francisci
de Mare hi a, in I Sent. ‘2257 (1123); Io. Genes i i de Parma, Rosa¬
rium, 2391 (1212); S. Ber nardi ni Senensis, Tractatus et Seivnottes,
1187 ((>44), 1755 (904), 2841 (1521): Antonii de Bitonto, Serrttones,
1802 (! >31 ): Ale x n n d r i A r i o s t i, 172 (100), 2539 (1308), 2927 (1589) etc. —
Cod. 104 (138) saec. XV, duo nova, uti videtur, opuscula do re alchymica
attribuit Fratri Eliae de Assido, Ord. min.: cf. n. 13 et 30. Et cod. 1) G.
(12): Prophetia B. Io. a Capistrauo Ord. Min. de futuris Pontificibus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
HEBLI00BAPBDL4.
355
Sed non paucos codices ibi invenies, qui ad bibliographiam et hi¬
storiam franciscanam magnum emolumentum conferre possint, vel qui
ob raritatem aut pretiositatem digni sint, qui accuratius examinentur et
illustrentur. Breviaria Ord. Fr. Min. exhibentur in codd. 350 (230) saec.
XIII, 1690 (876) saec. XIV, 349 (229) saec. XV; Mi* sali a: 2217 (1087)
fragmentum saec. XIII, 2851 (1530) saec. XIV, 1083 (587) et 2260 (1126)
saec. XV. Iam studia peracta sunt, quin tamen ad certam conclusionem
perveniretur, in cod. 2893 (1561) Cantorinus F'ranciscanus, quem cata¬
logus ad saec. XIV emandat, alii vero exaratum c. finem saec. XV vo¬
lunt (cf. P. Eu sebi us Clop, I recitati vi liturgici nella tradizione fran-
cescana, in Rassegna Grcgoriana, VII, Romae 1908, p. 512 ss.).
Notatu dignum puto cod. 441 (260) € De cantu ecclesiastico conser¬
vando tractatus cum duplici hymnodia, scilicet nova , antiqua et seraphica
per fr. L ud. C a valli O. M. Ileg. Obs. *; quod opus, uti ibidem nota¬
tur, desumptum fuit ex originali ins. in Bibi. Vat. asservato (de auctore
cf. Wadd. Script., 164*, 162 3 s. et Sbar. Suppi., 496, qui hoc huius Wad-
dingi socii opus ignorant). Nescio an revera aliquo modo Franciscanos
attingat cod. 2216 (1086)- saec. XV, qui varios continet cantus pluribus
vocibus concinnatos, inter quos numero 51 p. 66 Tota pulchra «a tre
voci * enunciatur. Cod. 298 (200) saec. XIII, Biblia *ad usum B. Al-
berti de Sarteano; 1581 (817) Tabula alphabetica sujycr Decretalia,
saec. XV, ad usum fratris Marci de Bononia*.
Cod. 100 (134), varia continens scripta Albertani, causidici Brixiensis,
qui saec. XIII c. m. vivebat, haec inter alia habet, f. 65-8: Sermo quem
Albertanus... dedit inter fratres minores et causidicos brixienses in congre¬
gatione quam faciunt more solito. Et f. 71-2, alius eiusdem exstat sermo:
Super doctrina timoris Domini, habitus apud fratres minores in congre¬
gatione solita sub MCCL in media quadragesima. Eadem et eodem fere
ordine praebebat cod. 5391 Regiae Galliarum Bibliothecae, quem citat
Oudin, Comm. de script. ecd. III, Lipsiae 1721, 190. — Apud Wadd. et
Sbaral. desiderantur sequentium tum operum tum auctorum notitiae.
Tractatus methaphysicus P. Mag. Aloysio Sabatini, M. C. in Bon.
Archigymn. publico metaphys. lectore, 111 Busta II (145) saec. XVII
et XVIII; Sermo II. Doctoris O. F. M. S. Francisci in festo S. Gregorii,
326 (213) saec. XVI; May. Pauli de Caureanto O. M. Lectoris in
Assisio, liber veritatis alchymicae, 442 (261) saec. XV; 456 (269) Vol. XXI,
saec. XV-XVI, Tractatus operi* philosophorum [!] cuiusdam fratri* Fran-
ciscani ad Pontificem; 972 (540), F. Paul i ni ex Polonia Min. Conv.
Historia de obsidione et trculitione Olomucii, a. MDCXLII; 1176 (636)
saec. XV, F. Marci Pasqualigo [in Explicit: de Pascalicis] O. M. Vo-
cabularium... ad eius nepotem Constantinum in Siria legatum oratorem di¬
gnissimum; 2458(1254) saec. XV, Gisalbertus de Pergamo O. F. M.
in carmina Catonis; 2753 (1453) saec. XV Sermonarium ignoti auctoris
Ord. Min. — In cod. 2632 (1381) habes: S. Antonii Patavini concor-
dantiae morales in S. Bibliam, saec. XIII; sub sign. vero 2118 (1068): Re¬
sponsio pacifica ad apologeticum de praetenso monachatu August. S. Fran-
dsd, auctore P. M. Fr. Thoma de Herrera Erem. Aug. saec. XVII;
quod opus revera editum fuit Bononiae, 1635; at inquirendum esset an
primam vel secundam redactionem huius operis codex contineat: cf.
Wadd. Apologetici defensio, in Annal. II 3 601 ss.
Directe vitam Ordinis spectant codd.: 129 (152), qui praeter Quedam
verba notabilia fr. Iacobi de Tuderto (f. 88-93) et Verba fr. lohan-
nis de Lavernia de gradibus anime (f. 93), eodem folio r. habet: Tem-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
pora quibus B. 'patet' n. S. Frandscus incipit [! ] Ordinem minorum fra¬
trum, Ord. S. Clare, ord. penitentum...., usque ad f. 108; 672 (400), saec. XIV,
qui Expositionem Regulae continet, incipientem: In hiis yermanicis par¬
tibus; 714 (417) et 1157 (625) saec. XV, qui Expositiones et Oidinationes
generales praebent, nec non varia Provinciam Bononiensem apprime respi¬
cientia, quaedam adhuc inedita; denique codd. 829 (473), saec. XVI-XVII,
2084 (1064) et 2889 (1558) saec. XV, acta S8. Pontificum in Observantiam
exibentes, quorum pretium e diligentiori examine in codices ipsos de¬
terminari tantum poterit.
Haec pauca, prima fronte breviter delibata, evincunt quanti sit
momenti, ad nostram quidem historiam, Collectio manuscriptorum Uni¬
versitatis Bononiensis, et quantae utilitatis evaserit hic Catalogus, cuius
usum faciliorem reddiderunt quatuor Indices: A. auctorum et operum
(p. 573-97); B. scribarum (597-8); C. codicum qui notam temporis prae¬
bent (598-9); D. illorum qui antea codices possiderunt (60043). Nonnulli
passim errores irrepserunt, vel typographo vel codicum lectori attri¬
buendi; qui tamen in opere tantae molis vix evitari possunt, quibusque
non immoramur, cum sint parvi momenti, saltem pro re nostra, et ad
corrigendum faciles. Potuerant etiam facile operum iam typis impresso¬
rum editiones saepius citari; quamvis ab huiusmodi Indicum edito¬
ribus notitias de studiis super iisdem codicibus, si quae facta sint, dari
mallemus.
Sed de hoc, quale est, gratissimo dono litterarum et historiae
studiosis a cl. doctore Lud. Frati facto, ei gratias plurimas rependere
liceat, dum vota promimus, ut nostrum aliquis ex hoc velit thesauro,
quidquid ad rem nostram pertinet, quaquaversus illustrare et in lu¬
cem edere. P. Benvenutus Bughetti, O. F. M.
1. Seitz, Jos. — Die Verehrung des heiligen Joseph in ihrer
geschichtlichen Entwichlung bis zum Konzil von Trient
dargestellt. — Freiburg im Br., Herder, 14308, in-8°,
pp. XVIII, 338. (M. 7,50, ligat. 8,60).
2. Beissel, Steph. S. I. — Geschichte der Verehrung Ala¬
rias in Deutschland wdhrend des Mittelalters. Ein Bei-
trag zur Religionswissenschaft und Kunstgeschichte .
— Ibidem, 1909, in-8°, pp. XII, 678. (M. 15, ligat. 17,50*.
1. Magni laboris, plurimaeque eruditionis liber D. J. Seitz, hi¬
storiam cultus S. Iosephi persequitur inde ab Ecclesiae exordiis usque
ad Concilium Tridentinum, quod liturgiam romanam reformans, festum
S. Iosephi tandem firmavit. Pauca, quae de Salvatoris patre putativo
Evangelia habent (1-4), plura quae de eo libri apocryphi continent
(4-16), plurima quae de hoc Sancto disseruere Patres (17-60), accurate
exponit auctor, inde pauca vestigia, quae de eius cultu antiquitas
christiana nobis transmisit recolligens (61-70); concludendo Coptas pri¬
mos fuisse, qui S. Iosepho festum speciale dedicaverint, sed po9t sae¬
culum IV m expletum. Auctor quoque doctus sibi proposuit non solum,
quae ss. Patres ac Theologi de Sancto isto disceptaverant, sed etiam,
cuiusvis generis monumenta, sive arte quacumque expressa saecu¬
lorum decursu in unum conferre. Aliqua monumenta antiquissima
figuris aere incisis lectori offeruntur; summatim 80 figurae librum exor¬
nant. Pars III exponit, quid posteriores Patres theologique, ab anno
circiter 700 usque ad 1100, tum in ecclesia graeca (79-95), tum in ec-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BEBLIOGRAPHIA.
clesia latina (96-109), censa eri nt. In Martyrologium invectam est S. Io-
sephi nomen primum in monasterio Augiae Divitis (Reichenau) inter
an. 827-42, et quidem, uti habetur ap. Acta SS. Nov., II, 87, ex confu¬
sione cum nomine cuiusdam martyris africani.
Pars IV ostendit, quid de Sancto isto, tempore Scholasticorum (circ.
ab an. 1100-1*100), sive a theologis disputatum sit, sive in libris potius
vulgo destinatis expositum fuerit. £tenim a saeculo XII apocryphi libri
antiqui denuo, ut ita dicam, revixerunt, ac in ipsos etiam Doctores
scholasticos nonnihil influxus habuerunt (163 sqq.), non secus ac in ar¬
tifices illius aevi (176-85). Anno, ut videtur 1129, prima ecclesia S. Io-
9epho consecrata est (p. 190) Bononiae. In hac urbe primos [?] quoque
A. invenit (1198), qui S. Iosephi nomine tutelari nuncupati fuerint. Circa
1300 ecclesia illa Servitis data fuit, quorum Capitulum gle 1324 reno¬
vavit decretum, ut festum S. Iosephi die 19 martii celebraretur. Ne¬
quaquam vero dici potest, uti R. P. Albertus M. de SS. Salvatore O. Carm.,
St. Joseph et son culte dans VOrdre du Carmel, Paris 1900, 36 ss., 181 ss.,
asseruit, Carmelitas circa an. 1250 ex Oriente festum S. Iosephi in Occiden¬
tem invexisse (192). E contra quaedam martyrologia O. F. M. iam sae¬
culo XIII festum Patris nutritoris Christi habuisse videntur (192),
iuxta Franc. Florentinum, Vetustius occidentalis Ecclesiae martyrologium
D. Hieronymo tributum, Lucae 1668, p. 390. Ordo vero ipse in Capitulo
gli Assisii 1399 festum Sancti celebrandum statuit, cum IX lectionibus
Communis Confessorum, (192); ex Waddingo ad an. 1399 n. VIII, (IX*
158). In monasterio S. Laurentii O. S. B. Leodii, iam saeculo XIII fe¬
stum S. Iosephi celebrabatur, (195; cf. officium proprium 337ss.); Car-
melitae quoque saltem in aliquibus locis festum hoc agebant saeculo XIV
(194, cf. eius officium, 346ss.). Ut vero festum S. Iosephi aliquod, extra ordi¬
nes religiosos, institueretur, plurimum egit Gersonius ille, Universitatis
Parisiensis cancellarius (200 ss.). An. 1363, 17 aug. epistola Ecclesiis
universis directa (cf. eiusd. Opera, IV, [1729], 732 sqq.) Gersonius voti¬
vum officium in dicti Sancti honorem, feria V quatuor temporum Ad¬
ventus celebrandum, introducere satagebat. Sixtus vero IV (1471-84),
festum S. Iosephi in Ecclesia celebrari iussit (211 ss), quamvis huius
decreti non constet tempus exactum. Dubitari nequit, quin Sixtus IV,
decreto illo consuetudinem Ordinis FF. Minorum,- cuius Minister glis
fuerat (1464-69), in ecclesiam universam evexerit, quamquam uniformi¬
tas ritus celebrandi festi non statim obtenta sit (213 9s.).
Revera, ait A. 212, inde ab an. 1485 constanter Missalia etc. im¬
pressa Ordinis FF. Min. festum S. Ioseph uti duplex maius praeseferre,
citatque M(issalej R(oman.), Venet. 1485, per Petr. Cremonensem, curante
Philippo de Kotingo, O. F. M. — Item M. R., Venet. 1481, iuxta Lucot,
St. Joseph. ittude historique sur son culte, Paris 1875, p. 39. Dicendum
iam c. 1600 Fratres Min. Missam propriam habuisse, cf. p. 143 eius
textum ex epist. Fr. Alberti ad Cantorem S. Laurentii data e Cod. Bibi.
Reg. Bruxell. 9698-9606; eadem occurrit in M. R ., Paris, 1504; M. R.,
1617; 1542; et Miss. Ord. FF. Min., 1525 (cf. p. 212, 344), cum Sequen¬
tia: O Patriarcha inclyte (236). — Breviaria quaedam O. M., B(rev.)
R(om'.), Venet. 1496 (cf. Acta SS. rnart., III, § 8, n. 19) Officium proprium
rhythmicum S. Iosephi habebant; eiusdem officii lectiones iam in B. R. }
Venet. 1482 occurrunt, sed B. R., Venet., (Giunta), 1508, curante Fran-
cisco Feltrensi, O. M. Obs., in prima appendice has lectiones praebens,
caeteras partes in appendicem II relegat. Textus officii istius editur,
omissis lectionibus, 867-60; 366-7. — Addimus ex Gubernatis, Orbis Se-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
368
BtBLIOORAFHLL.
raphicus, III, Romae 1684,116 qui citat Capitulorum Regesta, i&m
in Congregatione Gli Observantium, Salmanticae 1461 statutum fuisse:
* De S. Ioseph, sponso B. M. V., maius duplex 19 martii », festum cele-
bretur. An. 1490 iidem Observantes tanquam duplex idem festum sta-
bilierunt, cf. Glassberg, ap. An. Fr., II, 506; sed an. 1506 ad duplex
minus illud reduxerunt, Gubernatis, III, 227; et an. 1516 in tabula fe-
8toruro denuo occurrit tanquam duplex maius, i. e. eodem ritu ac fe¬
stum Paschatis. Cf. Cod. MS. Namurcens. 142, fol. 47 r. Plura sunt ideo
de festi historia in ordine nostro inquirenda. — Moniales a SS. Annun¬
tiatione, Ordini Min. subiectae, festum S. Ioseph tanquam dupl. II
classis saeculo XVI celebrabant (235), eodem modo quo et festum De¬
sponsationis agebant (249), et quidem ante alios. Has secuti sunt
1637 Fratres Minores (249; Wadding, n. 83; XVI, 428). — P. 280 nar¬
ratur ex Hier. Gratiano de Matre Dei, O. Carm., Leben und Lob de»
hl. Jotteph, (versio germ.), Ausburg 1616, V, 4, 392, S. Iosephum duo¬
bus O. F. M., in Hollandiam navigantibus et naufragantibus apparuisse
et eos salvasse, exhortando, ut 7 Pater et Ave gaudia sua et dolores
recolerent.
Theologi O. F. M. de S. Iosephi excellentiis non silebant (cf. 144 ss.);
magisque easdem proclamabant Concionatores nostri, ut S. Bernardinus
Senensis (208-9, 261-3), B. Bernardinus Feltrens, (209-10), Bern. de Bustis
(210-11, 263-4). Pelbartus de Themesvar (264-60). — Pro ecclesia O. F. M.
Civitatis Castelli Raphael ille Urbinas Sponsalitii B. M. V. cum
S. Iosepho celeberrimam pinxit tabulam, quae hodie Mediolani adserva-
tur i/298). Notat recte A .Meditationes Vitae Chinsti, olim communiter
sed falso S. Bonaventurae adscriptas, quasque Ludolfus de Saxonia,
O. Carth. in vulgatissima sua Vita lesu Christi, saepe repetiit, maximae
auctoritatis per aevum medium apud omnes fuisse. — In Cod. iam no¬
minato Bruxell. 9598-9606 Fr. Albertus, caeterum incognitus, circa 1500
ait: S. Iosephi « Festum est XIX mensis Martii, 6icut vidit, qui testi¬
monium perhibet; qui illo die fuit Lovanii ad sermonem de eo ad
Fratres Minores et suffraganeus celebravit summam missam in ponti¬
ficalibus super suum [= S. Iosephi] altare in medio ecclesiae ante chorum,
ubi fuit infinitus populus propter sanctum Iosephi ». (211; n. 1). — Ad¬
vertas tamen Provinciam Flandriae S. Ioseph non an. 1523 (210) ere¬
ctam fuisse sed bulla 15 Iulii 1628; cf. opus V. Berlo, (hoc fasc. p. 360),
p. 19. — Auctorem effugit. « Die historie van den heiliyen Patriarch
Joseph, brudegom, der Maaet Maria, Goudae, c. 1492 editum a Fre Phi¬
lippo de Meron, O. M. Obs. Prov. Coloniae, qui 1484 cum Fr. Mi-
chaele de Lyra 'in Suecia fuerat, quique dicitur ibi festum S. Ioseph
introduxisse; cf. Dirks, Hist litt. des FF. Mineurs en Belgiqite, Anvers
1885, 14. An ideo forsan, id quod A. non advertit, officium suecicum
(360-2, 368 et ap. Blume-Dreves, Anal. Hymnica, XXVI, 175 ss.), imita¬
tur metra Officii S. Francisci Assis. Fr. fuliani Spirensis?— Caeterum
Nic. Lyranus, minime erat hispanus (150), sed gallus; et Franciscus
Quaresmius obiit 1656 (non c. 1700, 64).
2. Magnificentius longe, ob imaginum pulchrarum numerum (292
sunt) libro praefato, saepius eruditius sed ex ipso titulo strictius est
opus P. St. Beissel, S. I., historiam cultus B. M. Mariae in Germania
per medii aevi decursum pertractans. Splendidum est revera opus, an-
dequaque typographia Herderiana perdignum. A. quoque, plurimis li¬
bris ad historiae artem pertinentibus celebre nomen iam diu est adeptus.
Revera opus istud maiore apparatu et typographico splendore ea evolvit,
quae auctor alio opere digesserat: Die Verehrung Unserer Lieben Frau
in DetUschland wdhrend des Mittelalters, Freiburg 1896. Res in ipsa
libri inscriptione expressas, et quoad tenorem realem et conceptum geo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA..
869
n. 5 (al
graphicam ampliore qao potuit modo interpretatas est auctor. Hoc si*
quidem recte; qaoniam regio a regione his in rebus dependerat sae¬
pissime.
Serie chronologica cultus B. M. V. monumenta enumerat, orsus ab
antiquissimis, quae inventa fuere per Galliae, Germaniaeque oras, usque
ad saeculum IX exeuns (4-42); sicque saeculorum sequentium ecclesias,
festa, libros, acta, documenta, imagines, statuas, reliquias, devotiones,
instituta etc. enumerat, perlustrat, interpretatur. Nec quispiam tali in
re omnia prorsus colligere potest, nec nos hic omnia ab auctore dili-
gentissimo collecta ne enumerare quidem possumus. Speciatim agit de
cultu B. M. V. praestito ab Ordinibus religiosis, v. gr. a Cister-
cientibus et Praemonstratensibus (cap. XII, p. 195-213), a FF. Praedi¬
catoribus (c. XIII, 214-28; 229 ss., 511 ss., 540 ss.), ab Ordinibus numero
minoribus (c. XV, 266-77); cap. XIV, 251-66 ab Ordine Franciscano.
Cum in principio huius capitis A. iuxta morem suum largius rem
tractet a S. Patriarcha Assis, incipiens, poterat fontes adhibere melio¬
res (252), quam Familiam Marianam auctore Higp. Maraccio ap. Sum¬
mam Marianam, ed. Migne t XI, (1866), 483 ss.; v. gr. narrationem de ante-
pendio illo vix quidam authenticam reputet (1. c. XI, 493 s.). Miraculum
aliud, absque alio fonte datum, habetur ap. S. Bonav. Leg. Mai. Mirae, c. 6
1. 278). Poterat auctor in genere pro cap. XIV allegare P. Athan.
., 0. F. M., Der hi. Franziskus und die Gottesmutter, Paderborn
1904, et p. 252 alleganda erant Opuscula S. P. Francisci , Ad Cl. Aq.
1904, neque ‘salutatio virtutum’ (252), agit de B. V. Maria etc. cf. p. 254 1 .
— Ex S. Bonaventurae Sermonibus, Opp., IX (1901), plura affert
(256-60), tunc quaedam ex Fr. Bertholdo Batisbon. (261-2), ex opere
A. Franz, cf. AFH II, 330, silens autem penitus de Speculo B. M. V.
Fr. Conradi a Saxoni a, ed. Ad Cl. Aq. 1904! Alias laudes Fr. Ber-
tholdi de B. M. V. invenisset ap. Schdnbach, Studien zur Gesch. d.
aUdeutsch. Predigt, VII, Wien 1906, 69 sqq. ( SB der Akad. d. WW. CLIV),
[ubi etiam 73 sq. quaedam de S. Iosepnj. Attamen 'Conciones Lip-
si enses’ vocatae (262-4) hac in paragrapho tractandae non erant, cum
sint potius cuiusdam O. S. B. cf. Schdnbacn, AUdeutsche Predigten, I, Graz
1886; Linsenmayer, Gesch. d. deutsch. Predigt, Mtlnchen 1886, 264 sq.,
Michael, S. I., Gesch. d. d. Volkes, II, Freiburg 1899, 116 sqq. A. dat
quoque versionem germanicam Stabat Mater Dolorosa, saec. XlV, (254-6),
[ex Wackemagel, Das deutsche Kirchenlied, II, (Leipzig 1864 s.) 469,
n. 602; ubi et aliae duae versiones saec. XV; n. 460-1], et modernam
Stabat Mater speciosa (266-6) Cardinalis Melch. de Diepenbrock. Plures
alias legendas perpulcnras circa B. M. V. invenisset apud Actus B.
Francisci et Sociorum eius, ed. Sabatier, Paris 1902, c. 19, 46, 53, 64,
68, 74; ap. Chronio. XXIV Generat. O. M., ap. An. Fr ., III, 1897, 71-2;
90, 198, 206, 218, 363, 411-2, etc. etc. — P. 269 de sonandis campanis
pro Ave Maria, cuius usus a B. Benedicto de Aretio, 0. F. M. repe¬
tendus, cf. M. Bihl, ap. Tilbing. Quart. Schr., LXXXVIII, 1906, 436 sq.
— P. 501 Narratiuncula de Tr. ‘Giroldo de Piscariis’, O. M., adversario
immaculatae Conceptionis B. M. V. legitur ap. Leg. auream, ed. Graesse,
Lipsiae 1860, cap. CLXXIX, p. 873. — P. 607-9
biga salutis. Fratris Hungari O. M. (Hagenoviae 1499). — Ad p.
bibliographiam AFH II, 676; item de privilegio sabbatino 6.
dicto, AFH I, 643 sq., cum hac in re valde titubet A., non secus ac de
Rosario (287 sqq.). Opera quoque R. P. Steph. Schoutens O. F. M., Maria's
Limburg, Aalst, 190b, II, ed., Maria's Antwerpen, ibid. 1906, III ed. etc.
cum fructu adhibere poterat.
Erudite quoque disserit Auctor de B. M. V. Dolorosa, cap. XX,
879-415, de Doloribus eiusdem, quos alii 5, alii 7, alii 12 etc. numerabant
(404ss.), Rosarium VII dolorum B. M. V. a Servitis repetens (410);
de Gaudiis B. M. V., quae item modo 5, modo 7 venerabantur pii
quaedam depromit ex
Ad p. 418 cf.
Carm.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
360
BIBLIOGRAPHIA.
(212, 15, 27, 9, 63088.). Paucissima de «Rosario franciscano»
habet, sicque vocat 33 Ave Maria in honorem annorum Christi 1500
(215, 236, 550, 54, 67 cf. 284, 565-6). Vulnera 5 Redemptoris circa
FF. Minores in Germania 6 Pater noster, additis ad ea salutationibus,
veneratos esse dicit. Primae parti Ave Maria, quae tantummodo
saeculo XII in usum communem devenisse videtur (228), addentibus:
Iextis Christus, Arnen, probabiliter Urbanum IV indulgentiam largi¬
tum esse dicit A. (231; cf. 206, 34, 52, 84, 515); secundam autem par¬
tem circa an. 1500 adiectam esse, indeterminate opinatur (652, cf. 460 s).
Haec pauciora e libro omnino praestanti et eruditissimo excerpenda
aestimavi, ut quadamtenus clareat, quanta rerum copia ad cultum B. V.
Mariae illustrandum contineat. Cum auctori indefesso animus esse vi¬
deatur (V) alias devotiones ad B. M. V., controversias de eius Conceptu
immaculato, hic consulto praetermissas, aliaque pertractandi ampliore
opere, historiam cultus seu duliae B. M. V. in Ecclesia catholica uni¬
versa exponenti, lectores nobiscum auctori ominentur certe, ut opus illud
ad felicem perducat exitum. P. Miohael Bihl, O. F. M.
Van Berlo, Emmanuel, P., O. F. M. — L*0rdre des Fr&res
Mineurs en Belgique depuvi son rdtablissernent, 1833 -
1008. — Malinos, Imprimerie S. Frangois, 1908 in-8°,
497 pp., 118 gravures. — (7,50 frs.).
A 1’occasion du 75® anniversaire de la restauration de 1’ordre des
Freres Mineurs en Belgique, le R. P. Emmanuel a dote 1’histoire d’un
excellent ouvrage fort bien documente, splendidement imprime et illustri
par Timprimerie conventuelle de Malines. — On saura gre au T. R. P.
Mare De Vos d’avoir impose k 1’auteur de « jeter un coup d’oeil sur le
passe, de faire revivre les annues qui viennent de s’6couler, et de les
hxer pour la posterite (8) ».
Le P. E. rappelle tout d’abord les liens qui rattachent la province
S. Joseph aux debuts de 1’Ordre en Belgique; puis les evolutions que celui-ci
y subit (17). La tourmente revolutionnaire causa la disparition presque
complete des Freres Mineurs en Belgique (24). A vrai dire les couvents
de Thielt ei. de Saint-Trond ne furent jamais ni compl&tement
supprimes, ni abandonnes. II suffit du souffle bienfaisant de la liberti
de 1830 pour raviver le feu sacre qui y couvait sous la cendre, 1833 (36).
11 est interessant d’a3sister, avec 1’auteur, k la restauration laborieuse
de la nouvelle province S. Joseph par le saint et energique P. L&mb.
Dirix. Bien que placee sous l’autorite des Visiteurs Apostoliques, la
Province progressa courageusement, en 1842 lors de son 6rection, elle
comptait 3 couvents (87), vingt ans apr6s elle en portait le nombre 4 16
(257). Mgr. Salinis demanda pour Amiens quelques religieux belges afin
d’ai<ler le P. Areso k restaurer en France 1’ordre franciscain; 7 reli¬
gieux s’y rendent temporairement en 1852 (118). Les offres du Card.
Gousset de Reims durent Stre declinees. Car le P. Archange ne pouvait
y repondre (140), comme il l’avait fait pour le dioc&se de Cambrai
(France) en 1857 ^145). — Le 4 sept. 1852 le Min. Gen. P. Venance de
Celano prie les superieurs belges d’envoyer quelques religieux en An -
gleterre y restaurer notre Ordre (152). Le 1* mai 1858 le P. Emmanufil
Kenners et deux religieux 8’etablissent & Sclerder (160), en 1887 les
6 maisons y sont erigees en Custodie (302), puis, l’an 1891, en Province.
En 1862 on demande des religieux belges pour une mission & Suez (167),
et pour une autre k Belgrade en 1865 (170).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
En 1866 la Pro vince obtient, enfin, apr&s 82 ane de prosp£rit6, de se
mettre sous la jaridiction immediate du Ministre General (176). De cette
6poque jusqu’& 1901, la Proyince cree en Angleterre, en Ecosse, en
Irlande en France et en Belgique neuf nouvelles maisons, deux col¬
liges seraphiques; Manchester (1881) et Lokeren (1887), un noviciat k
Killamey 1885 (297) etc. Elie accepte un vicariat en Chine 1891, (311),
ok Mgr. Christiaens, Mgr. Verhaeghen, martyrise en 1904 (404), et Mgr.
Everaerts 1905 (420) se succident comme Vicaires Apostoliques. En 1907
elle accepte ui\e nouvelle mission au Chili (341), et ne laisse pas d’en-
voyer de ses religieux en Terre-Sainte, & Constantinople, Rhodes, en
Egypte et Tripoli (392). Nous ne parlerons pas de 1’apostolat des FF. Mi-
neurs en Belgique (374), ni de la forte impulsion qu’ils y imprimerent aux
congregatione du Tiers-Ordre par les assemblees nationales et dioci-
saines, ni des oeuvres alimentees par le Tiers-Ordre (431). Beaucoup
de religieux allemands, fra^ais et italiens vinrent demander 1’hospi-
talite k la proyince de S. Joseph. Nous comptons parmi eux de 1870-86,
le T. R. P. Joseph Maria Pratalata (276), le R'"* P. Denis Schuler,
de 1875 k son ordination sacerdotale, Malines 21 sept. 1878 (284), le
R" 4 P. Louis Lauer et le T. R. P. David Fleming, lecteur k Gand
de 1875-1884 (481). L’auteur peut se flatter d’avoir realise la promesBe
bite i la p. 8: «Nos confrires.... apprendront comment au milieu de
diificultes sans nombre, nos Pires reussirent k faire refleurir 1’Ordre
• 9
Siraphique dans nos contries; dans quelles circonstances le nombre des
communantes et des religieux progressa successiyement; quelle fut la
sollicitudo des Supirieurs pour le maintien de la feryeur primitive et de
la discipline religieuse >.
L’auteur a voulu nous montrer « quelle part nos devanciers ont pris
au mouvement inteUectuel de leur temps, et surtout combien grand fut le
zHe de nos religieux qui se dtvou&rent sans treve, ni repos au salut du
prochain ». II aura persuade ses lecteurs; pour certaines rubriques cepen-
dant, comme celle aes religieux d’une vie exemplaire (352-6) il aurait fallu,
croyons nous, mettre plus k profit les souyenirs de ceux qui ont approche
les disparus. Aux c6tes des attraj'antes figures du P. Valentin (352)
des Martyr s chinois (402), nous aurions voulu voir parat tre a’au-
tres nome, plus modestes sans doute, mais qui meritaient cependant au
moins un simple souvenir; tels les PP. Isidore Dassonneville (t 1896), Alfred
Rysenaer (t 1896), Symphorien Boigelot (t 1904), F. Theotime Deuquet
(tl908), pour no citer que des noms encore recents. A cote des trois
martyrs oelges de Gorcum (385) 1’ordre des Fr6res Mineurs a vu elever,
en 1867, un autre de ses fils aux honneurs des autels, le B. Richard de
Sainte-Anne, de Hamme ne en 1585. Nous regrettons que le P. E. n’ait
cru devoir nous en parier, ni nous dire ce que ses confr&res firent
pour h&ter cette beatification.
Pour le chapitre de 1 'Activitf apostolique (223 et 374) 1’auteur aurait dfi
faire une plus ample moisson. «Depuis longtemps les ouvriers de la
promiore heure ont disparu » dit-il (8). Pourquoi alors ne pas nous faire
vivre un moment en leur compagnie? Car « ceux qui eurent le bonheur
de les approche r, se font de plus en plus rares. Peu k peu se perd le
souvenir des faits glorieux.... les leQons qui se degagent des actes he-
rolques de nos vaillants, s’enfoncent dans 1’oubli » (o). II aurait dfl parier
des vaillants missionnaires, qui, par la parole et rexemple, soutenaient
et relevaient la foi dans toutes les provinces de la Belgique, comme p. ex.
les PP. Jean Nep. Van Hollewinckel (t 1893), Pierre d’Alc. de Tremerie
(t 1902), Hilarion Gr6goire (t 1901), Vital Von Bebber (t 1908), les P6res
Ignace, C16mentien et Phillippe Huchant, cites au hasard parmi les
derniers disparus. II nous aurait mieux fait toucher du doigt que 1'Ordre
Archivum Framdvcammtn Historicum. — Air. III. 28
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
s’est durant 75 ans efforce de realiser la deviae de S. Fran^ois: Non
solum sibi vivere, sed aliis proficere. Du mSme coup il nous aurait
mieux et plus largement demo utre ques les Fr&res Mineurs sont, comme
par le passe, les ouvriers du moment et qu’on les doit toujours trouver
ou il y a le perii. Le cholera de 186C le prouva k la derni^re evidence.
Plus d’un pere s’est heroiquement conduit. Je le veux bien, iis n’ont
cherche que Dieu pour temoin et remunerateur de leur charite. L’histo-
rien, pouvait-il, lui, les oublier? N’etait-il pas de son devoir de donner
un souvenir k ces heros du devouement? (347).
Je me plais k signaler au E,. P. £., Rumoldus Bleyens (t 1873), qui
contribua i Vimmortel monument des Oj)era S. Bonaventurae. Ce religieux
fut, en Belgique, le compagnon et le guide du T. R. P. Fidfele a Fanna. En
outre, la correspondance du P. Fidele avec le P. Servais Dirks, le
savant auteur de VHistoire littera ire et bibliographique des des Frkres
Mineurs de VObservance en Belgique et les Pays-Bas, Anvers (1885), prouve
Pestime qu’avait le P. Fid&le des lumieres de Peminent ecrivain. Enfin
c’edt ete un grand avantage pour les travailleurs de trouver k la fin
du livre un index alphabetique bien detaille. Le chapitre de 1529 eut
lieu k Dorsten et non pas k Dordrecht (20).
En somme nous appellons de nos voeux nombre de ces histoires de
Provinces Franciscaines. Sauf quelques lacunes, qui n’dtent rien k la valeur
generale du livre, nous proposons volontiers ce travail serieux, tres
bien documente et admirablement illustre de 119 similigravures, comme
un mod&le du genre. P. Andre Callebant, O. F. M.
Sderci da Qaiole, P. Bemardino, O. F. M. — V Apostolato
di S. Francesco e dei Francescani. Studi storici. Opera
dedicata a S. S. Pio PP. X. Vol. I. — Quaracchi, Tip.
dei Collegio di S. Bonav. 1909. In 8° di pp. XLIII-610.
Lire 7,50.
Il ch. P. Sderci dopo averci dato L’ Apostolo della divina pat'ola
(Quaracchi 1904), opera assai favorevolmente accolta, nella quale con
rara grazia di stile e con magistrale competenza in materia ha trattato
de’ requisiti scientifici, artistici e morali che debbono formare non solo
un perfetto oratore, ma un vero apostolo della divina parola, in confor-
mitA anche ai bisogni de' tempi moderni: viene ora, con quest' opera di
maggior lena, a convalidarci con la storia e coi fatti alia mano quello
che 1’ apostolato fervido, popolare e mondiale di Francesco e de' suoi ha
potuto operare per il corso di tutti i secoli francescani. L’ argomento,
come ognun vede, e vasto, e ad esaurirlo anche per somnii capi non
basterebbero i due grossi volumi che si k prefisso 1’ autore.
L’ oggetto deir opera sarebbe duplice: il principale, quello di r&cco-
gliere e coordinare le memorie de’ piu insigni predicatori francescani,
chiarire la natura, i mezzi e gli effetti meravigliosi dei loro apostolato
lungo i sette secoli di lor vita: e secondariamente, ribattere i falsi ideali
di alcuni moderni scrittori che travisano 1’ ideale e 1’ azione prowiden-
ziale di Francesco e dei suo Ordine; e cosi ottenere un nobile hne che
si k prefisso 1’ autore, di presentare ai sacri oratori un complesso di
esempi luminosi e istruttivi, degni di esser non solo ammirati ma anche
imitati. Il metodo seguito dal ch. autore k in generale condotto a tutto
rigore storico, attingendo costantemente alie primarie e genuine fonti
storiche, e raro alie secondarie quando gli mancano quelle.
AI nome di Apostolato francescano egli ha voluto dare la piCi ampia
significazione. Per quanto 1' apostolato della parola tenga il primo poeto
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BXBLIOGRAPHIA.
363
nell’ opera, pure 1’ autore ha creduto utile di raccogliere tante belle pa-
gine di storia francescana in relazione ali' apostolato francescano in ge¬
nere, e rendersi cosl non solo istruttivo ma anche dilettevole, senza mai
trascurare di darci de’ cenni biografici, piu o meno brevi, sui personaggi
che si distinsero nell’arte e nella forza dei dire. Iu questo I volume
dopo aver pariato di S. Francesco (1-231), dei suoi primi s$guaci (232-83),
di S. Antonio (31864) e dei suoi emulatori (365-472), l’A. tratta anche
dei B. Bertoldo da Ratisbona (473-524) e di S. Bonaventura, nonchA degli
imitatori di esso (525-600).
I modelli da lui scelti, fra una serie di centinaia di predicatori di
ogni nazione, sono i piu classici: quei che s’ inspirano alia puritA, grazia
e semplicita evangelica, d’ onde surse 1’ oratoria francescana che lascid
orme si profonde nella letteratura, nelle arti e nella civi Ita cristiana dal
medio evo in poi. Non facciamo nomi, perche troppo noti. Perci6 1’au¬
tore stesso confessa che la sua opera non ha odore di assoluta novitA
coei ricercata dai moderni, e che poco hawi in essa di nuovo pei lar-
gamente eruditi. Siamo d’ accordo coi modesto P. Sderci. Ma se lui non
ci dA soggetti nuovi, se non ha risuscitato neppur uno de’ suoi eroi, se
non ha percorso cittA, nA esplorati codici ignoti (chA in veritA, non v’era
bisogno), pure la sua e opera tutta di sana pianta nuova e originale,
e come tale sarA utile anche agli eruditi, utilissima poi a coloro che
hanno una cognizione superficiale de’soggetti francescani, ch’ ei seppe
farci rinascere a nuova vita, tutta bella e simpatica, presentandoceli
vivi e parianti in tanti bei quadri della sua graziosa galleria di orato¬
ria francescana. Tale il piano e il valore dell’ opera.
Ma e i difetti? Se vi sono, e se possono dirsi tali, questi sarebbero
due, secondo il nostro modesto giudizio. In primo luogo: le utili note
storico-critiche raccolte a pie di quasi ogni pagina, sono forse troppe,
e spesso divagano fuori dell’ argomento principale, e alcune di esse in-
gombrano inutilmente qualche pagina, come la bihliografia piu recente
suile Stimmate (p. 180-81) che non puo darci nulla di utile sui fatto pro¬
digioso, salvo pie considerazioni e descrizioni dello stato attuale dei sacro
monte. — In secondo luogo, 1’ autore ha sfoggiata una non comune eru-
dizione nel capitolo L'Apostolato di S. Francesco e i razionalisti moderni
(p. 1-46) e nell’ appendice suile Stimmate di S. Francesco (p. 153-99), i
quali sembran troppo lunghi, e se si vuole, estranei ali’ argomento
dell’opera. I due capitoli non sono propriamente una questione france¬
scana come la vorrebbero i francescanofili, ma una calda apologia dei
soprannaturale in S. Francesco, e una filippica certo ragionata, ma al-
quanto aspra, che suppone < odio, livore, mala fede» in tutti i razio¬
nalisti o eterodossi che trattano di S. Francesco e dei suo ideale. £
vero, che spesso questi tali scrivono prevenuti contro il soprannaturale,
e contro laChiesa; ma le piii volte la sgarrano per classica inscienza
della materia che trattano. Se non che il ch. autore anche con questi
due capitoli ha avuto di mira un ottimo fine: quello cioe di premunire
i meno esperti, specie i giovani oratori, contro quella vana moda che
invade molti conferenzieri e scrittori, i quali vogliono trattare di S. Fran-
ceeco e degli ideali francescani con troppa leggerezza, rasentando senza
awedersene una critica che travisa ogni vero ideale francescano. Da
questo lato della questione francescana 1’ autore ha compito opera meri¬
toria; ed ha sorvolata, a ragione, ogni questione sui valore delle fonti
franceScane, perchA sarebbe andato aneor pid lontano dal fine che si era
prefisso.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
864
BIBLIOGRAPHIA.
In conclasione: chianque abbia percorso il bel volume scritto con
tanto amore, con rara grazia di stile, con molta erudizione storica, e
molta competenza in materia, non potrk fare a meno di congratularsi
coi ch. P. Sderci, ed augurarsi che presto veda la luce anche il secondo
volume che vivamente si aspetta.
Firenxe 15 Feb. 1910. P. 6. Golttbovloh, O. F. M.
1. Albasini Oostanzo, 0. F. M. — S. Francesco ed i suo i
a Bologna. Conferenza storica. — Bologna, Tip. A. Ga-
ragnani, 1909, in-8°, pp. X-63.
2. Lanzoni Francesco. — I primordi delV Ordine Fran -
cescano in Faenza . Conferenza. — Faenza, Tip. Novelli
e Castellani, 1910, in-8°, pp. 62.
Buona era 1’ idea di celebrare il 7° Centenario dell’ Ordine nostro
ricercando e narrando i suoi principi o le sue vicende nella storia lo¬
cale. Qualcuno 1* ha avuta. Solo rimpiangiamo che non 1’abbiano avuta
in pi(i.
1. Bologna francescana! che campo vasto e quasi inesplorato: dopo
AsBisi, il pid antico e uno de’ piu importanti centri della nostra vita!
Ma fautore stesso di questa conferenza confessa (VIII-IX') che non vi
pensava, e che, indottovi, non ebbe tempo di prepararsi un materiale
nuovo e sicuro, quale certo ancora giace negli Archivi bolognesi. Sicch&
dovette limitarsi a consultare e raccogliere da opere giA, publicate (1),
n6 che, certo, hanno esaurito e neanche approfondito d’assai 1’argomento.
Ne 6 risultato una specie ,di riassunto, di schema, nel quale il semplice
lettore intravede che qualche cosa di grande e di molteplice si 6 com¬
pito dai Francescani a Bologna, ma lo studioso di storia sente che biso-
gna rifarci dai primi anni e dalla prima questione e tutto illustrare e
discutere con ben piu larga base di argomenti e di prove. Cosi non c’&
modo ne 6 il caso di prendere atto o di sottomettere a un minuto esame
la innumerevole congerie di fatti e di persone che s' accumulano nella
conferenza. Ma se 1’ A. avesse voluto o potuto allargare la sua r&ccolta
ad altre opere pur di indole generale, da molti dubbi e inesattezze,
specialmente intorno agli inizi, si sarebbe liberato.
Discutibile k forse ancora se S. Francesco sia passato una sola o
due volte per Bologna; ma non & certo pid ammissibile il dubbio o la
negazione dei Rubbiani intorno al comando di S. Francesco ai Frati, di
sgombrare la casa delle Pugliole (171 poich& nel Celano (// Legenda,
II, 28 [al. III, 4] n. 68) si narra il iatto, e < testimonium perhibet et
scribit haec ille qui tunc de domo aegrotus eiectus est >, cio& il Ce¬
lano stesso o forse Fr. Leone (cf. Speculum Perf., ed. Sabatier, c. 6).
La cronologia stabilita dai P. Girol. Golubovich nella sua Biblio-
teca Bio-Bibl. d. T. S., (Quaracchi 1906) p. 85 ss., e il capitolo II dell’17/-
tttoirc des studes dans VOrdre de St. F. dei P. Hilarin Felder (trad.
francese, Paris 1908, p. 131-68), capitolo consacrato interamente alio Stu¬
dio di Bologna, gli avrebbero giovato assai. £ un’ appendice a quest’ul¬
timo libro, che illustrasse piii a fondo e piu a lungo questo Studio, sa-
(1) Nella maggior parte si serve di: P. Flaminio da Parma, Memorie eto-
riche della Prov. di Bologna, vol. 8, Parma 1760-1; G. B. Mei Ioni, Atti e me¬
morie degli uomini Mintri in eantitd nati o morti «a Bologna, vol. 6, Bologna
1778-96; Alfonso Rubbiani, La chieea di S. Franoeeeo a Bologna, con atlante
di 10 ( 9) tavole, Bologna 1886.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
bibliograPhta.
366
rebbe una magnifica cosa! In tanto il «Breve» dei 26 febbraio 1286,
che sarebbe il primo docamento intorno a questo Stadio (13), 6 dello
stesso Teodorico, Arc. di Ravenna, come lo d& in frammento il Rub-
biani a p. 111, e come aveva gi k riferito lo Sbaraglia,' BF I, 196
nota b, il quale dice che « Pontificis litterae desiderantur * e di la let-
tera dell’ Arciv. sotto il 20 febbr.; e io non so se egli erri o il Rubbiani.
Certo dev’ essere errore o meglio svista dei Rubbiani la data 1246
invece che 1249, della Bolla di Innocenzo IV al Provinc. Fr. Ru
Gorgone di Piacenza (vedila in BF I, 629 < anno sexto >), e cosl dei*
l’altra Bolla 12 aprile 1246 (BF I, 410), che si cita invece come dei 2
apr. 1246 (19). Correggi 1’ altra svista, non so di chi, che fa di due anni
soli posteriore a queUa di Assisi la nuova chiesa di S. Francesco co-
minciata nel 1286 (19). £ troppo noto che quella d’ Assisi fu incomin*
data il 1228. Non sappiamo aonde 1’ A. abbia tolta la notizia o 1’ idea
che S. Francesco fosse architetto, e che dipenda da lui 1’ adozione
dello stile gotico nelle prime chiese francescane (4, 19*22). Sarebbe ma¬
gnifica; ma duhitiamo troppo che sia vera. A un oratore molto va per-
donato; e noi gli perdoneremo anche la enfatica apoteosi di Bologna
francescana, fatta a p. 3 s.
Ma basta, ripeto, leggere queste pagine per comprendere quanto
hanno operato i Francescani in Bologna, e quanto si deve ancora la-
vorare perch6 queste opere passate abbiano la loro storia. Tre conventi,
che hanno avuto una massima importanza non solo nella Provincia ma
in tutto 1’ Ordine: quello delle Pugliole, continuato coi S. Francesco, il
*>rimo convento francescano fuon dall’ Umbria; S. Paolo in Monte,
'origine dei quale si 6 incerti se farla risalire a S. Francesco o solo
al B. Giovanm da Stroncone (1406); e quello della Annunziata (1476).
Una folia di dottori, scrittori (il Fr. Pellegrino da Bologna non b per6
f-
pero
■ 6 j
l’autore della Chronica XXIV General., ma di una sua fonte [AF III
di cui vedi un frammento nella nuova edizione dell' Eccleston, data da'
Little, Paris 1909, 141-6), di artisti, di apostoli e di santi che vi sono nati,
vi hanno vissuto, operato, lasciando traccie gloriosissime e tuttora vive
della loro attivitA. Il pulpito di S. Petronio, che b tutto una storia della
predicazione francescana. Il B. Guido Spada, che vi fonda un ritiro di
convertite (1332). Un Fr. Rainerio, ancora da identificarsi con precisione,
che nel 1260 d& principio alFospedale della Vita, tuttora fiorentissimo.
D 2* Ordine vi ha avuta la riforma di S. Caterina da Bologna; il Ter-
z’ Ordine ha profuso per la cittA opere di beneficenza e di giustizia sociale.
Nella conferenza dei P. Albasini c’6 la traccia di tutto questo e
di altro; e noi ci auguriamo che qualcuno, raccolti e dati in luce i nu¬
merosi documenti intorno a ci6 inediti o spersi, ci voglia presto pre-
parare una storia di Bologna francescana, degna di quanto ivi i figli
di S. Francesco hanno compito.
2. L’ argomento stesso, a prima vista almeno, di minor rilievo, sug-
geriva ali' esimio Can.co Franc. L a n z o n i una limitazione di tempo e di
fAtti, che 6 ridondata tutta a onore dei suo buon senso e a vantaggio
della storia. I primordi sono i piu difficili, ma al tempo stesso i piu im¬
portanti e graditi, a stabilirsi. Ne una conferenza, che voglia essere
anche studio serio e nuovo, pu6 imporsi di scorrazzare per sette seooli.
Hiamo dinanzi a un lavoro d’ una grande importanza per la storia degli
Ordini Francescani a Faenza. Pur troppo i documenti non abbondano;
anzi, specialmente per il 1° Ordine, non sono che due o tre frasi sparse.
Ma sono selci che dan luce, a chi ne la sa trarre.
Dei primi due Ordini di S. Francesco, il secondo 6 quello di cui si
hanno piu antiche memorie a Faenza. Un atto notarile dei 3 giugno
1224 dona alie Suore di S. Maria delle Vergini (e la donazione 6 con¬
formata il 13 luglio dello stesso anno al rappresentante dei card. Ugo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
lino) il terreno, 1& chiesa e la casa che esse Saore giA abitayano nel-
1’ isola di S. Martino in Poggio, a mezzogiomo di Faenza (11-8; App.
doc. II, IV, 49-61). Una bolla di Gregorio IX dei 28 aprile 1231 chiama
espressamente queste Suore « ordinis S. Damiani » (52). Alcuni nomi e
vicende nel primo secolo (16-21). Circa il 1879 passarono in cittA, in
nuoYO monastero, donde le cacci6 1’ ultima soppressione; e ora da un
trentennio abitano presso il Convento di S. Francesco (21-2).
Questo convento dei 1° Ordine A ricordato la prima volta in un te¬
stamento dei 12 febbraio 1236. Ma l’A. ha trovato due Frati Minori
a testimoni in un atto di cessione dei Comune ai Frati Domenicani:
6 settembre 1281, «praesentibus his testibus fratre Potente et fratre
Bemardo , fratribus minoribus.... » (28). E’ pift che giusto concludere che
dunque i FF. Min. erano giA stabiliti a Faenza in quell’ anno. Abba-
stanza verosimile che fossero FF. Min. il Fr. Bartolo, che riceve la do-
nazione dei luogo di S. Martino prima in nome delle Suore {App. doc.
II, 49) e poi dei card. Ugolino (doc. IV, 61), e il Fr. GhigU&mo che nei
medesimi due atti fa da testimonio.
Abbiamo anche altri esempi in cui Frati Minori facevano da te¬
stimoni in simili atti (cf. per il Monastero delle Clarisse di Monticelli
presso Firenze il Lami, S. Ecclesiae Florent. Monumenta, Florentiae
1768, II, 1888, e R. Davidsohn, Forschunaen tur Geschichte von
Florenz, Berlin 1908, IV, 88, 412 s.). Per6 nel doc. IV dei 18 lugUo
1224 (60-1) Fra Bartolo accetta «procuratorio nomine d(omini)
Hugolini hostien.... episcopi vice et nomine ecclesie romane... ecclesiam
et locum S. Marie de Virginibus ». Di questo particolare bisognerebbe
trovare altri esempi. E allora, poichA sono due, e forse anche tre (perchA
non sarebbe un frate anche il Viviano che segue senza alcun altro
appellativo, nel IV doc.: «frater Gulielmus et Vivianus >?, salvo non
lo si possa identificare ed escludere per altri documenti), ciA jpotrebbe
ben dar ragione a concludere che un convento, una casa di FF. Min.
giA ci fosse in quelT anno (1224) a Faenza. — Del probabile passaggio di
S. Francesco per la cittA, nessuna traccia (27). Neppure, poichA 1’ A. non
vi fa cenno, <y A memoria della resistenza incitata e sostenuta dai Frati
Minori insieme coi Domenicani nel 1240 in occasione dell’ assedio di
Federico II a Faenza, dove pur lo raggiunse, deposto dal generalato,
Fr. Elia (cf. Lempp, Frtore Elie, Paris 1901, 145). L’Archivio dei con¬
vento di S. Francesco manca interamente da molti anni, nA pare conte-
nesse notizie dei primordi (cf. Sbaral. BF II, 141, f.). Un documento dei
10 marzo 1271 nella Bibi. Com. accenna alia «ecclesia nova» dello
stesso convento, la quale pih non esiste, rifatta a nuovo, e non in me-
glio, nel 1752 (28-30).
U Terz’ Ordine a Faenza presenterebbe una bellissima questione
da sciogliere. Ben nota la Bolla di Onorio JU in data 16 dicembre 1221
al Vescovo di Rimini in difesa di Frati deUa Penitenza di Faenza e
altre cittA, molestati, contro la Regola, a prender le armi (cf. BF I, 8).
Qualcuno ha messo in dubbio che qui si tratti di Terziari Francescani
(Sabatier, Vie de S. Fran$ois, p. 806, e Enbel, Epitome, p. 2, nota 8);
ma la maggior parte dei critici sta con lo Sbaraglia che aderma. Le
memorie di Faenza sono mute intorno a ci6; e 1’A., forse perchA non
era il caso di riempir la conferenza di incertezze, non raccoglie Pob-
biezione. Una conferma si potrebbe ricavare dal primo testo della re¬
gola dei T. O. (Sabatier, Opuscules, I, p. 19), dove nel 1° Cap. si pre-
scrive 1’ abito delle Terziarie alia stregua di denari ravennati (« cuius
brachium non excedat XII den. Raven.»)? Questo A giA stato rilevato
dal Btfhmer, Analekten z. Gesch. d. Franciscus, Ttibingen 1904, XXXIV,
128. Anzi, secondo lo stesso Bdhmer, la forma citata dei Memoriale (Sa¬
batier, 1. c.) proverrebbe da Faenza o dintorni: cf. MIi 11 er, Die An-
t
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGBAPHIA.
fdnge des Minoritenordens, Freiburg 1886, 134. In ogni modo il primo
documento locale che ricordi i Terziari a Faenza 6 quello piti sbpra ci¬
tato dei 12 febr. 1236 (31); ma che avessero gi& Ministri e ben naturale,
poichA era voluto dalla 1* Regola stessa (cap. VII e segg.). — Quantunque
non piu dei primordi, riguarda il fiorir dei T. 0. nel primo aecolo in
Faenza, anche il doc. publicato nell’ AFH II, 68.
Gli Osservanti aprirono convento proprio in Faenza il 6 luglio 1444,
dove prima era un antico monastero di S. Perpetua (34); e ad essi sot-
tentrarono i Biformati nel 1601 (36). I Cappuccini vi ebbero un primo
eremitaggio circa il 1541, che, dopo trent’ anni, cambiarono in un con¬
vento pii vicino alia cittA (36). In rapida visione sintetica il ch. A. ac-
cenna anche alie principali glorie francescane, uomini e fatti, che illustra-
rono lungo i secoli la cittA di Faenza (37-43). — Ma di sommo pregio in
questa publicazione sono 17 memorie o documenti ( Appendice, 43-69)
dell’ antico Archivio di S. Chiara, ora distrutto, conservatici in mano-
scritti di due storici Faentini, Giambattista Tondini di Brisighella
(sec. XVTII-XIX) e il Can.co V a 1 g i m i g 1 i (sec. XIX). Riguardano
tutti il primo (I-XV) e il secondo (XVI-XVII) monastero delle Clarisse.
Atti di donazione, concessione, esenzione ecc. I-V, XII, XV; Brevi Ve-
scovili: XIV, XVI; Bolle Pontificie che mancano al nostro BuUarium:
VI (23 apr. 1231), VII (22 giugno 1265), VIII (22 febbr. 1266), IX (22
apr. 1267), X, XI (12 sett. 1257), XVII (24 magg. 1419).
Noi siamo profondamente grati al ch.mo scrittore e illustratore di
storia sacra Romagnola ed Emiliana (vedi a p. 61-2 la bibliografia dell’Au-
tore), e dei resto anche valente e noto Francescanofilo, che ab’ ia vo¬
luto, ancora per la sua Faenza e nel nostro campo, portare tanta luce
e amore di ricerche e di studio; e vorremmo pregarlo che non si fermi
ai primordi n£ a Faenza soltanto, ma voglia donarci spesso e piii lar-
gamente il contributo che possono la sua erudizione e l’acutezza se¬
vera e forte dei suo ingegno.
P. BeflVMiito Buflhetti, 0. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA
I. — Cronaca Italiana.
Cronftoa dei VXX Centenario dalT Ordine. — £ stato celebrato
con la maggiore solenniti possibile, si pu6 dire, dovunque si troya o casa
o memoria viva Francescana. SolennitA di feste religiose. Impossibile
riportare descrizioni e nemmeno dar la lista dei luoghi. Poco ha da rao*
cogliere la storia; si molto il conforto dei cuore che S. Francesco A,
non solo vie pii studiato dai dotti ai nostri giomi, ma anche vie pii
amato da tutto il popolo, e che a una festa Francescana prende
parte il mondo. Cronache di queste feste sono apparse in molti giorn&li
quotidiani, di cui sarebbe impossibile dare qui 1’ intero elenco e 1’ indi-
cazione precisa, e in vari Periodici francescani, tra i principali dei qunli,
a nostra conoscenza, indichiamo: L' Oriente Serafico, S. Maria degli An¬
geli (Assisi), anno XXI, 1909, p. 292-6 (feste centenarie alia Porziuncola),
342 ss., 483 ss., 523 ss., 577 ss.; XXII, 46, 93 ss. La Verna, Rocca S. Ca-
sciano, an. VII, 1909-10, p. 320, 381 ss., 403-17, 432 ss., 506 ss. Luce e
Amore, Firenze, an. VI, 1909, p. 747-60, 753 ss. La Voce di S. Antonio,
Quaracchi 1909-10, an. XIV, p. 189 s. ecc. Alcune accademie musico-lette-
rarie sono state tenute qua e 1 k.
Di publicazioni uscite in questa occasione (messe scarsa) abbiamo
gik dato notizia, AFH III, 174, 364*7. Alcune altre aggiungianco qui,
sperando poter poi completare la lista, se di quelle sfuggiteci ci perverrA
notizia.
P. Pibk Battista da Faixx>nara O. F. M., Cantico di Frate
Sole dei N. P. S. Francesco di Assiti musicato per voci uguaU. [Accom-
pagnamento per piano]. Laboratorio Grafico Musicale Carlo Carocci,
Roma [1909], in-4", pp. VI-28 (Lir. 2,75). Ne e uscita anche 1* edizione con
accompagnamento d’ orchestra, genialmente aggiunto dal M.° Giusbppb
Pozzetti, Terz. Francescano. In molti luoghi, durante le feste cente¬
narie, si a chiusura delle funzioni religiose che a corona di accademie,
& stato eseguito tanto nell’ una che nell’ altra edizione, commovendo e
soggiogando dovunque. La forma ha potuto trovar critiche, ma 1’ efietto
ne A risultato sempre indiscutibile e sommamente efficace.
P. Antonio Bucbkari, O. F. M. 11 VII Centenario della fondatione
deW Ordine. Lettera Circolare dei Ministro Provinciale dei FF. MM.
deW Umbria. S. Maria degli Angeli 1909, in-8* p. 12. In data 16 aprile.
L’ Oriente Serafico, organo dei Terz’ Ordine, ha consacrato al
Centenario il Numero V, doppio e illustrato, dell’ annata (Maggio 1909),
p. 195-296. Oltre il testo latino e ital. della Bolla Pont. Omnipotens et
Misericors (cf. Act. Ord. XXVIII, 149), che eleva la Porziuncola a Ba¬
silica papale (195-220), rilevo la Breve dichiarazione dedi tre Sera fici setn-
tuarii della Sacratissima Verg. Madre di Dio e dei suo gran Santo P. N .
Francesco nel sacro loco di Porziuncola presso Assisi, descritta .... da Fr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONIO A.
369
Ottavio [Spader] di S. Franc. de Min. Osserv., 229-68, finora inedita; e
P. Raimondo Polticchia, O. F. M., I Capitoli Generali dei Frati Min.
tenuti in Assisi, 260-7, brevi note illustrative. £. Ricci d. 0. a p. 283 d k
la riproduzione di un ritratto inedito di S. Francesco d’ Assidi, della fine
dei duecento, recentem ente scoper to ne lia Chiesa di S. Matteo gi& dei
Monaci Basiliani, in Perugia; e a pp. 285-91 riproduce aleoni brani della
Franceschina , intorno alia quale compilazione pare che 1’ A. stia prepa¬
rando uno studio filologico e storico.
Pure un suo numero ha dedicato al Centenario dell’ Ordine il
Luce e Amore di Firenze, anno VI, N. 12, Dicembre, p. 667-768. Notiamo:
ViNC. Mikelli, S. Francesco d' Annisi, 663-71, brani di una conferenza
tenuta alia SocietA Colombiana di Firenze il 27 Maggio 1906; P. I., S. Fran¬
cesco d’ Assisi e la rinascita, 672-84, appunti storico-filosofiei; G. Golu-
bovich, O. F. M., La liturgia Francescana nel secolo XIII, 684-90, rias-
sunto e breve illustrazione dei documento pubi, in AFH II, 55-81; e
finalmente la briosa descrizione dei P. G. G eroni, 0. F. M. (Viator), di un
suo pellegrinaggio al Santuario dello Sjfeco nell’ Umbria, 738-47.
Anche il Numero di Dicembre de La Verna, anno VII, 386-448,
ha voluto essere in qualche modo speciale per il Centenario, dedicato
eeclnsivamente a cose dell’ Ordine. Riferentisi al Centenario: P. Daniele
Nardi, O. F. M., Inno secolare dei Francescani, 386, che si annota mu¬
sicato dal P. Vigilio Gitidi, O. F. M., maestro in musica sacra e orga-
nista alia Verna, e si descrive eseguito alie Vertighe, a p. 438. Tommaho
Nbdiani, Dopo sette secoli di storia e di gloria Francescana: 1209-1909 ,
p. 406-17, diffusa cronaca delle feste centenarie di Forli, con riassunto
dei tre discorsi d' occasione recitativi dal P. Teodosio Somigli da S. De-
tde. A pp. 432-9, cronache dei Centenario.
Celebrandosi le feste Centenarie a Rivotorto (Assisi), 17-19 Set-
tembre 1909, fu fatto uscire un Numero Unico di occasione: Rivotorto.
Ricordo dei VII Centenario dolia fondazione dell' Ordine Minoritico. 1209 -
1909. S. Maria degli Angeli, Scuola tip. Umbra, 1909, in-8’ gr. pp. 46.
Notevole 1’articolo che 1’inizia: Anrea Prior Tini, Vic. Gle di Assisi,
Rivotorto (1209-1211), p. 5-24. Raccoglie dalle prime fonti quanto concerne
la dimora di S. Francesco e de’ suoi primi compagni in quel tugurio
(8-19), per dedurne che esso fu la loro prima stahile dimora, per quanto
riconoeca come madre e centro dell’Ordine la Porziuncola (19-20). Ri-
vendica 1’ autenticitA dell’ attuale Rivotorto (20-3), e di questo da i prin¬
cipali punti cronologici (23-4). — Vi pubblica un affettuoso scritto Mons.
Pio Alberto del Corona 0. Pred. Arciv. di Sardica, I Minori e i Pre-
dicatori, 26-7, riprodotto poi nel Luce e Amore, v. sopra, p. 691-3; e un
altro, Mons. Ambrogio Luddi, Vesc. di Assisi, Me expectant iusti..., 324.
D P. Ludovico Fhrretti de’ Pred. paria brevemente di S. Francesco
<f Assisi ne’ dipinti di Fra G io vanni Angelico, 40-2. fnseriscono versi: il
Prof. Giacomo Poletto, Rivotorto dov’ ebbe principio V Ord. Francescano,
25: F. Pbnnacchi, Il primo nido Francescano, 28-31; A. Brunelli, In
discessu a Rivotorto, 34, distici latini, ecc. Molte e belle illustrazioni, spe-
cialmente del santuario di Rivotorto, sono intercalate al testo.
Anche la Provincia O. F. M. di Val Mazzara, in Sicilia, ha publi¬
cato un elegante Numero Unico splendidamente illustrato: Nel VII Cen¬
tenario della fondazione dell’ Ordine dei Minori al Serafico Patriarca. —
Omaggio dei Frati di Val Mazzara. Palermo, Impresa Gen. Aff. e Pub-
blicitA, [1909], in 4°, pp. 34. Degni di nota: Fr. Alfonso P a drb nostro,
0. F. M., La Provincia dei Fratri Min. di Val di Mazzara, 12-7, cro-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
naca sommaria dei suo risorgimento dopo )a soppressione dei 1866, con
intercalate al testo le fototipie dei principali conventi; P. Berxardixo
Todaro, 0. F. M., Biografia dei Religioni che fiorirono nella Prov. di
V. M. per virtii e sani it d, 22-6, una 50' di nomi dal 1260 al 1890, con
brevi notizie; P. B. Trapolino, O. F. M., I nostri nomini illustri, 26-9.
uomini di governo e di scienza, con bibliografia. A p. 96-34, il Pro¬
gramma delle feste celebrate a Palermo il 2-4 Ottobre.
Il VII Centenario deW Istituzione delV Ordine Francescano. Feste
solemii alia SS. Annuntiata [di Parma]. Parma, Coop. Parmense, 1909,
in 8’, pp. 23. Raccolta di notizie in Parmae i Francescani, 5-16, scritto
dal P. G(iacinto P(icconi) 0. F. M.
Le feste Francescane di Chiampo in Provincia di Vicenza- J4-I7
Settembre 1909. Vicenza, SocietA Anonima tipogr. fra cattolici Vicentini,
[1909]. in-8°, pp. 47. E la relazione delle feste, corae vennero preparate
e riuscirono. Con illustrazioni, una delle quali il convento di Chiampo.
P. Candido Mariotti, 0. F. M., L'Ordine Francescano in Ma-
telica. In occasione dei VII Centenario della fondazione dei medesimo.
Matelica, Tip. Elzeviriana, 1909; in 8°, pp. 51, con figura panoraraica
della cittA. Il P. Mariotti & stato assai modesto. Potendo pariare anche
ai dotti, si A contentato di pariare soltanto al buon popolo di Matelica ed
esporgli semplicemente, nelle principali linee, la vita e le glorie france¬
scane in quella cittA. Il 1” Ordine vi ebbe due conventi: S. Giovanni
di Foro (Acqrtaviva, S. Claudio\ giA ceduto a Monache nel 1256, ripreso
dopo il 1300 dai Clare ni, indi passato all’Osservan za, fatto ospi-
zio ecc. (10-1); e il presente convento di S. Francesco , da terapo esistente
nel 1268, passato agli Osservanti nel 1518 (12 s), che 1’ A. descrive con
la Chiesa, non priva di lavori artistici (13-20). Brevi biografie (20-36). I
Cappuccini vi fondano un loro convento nel 1578 (37); le Clarisse
ve 1'ebbero c. il 1230 (38\ nel quale visse e sta sepolta la B. Mattia Naz-
zarei (463). La cronaca delle feste centenarie ivi celebrate il 27-29 nov.,
si trova a pp. 46-50.
P. Niccol6 Dal-Gal, O. F. M., L’ isola di S. Francesco nel Deserto
nelle Lagum di Venetia. Roma, tip. Barzocchi e Casadei, 1909, in-16°,
pp. 32, con figura. Sunto della Conferenza IA recitata dall’ A. il 17 eett.
1909, celebrandovisi il 7° Centenario dell’ Ordine. Appunti cronologici,
profusi della poesia delle memorie e dei luogo.
P. Benedetto Innocenti, O. F. M., Frate Sole (S. Francesco
d’Assisi). Firenze, Tip. Domenicana, 1910. in-8°, pp. 38. Panegyrico reci¬
tato nella Chiesa dell’ Incontro presso Firenze, in occasione delle feste
centenarie ivi celebrate i giomi 10-12 Dicembre 1909.
Come publicazione uscita nell’ anno dei Centenario, benchA 1’ an-
tore non dica di collegarla ad esso, aggiungiamo quella di Tommaso
Nedi ani, Mistico Oriente (Assisi), con disegni di Attilio Razzoi.iki,
Firenze, Att. Razzolini edit., 1910, in-16°, pp. 365; nella quale ammi-
riamo piu i disegni che lo scritto, quantunque riconosciamo che, esclusa
la pretesa artistica o critica, cioe di dare la descrizione o la storia, lo
scopo dell’A. vi A in parte raggiunto: una guida, un itinerario spiri¬
tuale (9). Ma a noi pare che certi spunti e frasi e parole si vadano ripe-
tendo un po’ troppo e in questo libro e in tutta 1’ opera francescana dei-
1' A. e, in genere, in tutta la letteratura francescana di questo tipo, tra
1’ ascetico e il romRntico. Cid che distrugge il vero Francescaneeimo.
Ma torneremo, data occasione, su 1’argomento. — Il libro A ineguale;
nA a essere pur quello che voleva, 1’ ha retto sempre 1’ ala. 6 owio: anche
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
371
la poesia vuole piii fondo: pu6 non volerlo mostrare, ma 1’ ha. — £ mostra
qna e 1 k nna certa fretta o noncuranza o stanchezza, e alcune mende,
non tutte di stampa: p. 43 1. 26, 51 1. 18*9, 328 1. 18; e il che a p. 32 1. 12,
che sgrammatica; e il verso riportato (ahi, questa smania!) a p. 330 1. 19,
che non si sa in che senso prendere; e la confusione fatta a p. 171 II. 14-23,
che d& il capogiro. A p. 102-3 la sfida con 1’ usignuolo & fatta awenire
un po’troppo presto. Sproporziona 1’ aver inserito gran parte della di¬
scussione dei P. Giusto O. M. Conv. (cf. AFH II, 524) su 1’ Architetto
della Basilica di S. Francesco, mentre poi la questione su gli autori
delle pitture, pur sollevata dal Venturi (AFH II, 351-4), non e neanche
accennata. Nel capitolo su Frate Elia , 245-59, si riporta dal Golubovich
(BibUoteca ecc., 112-6) piii che non si citi. Tutta la parte sostanziale dei
capitolo RivotoHo e i Primordi. dell’ Ordine, 147-71, voglio dire da p. 153
a 170, & tolta — scorrezioni comprese, 164 1. 27, 169 1. 23 — dallo
scritto di Mons. Tini, nel Numero Unico Rivotorto ricordato piu sopra
(369), senza che 1’ accenno, che della fonte si fa a p. 170, basti a indicare
la quantitA e la natura dei preso a prestito; con questo di piu, che nello
scritto dei Tini le argomentazioni si capiscono perch& sono docamenta¬
te: qui invece, escluse le citazioni per la ripugnanza alia € polvere ar-
cheologica *, il discorso resta campato in aria e inaflferrabile a chi sia un
po’ nuovo alia questione, come avviene di chi arrivi a racconto gi& detto
la metA. — Preferiamo i disegni a penna dei Razzolini. Sono circa 40,
e intonano coi vecchio Assisi, meglio che qualunque fotografia. Il Raz¬
zolini e un illustratore magnifico, specialmente se tralascia certi scru-
poli di imitazione dell’ antico. Parleremo di altri suoi lavori francescani.
Bellissima, come sempre le sue, la miniatura che d& il frontespizio della
copertina^ in finta pergamena.
*** E sotto stampa nella tipografia dei Collegio S. Bona ventura a
Quaracchi: P. Teodosio Somioli da S. Detole, O. F. M., Sinte si Fran -
cescane, contenente i tre discorsi che 1’ illustre oratore ha recitati con
tanto plauso in varie citt& d’ Italia, in occasione delle Feste centenarie
dell’ Ordine.
La. Palma Fasqnale offerta quest’ anno a S. S&ntitA Pio X, secondo
P uso tradizionale, dalle Monache Camaldolesi di S. Antonio alPEsquilino,
terminava con una finissima miniatura rappresentante S. Francesco, a
ricordo dei 7° Centenario dalla fondazione dell’ Ordine Francescano. (Dal
Corriere <T Italia, N. 80, 21 Marzo 1910).
Hnovo tempio Francescano a Oreccio. — £ stato eretto 1 k su
P eremo in cui S. Francesco istitul il Presepio, in luogo della chiesetta,
riconosciuta insufficente, che prima vi era. L’ Oratorio dei Presepio, il
refettorio e il dormitorio, quali ancora S. Francesco vide e consacr6,
sono rimasti inchiusi e custoditi, come reliquie, sotto il nuovo tempio.
Il quale fu inaugurato i giorni 2-4 Ottobre, con le feste centenarie del-
P Ordine. (Dal Corriere. d? Italia, 7 Ottobre 1909.)
Confbrense. — Il 16 Gennaio 1910, a Palermo, nell’ aula dell’ Asilo
R. Settimo, il P. Giuseppe Raimondo da Montevago O. F. M. tenne
una conferenza sui terna: L ’ Ordine Francescano e le sue vicende. E dopo
di lui, il prof. V. Mirahella lesse il canto XI dei Paradiso e la corri-
spondente sua traduzione in siciliano.
La Societd Intemazionale di Studi Francescani in Assisi, il 21
Marzo 1910 ha tenuto la sua Adunanza Generale, in occasione della quale
il Sig. Dr. Walter Gobtz, professore nell’ UniversitA di Ttlbingen, disse
su II movimento Francescano e la civiUd italiana dei duecento.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
372
CJHRONIOA.
*** A Firenze nel raarzo u. s., presso la sede della SocietA Protettrice
degli animali, il colonnello Olinto Luohi-Grisanti tenne una confe-
renza sui tema: Annisi e S. Francesco.
Altre publicazioxd. — Abbiamo ricevuto, per la gentilezza dei Sig.
Albano Sovfolli, Bibliotecario dell’ Archiginnasio di Bologna, il primo vo-
lume. testi u scito, dei Chartularium Studii Bononiensi*. Documenti per
la storia deWUniversitii di Bologna dalle origini fino al secolo XV, pub-
hlicati per opera della Commissione per la storia delT Universitd di Bo¬
logna, Vol. I. Bologna, presso la Commissione per la storia dell’Univ.
di Bologna, 1909. in-4“, pp. XII-429. Ne parleremo in breve, rilevandone
quanto, e nel corso dell’ opera magnifica e ampia non sari poco, tocca
la nostra storia.
*** Meravigliera trovare S. Francesco in un libro di strenna e poesia
per bambini. Il Cestello. Poesie jter i piccoli di Angelo Silvio Novaro,
illustrate a eoiori da Dorenico Bckatti. Milano, Fratelli Treves, 1910.
in-8 , pp. 159. Nuovo; ma, infine, assai ragionevole. Vi sta insieme con
altre per lo piu brevi e graziose e buone poesie, tali da far dolce e forte
presa su 1’animo dei fanciulli. Vi ha tre cauti: S. Francesco e il lebbroso ,
83-5, S. Francesco e le creature, 86-93, S. Francesco e il lujto , 94-9; e tre
illustrazioni, relative ai tre canti. 11 primo e 1’ultimo canto si rifanno di
sui Fioretti; il secondo, fra 1’ altro, rimaneggia, in forma che serba as¬
sai dell’ originale, la prima parte dei Cantico di Frate Sole.
*** Da tempo promessa e vivamente attesa, e finalmente u scita, di
q uesti giorni nella Raccolta della « Societd Intcimazionale di shuli Fran -
cescani in Assis i *, la Legenda Sanctae Clarae Virginis, tratta dal MS. 338
della Bibi. Comunale di Assisi, edita per cura d<l Prof. Francesco Pen-
nacchi. Assisi, Tip. Metastasio, 1910, in-8°, pp. LXXIX-139 (Lire 7).
Il nostro Archivum si occuperA quanto prima di questa importantissima
publicazione.
ITn quadro sacro di pittore Franoesoano. — U pittore i il gio-
vane P. Antonio Jerone, 0. F. M. della Provincia di Val-Demone, re¬
sidente ora a Firenze; e il quadro, il Purgatorio, destinato alia chiesa
Francescana nel cimitero dei Carro in Egitto. Esposto durante il passato
febbraio nella sagrestia d’Ognissanti a Firenze, ha attirato molti am-
miratori e sollevato ardenti discussioni, in gran parte favorevoli. U con-
cetto ci par nuovo, e forte la tecnica. In mezzo campeggia e irradia
Cristo in croce, e giu in basso, intorno e verso Lui, la innumerevole
e oscura folia delle anime, che pur ha tanta varia espressione di fede
o ansia o preghiera, nell* ombra. Un angelo accenna ali’ attesa sicura, e
un altro vola a liberare. In alto, uno sfaviUio di gloria. Un’ anima libera,
che vi sale, si volge a ringraziare il Cristo. Congratulazioni e auguri al
ben promettente artista e confratello nostro.
Miniature Francescane. — Aprendosi un reliquiario antico, da
lungo tempo inesplorato, appartenente alia chiesa di S. Francesco in
Gubbio dei PP. Conventuali, vi si sono trovate dentro, con reliquie,
molte e preziose miniature dei sec. XIII-MV, tra le quali una rappre-
senta S. Francesco e un’ altra S. Chiara. Attendiamo una pih minuta e
precisa relazione.
Pro s lima — Del R. P. Nicola Cavanna, O. F. M.,
u sciri fra pocp un volume riccamente illustrato sui conventi francescani
umbri e dei luoghi circonvicini. Avri per titolo: L’ Umbria francescana
illustrata.
P. Betvemrto Bsgketti, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONIO A.
II. — Chronique Etrangere.
ALLEKAOVE Publicatione ii 1’ooeasion da VU* Centeaau»
da rOrdre. — L’annuaire de 1909-10 de 1'« Union dee Missione Fran-
ciscaines *, fondAe par les P6res Franciscains de la Province de Saxe,
est richement illustre. II contient, entre autres, des notes du R. P. Bruko
Katterbach, 0. F. M., sur nos missione au Japon 17-21, et une exquisse
des missione au Perou 22-33, par le R. P. Autbkrt Groeteken, O. F. M.,
r6dacteur de l’annuaire. A la p. 5-9 est reproduit un article d’un ca-
ract&re general du R. P. Leon. Lemmens, 0. F. M. sur le VII" centenaire
de 1’ordre, paru d’abord dans le Suppfement de la Avgsburger Postzeitung,
27 mai 1909, n. 24 ( Literarische Beilage). — Die Franzixkaner-Missionen;
JahresberictU des Franzixkaner-Mixxionx- Vereins, 1909-10, h erausgegeben
vom Provinzialat der stichsischen Franziskanerprovinz von hl. Kreuz, Dtis-
seldorf., Ibidem, L. Schwann, 1909, in-4°, 42 pp..
Un autre article, publie par le R. P. L. Lemmens, k la mdme
occasion, dans la Wissenschaftliche Beilage eur Germania, Berlin, 18
fevr. 1909, p. 49-54: Die Anftinge des Franziskatierordens, traite des d&-
buts de 1’ordre franciscain durant les annees 1209-19 et 1219 k 1223
respectivement. Le savant auteur y attaque les theses bien connues
de M. K. Mtiller, P. Sabatier, du R. P. Mandonnet etc. et du Prof. K.
Wenck (v. son livre AFH I, 446) sur la cfratemite libre». II refeve
qo’il y avait, k cette 6poque, au moins < les commencements d’une or-
ganisation » (p. 51 col.b.), et que Hugolin d’0stie n’abusa point le Saint.
Le R. P. L. Lemmens publia, toujours pour le Jubile, un autre
article egalement sur Vimportance de S. Fran$ois et de son oeuvre pour la
rtforme religieuse et sociale. — Die Bedeutung des hl. Franziskus und seiues
Werkes filr die religidse und soziale Emeuerung, dans la ‘ Revue apolog6-
tique ’ Apologetische Rundschau, V an., Cologne 1909, oct. 1909. Rappelons
encore, que le R. P. L. Lemmens publia le livre, dont il k 6te rendu
compte p. 344-8, < k 1’occasion du VII e centenaire de 1’ordre », comme
il le dit lui-mdme.
Dans le numAro jubilaire illustre et bien fourni Festnummei'
tles Antonius-Boten zum lOOjtihrigen Jubiltium des Fianziskaner Ordens
1209-1909 redigiert von P. Athanas. Bierbaum, O. F. M., Paderborn,
1909, (XVI an. p. 129-224) il nous faut relever les notes du R. P. Dio-
ix>re Hennioes, O. F. M., sur le couvent de Fr6res Mineurs k Stock-
holm 141-46, et 1’histoire de celai des Clarisses k Rosklilde 165-76.
D’autres articles celebrent les marites et les grandeurs des ordres de
S. Fran^ois.
*** Les numeros de fete des deux revues du couvent des Fr&res
Mineurs de Metz Le Sendbote des M. Franziskus XX, an. oct. 1909,
p. 1-48 et la Petite Correspondance du Tiers-Ordre pour VAlsace-Lor-
raine, X an. oct. 1909, donnent, outre le rapport sur les fetes du VII
Centenaire etc., un article du P. Mich. Bihl, O. F. M., sur les anciens cou-
vents franciscains dans le territoire qui forme actuellement 1’Alsace-
Lorraine. On y donne quelques dates et notes concises. Sendbote, XIX,
4-13; Die KWster der drei Orden des hl. Franziskus in Elsass- Lothringen.
Corresp. X, 222-34, Les couvents des trois ordres de S. Fran^ois en Alsace-
Lorraine.
Les Skizzen zum 7 OOjtihrigen Jubiltium des Franziskaneror-
dens von Fr. Lambbrt, O. F. M., Breslau, Druck der Schlesischen VoUcs-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONIO A.
374
zeitung, 1909, in-8', 20 pp., sont un extrait du joura&l sue nomine. Ce
sont des consideratione tr&s opportun.es sur la mission de S. Franpois
d’Assi8e et de ses ordres, en partie inspirees du livre dont nous par-
lions AFH II, 486-9. L’auteur a su y joindre, d’une £a<?on tr6s heureuse,
les souvenirs personnels d’une visite en Ombrie 14-20. Pourquoi ne le
dirions-nous pas ? L’auteur qui signe: «Fr^re Lambert, 0. F. M. au no-
viciat de Rochus-Neisse *, n’est autre que le Prof. Dr. Wilh. Schulte,
autrefois Directeur de gymnase et conseiller secret du gouvemement, etc.
ne k Mttnster le 26 aoftt 1843. Le Fr6re Lambert, 0. F. M., ne nous
en voudra pas.
La brochure Die Feier des siebenhunderfjdhrigen Jubildums des
Franstiska>ierordens in der Stadtpfari'kirche St. Anna m Milnchen am 2,
3 und 4 Oktober 1909, Milnchen, Lentner 1909, in-8° VI, 63 pp. con-
tient le programme des fetes i^p. I1I-V), et le texte des six Sermons donn6s
du 2 au 4 octobre 1909 dans la grandiose et nouvelle eglise romane de
Ste-Anne a Munich, desservie par les Fr^res Mineurs. Des orateurs
distingues des autres ordres religieux, dont deux PP. Ben6dictins et deux
PP. Capucins, ont contribue par leur parole 61oquente, k rehausser les
solennitds du Jubile de l’ordre dans la capitale de la Bavfere.
Le colfege s^raphique de Watersleyde de la Province de Thuringe,
k l’oc asion du VII Centenaire, iit prec6der son Programme-annuaire
d’une dissertation sur Vhistoire des Missions Franciscaines depuis leur
debut jusqu’4 nos jours. Die Franziskanermissionen von der Grilndung
des Ordens an bis auf unsere Tage p. 1-38 du: Seraphiscties S. Josephs-
KdUeg zu Watersleyde (Holland): Jahresbericht fiXr das Schtdjahr 19084)9,
Fulda, Kloster Frauenberg 1909 in-8°, 66 pp. La derni&re partie donne,
comme d’ordinaire, le compte rendu du travail accompli, dans les six
classes de cette ecole seraphique. La dissertation du R. P. Lecteur
Hippolyte B6hlbn, 0. F. M., sur les Missions Franciscaines, tout en
reposant forcement trop sur des travaux de seconde main, donne un
bon apertu de nos missions, k 1’exclusion des pays de l’Europe. 11 peut
etre utilement complete par le livre du R. P. Holzapfel, AFH II, 486-9
et d^utres. Cet article, tire k part (ibidem 1909, 38 pp.) pourra bien servir
de livre de propagande, au profit de ces m6mes missions.
*** Notons, k cette occasion, deux autres dissertatione publices ausai
dans des programmes annuaires du mdme collige. Le Jahresbericht fUr
das Schutjahr 19074)8, Fulda, Kloster Frauenberg 1908, in-8° 36 pp., con-
tient un article du R. P. Leon. Lbmmbnh, 0. F. M.: Aus den ersten Jahr -
zehnten der thUrinyischen Ordensprovim, 3-16; (tire k part, ibid. 16 pp.).
II y publie 5-7, avec un commentaire historique, tir6 principalement du
MS. du P. Adarn Bilrvenich, 0. F. M., le rapport que le P. Lambert van
den Weyer, deuxi6me provincial de Thuringe, envoya k la Propagande
en 1661, sur la situation de ses couvents, (Archives de la Propag. voL
334 lett. 168).
Le programme de l’ann4e scolaire 1906-07, Jahresbericht fUr
das Schvljahr 19064)7, Ibidem 1907,39 pp., contient une histoire de 1’ancien
gymnase publie que les Fr6res Mineurs de Thuringe avaient fond6 k
Tauberbischofsheim en Bade. P. Mich. Bihl, 0. F. M., Geschichte des Fran-
ziskanergymnasiums zu Tauberbischofsheim, (& part ibidem 1907, 24 pp.).
L’expo8e est pris surtout des Archives de la province, et des actes du
collige conserves dans la dite ville. Le « paedagogium* fonde en 1688
fut change en gymnase en 1773. C’est de ce dernier que nous avons
des details plus abondants, sur les livres en usage, les professeurs, leurs
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
honoraires, leurs sncc4s et difficultes. Enfin le couvent, fonde en 1629,
ayant ete supprime le 15 avril 1823, le gymnase subit le mdme sort
en 1827. II fut cepend&nt retabli et confit 4 des professe urs s6culiers.
Un incendie ayant, en 1862, detruit 1’edifice (c’est-4-dire l’ancien couvent),
le tout fut reb&ti sur un autre plan.
En 1909 le R. P. Autheut Groeteken, O. F. M., fit paraltre une
deuxieme edition de son histoire du couvent et gymnase franciscain de
Recklinghausen (en Westphalie). Da ehemaliye Klostei' und Gymna¬
sium det' Franziskaner zu Recklinghausen, Festgabe zum VII. Centena¬
rium der GrUndung des FranzLskanerordenx, Recklinghausen, Neue Dru-
ckerei, 1909, in-8°. 50 pp. Sauf quelques additions et les 13 illustratione,
cette etude basee sur les documents contenus dans les Archives locales
et les Archives d’etat k Munster, avait deja paru dans le Jahrbuch der
S&chsischen Franziskanerprovinz 1908, Dtlsseldorf 1909, p. 36-55, (tir6 k
part, ibid. 19 pp.). La fondation du couvent date de 1642, mais ce n’est
qu’en 1646 que l’on acquit une maison privee, pour le logement des
P6res. La premi&re pierre de la nouvelle eglise fut posee en 1663, celle
du nouveau couvent en 1676. II ne fut supprime qu’en 1835. Apr6s une
premiere tentative (1646-49), le gymnase fut fonde en 1730. II comptait
d’ordinnaire entre 70 k 80 eleves. Quoiqu’il ftit confie, en 1797, k des
pretres seculiers, les Fr4res Mineurs continuarent k lui prdter appui
jusqu’en 1824, et 1’auteur a bien raison de mettre plus en lumi&re les
merites des professeurs franciscains.
Parmi les nombreuses Conf&rencks tenues sur S. Frangoia, k
1’occasion du Jubile, nous notons celle que M. Rooo, vicaire k la c&the-
drale d^Augsbourg, tint dans cette ville le 10 mars 1910, sur St. Franqoix
et la mystique. Augsb. Postzeitung, annee CCXXIV, n. 60, 16 mars 1910.
▲utres publicatione. — Le R. P. Autbert Groeteken, O. F. M.,
vient de faire paraltre une histoire des missions, retraites etc. donnees
par les Freres Mineurs dans 1’Allemagne du Nord, de 1849 k 1872. Nous
y reviendrons. Die VoUotmix&ionem der Norddeutschen Franziskaner vor
dem KuUurkampf 1849-1872, Milnster, Alphonsus-Buchhandlung [1910],
in-8°, 137 pp.
*** Le R. P. Chrysogonus Rqisch, O. F. M., vient de publier, au
prealable, une edition populaire de 1’histoire du pelerinage d’Anna¬
berg, cf. AFH III, 177. II l’a fait accompagner d’un Album contenant
differentes vues de 1’eglise, du couvent et du celebre Calraire et Che-
min de Croix de 1'Annaberg. Gedenkblatt zum 200j(lhrigen Bextchen
der Kalvarie St. Annaberg, Breslau, Goerlich et Coch 1909, in-12”, 109 pp.
(M. 0,60) Album St. Annaberg, Breslau, Schles. Volkszeitung (1909) in-8°;
24 planches de similigravures.
Dans la biographie qu’il consacre 4 la memoire veneree du P.
Clementinus Schmitz (1764-1844), O. F. M., mort en odeur de saintete,
le R. P. Adjutus Rhode, O. F. M., montre une tr6s grande reserve, que
d’autres trouveraient sans doute de beaucoup exageree. Elie est ce-
pendant hautement louable. Le P. Clementin, tres vertueux et tr&s fer¬
vent religieux, n6 4 Denaborn, prit 1’habit franciscain 4 Rietberg (Pro-
vince franciscaine de Saxe) le 13 sept. 1785; il deploya son activite silen-
cieuse mais efficace aux couvents de Wipperflirth, p. 23-49, (1790-1809),
et de Hardenberg-Neviges 51-89, ou il mourut le 1 oct. 1844. II jouissait
d*nne estime incontestee, tant aupr^s des catholiques que des protestants,
4 cause de sa charite d4bordante 64-70, et de sa puissance sur les
mauvais esprits et les obsed4s 78-89. Parmi les gr&ces et guerisons obte-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
nues par ses priores et benedictione 71-77, il y eut, sans doute, dee
evenements merveilleux, que la concision de l’auteur, tout autre que
friand de pretendus miracles, ne laisse que difficilement entrevoir. Lee
archives dont le R. P. Rhode a tir6 ses courtes et sobres notices, en
diront, nous 1’esperons, plus long. La ven6ration ne cessa pas apres
son ddces, et il f&ut esperer que l’attente du pieux peuple alors expri-
m6e (96), sera un jour realisee. — (P. 107 1. 5 d’en bas lisez vacabat.).
La monographie sobre, de bon aloi, et tr£s concise, (si vous exceptez,
peut-etre, les repetitione contenues dans les documenta ministeriels etc.
p. 21 ss.), est de plus ornee de nombreuses similigravures bien reussies.
P. Clementin Schmitz, ein Franziskaner de 19. Jahrhunderts von P. Adju¬
tus Rohde, O. F. M., Ahrweiler, Ad. Kirfel, 1908, in-8*, 106 pp.
*% L’etude historique sur l’ancien couvent franciscain de Her¬
molsheim tout pres de Mutzig en Alsace, par Mr. le Prof. Dr. J. Gass,
nous fait connaltre plusieurs documenta inedits. Die Franziskaner in
Mutzig-Hermolsheim, Strassburg, F. X. Le Roux, 1908, 8°, 89 pp. — Ce
couvent fut fonde le 16 sept. 1630, par le comte Jacques de Landsberg,
qui appuya de tout son pouvoir les Franciscains. Son dis, au contraire,
leur crea de graves difficultes, en se refusant de leur d61ivrer les pienx
legs de son p6re (p. 6-11). La guerre de trente ans obligea les P&res
Recollets k abandonner Hermolsheim, pour se retirer k Mutzig. L& iis
habitaient une maison sise dans la < Patergasse ». Cependant de 1642
k 1749 iis durent aussi quitter Mutzig. Enfin, le 2 aotit 1667, iis r6us-
sirent k commencer un nouveau b&timent k Hermolsheim, qui, en
1669, devint un couvent formet (13). Le 9 mars 1663 iis fond&rent un
petit hospice k Bischenberg (Mons Episcopiensisj, ou les p£lerins ve-
naient nombreux, pour v6n6rer la Vierge Douloureuse (18s). Les Recol¬
lets administraient souvent la paroisse de Mutzig (20bs) et 1'auteur a
recueilli bien des noms dans les registres paroissiaux de 1’endroit et des
environs (22ss). Vers 1787 Hermolsheim devint un couvent d’6tudes (77).
Aujourd’hui encore subsiste leur chapelle de Lorette, « la seule en Al¬
sace, qui ait le nom et la forme de la Santa Casa » (29). Elie a 6t6
construite en 1666 par Gabriel Haug, 6v3que auxiliaire de Strasbourg,
qui voulut y Stre enterre. A la grande Revolution le P. Louis Gunz et
le Fr. Gihr, pr3t£rent seuls le serment constitutionel (31). Parmi les
Recollets alsaciens qui s’6taient refugies k Kentzingen (en Bade), nous
trouvons aussi le P. Bemardin Oberhauser, alors (1794) Provincial des
Recollets d’Alsace, et le P. Hyac. Libis, tous deux du couvent de M.-H.(32).
Les revolutionnaires detruisirent 1’eglise conventuelle en 1800; la mai¬
son, longtemps affectee k une fabrique d*armes, sert actuellement d’habi-
tations particulares (33s). — Notons que le couvent de M.-H. ne fut pas
fond£ par la province « belgo-germanique > (p. 3), qui n’a jamais existA,
mais par la province Observantiae dite de Strasbourg, plus jeune, (elle
date de 1617), que la vieille Argentinensis O. M. Conv. — Ce sont les
Constitutione de 1’Ordre et non pas la Rigle (p. 24), qui limite la dur£e
des charges et offices de TOrdre.
4 ,% M. le Prof. Dr. J. Gass avait dejk parle de plusieurs Franci¬
scains natifs de Mutzig, dans sa brochure Mutzig in der Revolutionsneit,
Strassburg, Le Roux, 1902, in-24°, 106 pp. Il y esquissa la biographie
du P. Bemardin Oberhauser 1742-1806, (p. 38s); du P. Bemhard Wagner
1766-1848, p. 434, et surtout, p. 40-3, celle du P. Modest Meyer , 1767-1816,
lecteur au couvent de Selestat, mis sur la liate des proserite en 1794, et
administrant partout les sacreraents durant la Terreur et la Revolution.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHROHIOA.
De 1800 k 1816 il remplit k Mutzig le poste de Vicaire. Son portrait
est au frontispice de cette brochure. II faut aussi mentionner le P. An-
toine Wernert O. M. Conv. 1764-1824, qui tiaourut cure de Dangolsheim
(457-468).
Apr&s 1’accueil bienveillant, que le premier voliyne du Manuel
eccUsiastique, cf. AFH II, 681, avait partout re?u, le deuxi&me ne tarda
pas k paraitre. Ki)'chliches Handbuch filr das Katholische Deutschland
in Verbindung mit Domvikar, P. Weber etc. herausgegeben von H. A.
Krore, II r vol. 1908-1909. Freiburg, i. Br. Herder 1909, 8°, XVI, 456 pp.
(6 M.). L’ordre du Manuel est, en general, le meme que celui du tome
I er . L’expose de 1’organisation supreme de 1’Eglise (1-26) est suiyi d’un
resume de la legislation canonique et ecclesiastique la plus recente (23-63).
Les Missions etrangtores sont traitees, cette fois, seulement dans un article
tris interessant sur le Japon (64-84), et un autre sur la Coree (84-87) et
la Chine (87-93). Apris un expose de la situation de 1’Eglise k Tetran-
ger (94-171), yiennent les statistiques tris detaillees de TAllemagne, 172ss.
deequelles nous ne relevons que ce qui regarde les ordres religieux,
(274-81). — Pour les pp. 422 et 432 yalent encore les remarques dc l’AFH
II, 681.
Paintores franoiscaines. — An courant de Tannee 1909 plusieurs
peintures franciscaines etc. ont eti decouvertes en Wtlrttemberg. Dans
1’ancienne eglise des Frires Mineurs k Esslingen furent mis k jour
deux magnifiques tabernacles encadres dans le mur, comme c’etait d’usage
autrefois. Les portes sont considerees comme des chefs-d’<Buvre de ser-
rurerie et de peinture. Les peintures murales datent du milieu du
XIV' siicle. Une represente deux prophetes et des anges; une autre un
Frire Mineur agenouille au milieu d’une pelouse lieurie; St. Frango is
le recommande au Christ, qui porte, dit-on, la sainte Eucharistie. Une
troisi&me peinture est une Assomption de la Ste. Vierge.
Dans une chambre de 1’hopital de Blaubeuren furent decouvertes
des fresques reprisentant des scines de la yie de Ste. Elisabeth de
Thuringe. L’ une montre Louis, le mari de la Sainte, contemplant des
roses dans un lit (legende: ir gemahel... ain siechen in seinem bett ) et
dans 1’autre un Crucifix, (legende: da bekent er ir heUikeit und lobt got).
La legende de la troisi&me fresque porte: und reit ivider zu seinem ge¬
mahel s. dzbeten. Elles datent de 1420.
Dans 1’eglise de Reute on decouvrit un cycle de peintures mu¬
rales de la yie et de la glorification de la sainte Tertiaire Betha ou
Elisabeth de Reute. Elles remontent k environ 1767.
mAhlQTTE DU VORD. Etata Unis. — Les nombreux couventa
des Etats-Unis organiserent avec succis les fites du VIL Centenaire.
On en trouvera le compte rendu dans le St. Anthony’s Messenger, vol. XVI
et XVII, 1909 Cincinnati, et dans le St. Franciscus Bote, ibid. 1909,
xvn et XVIII an. Ce dernier periodique reproduit, XVIII, juin-nov.,
le Qedenkblatt de Vienne p. 1-32; v. p. 381.
Relevons aussi quelques articles etc. dans The Lamp publie
par la ci-devant protestante «Societe reparatrice *, qui passa dans le giron
de 1’Eglise catholique, le 80 octobre 1909 v. plus bas p. 389 s. Le num.
d’aoGt 1909, vol. VII, p. 178-9 rappela en quelques mots le Vll Cen¬
tenaire de VOrdre Franeiscain; celui de sept. 1909, 204 reporte un
po&me latin en vers sapphiques, de M. Franc. W. Grby intitul6: Im¬
pressio Stigmatum S. Francisci. Le num. d’octobre, publi6 comme Fran-
ciscan Nuniber, reproduit un court article: du Franciscan Monthly
Archivum Francucamtm Historicum. — Ah. III. 24
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
878
OHRONIOA.
S. Francis and the nature 280-1. II debute, p. 221-8 par VAppel de S. Fran-
yois: The catt of S. Francis relevant avec entliousiasme, quoique bien
bri^vement, 1’action excercee par S. Fran^oia d’As8iae et aes ordres.
Cet appel a ete ecoute. Le num. de novembre 1909 annon^ait en efiet
la joyeuse nouvelle que les redacteurs, du The Lamp, lea franciscaina
proteatanta dea Etata-Unia etaient rentres dana le bercail de S. Pierre,
oii S. Francis lea avait, sana doute, appella.
4 ,% L’annee qui preceda immediatement celle du VII" centenaire
de 1’ordre, avait 6t6 pour la grande Province du SacrC-Coeur aux Et&ts-
Unia, 1’annee de 8on premier cinquantenaire. Cette province, qui ae deve-
loppa d’une fapon merveilleuse, fut fond6e par de8 P^rea de la province
de Saxe. La premiere maiaon fut etablie k Teutopolia, od lea P6rea ar-
riv&rent le 28 8ept. 1858. lia deploy^rent aussitot, avec l’aide continuelle
de la province m6re, une activite debordante dana le aaint miniature.
Lea fondationa ae succederent rapides. Partout lea Fr£rea Mineura cons-
truiairent dea eglisea, dea couventa et de8 ecolea. Ce furent pour la
plupart dea Fr&rea lais qui en etaient lea architectea. Lea maiaona a me-
ricainea furent erigees en Province autonome le 26 avril 1879. En 1886
elle s’etendit ausai en Californie, ou elle forma, dea 1896, un commia-
aariat, dependant de la Province. Celle-ci s’occupait auaai, depuia 1878,
de8 Miaaions parmi les Indiena aux Etata-Unia 162; elle entretient troia
colliges, k Teutopolia, k Quincy et k Santa Barbara. Le livre tr6a aub-
stantiel et richement illustre, publie pour le Cinquantenaire donne une
chronique succincte et en aomme tr£s glorieuse de chaque couvent. II
y avait, en Pannee 1908, 18 couvents, et 32 reaidences, 235 P6res et
en tout 500 religieux. Un chapitre enumere lea ouvragea, publiea par
lea P£rea en allemand, en anglaia et en plusieura langues indiennea
165-7 (malbeureuaement les dates n’y sont point indiqueea); un autre
traite de leur action artistique 168-9. Nous relevons les noms des ar-
chitectea: Fr. Adrian, Fr . Leonard Darscheul, Liul. Midler et Anselme
Wolff 168. La IV partie donne de courtes biographiea des religieux di¬
stingues 170-97, tandis que qu’un appendice retrace auccinctemente l’his-
toire de la Province de Saxe 200-14. Die Franziskanerprovinz vom Hei -
ligsten Herzen Jesu in ihreni Entsiehen und Wachstum, 1858-1908, St.
Louia, Mo. < Amerika» 18 a. 6 atr. 1908, in-8" 222 pp.
Dana son expoae sur St. Francis and the SodaUsm dans Ca-
thotic World, vol. XC, New-York 1909, p. 1-11, le R. P. Cuthbert, O. M.
Cap., deerit, maia sana references, 1’action de S. Franpoia, preconiaant la
pauvrete absolue, entendez d’une partie aeulement de la societe, comme
action religieuae, visant la perfection personnelle de aes adherente. Le
PovereUo humble et pacifique, ne tonnait pas contre les riebea, comme
le font les Socialistes. Son action, religieuae en elle-mdme, devint im-
m6diatement sociale par ses effeta directa; il pr&chait la paix et la fra-
temite universelle.
Canada. — Un court «argument historique» du R. P. Odori c Jouvk
O. F. M., 2-8, prec6de les trois diacours remarquables qui ont ete pro-
nonces k 1’occasion du JubilA de 1’ordre, dans 1’egliae dea Fr&res Mineura
k Quebec. Le VIP Centenaire de VOrdre Franciscain, Qutbec, 2, 3, 4 octo -
bre 1909, Quebec, Action sociale, 1909, in-8°, 61 pp. L’un eat celui du T. R. P.
Colombak M. Dkeyek, Provincial de la Province de S. Pierre, dite de
France 25-45. Les deux autrea diacours exaltent 1’action de S. Franqois et
de ses trois ordres. L’un eat du R. P. M. Tamiaier S. J. 9-24; l’autre 47-60
eat du R. P. Hage, O. P.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
*% La Revue du Tiers-Ordre et de Terre-Sainte, Montr6al, qui publia
en ffcvrier 1909, son numero jubilaire, XXV" annee, deerit XXV, num. 11,
nov. 1909, 526-33 les: Fitex du VII Centenaire, celebrees dans nos con¬
vente canadiens.
AMifekTQil k DU SUS. — Le plus splendide numero de Homenaje
da Centenaire en ces pays est, sans doute, celui du Piata Serafico, an. X,
Baenos Aires 1909, Sept. et O&t. 1909, num. 121-22, p. 1-138. Les gra-
cieuses yignettes marginales bordent quantite d’articles varies et en-
thousiastes sur S. Fran^ois, son influence et celle de ses ordres. II y a
aussi une bonue traduction de 1’article du R. P. ParciiadRobinson, O. F. M.,
publie dans l’AFH II, 181-196: Ano en que fui fundado el Orden de
Frailex Meriores, 8-27. — Pour de plus amples details sur la celebration
dn VII Centenaire dans les differente etats de YAmirique du Sud, qu’il
suffise de renvoyer nos lecteurs aux autres numeros de cette revue,
ainsi qu’& celles que nous devons encore mentionner.
*% La Province franciscaine des Sept Allegresses de la Ste Vierge
au Chili consacra au Centenaire le num. d’avril 1909 du Mixionero
Francixcano , Chill&n, XV an. num. 178, p. 309-46. Quelques grabadox ou
gravures de circonstance, bien que pas toutes parfaitement reussies,
ornent ce numero special.
Le numero extraordinario de la Revue colom bienne, appelee
Tierra Santa, Medellin (Columbia) 16 avril 1909 an. IX, n • 101, p. 195-252
contient de nombreux mais courts articles ou esquisses sur le Saint
Patriarche et ses oeuvres, continuees par ses divers ordres.
Nous parlerons prochainement de la nouvelle revue Archivo de
la Comisaria franciscana de Bolivia, fonde par le R. P. Wolfoano Prie-
w asser, O. F. M., au ddbut de 1’annee 1909.
Quant aux ffctes celebrees aux Bresil, nous nous permettons de
renvoyer aux Vozex de Petropolix an. IP* et III' , Petropolis 1909. — Un
des colloborateurs de cette revue, le R. P. Petrus Sinzig, O. F. M.,
composa k 1’occasion du VII centenaire une cantate musicale, qu’il dedia
4Mgr. Amandus Baulmann, O. F. M., ev^que de Santarem (Bresil).
II en publia un Wrretto en allemand et en portugais. Francixcux Se-
raphieux. Kantate mit Deklamation und lebenden BUdem komponirt filr
Soli und Chor mit Klavierbegleitung. Text von M. P . Franzixkanerin. Can¬
tata con declamaqoex e quod vox viros composta para Soli e Coro con
accompanhamento do pianho por Frei Pedro Sinzig, O. F. M., (^Opus 25).
Tradu$cao do texta de M. P. jrelo compositor; Declarua^oex pelo Dr. Ari¬
stides Wekneck on jror I. B. Bezerra Leite. Dtisseldorf, L. Schwann
1909, in 4°, pp. 40 (double texte ). Les textex furent aussi publies k part
(le texte allemand, ibidem, 20 pp.; et le portugais a Petropolis, typ.
de la Escola gratuita Sao Jose, 20 pp., in-12*).
Bsp. Argentano. — Le Comperidio de la vida dei V. P. Fr. Juan
Duns Escoto, Doctor Mariano y Sutil, Buenos Aires, est. tip. D. Fer¬
rari, 1908, in-32*, de XX et 280 pp. publie par le R. P. L. Lozano O. F. M.,
est un simple ouvrage de vulgarisation. Esperons qu’il reussira k faire
ainsi mieux connaitre, dans TAmerique du Sud, la figure imposante du
Docteur Subtil, quoique ce Comjrendio soit hors d’etat de donner une
id6e assez juste de Thomine et de son oeuvre. L’A. ne 8’occupe d’ailleurs
point de cette derni^re. D^s lors, il aurait bien pu donner un vrai
risumi de la Vie de Duns Scot, la serie des faits connus n’etant point
trto longue. Inutile de relever des inexactitudes dans un tel ouvrage, ou
on nous parle, entre autres choses p. 140, de Fr. Pierre Oriol comme ayant
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
380
OHBONIOA.
©te « arzobipso de Aquitania [!] y despuas Cardenal [?]» etc.; ou d’un
« codigo [codex] antiquisimo » ou est relate, nous dit-on, un miracle du
« XVIII sifecle •, p. 228.
*** Le 9 novembre 1908, le couvent des Fr6res Mineurs k Buenos-
Aires a tenu une Velada literario-musical pour celebrer dignement le
VI e centenaire de la mort du Ven. Jean Duns Scot, O. F. M. Parmi lea
disco urs prononces k cette occasion le plus reraarquable fut celui du
P. Jesuite Joaquin Gracia: Influenda de Escoto en el dogma dt la
Inmactdada, p. 9-22 de la publication de circonstance: Discursos pronun-
ciados en la Velada liter ario-musical con que la comunulad franciscana
commemorO el sexto centenario de la gloriosa muerte dei Venerable Padre
Juan Duns Escoto, Doctor Mariano y Sutil, Buenos Aires, 1908, in-8°,
IV, 51 pp.
Chil£. — Si la plus grande ambition d’ un traducteur doit Atre de
reproduire le plus tid&lement possible l'original qu’il a devant lui, le
R. P. Fr. Antonio Pavez O. F. M. doit etre bien felicite pour son El
verdadero S. Francisco de Asis, The. Real St. Francis of Assisi by Fa -
ther Paschal Robinson O. F. M. New-York 1903 traducido por el 1*.
Fr. A. P. Segunda impresion. Santiago [de Chile], imprenta y Chile,
Calle S. Francisco 75. 1907, in 16°, pp. 111. Tei est bien le titre un peu
etrange de la version espagnole du livre anglais parue d’abord dans la
revue El Piata Serufico an. 1906 et 1907. La traduction pourra mettre
les lecteurs, auxquels elle est destinee, au moins un peu au courant des
recherches modernes sur St. Fran^ois; ce que nous soubaitons de tout
coeur. Ce but aurait et4 toutefois mieux atteint si le traducteur avait
eu egard k la difference de temps qui separe la version de l’original.
Ainsi il ne devait plus faire attendre k ses lecteurs (p. 87.) 1’edition de
Thomas de Celano par le R. P. Edouard d^Alen^on, alors qu’elle a paru
dfes 1906, cf. AFH, I 627-30; etc. S’il s’etait un peu mieux informe sur la
personne de 1’auteur du livre qu’il traduisait, il n’aurait pas dit, que le
R. P. Paschal Robinson, O. F. M. avait ete un ‘ adherent d’une des
nombreuses sectes protestantes qui pullulent aux Etats-Unis ’, et qu’il
s’etait ensuite bien sinc^rement converti au catholicisme (p. 8).
AHQIiliTFiRR?., — Trois savants renommes ont contribue k 1’edi¬
tion du IP volume des publicatione de la British Society of Franciscan
studies. En voici le titre: Fr. Ioannis Pecham, quondam Archiepiscopi
Cantuariensis tractatus tres . de Paupertate cum bibliographia ediderunt
C. L. Kin(Jsfori>, A. G. Little, F. Tocco. Aberdoniae, typis Academicis,
MCMX, in -8°, X et 198 pp. Il debute par une bibliographie des ecrits
de J. Pecham, recueillie par MM. Kingsford et Little 1-12. Ce dernier
(re)publie des passages choisies du Tractatus pauperis ou bien De perfe¬
ctione euangelica de Pecham; introduction 13-20, texte 21-90. Suit l’ouvrage
de Pecham: Tractatus contra Robertum KUwardby, O. Pr. publie par M.
F. Tocco; introduct. 91-120, texte 121-47. Enfin M. Kingsford y (re)edite
le poAme Defensio Fratrum Mendicantium; introd. 148-69, texte 159-91;
notes 191-98.
La British Society annonce, qu’elle a en pr^paration deux a utres
volumes de ses publicatione. Le vol. III nous donnera une 6dition du
Compendium Studii Theologiae Fratris Rogeri Bacon par le Rev. Canon
H. Rahhdall. D. Litt., et le IV vol. comprendra des Collectanea Hi-
bemo-Minoritica, c’est-Adire des Etudes et documents sur les FiAros
Mineurs en Irlande au moyen Age, publids par le R. P. E. B. Fitzmau-
rice, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
381
*% St Lotiis, king of France 1216-70, by F. Thaddbus, O. F. M.,
London, Catholic Truth Society, [1909], in 12 n , 24 pp. est une simple
brochure populaire. On y trouve relate (8s.), comme fait, 1’entrevue k
Pero une de 8. Louis et du Fr. Egide. Pas de doute que S. Louis IX
ait appartenu au Tiers-Ordre franciscain (9 s.). Le Saint est n6, d’ail-
lears, le 25 avril 1214 (p. 2).
Le R. P. Bbde Jarrett, O. Praed., expose d'apr&s les recherches
non encore surpassees du P. H. S. Denifle, O. Pr. (dans 1’ALKG IV,
v. plus haut p. 200), le but et les resultats des reviaions de la Bible
entreprisea au XIIP si3cle par les Fr3res Precheurs et les Frfcres Mi-
neurs. A thirteenth Century Revixion Committes of tke Bible dans The
Irish Theologica! Quarterly, vol. IV. Dublin-Maynooth 1910, n° 17, jan.
p. 63-64. L’auteur convient que la methode des Fr3res Mineurs, ne vi¬
sant que la correction et la reconstitution du texte de la Vulgate latine,
ponr etre moins vaste que celle des Fr3res Precheurs ayant en vue les
textes originaux, etait plus rationnelle et plus realisable. En effet, elle
a ete reprise et sanctionnee par la Commission cbargee, par Pie X, de
la reviBion de la Vulgate.
Pour les fi&tes du Jubile, celebr6es en Angleterre etc. il nous
faut renvoyer aux pages du Franciscan Monthly. Celles que les PP. Ca-
pucins organis&rent k Oxford le 9, 10 et 11 nov. 1909, sont decrites
dans les Franciscan Annals, XXXIII, dec. 1909, 354-63. Notons que M.
le Prof. A. G. Little y paria sur les Fr&res Mineurs d Oxford et Dom.
Bede Camm, O.S.B., des relatione entre les ordres bdnfdictin et franciscain.
AUTB1GHE. — Un Fr&re Mineur anonyme de la Province de S.
Bernardin de Sienne en Autriche publia, k la m3me occasion dans le
« Kreuzfahrer » de Vienne, plusieurs articles qu’il fit ensuite tirer k part
sons le titre Gedenkblatt zum 700j(lhrigen JubiMum des Franziskaner-
ordens, den Katholiken Oesterreichs gewidmet, Wien,Selbstverlagdes Fran-
ziskanerklosters, 1909, gr. in-8* 35 pp. II y retrace 1’histoire de 1’ordre
franciscain dans un aperpu condense en y enumerant les principaux faits
et les noms des Fr&res Mineurs distingues. L’auteur a plus particuli&-
rement en vue 1’Autriche, sur laquelle il ajoute plusieurs details. 11 y
avait, en 1909, en Autriche-Hongrie, 369 maisons franciscaines, entre
couvents et r6sidences, et 2831 Fr3res Mineurs, dont 100 professeurs
dans les gymnases etc. 30-5.
Il fallait bien s’attendre, k 1’occasion du centenaire, k un ecrit
de la part du R. P. Philibert Sebb6ck, O. F. M., ecrivain bien connu
et si fecond. Il destine sa brochure, comme d’usage, au peuple catho¬
lique, et plus specialement aux Tertiaires, qu’il vise d’une fa^on par¬
ticulare dans 1’appendice 46-57. Das 7 OOjiihrige JubiMum der Griln-
dung des Seraphischen Ot'dens des hl. Vaters Franziskus 1209-1909.
Innsbruck, Felician Rauch 1909, in-8°, 57 pp.; cf. AFH II, 184, L’esquisse
de la vie de S. Francis 4-30, est suivie d’un apertu sur la c mission
providentielle » du S. Patriarche et de ses ordres 39-45. A noter que les
« Soeurs grises de Ste-Elisabeth de Breslau * 44-5, ne doivent pas 3tre
rangees parmi les congregations du Tiers-Ordre. Cf. Heimbucher, Or-
den, HI*, 389-91; AFH I, 449.
lians le numero de fete que publia, pour le jubile le Serafinski
Perivoj, an. XXIII, Sarajevo 1909 16 oct., in-4”, p. 171-226, il nous faut
relever plusieurs articles. M. le Dr. KrSnjavi, expose dans sa dis-
sertation: Vanjski uzrok obraderya sv. Franje, 172-6, les causes 4 exte-
rieures * de la conversion de S. Francis. Le R. M. Pbtrovi<$, O. F. M.,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
882
OHBONIOA.
esquisse 1’histoire de 1’ordre en general 176-80: Postanak razvitak i ratb
dioba franjevadkoga reda u rame ogranke, t&ndis que le R. P. Mir. Puklbr,
O. F. M. traite de la province franciscaine de Croatie. Le fascicule est
illustri de nombreuses et belles vues de nos conventa dans ces re¬
gione. Le R. P. Jul. Jelenid, 0. F. M. 6tablit brfevement l’influence des
Fr6res Mineurs dans les Sciences philosophiques et theologiques, Djekh
vanje Franjevaca na polju kutture 201-8. Le R. P. Pet. GkabkS O. F. M.
Franjevadki modemizam 180-2 attaque, avec raison, et refute M. Ed.
Le Roy, qui dans son: Dogme ei critique, Paris 1907, p. 120 ss., veut
attribuer k Scot. et & son 6cole glorieuse, tout sp£cialement k Frassen, la
patemite du « modernisme ». — Suit (p. 200-20) la chronique detaillee des
fetes j ubilaires de l’ordre, c^lebrees avec une magnificence extraordinaire
dans les provinces croates et l’Herzegovine. Le peuple, les autorites
eccfesiastiques, civiles et inilitaires, s’unirent pour celebrer les 6van-
gelisateurs, les amis devoues et s6culaires de ces regions.
BELGIQUE. — Le R. P. Ladislas Keukhove, O. F. M., dans sa
plaquette VII C Eeuwfeest van de Minderbroedcrs , Mechelen, S. Fran-
ciscus Drukkerij (1909), in-12° 60 pp., donne quelques courts ape^us sur
1’histoire de 1’ordre, ses Saints etc.
*** Les deux revnes dirigees par nos vaillants P6ree Belges pu-
blidrent chacune un numero special pour Pannee jubilaire, le Messager
de S. Franfois , XXXV" an. p. 69-102, sept. 1909, et ensuite De Bode
van S. Franciscus, XXXV'' an. 57-153, oct. 1909. L’imprimerie franciscaine
du couveat de Malines les orna toutes deux, comme d’habitude, d'elegantes
similigravures k differentes teintes. Le Messager sept. 87-93 oct. 109-113.
reproduit de la Revue Generale, Bruxelles, janv. 1903, un article que M.
Ch. Woe8te, ministre d’etat de Belgique, avait publie k propos du livre
de Mme Arv&de Barine, S. Frangois d’ Assise et la Legende des Trois
Compagnons, Paris 1902. Le Messager, XXXV, 87-92; oct. 109-113. On
trouvera dans les deux Revues citees la relation des fetes du VII* cen-
tenaire, en Belgique. II y a 6te celebre avec un enthousiasme general.
Notons que les conseils municipaux de Saint-Trond, de Hasselt
et de Thielt ont exprime, par des lettres officielles, la reconnaissance
unanime de ces villes, pour le bien qu’y ont oper6, au cours des si&cles,
les Fr^res Mineurs. Cf. De Bode , 1909, nov. 183 ss.
*** Lors du Congris des Catholiques belges, tenu k Ma¬
lines, 2500 tertiaires hommes s’y present&rent en corps, le dimanche,
26 sept. 1909. Aussi le Cardinal Mercier ne tarda-t-il pas k en exprimer
son admiration. V. sa lettre du 28 sept. au T. R. P. Provincial; De
Bode, nov. 1909, 181-2.
Le 9 decembre 1909 fut erigee solennellement, dans Peglise
des Fr6res Mineurs k Louvain, sous leur direction, une fraternite
speciale du Tiers-Ordre pour les etudiants de la celebre universite
catholique. De Bode, 1909, sept. 77 s.; dec. 2314; janv. 1910, 274-76. —
Les Tertiaires de Malines ont fonde un cercie apolog&tique, destine
k mettre k la portae de tous les armes n^cessaires k la defense de la
religion contre les objectione modernes. Le cercie se rdunira au local du
Tiers-Ordre, une fois par semaine. De Bode, XXXV, janv. 1910, 277-8.
ESFAONE. — EI Eco franciscano de Compostelle publia sou
beau numero de fete le 15 avril 1909; an. XXVI, n° 375, p. 219-312. De
nombreuses illustratione, des lettres de plusieurs prelats, des articles
signds par des ecrivains de marque, mais se tenant plutdt dans les g&-
n4ralit4s de l’Ordre etc., tr£s glorieuses, il est vrai, alternent avec des
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
888
poAmes et d’autres compositione litte rairee. — La m&me revae deerit
lee solennites qui eurent lieu, dans plusieure villee d’Espagne, 4 l’occa-
eion du JubilA
*% A Santiago de Campo stela on avait resolu de celebrer
le VII** Centenaire, par un « Certamen literario-artlstico-musical » qui y
devait avoir lieu le 17 sept. 1909, en 1’eglise de notre couvent. Le pro-
gramme fut publie par plusieurs revues etc.; II se trouve aussi dans la
Revista de Estudios franciscanos, an. III, Barcelona 1909, 157-60. etc. D y
avait 19 thbnes k traiter, dans des dissertatione historiques, litt6raires,
des poesies etc. Lee prix etaient offerte par S. M. le Roi Alphonse XIII, la
Reine M4re, les Infantes, par le R.me P. Ministre General de 1'Ordre, des
evdques etc. Le num. du 15 sept. 1909 de YEco Franc. XXVI, 625 fit
savoir que la proclamation des prix, adjuges par une Commission speciale,
aurait lieu le 19 sept. La seance solennelle de ce jour est decrite par
YEco franciscano, 1 oct. 1909, 648-52. Le secretaire du Jury, le R. P.
Atanasio Lopkz, O. F. M., tout en constatant la faihlesse lamentable
des dissertations historiques, proclama la distribution des prix. Quelques
th&mes n’avaient, d’aiUeurs, pas ete traites.
*% La Revigta sera fica de Chile consacra au Centenaire son numero
especial d’octobre 1909; X' an. num. 97, Santiago de Chile, imprenta
S. Buenaventura, Convento de San Francisco, 156 pp. Les grandeurs de
S. Franpois y sont celebrees dans plusieurs articles et dans quelques
pieces de vers. Quelques-unes (3) des illustrations, pas toutes egalement
bien reussies, sont empruntees k V Album du R. P. Hilaire de Barenton
dont nous avons p&rle AFH II, 688.
Du 28 juillet au premier aout 1909 eut lieu dans la mdme ville
Compostelle le premier Congrtx national des Terti aires espa-
gnols. Le compte rendu des sermone, discours etc. se trouve'dans
PJEco franciscano, 15 aofit 1909, 541-52. Cette revue publia aussi les Con¬
clusiones prdcticas du Congr&s, 576 ss., 606 ss., 653 ss., 676 ss.
*% La Revista franciscana de Vich publia son numero extraordi¬
nario pour le centenaire, le 16 mai 1909; an. XXXVII, n° 477, p. 179-240.
Relevons dans ce numero, dedie 4 1’« intrepido Elias de la Eddd media •
(c’e8t-4-dire S. Francis), 1’article du R. P. ^etmied, O. F. M., sur les
« Conventos de la Provincia serti fica de Cataluna » (illustre) 228-32, et
celui du R. P. Juan Fixjuet, O. F. M. * La orden serti fica y sus glorias
catalanas, 284-40. II y a, dans les autres numeros de la dite revue, des
descriptions des f£tes du VII e centenaire.
L’ Aparato BibUogrdfico de la Histoida generdl de Filipinas de-
ducido de la coleccidn que posee en Barcelona la Compania generdl de
Tabacos de dichas islas por W. E. Retana, Madrid, Imprenta de la su-
cesora de M. Minuesa de los Rios 1906, 3 voll. in-4°, tom. I, pp. XLVIII,
CXIX, 468; tom. II, pp. 465-1064; tom. III, pp. 1065-1800, (4). — (Prix
150 Pesetas), — est une magnifique collection et un tr£s utile travail de
bibliographie generale sur les lies Philippines. L’histoire des missions
franciscaines dans ces iles en pourra tirer un bien grand avantage. Que
M. D. Clemente Miralles, 1’honorable et genereux President de la Com¬
pania de Filipinas, qui, sur la demande du R. P. Jose Maria de Eli-
zondo, O. M. Cap., a bien voulu en faire cadeau 4 l’AFH, daigne agreer
nos sinc4res remerciements. L’ AFH se fait naturellement un devoir
d’en entretenir ses lecteurs prochainement plus au long.
FRANGE. — Le numero special que la Revue franciscaine de Bor-
deaux consacra au VII* Centenaire parut en octobre 1909, XXXIX*
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
884
OHBONIOA.
an., 897-440. Le R. P. M. Bernard, O. F. M., y parle 407-416 de S. Fran-
cois et de non oeuvre.
La Reyue Amor et Labor, IV r an. Fribourg (Suisse) 1909), dane
son numero d’avril, (n° 11, 216-44) consacra plusieurs articles k S. Fran¬
cis, son si6cle et son action salutaire.
C’e9t dans son num. de dec. 1909 que V Union s&raphique, IIP an.
n" 84, (Monaco), 869-408 rememora le glorieux centenaire de 1’ordre dan«
denx articles sur le saint Fondateur et son apostolat eminemment vaste
et exceptionellement efficace. Le premier article 8708, est un extrait de
Joergensen, Vie de S. Fr. } I32ss.
*** Au mois de mars 1!#09, dans la salle de 1’hdtel Conde, k Parie,
quinze cents personnes se pressaient pour assister k la r6p£tition ge¬
nerale du S. Franqois d’A ssise, le nouveau drame de M. Daniel Robert,
Mgr. l’Archev&que de Paris presidait, entoure de plusieurs membres
du clerge et de nombreuses notabilites catholiques. Jtevue franciscaine,
avril 1909, XXXIX, 148.
*** La version franpaise de la Vie de S. Antoine par le R. P. Nic.
Dal-Gal, O F. M., cf. AFH I, 140, a ete publiee k Vanves; elle avait
paru d’abord dans la defunte Voix de S. Antoine . Vie de S. Antoine de
Padoue, thaumaturge franciscain par le P. N. Dal-Gal, traduit de l’ita-
lien par le P. Th^obald Aumasson, O. F. M., Vanves, (pr6s Paris), Im-
primerie Franciscaine Missionnaire 1909, in-8° de LV et 408 pp. (8 fr. 90).
*** Les idies de S. Franqois d’Assiste sur la Science, conf&rence faite
par le P. Ubald d’Alek(?on, O. M. Cap. Paris, libr. ca tholique 1910, in-16*,
68 pp. ne veulent etre que de « simples pages de vulgarisation >, ou
l’habile conferencier expose, que S. Fran^ois voulait bien une Science
qui vivifie 1’JLme et marcbe de pair avec la vertu 21-81. Suit alors une
esquisse tr£s rapide du mouvement scientifique dans les ordres fran-
ciscains, 32-64.
*** Dans sa Criation et dibuts cTun S&ntinaire Oriental d Constem -
tinople, Paris, Poussielgue; et Couvin, St. Roch 1907, in-8° pp. 91, le R.
P. Bruno de Paris, Cap., donne une esquisse alerte et familiare de ce
seminaire des PP. Capucins. Fondee en 1625 pour les Capucins fran^ais,
cette mission passa, apr6s la grande revolution, k leurs confr^res ita-
liens 9-10. Revenus en 1881, les Capucins de la Province de Paris,
y fonderent pour la formation de jeunes gens des rites orientaux, le
seminaire ou coll&ge de S. Louis. Le R. P. Bruno, son superieur actuel,
narre la reconstruction de la maison d61abree etc. 18-29, et parle agrda-
blement de la vie k S. Louis 29-44, des elaves 46-66, de quelques profes-
seurs ou « ouvriers » du collige 57-76, et de leurs succis remarquables.
II termine par un mot de remerciement aux « auxiliaires de la Provi-
dence» 75-85, qui ont seconde et soutenu cette muvre salutaire et trto
meritoire. P. Mioli. Bihl, O. F. M.
Ritz Ren£, Le subeonscient religieux dans la conversum de Saint
Frango is. Thtse prtsentee d la f acuite de tMologie protestante de VUni -
ver siti de Paris, pour obtenir le grade de bachelier en thiologie, et soutenue
publiquement. le 28 juUle.t 1906 d 1 heure. Caen, Valin, 1906, 104 p. in-8°.
L’A. bien qu’il deploie une vaste erudition en fait de psychologie moderne,
en enumerant (p. VII) quantite de livres sur ces sujets, se limite k
assez peu pour son sujet principal, S. Fran^ois. 11 etudie, en effet, le saint
seulement d’apres la Leg. S soc. Rome 1899; Celano; Specui. Perfectuh
nis, Paris 1898; Le Monnier, Hist. de S. Fr., Paris 1891; Sabatier,
Fr. d'A. t Paris 1894: Joly, Psychologie des Saints, Paris 1897; A. Barine,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
385
S. Fr. et la lig. des trois comp., Paris 1901. — Voici le contenu de la Th&se.
IAre partie: La conversion de S. Fr. I. La jeunesse de S. Fr. II. Pre-
mi&re Avolution. III. Hesitations et troubles. IV. Conversion. — IIAme
partie: Le role du subconscient. — Chap. I. Promiores manifestatione § 1.
L’amour des pauvres. § 2. L’amour de la clievalerie. — Chap. II. Les
actions exterieures. § 1. L’heredite chez S. Fr. § 2. L’education. § 3. L’in-
fluence du milieu. § 4. L’influence d® la nature. — Chap. III. Ia? moi su-
bliminal. — Conclusion. — Cette etude faite d’un point de vue tout par-
ticulier, et combien etroit et faux! (voir aussi 1’Encyclique Pascendi ,
Acta O. Min., XXVI, oct. 1907, 292), ne peut pas mienx nous expliquer
Tetre et T&me de S. Francis. D’autre part, il est evident que la grAee,
qui ne dAtruit pas la natare, a ete aidee dans son role, par les disposi¬
tione de toute sorte qu’elle a trouvees chez S. Fran^ois.
P. Ant. Beguet, O. F. M.
HOUaAVDE. — Partout, dans les 8 couvents, 25 residences et 2 coi-
l&gee seraphiques de notre Province de Hollande le VST centenaire a ete
f$te, du 7 au 10 oct. 1909, avec grand succAs et enthousiasme. La presse
e’en est occupee largement et avec grand interet, comme le montrent les
&rticle8 parus dans: De Vorhoede (2 oct.), Torgane politique de M. P. J. M.
Qualberse, le chef infatigable de Taction catholique en Hollande; dans
le Maasbode (13 nov.), ou le R. P. Martial Vrebmijk, O. F. M., a re-
trace le sublime ideal de S. Fran^ois, ete.
Dans les numeros du 2, 9 et 16 octobre du Katholiek Sociaal
Weekblad, bulletin dirige par M. P. J. M. Qualberse, est decrite Tin-
fluence sociale et religieuse qu’eut le Tiers-Ordre, au XIII” si&cle, in-
fluence qui doit Atre renouvelee en notre siAcle, grftce aux mAmes
principes.
La Revue Sint Franciscus, publice par nos PAres de Hollande
fit parattre un numero spAcial, (in-8° pp. 88). Relevons y, k cdte d’ar-
ticles plus generaux, comme * Les Frfrres Mineurs en notre siAcle » 49-67,
un abrege substantiel de Vhistoire de la Province de Holiande par le R.
P. Bonav. Kruitwaorn, O. F. M., 57-86. Les anciens couvents de ce
pays firent partie de la Province de Cologne. Ceux de 1’Observance, qui
commenda en 1439 au couvent de Gouda, appartenaient A la Province
de France jusqu’A 1’annee 1447, epoque k laquelle iis obtinrent des
vicaires provinciaux sous Tobedience du provincial de Cologne. Iis en
furent separes en 1629 pour former la Provincia Germaniae inferioris
L’A. expose les vicisssitudes douloureuses et en mime temps glorieuses
de cette province au milieu des Calvinistes ete. En 1782 Tempereur Jo-
seph II en detacha, au sud, les provinces du Brabant et celle de la
Meuse. Les suites de la rAvolution fra^aise entrainerent la desertion
de tous les couvents, qui ne purent etre que lentement retablis. Cepen-
dant le 24 juillet 1853 Pie IX reconstitua, en Hollande, Tancienne Pro¬
vince: Germania inferioris. Puisse le savant auteur nous donner bien-
tdt une histoire detaillee et documentee de cette Province.
Cette mime Revue donne les relations des grandes solennites
occasionees, par le jubile de 1’ordre, dans les nombreux couvents et les
paroisses desservies par nos PAres de Hollande.
La Presse vient d’annoncer la publication prochaine d’un grand
dictionnaire biographique (Biografisch Woordenboek) qui comprendra pro-
blamement 15 tomes. Les redacteurs en sont deux historiens eminents,
M. le Dr. Molhuysbn, conservateur de la bibliothAque universitaire de
Leyde, et M. le Dr. Blok, professeur renomme d’histoire neerlandaise
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
886
CHRONICA.
k 1’Universite de cette m&me ville. Les redacteurs suivront le syst^me
caracteristique du Dicfionnaire bio-bibUographit/ue. C’est au R. P. Bona-
vkxtukk Krimtwaokn. O. F. M., bien connu des lecteurs de l’AFH.
qu’ont ete confies lea articles concernant les Freres Mineurs neerlandais.
Certes. Ia Reductio» a fait, en sa personne, le ehoix le plus heureux.
*** 11 v a quelque temps. Ia Librairie Van Ijangenhuysen a Amster-
dam a anuouce une traductio» neerlandaise du bel ouvrage de M. Joek-
iiKXsEN sur S. Francois d’Asftisi\ Voir AFH I. 131-5; II, 529; III, 179.
Plusieurs parties du Pilt/erbuch du m£me auteur danois ont dejA ete
traduites dans la revue du Tiers-Ordre en Hollande: Sint Franciscus,
1908; v. AFH, I, 492.
P. David de Kock, O. F. M.
T.IIK liWTtfUlRfl — Apros une attente prolongee, mais justiliee
par la nature rame du travail, M. 1’abbe Jacxjuek Grob, cure k Bivin-
gen-Berchem vient enfin de faire paraitre (cf. AFH I, 193), son ouvrage
tres important et fondamental pour Tbistoire des Freres Mineurs dans
le Luxembourg. Ce Itecueil, fruit de longues recherches, forrae deux vo-
lumcs des /* ubi icat ion s <!<■ la Section historique de l’Institui Grand-Ducal
de Luxembourg. vol. LIV et LVI. Itecueil d' Actes et Documents concer¬
nant Us Freres-Mineurs dans Vancien ducht de Luxembourg et comte de
Chiny, Luxembourg, dos. Beffort 1909. 1 vol. in-8°, LXXXII, 812 pp.
L’ Introduction qui est un court resume historique du contenu des do¬
cumenta. a egalement ete publie k part. Les Freres-Mineurs au duche
de Luxembourg et comte de Chiny. Notice historique; Extrait du Itecueil
d’Actes et Documents concernant les Frtres Mineurs dans ete. Ibidem,
Jos. Belfort 1909, in-8“, 74 pp. Nous reviendrons prochainement sur cet
ouvrage tres remarquable. Au demeurant, nous en remercions profon-
dement 1’auteur, chercheur aussi heureux que patient!
FORT D OAIi. — I>' numero de fete de la Voz de S. Antonio, an. XV,
Braga, dec. 1909, p. 559-612, contient force articles de nature generale
inspires par le VII C Centenaire. II est illustre k profusion. Nous ne raen-
tionnons que « /l.v missioes franciscanns em Portugal, 587-95 du R. P.
D. de la Citrz, O. F. M., et celui du R. P. EusfciiE Clof, O. F. M., sur
.1 musica na Ordem frandseana , 607-642. Voici le litre de 1’ appendice
musical, p. I-XII: Caelorum candor splenduit. In honorem S. P. N. Fran-
cisci, Antijthona quatitor vocibus et organo in modum fugae composita a
P. Alexandro dos Santos, O. F. M. — La dite revue contient les details
des fetos du centenaire au Portugal. P. Mioh. Bihl, O. F. M.
III.
Ciik<)MC,\ Minokitica.
A). — Acta 0?'dinis FF. Minorum .
De sollemnitatibus VU Centenarii Ordinis FF. Xinorom. —
Per universa totius orbis terrarum climata personuit laetabunda Mode¬
ratoris supremi Ordinis Fratrum Minorum vox, votumque, ut, dum VII**'
ab ordino incepto saeculum compleretur, sollemnia festa ubique ab Or¬
dine FF. Minorum agerentur. Cf. Ejristola encycl. Ministri Glis , Ac Ut
Ord. XXVIII, 1909, 170. Alacres, unaniinesque satagebant FF. Minorum
Provinciae, singuli Conventus, residentiaeque, iuvenum quoque nostro¬
rum Collegia seraphica, ut eventum adeo faustum certeque gloriandum,
rite, meritoque honore festive recoleretur. Indoles sollemnitatum pro
regnorum et regionum varietate inter se plurimum differentium, ubique
religiosa, uti decebat, erat. Conciones sacrae pluribus in locis, missionum
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBOinOA.
887
instar, urbium, vicorumque incolas, ad festivitates illas celebrandas,
piares per dies praeparabant, effectus magis spirituales in populi catho¬
lici animis intendentes. Qui agendi modus Seraphico Patriarchae po-
pali salutem ex animo zelanti, minime certe displicebat. — Vario tem¬
pore, die ac mense praeparativae istae actiones sacrae habebantur, non
secus ac ipsae sollemnitates, quibus eadem prorsus intentio insidebat.
Concurrentibus aliarum Religionum, clerique saecularis, Canonicorum.
Episcoporum opera, Sancti Fundatoris Trium ordinum admiratione et
veneratione, diebus statutis in conventuum nostrorum ecclesiis sacra
sant permagnifice peracta, hymni certatim Divo Francisco persoluti.
Neque defuere, pluribus saltem in locis, auctoritates urbium civiles, nec
quoque militaris ordinis praefectus ac ductores. Universi Seraphico Pa¬
tri, necnon eius filiis, venerationis, gratique animi tributum gestientes
persolvebant.
Artium etiam, litterarumque obsequia, nunc dissertiore, nunc do¬
ctiore modo in septingentesimum conditi minoritici Ordinis anniversa¬
riam concinebant, et conferebant, academiis sollemnibus, in quibus,
coram viris clericis et saecularibus insignibus delectis, Sancti Patriar¬
chae AssisiensiB humillimi, Ordinumque ab ipso institutorum deprome¬
batur gloria. Agebant hoc oratores facundi, rerum actarum indagatores
validi, carminum modulatores dexteri, pro suo quique modo celebritatis
memorandae momenta augentes et exaltantes. Vesperascente demum fe¬
stivitatis mirandae die principali, alicubi luminum variorum splendori¬
bus conventus nostri fulgentes irradiabantur. Faxit Deus O. M., inter¬
cedente Beatissimo Ordinis trini Fundatore, ut fructus spirituales ex
sollemniter adeo peractis, in quamplurimorum hominum corda redundent!
Haec quam brevissimo perstricta calamo sufficiant, ut qui Septimum
ab Ordine condito saeculo completum, a nostratibus sit celebratum ali¬
quatenus innotescat. Fieri enim nequit, pro Archivi indole, ut ad sin-
galas singularum Provinciarum relationes descendamus, nec nomina
qaidem recensere ullatenus licet.
Animus necessario utique erat contexendi ea potius quae litterarie,
docteque sunt peracta. De quibus plura vel adumbrata vel insinuata in
Chronica fasciculi istius. Periodicis ibi digestis plurima alia forent ad¬
denda, innumeraeque ephemerides quae, quid singulis diebus actum sit,
enarrant et complectuntur.
Acta Ordinis Fratrum Minorum, an. XXVIII, maii 1909, n. V,
fasciculum specialem « pro septimo Ordinis Minorum conditi centenario
commemorando» efformaverunt, p. 141-248. Exhibentur inibi: l n ) Litterae
apostolicae Pii P. X, quibus ecclesia S. Mariae Angelorum in Portiun¬
cula «Caput et Mater Ordinis Minorum», «in Basilicam
Patri archalem et Capellam Papalem» erigitur, Romae XI april.
1909, p. 149-89. 2°) Pii P. X litterae datae R.mo P. « Dionysio Schijler,
totius Ordinis Fratrum Minorum Ministro Generali» pro septimo a
condito Ordine saeculo vertente congratulatoriae, 26 april.
1909, p. 1708. 8°) Eiusdem ad eumdem litterae de Tertio Ordine
S. P. N. Francisci, 5 maii 1909, p. 94-6. 4°) Eiusdem ad eumdem litterae
Primo et Secundo Ordinibus mutuam communicationem
indulgentiarum et fructuum spiritualium Tertiariorum concedentes,
17 maii 1909, p. 177. 6°) Litterae encyclicae R.mi P. Ministri Glis de cele¬
brando Septimo Ordinis conditi Centenario, Romae 8 maii 1909,
p. 179-89. 9°) Ad eumdem dicta occasione litterae congratulatoriae R.mi
P. Magistri Generalis Ord. Praedicatorum, Romae 10 maii 1909,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
388
CHRONICA.
p. .185-7. — Sequuntur e libro indicato AFH II, 484, Catalogi: 1") Mi¬
nistrorum Generalium Ord. FF. Min. 188-92; 2") Capitulorum Glium,
193-5; 3°) Cardinalium Protectorum Ordinis, 196-7. — Nomina Superiorum
Maiorum Ordinis (1909) 199-201. — Catalogus Hagiographicus ee-
raphicae Familiae iuxta saeculorum seriem dispositus, 203-243.
Litterae apostolicae. —- SSmus Dominus Pius P. X. die 4 oct. 1909
litteras edidit: Septimo iam jdeno, quibus plurimis elogiis S. P. Fran-
cisci ordinibus cumulatis, ait Summus Pontifex: « Volumus, iubemus,
ut quotquot sunt de ternis disciplinis Franciscalis ordinis primi, omnes
non solum germani sed gemelli Fratres,... cum inter se tum ab omnibus
habeantur». Deinde plura (X) statuuntur, de nominibus: * Ordini* Fra-
tmirn Minorum * pro familia illa, «quae a Leone XIII. fel. rec. ad uni¬
tatem revocata est *, dum « altera est Fratrum Minorum qui Conceri¬
tuales audiunt, tertia Fratrum Minorum qui Capuccini appellantur».
Primos illos, « quoties appellatio Ordinis Fratrum Minorum sine ullo
apposito ambiguitatem haberet, oportere... praesertim in actis publicis...
Ordinem Fratrum Minontm ab Unione Leoniana » vocari ordinatur:
aliaque — paragraphis X et IV — quae inter primos illos atque FF. Min.
Conventuales et Capuccinos intercedere possint regulantur. — Cf. Acta
Apostolicae Sedis, an. I, n. 18, diei 4 oct. 1909, 725-37. Acta Ord. FF. Min.,
XXIX, 97-104; Analecta Ord. Min. Capp., XXV, 305-313.
*** Epistola, quam SSmuk Dnus Pius P. X. «ad E. V. Ios. Cala-
sanutium Card. Vives, praefectum S. Congregationis de Religiosis circa
titulum Fratrum Minorum » dedit die 15 Dec. 1909, ordinatur paragra¬
phis tribus, additum illud « ab Unione Leoniana » exprimendum esse
in documentis Curiae Pontificiae his tribus in casibus: D ubi tres illae
#
familiae simul ac eorum Ministri enumerantur; 2) in induitis etc. con¬
cessis familiae illi, S'! demum in controversiis etc. inter tres familiae
* /
franciscanas forte orituris. Aliis vero in casibus simpliciter Ord. Fratr.
Min. nuncupandi, uti assolebat, erunt. — Acta Ajrost. Sedis, I, 20 dec.
1909, 8134.
*** Acta Cono reo ationis Intermediae Ord. FF. Min. Assisii ad
S. Mariam de Angelis habitae (cf. AFH II, 686\ modo sub prelo sunt;
quae postquam prodierint, occasionem praebebunt plura de eis adnotandi.
Vovi ex Ordine nostro Episcopi. — Litteris Apostolicis in forma
Brevis die 8 Ian. 1910 SS. Pont. Pius X R. P. Bernardinum Slaku,
Provinciae Albaniae Alium, ad Ecclesiam tit. Tiberien. evexit, deputa-
vitque Coadiutoreni cum futura successione Illmi ac Rmi D. Nicolai
Marconi, nostri pariter Ordinis, Episcopi Pulatensis.
Per Breve Apostolicum d. 15 Februarii 1910 ad Ecclesiam tit.
Ioppensem evectus est Rmus P. Euoeniun Massi, Prov. Marchiae, O. F. M.,
Missionarius Apostolicus in Sinis, simulque deputatus Vicarius Aposto-
UCV8 pro Sciansi. Sept., a quo munere Revmus D. Aoapitu.s Fiorentini,
O. F. M., ultro recesserat.
« Franciscani » Protestantes ad fidem redeunt. — Admirationem
non parvam genuit per Statuum Unitorum Americae Sept. oras ad Ec¬
clesiae Catholicae sinum conversio seu reditus totius Societatis repa-
ratricis dictae ( Society of Atonement). Erat haec Societas « Ordo fran-
ciscanus * quidam e membris protestantibus consistens, quam D. Lewis
Wattson, Minister Anglicanus, magis notus sub nomine Patris Pauli
Iauobi Franuikci, medio anno. 1900 fundaverat cum aliquibus sociis, sub
habitu et regula Fratrum Minorum, apud Graymoor (N. Y.). Tribus
votis consuetis in ordinibus catholicis accessit propositum firmum la-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
389
borandi pro unione ecclesiarum Christianarum assequenda. XI. P. Pau¬
lus lauream adeptus in Collegio S. Stephani (St. Stephens Colieye,
Annandale N. Y.) et in seminario generali Neo-Eboraci, factus est mi¬
nister Ecclesiae Episcopalis an. 1885. Postquam Missioni unitae (yljwo-
ciate Mission) Omaha, (Nebr.) praefuit, totum se vovit causae unionis
inter Ecclesiam Catholicam et Episcopalem procurandae. Tali fini inser¬
viebat etiam periodicum mensile « The Lamp * (Lampas), vocatum, quod
unicuique fascisculo et paginae praefixum habet illud: Ut omnes unum
sint. Cf. de eo supra p. 377-8. Prodiit in Greymoor ubi conventum «fran-
ciscanum » fundaverat. Ibidem circa miiliare ab isto conventu distans,
est quoque, a Paulo fundatum et directum, monasterium S. Clarae, se¬
quens regulam primariam huius Sanctae. Revera et «Fratres Minores»
illi et «Clarissae» istae doctrinas, ritusque Ecclesiae Catholicae iam
aliquamdiu observabant. Mense Augusto an. 1909 a Sua Sanctitate ffo X
petiverunt, ut eos sub protectione Sua asciret. Quod annuit Summus
Pontifex, mediante Emo V. D. Diom. Falconio (ex O. F. M.) Delegato
Apostolico pro Statibus Foederatis. Concessum quoque fuit eis, ut re¬
tento nomine et sodalitio proprio suo separatim durante, in Ecclesiam
Catholicam recipi possent. Quod et factum est die 30 oct. 1909, in sa¬
cello S. Mariae Angelorum in Graymoor, R. D. Jos. Conroy, Vicario
Gli dioeceseos Ogdensburgensis professionem fidei recipiente ab utrius-
que conventus « Franciscanorum » et «Clarissarum» incolis; illi 12,
istae vero 6 tunc erant. Officiatori adsistebant R. P. Paschalis Iiobinson,
O. F. M., et R. D. Patr. Drain, parocho presbytero. — Die 10 Nov.
Rmus D. D. Farley, archiepiscopus Neo-Eboracensis conversis illis Con¬
firmationis sacramentum contulit, post quem actum R. P. Paschalis Ro-
binson, O. F. M., omnes habitu Tertii Ordinis S. Francisci induit. —
Cf. The Catholir News, 16 et 13 nov. 1909; The Nete Yoi'k Times, 14 nov.
1909; The Lamp, nov. 1909.
Laureati. — Die 8 sept. 1909 Facultas theologica Universitatis
Monasterii Guestfaliae, promovente R. D. D. Prof. Dr. Jos. M.ujsbacii,
dicti Ordinis theologorum decano, R. P. Leon ardo Lkmmeks, O. F. M.,
«qui», ut ipsis sollemnis diplomatis verbis utar, «primaevis historiae
Franciscanae monumentis diligentissime exploratis, editisque, initia et
incrementa Ordinis praeclare illustravit, eiusdem viros insignes atque
res gestas praesertim Germanicas egregie descripsit, anno quo sollemnia
saecularia Ordinis S. Francisci septimum celebrantur... summos in Sacra
Theologia honores, doctorisque gradum iura ac privilegia* contulit.
*** Studii academici curriculo peracto, examinibus praescriptis su¬
peratis, die VIII Iulii 1909, R. P. Caroi.us Balthasar, O. F. M., qui
iam an. 1904 Romae concursum generalem pro Historiae ecclesiasticae
Xiectoratu generali laudabiliter superaverat, in Universitate Friburgi
(Brisgoviae), lauream, doctoratumque Philosophiae rite est «praecipua
cum laude » adeptus.
B). — Acta Ord. Min. Capuccinorum.
Nova editio Constitutionum Ord. Xin. Capuccinorum. — Men¬
tem et voluntatem Summi Pontificis, tempore Generalium Comitiorum
(cf. AFH I, 602s.) ab Emo Cardinali Protectori manifestatam prae oculis
habentes, Commissarii ab unaquaque natione electi ad Constitutionum Or¬
dinis revisionem, una cum Rmis PP. Ministro et Definitoribus Genera¬
libus, opus suum, in Epiphania Domini 1909 inceptum, labente Februario
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
compleverant. Hae novae Constitutiones a Summo Pontifice, qui sibi il¬
larum approbationem reservaverat, per Litteras Apostolicas diei 8 Sep¬
tembris 1909 confirmatae ( Acta ApostoUcae Sedis, ann. I, 761-8) et Lit¬
teris Encyclicis Revmi P. Generalis Ord. Min. Capucc. d. 8 Decembris
eiusdem anni promulgatae ( Anal. Ord. Min. Capucc., XXVI, 1910,
p. 6-28), nunc iam typis in lucem exierunt. Formam et substantiam prio¬
rum Constitutionum, quae per fere tria saecula Capucc. Ordinem mode¬
ratae sunt, in antiquo textu italico conservare cernuntur, illis tantum
suppressis, modificatis et additis, quae requirunt tempora adi uncta, re-
centiora SS. Congregationum Decreta, Normae Regiminis ante capitulum
promulgatae ac aliae tunc neo-electis Superioribus Generalibus traditae
(cf. Analecta, XXIV, 164 ss.) vel postea eadem suprema auotoritate prae¬
scriptae. Simul etiam versio latina, eadem qua textus italicus gaudens
auctoritate et approbatione, edita est. — Regela e Testamento dei Serafico
Padre S. Francesco con le Costituzioni dei Frati Minori Cappuccini, ap-
provate dalla Santitd di N. S. Papa Pio X. Edizione italiana, Roma,
Tip. Poliglotta Vaticana, 1909, in-4 n pp. 160. Fasciculus separatus inclu¬
ditur: Ajypendici alie Costituzioni Generali dei Frati Min. Cappuccini,
ibid.. pp. 19 continens: I. quasdam Instructiones et cautelas , 2-10, II. de
privilegiis et exemptionibus, 11-9. L. 2,60. — Constitutiones Fratrum Min.
S. Francisci Capuccinorum a Pio PP. X approbatae. Editio latina, Ro¬
mae, ibid. 1909, in-12°. pp. 128; L. 2. Appendices Constitutionibus FF.
Min. S. Fr. Cap., ibid. pp. 16.
*%. Litteris encyclicis, die 16 augusti 1909 datis Rmus P. Paci¬
ficus a Sei ano, Minister Glis Ord. M. Cap. annuntiavit «Ordinis Fran-
ciscalis saecularia solemnia ab eiusdem institutione exeunte septimo
saeculo * celebranda. Cf. Analecta Ord. Min. Capucc., XXV, 1909, p. 269-92.
— Separatim quoque prodiit epistola, in-8°, 84 pp.
Novus Episcopus. — Ad sedem Are hi episcopalem Smymensem,
cui unita est Administratio Vicariatus Apostolici Asiae Minoris, per
Breve Apostolicum d. 22 Decembris 1909 evectus est A. R. P. Joannbs
Antonius Zucchetti a Mediolano, Prov. Tridentinae alumnus et per
80 annos in Mesopotamia Missionarius. (Analecta Ord. Min. Cap., XXVI,
1910, p. 80.)
Novus Definitor Generalis. — Sacra Congregatio de Religiosis
Sodalibus per Rescriptum diei 2 Octobris, ratam habuit et confirmavit
electionem R.mi Definitorii Generalis Ordinis, qua R.mus P. Fulgen¬
tius a Gosken8A8s, iam Definitor Generalis, iterum ad hoc munus as¬
sumptus est, in locum P. Bennonis a Monachio, qui sponte officium re¬
miserat (Ex Analectis Ord. Min. Cap., XXV, 1909, 884).
Directio Periodici.
--
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LIBRI RECENTER AD NOS MISSI
Quorum praecipui in Bibliographia huius Periodici accurate discutientur.
Historia Franclscana.
— — Nd VII Centenario deUa fondazione delT Ordine dei Minori. AI
Serafico Patriarca. Omaggio dei Frati di Val Mazzara. Palermo, Stab.
tipo-lit. deirimpr. Gen. Ames, e Pubblic. [19091. In-4", pp. 34, con figure.
— — Rivotorto. Ricordo dei VII Centenario daua fondazione delT Ordine
Minoritico. 1209LJ909. S. Maria degli Angeli, Scuola Tip. Umbra, 1909.
In-4° gr M pp. 46, con illustrazioni.
— — II 7° Centenario dell' istitvdone deW Ordine Francescano. Feste
xoienni alta SS. Annuntiata. Parma, Tip. Coop. Parmense, 1909. In-8°,
pp. 28, con figura.
— — Die Feier des siebenhundertjdhrigen Jubildums des Franziskaner-
Ordens in der Stadtpfarrkirche St. Anna in Mllnchen am 2. 8. und
4 Oktober 1909. Mtinchen, Lentner (Stahl), 1909. In-8", 63 pp.
— — Beitrdge zur Geschichte der Sdchsischen Franeiskanerprovinz
vom td. Kreuze. Separatausgabe des Jahrbuches 1908, ibidem, [1909],
in-4°, 134 pp.
— — Jahresbericht dei • sdchsiscken Fra nziska 11 erprovinz vom hl. Kreuze
1906, Dtlsseldof, Schwann [1909]. In-4“, 62 pp.
Benvenuti, Stanislao, 0. F. M. — La glorificatione degli umili. Orazione
funebre dei Francescani illustri morti nel 9essenio 1903-9. Letta in
S. Maria degli Angeli (Assisi) in occasione della Congregazione Ge¬
nerale. Quaracchi, tip. Collegio S. Bonaventura, 1909. In-8 - , pp. 88.
Bruno de Paris, O. Cap. — Crtation et dtbuts d'un Stminaire Ofiental d
Constantinople. Paris, Poussielgue; Couvin, S.-Roch 1907. In-8", pp. 91.
Callaey, Fred., O. M. Cap. — Recherches sur Ubertin de Casal, p. 463468,
dans Univ. de Louvain; S&minaire historique ; rapport sur les travaux
pendant Fannie acadtmique 1908-09. Louvain, Jos. Van Linthout 1910.
In-12°, pp. 426-518.
Centl, Mahcei.lino, O. F. M. — Cenni storico-descnnttivi deUa SS. Annun¬
ziata dei Vastato in Genova. Genova, Tip. Serafino e Ferrando, 1909.
In-16 ', pp. 63.
Edouard d’Alen<;on ( O. M. Cap. — UAbbaye de S. Benott au Mont.
SovJbase jrrts d’Assise. ( Ext r ait des Etudbs Franciscaines, oct. 1909).
Couvin, S. Roch 1909, m-8°, 62 pp.
Fernandez, Mariano, O. F. M. — Conspectus Omnium Missionum Or¬
dinis Fratrum Minorum an. 1908-1909; Congregationis Glis mense
Maio 1909 celebratae occasione confectus. Ad Claras Aquas (Quaracchi),
Typ. Collegii S. Bonav., 1909, in-16°, pp. XVIII, 463.
Groeteken, Autbert, O. F. M. — Die VoUcsmissionen der norddeutschen
FVaneiskaner vor dem Kulturkampf1849-1872. Nach meist ungedruckten
Akten bearbeitet. Mtinster i. W., Alphonsus-Buchhandlung, (1910),
in-8*\ 137 pp.
Grob, Jacqueh, AbbA — Recueil d Actes et Documents concernant les
FVtrts Mineurs dans Vancien ducM de Luxcmbourg et comte de Chiny.
Luxembourg, Ios. Beffort 1909, 1 vol. in-8", LXXXII, 812 pp. — Pu¬
blicatione de la Section historique de VInstitui Grand-Ducal de Luxem¬
bourg, vol. LIV et LVI.
Holder-Egger, Osw. — Salimbene und MiUioli. Sonderdruck aus der
KLarl Zbumer eum 60 Geburtstag von Freunden und Schillern darge-
brachten Festgabe: Historische Aufxfltze. Weimar, BGhlau, 1909, 82 pp.
Huart, Artuur. — Jaeques de Bourbon 1370-1488. Couvin, Maison S.
Roch 1909. In-8°, 186 pp.
Mariotti, Candido, O. F. M. — L’ Ordine Francescano in Matelica. In
occasione dei VII Centenario daUa fondazione dei medesimo. Matelica,
Tip. Elzeviriana, 1909. In-8", pp. 62, con figura. — L. 0,60.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Othon [de PavieI, 0. F. M. — L*Abb6 Pierre-Auguste Rougier, pritre
fondateur de V Institui des Franciscaines de Notre-Dame du T'empte
et des maisons de Retraites Sacerdotales 1818-1895. Limoges, Impr.
Perrette, 7 Cours Jourdan 7, 1909, in-8”, XVI, 528 pp.
Paolini, Francesco M., O. F. M. — Toletana seu Ordinis FF. Mino¬
rum. — De la Beatificacidn o confirmacidn dei culto de la Sierva de
Dios Beatriz de Silva... fondadora de la Orden de la Immaculada
Concepci&n de N. Seriora , (1424-1490). Articulos concernientes el caso
exceptuado en los decretos dei Pont. Urbano VIII.... Romae, tip. Pont,
instit. Pii IX, 1909. In-8”, pp. 67.
* * — Cause du dioc. de S4ez ou de Vordre des FF. Min. —
Allicies pour la confirmation du culte imm&morial rendu d la Bse Mar-
gubrite de Lorraine, duchesse d’Alengon (1468-1521) O. S. C1_Ib.
In-8", pp. 60.
Raimondo, Giuseppe, 0. F. M. — In memoiia dei P. Vincenzo Bon-
atomo. Elogio funebre. Quaracchi, tip. Coli. S. Ron., 1909. In-8”, pp. 88.
Rederstorff, Maternus, 0. F. M. — Schriften des hl. Franziskus von
Assisi. Neue deutsche Uebersetzung nebst Einleitvng und Anmerkungen.
Regensburg, Fr. Pustet, 1910, in-16°, 216 pp.
Relsch, Chrysogonus, O. F. M. — Gedenkblatt zum 20Qjiihrigen Bestehen
der Kalvarie St. Annaberg. Breslau, Goerlich und Coch, 1909, in-8°, 109 pp.
» * — Album St. Annaberg. Breslau, Schles. Volkszeitung, 1909,
in-8°, 24 pp.
Retana, W. E. — Aparato Bibliografico de la Historia generdl de FUi-
jnnas deducido de la colecci&n que posee en Barcelona la Compatlia
generdl de Tabacos de dichas islas. Madrid, Imprenta de la sucesora
de M. Minuesa de los Rios, 1906, 8 voll. in-4°, tom. I, pp. XLVIII,
CX1X, 463; tom. II, pp. 465-1064; tom. III, pp. 1066-1600, (4). —
(160 Pesetas).
Rocco, Gaetano da Napoli, 0. F. M. — Compendio della Vita di S. Gia-
como della Marea, O. F. M. Napoli, Stab. tip. N. Iovene e C., 1909.
In-16°, pp. 178, con figura. — L. 0,40.
[Scaramuzzi, Diomede, 0. F. M.]. — II Santuario di S. Madeo, presso
S. Marco in Lamis. Cenni storici. Foggia, tip. P. Cardone, 1909. ln-16°,
pp. 82, con illustrazioni; (L. 0,80).
Sevesi, Paolo M., O. F. M. — Storia dei culto prestato ab immemorabili
al B. Bemardino Caimi da Milano dei Frati Minori, fondatorc dei
Saci '0 Monte di Varallo. Novara, Tip. S. Gaudenzio, 1909. In-8”, pp. 101.
Idem. — Una Gemma dei Terti Ordine Francescano. S. Elisabetta <TUn -
gheria (1207-1231). Genova, Tip. Serafino d’Assisi, 1909. In-8”, pp. 86.
Ubald d’Alen<?on, O. M. Cap. — Les uUes de S. Frangois dAsstse sur
la Science. Paris, Libr. gen. catbol. (Poussielgue), 1910. ln-16”, 68 pp.
Idem. — Les Fr&res Mineurs Capucins d Angers 1855-1870. Notice histo-
rique. Angers, Germain et Grassin, 1909. In-8", 67 pp.
Varia.
Colatti, Clemshtb, O. F. M. — Via siettra per ealire al eido. Florilegio Sacro.
Torino, tip. Pontifioia P. Marietti, 1909, in-16° pp. 488.
Edmond, Agostini O. F. M. — Manuel du Fr^re Convers dans Tonlre s4ra-
phique. Lille-Pari9 Rome, Soo. St. Augustin, 1909, in-16° pp. 181.
J.-B du Petit-Bornand O. M. Cap. — Sur la que»(ion du nombre de» 4hu. Simplo»
Note». II® 6dit. Paris, Lethielleux, Aditeur, [1909], in-12° pp. 182.
Idam. — Notre-Seiqneur J4»u*-Cri»t e»t la »olution de toute» le» aifficuUia. Simplae
aper pus, II® 6dit. Paris-Tournai, Casterman [1909], in-82° pp. 26.
Innocantl, Benedetto, O. F. M. — Frate Sole (S. Franreeco d’ Aetiti). Firenae,
Tip. Domenicana, 1910, in-8°, pp. 88.
— — Chartularium Studii Bonontenti». Documenti per la etoria delV Univereitd
di Bologna dalle origini fino al tecolo XV publicati per opera della Commi»-
none per la aforia deW Univertitd di Bologna. Vol. I. Bologna, presso la
Comm. per la Storia dell’Univers. di Bologna, 1909, in-4°, pp.XlI-429. — L. 20.
De lioentia Eooleaiutioa et Superiorom Ordinis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DISCUSSIONES
DE STIGMATIBUS & FRANCISCI ASSISIENSIS
(OCCASIONE RECENTIS CUIUSDAM LIBRI).
Quoniam, tot tantisque operibus ac investigationibus, par-
tim antiquioris partim moderni temporis non obstantibus,
prodiit inscriptus: De Stigmatibus S. Francisci Ass., nuper¬
rime liber (1), qui Facultati Philosophiae Universitatis Ttlbin-
gensis qua Dissertatio, uti aiunt, inauguralis est probatus, va¬
rias sive suppositas sive veras quaestiones de insignissimo
illo privilegio Patriarchae Minorum pertractans, modo qui
severae scientiae criticae speciem prae se fert, ad huius nor¬
mas saepe saepius clamans atque reclamitans; ansam, co¬
piamque inde nanciscimur opportunam, licet importune ob¬
trusam, rem istam domo pertractandi. Qui librum molis non
grandis scripsit, Ios. Merkt, Doctoris nomen ac dignitatem eo
adeptus, acumine critico est usus perspicacissimo, argumenta
et ratiocinationes perite parando ac struendo. Attamen ex hoc
nemo prudens specie illa scientiae critices severae et inexo¬
rabilis se pellici ultro vel glaucoma sibi ob oculos obici
patietur, quinimmo examinabit scriptoris critices rationem
celebrantis dicta, locos allegatos, inductiones, aequo iudicio
omnia experiturus atque ad obrussam exacturus.
Sex in capita discerpitur dissertatio, quorum primum
agit de exercitiis asceticis tempore S. Francisci usitatis
[1-6]; 11“ inscribitur: Quomodo historia de S. Francisci Stig¬
matibus iudicaverit [7-21]; III®: Quid de stigmatibus referant
(1) Dr. losef Merkt, Die Wundmcde des heUigen Framiskus txmAs-
sixi, Leipzig und Berlin, B. G. Teubner, 1910, in-8°, [IV], 68 pp. (Venit
2 Marcis). Est fascic. V Collectionis, quae moderante Dr. Walt. Goetz,
Professore facult. philos. Universitatis TUbingensis prodit: Betir&ge eur
KuUurgeschickte des MittelaUers und der Renaissance, (Heft 5).
Archivum Frcmoitoomm Historiam, — Ai. IU. 25
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
394
DB STIGMATIBUS 3. FRAN0E8CI
fontes historici [21-34]; in IV° inquirit quo tempore orta sint
stigmata [35-52]; V“ quam formam prae se tulerint investi¬
gat [52-61]; VI“ denique quomodo stigmatum ortus sit expli¬
candus paucis coniecturat [61-8].
I.
Ad singula capita descendendum nobis est, ut singulas
res dictas, deductas, specietenus vel revera probatas anqui¬
ramus. — Capituli primi titulus latius sonat quam res inibi
tractatae, quia non dc asceseos Christianae vel monasticae usi¬
bus in genere, sed paucissimis verbis dictis de castigationibus
vel mutilationibus quorumdam asceticorum, tria facta analoga
« stigmatizationis » enumerat, inde statim concludens [1]
conceptum < stigmatismi» illo tempore sat vulgatum fuisse,
tresque illos casus quodammodo fulcire theoriam, tenen¬
tem ipsum S. Franciscum sibi inflixisse vulnera Christi, non
ut mundum deciperet, sed ut magis * christiformis' fieret.
Tria illa facta sunt sequentia, iam pridem caeterum
nota. De primo, locum Matthaei Parisiensis dicti, 0. S. B., mo¬
nasterii S. Albani, Londinensis, monachi (obiit paulo post 1259),
qui illum Chronicae Rogeri de Wendover y-f 1236) inseruit,
subicio integrum, a Dr. M., non perfectissime exhibitum (1).
«Hoc etiam, anno [1222] comprehensus fuit quidam .paucis diebus
ante concilium celebratum Cantuariae (2) a magistro S[tephano\ Cantua-
riensi archiepiscopo, habens in corpore et membris, scilicet in Itb
tere, manibus et pedibus, quinque vulnera crucifixionis et in dicto
concilio simul cum. eo [quidam] utriusque sertus, scilicet Ermofroditus,
eiusdem erroris quo prior fuit obcaecatus cum suo complice praesentor
tus. Super quo convicti et publice confessi, iudicio ecclesiae puniti
fuerunt. Similiter (3) et quidam apostata, ludaeus factus ex Christiano,
diaconus, qui similiter est iudicialiter punitus; quem Falco statim ar¬
reptum suspendi fecit ».
Cur * stigmatizatu8 ’ ille Anglus, cum socia suo vafro eius¬
dem farinae, capitis damnatus sit inquirens, quam benignis¬
sime, sed absque demonstratione, infert Auctor, clericos An-
gliae istiusmodi obiurgatores acres et ingratos, ex industria
e medio tollere voluisse, miserum illum falso insimulan-
(1) Matthaei Parisiensis, Monachi S. Albani, Chronica Maiora edited
by H. R. Luard, {Rerum Britannicarum medii aevi Scriptores, n® 67),
III, 71. London 1876 [non 1872 uti habet Merkt, 2]; ed. G. Wats, Lon¬
dinii 1684, 265. De facto dubium oriri vix potest. Est quoque iuxta M(erkt)
2, ap. A. Maury, La magie et Vastrologie..., Paris 1864, 3* ed. 386.
(2) Legas Oxoniae, uti editor iam adnotavit.
(3) Hoc a Merkt, 2, omissum non neglexi, cum innuat, quam arbi¬
trarie A(uctor) concilio obtrudat fraudem in illos tres condemnatos.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DS 8TIGMATIBU8 8. FRANCI8CI A88LSIHNSI8. 395
tes, quod stigmata fallendi intentione sibi inflixisset (1).
Imroo quia [!] et S. Francisci stigmatibus postea contra¬
dictum esset vehementissime [?] etiam post Papales bullas (2),
concludit, Anglum illum (innocenter ergo condemnatum) stig¬
mata sibi potius ex motu asceseos quam ex crassa fraude
inflixisse. Quod nebulo ille atque eiusdem furfuris socius,
confessi sint et convicti, nihil circumspectum movet Auctorem,
nihilque quod nobile illud par fratrum excelluerit ingenio
adeo morali. Sed nec Auctoris apologia perbenigna et hu¬
manior movebit quempiam.
Ex rationibus asceseos seu mortificationis religiosae Ro-
bertum « dictum Marchcsium de Monteferrando *,
stigmata, — intellige proprio et stricto sensu, — «operatione
mechanica sibi inflixisse in manibus et pedibus et la¬
tere* (sic) dicit Dr. M. [3], ex loco Tractatus ( 3) Fr. Ste-
phani dc Borbono 0. Praed. (4) (f 1262) post an. 1249 scripti
ct sic sonantis:
« Qui, [Robertus] muttis annis ante mortem .suam in memoriam pas¬
sionis dux et fidei, stigmata Domini Ie.su in corpore suo portaverat. Cum
aliis penitenciis quas faciebat in memoriam passionis Domini, cum qui¬
busdam clavis carnem suam singulis sextis feriis usque ad .sanguinis
effusionem configebat ».
Robertus supremum obiit diem 1234. Concedit Auctor
noster difficulter determinari posse, quot annos « multis
annis ante mortem» comprehendat [4]. Sed cunctationem
(1) Quae suppositio nititur in loco Abr. Bzovii, Annalium ecdesiaxt.
post.... Baronium, t. XIII, Coloniae Agripp. 1616 ad an. 1222, n. XX, p. 311:
In synodo autem Cantuariensi, seu mavis Oxoniensi hoc anno in Anglia
celebrato, Pseudochristus quidam, qui se Christum (!), venisseque, ut errores,
(jui in Clero et populo grassarentur, emendaret, audebat asserere; et signa
quaedam quasi Christi crucifixi, manibus pedibus laterique impressa, ad
maiorem pojmli circumventionem ostendebat, ut vanus et perfidus nebulo
in crucem, quam meruit mim Hermaphrodito quodam assecla sublatus est.
Hic cessat M. 3 not. 1, sed prosequitur Bzovius : in qua et diaconus qui¬
dam desecratus fiammisque exustus, quod ad iudaicam perfidiam nefarie
profugisset. Utrum MS. Vatie, a Bzovio allegatum novus fons conside¬
randum sit, M. 3, necne, ignoramus. Aderant ergo secundum Bzovium,
aliae rationes, quam illae fraudes, quas concilio obiurgat Dr. M. —
Cf. et Spondanus, Annalium... Baronii continuatio, ad an. 1222, n. 7,
Lutet. Paris. 1659, I, 85.
(2) De hoc cf. infra 424.
(3) De eo Quetif-Echard, Script. ord. FF. Praed., I, Paris 1719,184-194.
(4) Tractatus de diversis materiis praedicabilibus, edidit A. Lecoy
de la Marche. Anecdotes historiques, legendes et apologues tirts du re-
cueil inedit (1’Etienne de Bourbon, Paris 1877, 277. Apud Quetif-Echard,
I, 186 ss. partes tractatus iam vulgatae erant, ibi locus noster est 1,191.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
396
DB STIGMATIBUS 8.
hanc prudentem statim deserit, arbitrarie inferens hoc sal¬
tem annum 1226 comprehendere, (et stigmata S. Francisci pau¬
cis hebdomadis ante mortem orta esse supponens), praeten¬
dit stigmata Roberti debere dici: «si non ante stigmata
S. Francisci, at tamen quasi eodem cum eis tempore orta
esse * [5]. Cum econtra sat constet tales dicendi modos chro-
nologicos a rerum scriptoribus medii aevi adhibitos (1) valde
vagos et dubios esse, nec eos absque aliis documentis seu
rationibusad certum numerum restringi posse, tali illationi
opponimus, quod non minore iure supponeret quispiam his
vocabulis 5 vel 10 aut 6 vel 8 annos posse stabiliri. Sic vero
res tota mutatur. Pari enim, immo maiore iure dicimus
Robertum (qui obiit 1234) imitatum esse Franciscum, cuius
stigmatizatio longe celebrior quam illa praetensa Roberti
certissime exstitit, quam S. Franciscum aemulatum esse
— et quo modo? — ignotum illum marchisium Arvemiae
in Qallia.
Sed in peius magis mutatur res haec. Quonam, quae¬
rimus, iure Doctor M. in alios severissimus, Stephanum fa¬
cit tribuentem Roberto stigmata «in manibus, pedibus ac
latere »? [4]. Nusquam locorum hoc dixit. Insuper verba Fr.
Stephani, suntne absque dubio ullo interpretanda in sensu
prorsus sic determinato, quem technicum vocant, an sensu lato,
qui fundatur in Gal. 6, 17, versu omnibus notissimo? Hunc
revera sensum, scilicet stigmata designare vulnera in genere,
sat clare innuunt voces «in memoriam passionis et fidei *;
et verba «cum aliis penitentiis* praecedentia plane
s i c explicant (2).
Eodem quoque modo exegetae in genere S. Pauli versum
explicavere, non solum illi, quos Auctor noster doctus hoc in
loco allegat tamquam exempla exegeseos doctae « illius
aevi » [?], i. e. Hervaeum Burgidolensem (+ circa 1150) (3)
(1) Cf. p. 419ss., 401.
(2) Qu6tif-Echard, I, 191, videntur legisse parum recte, « aliis poe-
nis * . — Poterat Dr. M. hic saltem alludere ad sensus non omnino planos
loci Fr. Stephani, id quod et Lecoy de la Marche, 1. c. 277, in nota fecerat,
quoad interpungendi modum.
(S) Migne, P. L. non quidem CLXII [M. 6, n. 1], sed CLXXXI; et addo:
coi. 1212. « Id est quasi servus ex fuga retractus et per serviles notas caute¬
riatus, in toto corpore meo cicatrices vulnerum, quae pro Christo passus
sum porto et variis modis affigor». Et subinde alio modo: * Id est: Ego
sum de familia Christi, ego sum annumeratus in militia Regis aeterni,
quod multiplices plagae in corpore meo per cicatrices ostensae desi¬
gnant etc. •.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB 8TTOMATIBU8 8. FBAN0I8OI A88I8IEN8Z8.
397
et Petrum Lombardum (fll64)(l). Hi simili modo quo Steph.
de Borbone < stigmata » interpretantur. Quibus addi possunt
plures ante et post S. Franciscum, inter quos (2) S. Petrus
Damiani, macerationes et mortificationes saevas S. Dominici
Loricati describens (3). Iste enim locus, non minus perperam
quam ille Stephani de Borbone a Dr. M., in sensu proprio
intellectus est a N. Tamassia, ubique indicia praevia rerum
de S. Francisco relatarum subodorante (4).
Superest tertius locus quo probare voluit A. stigmata
S. Francisci resultasse ex ideis stigmatismi iam ante an. 1226
[vel 1224] vulgatis per orbem. Desumptus est ex Vita B. Do¬
donis de Hascha Ord. Praem., in Frisia (5).
«Anno igitur Domini MCCXXXI Frater Dodo, homo bonae conver¬
sationis et approbatae vitae, Dominica post Annuntiationem B. Mariae
Virginis ex ruina maceriae veteris structurae oppressus, mortuus est, qui
antea vitam monasticam et solitariam in eodem loco ad quinquen¬
nium duxerat serviens Deo et beatae Virgini die ac nocte maxima affli¬
ctione sui corporis et sic quasi martyrizatus a Deo et cum Deo vitam
finivit. Cum igitur de ruina sanctuarii lapidibus oppressus fuisset et
mortuus, invenerunt vulnera aperta in manibus et pedibus et in dextro
latere suo ad modum quinque vulnerum Domini, quae forte ad com¬
patiendum Crucifixo multis annis portavit, ut vere dicere pos¬
set cum Paulo: Ego stigmata Domini mei Iesu Christi in corpore meo
porto. Hoc autem ante diem obitus nullus scivit, nisi solus Deus,
qui omnia noscit*.
Quia, ait Dr. M., biographus Dodonis statim scopum stig¬
matum recognovit (!), innuitur eadem fuisse tunc temporis
« signa ascetica vulgata * (!), et ob xd «forte.... multis an¬
nis » Dodonis stigmata supponit ad minus eodem tempore
orta, quo et illa S. Francisci. Quid conclusio isthaec va¬
ti) Obiit 1164 vel 1160; in ep. ad G&l. P. L. CXCII, 169 s.
(2) V. gr. Bruno Astensis sive Segniensis (+ 1123), P. L. CLIII, 316.
Hngo de S. Obaro, 0. Praed. confrater et coaevus Stephani; immo, uti
iam Qu6tif-Echard adnotavere, I, 188, citationes Biblicas ex Concordantiis
Hugonis deprompsit St. de Borbone. Cf. et Lecoy, 1. c. 15. Hugo de
S. Ch. Comment. in h. 1.; Opera, VIT, Venetiis 1764, f. 168 v.
(3) P. L. CXLIV, 1024 {Opera S. P. Dam. U, Paris 1748, 240). Post
plura metaphorice dicta, < Dominicus autem noster (ait) stigmata Iesu
portavit in corpore et vexillum crucis non tantum in fronte depinxit, sed
cunctis etiam undique membris impressit. Exustus et aridus humore ca¬
lami et tunci [cf Is. 19, 6], uberibus caelestis gratiae meruit imbribus ir¬
rigari *.
(4) S. Francesco (T Assisi e la sua leggenda, Padova e Verona 1906, 94.
(5) Acta SS. mart., III, 751. Dr. M. remittit quoque ad A. Imbert-
Gourbeyre, La stigmatisation, Vextase divine et les miracies de Lourdes,
Paris 1894, I, 10.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
398
DE 8TIGMATIBU8 8. FSAN0I80I AS8ISIENSI8.
Icat, cuicumque patet, sed vel eo minus explicatio xo& « mul¬
tis annis » valet, quo biographus candide fatetur nec se, nec
quemquara de hac re scire aliquid. Obiit Dodo Ord. Praem.
an. 1231, biographus posteriore tempore ignoto scripsit, nec
stigmata S. Francisci ignorare potuit ipse, nec forsan et Dodo.
Quibus sic discussis, liquet primi capitis disserta¬
tionis TUbingensis conclusionem, scilicet: e tribus (?) il¬
lis stigmatizationis factis (?) unum esse certe antiquius illo
S. Francisci, duo (?) vero alia «etiam probabiliter, vel saltem
eiusdem temporis (?) * proindeque S. Franciscum primum
locum 8tigmatizatorum vix obtinere posse, liquet, inquam,
remanere duo facta sola, quorum alterum eodem
prorsus vel et maiore iure post an. 1226 (immo 1224)
reponitur, proindeque versa vice Dodo S. Franciscum imitatum
esse diceretur. Alterum vero factura: praestigiatoris illius per¬
versi, cum S. Francisco conferre quisnam aequus audebit?
Qua in hypothesi Auctori nostro probandum saltem fuisset
in Umbria actum obscuri non minus quam perditi illius fa¬
natici anno 1224 (vel 1226) notum fuisse! His visis lectorem
frigit nullum, quantum arbitrarie procedat discutiens et ar¬
guens Doctor novellus.
n.
Caput secundum maiore sollertia sagaciter struitur, sed
non minore arbitrio. En eius summa. Quod miraculum sti¬
gmatum S. Francisci non memoratur nec in bulla Canoni-
zationis, (I), nec inter miracula occasione canonizationis prae¬
lecta (II), « explicatur solummodo» [8] ex eo quod in ipso
processu de stigmatis dubitatum sit. — Accedebant i uri di¬
ca e suspiciones [8], quia testium in processu rogatorum: scii,
incolarum Assisii et Fratrum 0. Min. nimis intererat stigmata
utcumque probari (III), immo Gregorius IX de omnibus stig¬
matis tunc dubitabat plurimum [8-11] (IV). — Quod postea,
scii, anno 1237 Gregorius stigmata defendit, nihil miran¬
dum, quia talis versabilitas saepe in Pontificibus Romanis de¬
prehenditur [12], immo bullae anni 1237 opinionem perso¬
nalem ipsius Gregorii IX non produnt, sed potius curiae,
cui eaeterum Pontifex cedebat [12-3] (V). — Porro nec Gre¬
gorius IX (VI) nec Alexander IV testes oculati stigmatum
dici queunt [14-16] (VII).
Quae bullae rem pro « scientia ecclesiastica » decide¬
runt [17]; attamen critica historica (libera, acatholica) c repa¬
gulo illo non obstante» [18] stigmata critice investigavit im-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE 8TCGMATIBU8 8. FRAN0E80I A881BIEN8I8.
899
perterrita. Hoc primum praestitit K. Hase (1) cui adhaesit
Eenan (2) et adhuc adhaeret H. Thode [18] (3), quamquam
patenter eius theoriam: de stigmatibus clam ac fraudulenter
a Fr. Elia de Cortona cadaveri Sancti « ferro candenti» in¬
flictis, penitus deserendam censet A. noster [20]. Disquisitio¬
nibus Caroli Hase partim usus, Prof. Dr. K. Hampe (4) conatus
est probare stigmata S. Francisci orta esse paulo
ante Sancti mortem, eaque fuisse solummodo
foramina cicatricosa, stigma vero lateris sanguinem
emanasse. Quod in monte AI vernae orta sint, apparente
Seraph, sola ac mera suspicione Sociorum Sancti fuisset con¬
clusum. Quia autem, ait, contra opiniones Dr. ac Prof. Caroli
Hampe, P. Bihl (5) «non sine dexteritate traditionem eccle-
(1) Hic apparet etiam inscriptionem capitis II longe plus polliceri
quam tenor praebeat, diuque ante Car. Hase exordium sumendum fuisse.
K. Hase, Franz von Ausuri. Ein Heiligenbild, Leipzig 1856; Anhang:
Untersuchung der Wundmale, 143-202. (Denuo edit, est ap. Hase, Ge-
sammelte Werke, V. Gallice versa a C. Berthoud, Frangois d’As*ise, ttude
historique cTapris... K. Hase, Paris 1864) Citamus editionem principem.
— Hasii hypotheses modo lepide, modo docte est insectatus L. Clarus
[i. e. Dr. W. Volk], Eine Uterarische Hasenjagd, oder Methode, wie ein
geunssenhafter Polemiker wvder die katholische Kirche HeUigenbilder zu-
recht macht, Paderborn 1867. — Quod Hase in VII editionibus suae
Kirchengeschichte, Leipzig 1891, 387 sententiam suam proposuerit, uti
Merkt, 18, praedicat, ad rem in se nihil refert; multo minus quod A.
Hausratb, Die Arnoldisten, Leipzig 1893, 224, ob eius argumentationes
et hypotheses quaestionem ambiguam censuerit; cf. et A. Bournet,
S. Frangois dAssise, etude sociale et midicale, Lyon 1893, 98 atque M. 18.
(2) E. Renan, Nouvelles 6tudes dhistoire religieuse, Paris 1884, 341 ss.,
cui magistro aperte contradicit P. Sabatier, Vie de S. Frangois , Paris
1894: Etude critique sur les stigmates, 401-412.
(3) Ratiocinia Hase inania compendio repetens, Thode, Franz von
Assisi und die Anfdnge der Kunst der Renaissance in Itdlien, Berlin
1904, (II edit.) 43 s. S. Frangois d'Assise etc., traduit par G. Lefevre,
I, Paris [1908], 48 s. — Addimus P. Rene de Nantes, O. M. Cap. ea de-
nao confutasse Les stigmates de S. Frangois et la ciitique moderne, ap.
Etudes Franciscaines (EF) XVI, 1906, 341-62. — Cf. et Le Monnier, Les
stigmates de S. Fr. ap. Etudes, t. CXII, 1907; 737-60 et hinc separatim
Paris 1907.
(4) K. Hampe, Die Wundmale des hl. Franz von Assisi, ap. Histo-
rische Zeitschrift (begrUndet von H. v. Sybel), vol. XCV1, (N. F. LX),
MOnchen und Berlin 1906, (fasc. 3), 385-402. (Citatur: Hampe).
(6) Die Stigmata des hl. Franz von Assuti, ap. Historutches Jahrbuch
der GoerreS'GeseUschafl, vol. XXVIII, MUnchen 1907, 629-660. (Cita¬
tur: Bihl). — Pro parte eorum potius supranaturali subnectimus: Joan
de Cognin, O. M. Cap., Etude critique sur les stigmates de. S. Fr., ap.
EF II, 1899, 337-350, 607-22. P. Bernardino Sderci da Gaiole O. F. M.
L'Apostolato diS. Francesco e dei Francescani, I, Quaracchi 1901), 153-199:
Appendice suile stimmate di S. Fr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
D* STIGMATIBUS 8. VRAHOISOI
400
elasticam > defenderat [21], scii, stigmata S. Francisco fuisse
impressa in monte Alvemae duos annos ante mortem (1224)
eaque habuisse formam cicatricum et clavorum, utramque
quaestionem denuo expendere sibi proposuit novus laureatus
Tttbingensis.
Quia concedit I nm , i. e. Bullae Canonizationis S. Franci-
sci(l) silentium explicari ex eo, quod nulla prorsus miracula
Sancti enumeret, nescio cur denuo [10] ex ea aliquid contra
stigmata arguere nitatur Auctor argutus. —• Neminem autem
bullam legentem praeterit in ea non solum miraculum Stigma¬
tum non commemorari, sed nec ullum miraculum sive
ante sive post mortem a S. Francisco perpetratum, neque
ullum factum totius vitae ipsius ibi expresse asseri
vel tractari. Sola bulla ista innixus, criticus quilibet negativus,
factum quodcumque S. Francisci negare ergo potest Huiua-
modi insuper negationem ridiculam summe esse, ex eo vel
magis patiet, quod Bullae Canonizationis S. Elisabetb, 1 iun.
1235(2) et S. Dominici Ord. Praed. Patriarchae, 19 iul. 1234(3),
ambae datae ab ipso Gregorio IX, saltem aliqua facta vitae
istorum Sanctorum exprimunt.
Si (ad II) existimator perspicax attentius legisset Thomae
Celanensis Legendam 1*“ (4), necnon alios eiusdem Ponti¬
ficatus processus Canonizationis, invenisset quasi miracula
universa, in occasione dicta examinata et lecta, fuisse miracula
post mortem patrata, sanationes etc., et ob talia miracula,
quae vitam certe sanctam secuta sunt, tanquam ex occa¬
sione proxima, Gregorium IX iussisse processum institui (5).
(1) Sbaralea, BuUarium Francisc., (BF) I, Romae 1759, 424. Wadding,
Annales Minorum, Romae 1782, II, 201-8, an. 1228, n. 76. Enbel, BuXL Franc.
Epitome et Suppi., Ad Cl. Aquas 1906, 6, n. 48. Potthast, Reg. Rom. Pont,
n. 8242. (2) BF 1, 162 s. Enbel, n. 169. Potthast, n. 9929. AFH n, 246.
(8) Potthast, n. 9489. Acta SS. aug. I, 620 s.
(4) Legenda 1 S. Fr. ed. Ed. Alenconiensis, Romae 1906, part. ITT,
n. 128: Fit interea de Sancti canonizatione solemnis collatio et super
huius ce modi negotio egregia Cardinalium concio saepius convocatur. Con¬
currunt undique multi, qui per Sanctum Dei fuerant a suis cladibus Ube¬
rati et miraculorum maxima multitudo hinc inde coruscat. Approbantur
verificantur, audiuntur, recipiuntur etc. L. c., n. 127-160, ubi conscribit
€ miracula quae coram domino Papa Gregorio, ut dictum est (n. 125)
perlecta sunt et populo nuntiatq,... breviter sed veraciter •. Universa
post mortem Sancti evenere. Cf. n. 125. Nemo est, quin sciat acta pro*
cessus S. Francisci non iam exstare. — Cf. p. 401-2.
(5) L. c. n. 121 «Ad eius quoque tumbam assidue nova miracula
fiunt.... Caecis restituitur visus, surdis reparatur auditus, claudis redditur
gressus etc. etc. audit et inteUigit haec Romanus Pontifex..... > ideoque,
p. 122, Assisium venit cum curia.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB STIGMATIBUS S. FRAN0I8CI A8SI8IENSI8.
401
Etiam processus rationem clare adumbrat Th. de Celano(l),
et aperte manifestat processus Canonizationis S. Elisabeth,
Landgraviae Thuringiae, iubente eodem Gregorio IX insti¬
tutus (2). — Nulla ergo in re fundatur hypothesis audacissima
ct suspicio vanissima critici A. de dubio circa stigmata in
processu subsistenti.
Dubietates porro iuridicae (III) ab eo obiectae deridi¬
culae probe sunt. Supponi quidem possunt a critico moderno,
qui animo penitus diverso quam saeculi tertii decimi homi¬
nes ducitur, omniaque ratione ct iudicio plane propriis obsti¬
natus aestimare vult. Quinam, quaerimus, interrogandi prae¬
cipue erant, nisi illi qui cum Sancto conversati erant in¬
time? Sine ulla probatione [8] Dr. M. praetendit (quia sibi
commodo est) Fratres Minores successus suos magnos adver¬
sus Fratres Praedicatores plerumque stigmatibus 8. Funda¬
toris debuisse. Quod utrobique gratis assertum, gratis ne¬
gatur, non secus ac sequens hypothesis prorsus ex vano con¬
ficta, scii, testes canonizationis fortasse circa tempus etc.
stigmatum inter se discrepasse!
Ad IV un \ — S. Bonaventurae Legendam pretio carere
cum saepius proclamet iudex litteratus [16, 29seqq.], tamen
ea quae opinamenta propria suffulcire in ipsa possunt, avide
adhibet, quin etiam ista exaggerat adeo, ut ars sophistica
quam L. Claro crimini indignabundus dat [9], in seipsum reci¬
dat. S. Bona ventura de solo dubio Gregorii IX (3) circa
vulnus lateris loquitur, quod quia, uti et K. Hase(4), cri¬
ticus novus non capit [9], ad omnia stigmata — quid
dicam, nisi.... inepte — extendit. Ast alibi [14] A. noster,
referens Cardinalem Hugolinum (qui postea Gregorius IX fuit)
Reate S. Franciscum ultimo vitae eius tempore visitasse (5),
(1) N. 123.
(2) AFH II, 244 »eqq., ubi variae relatione» etc. maximam longe
partem miracula post mortem continentes enumerantur. Cf. Huyskens,
QueUenstw/ien zur Geschichte dei' hl Elisalsth , Marburg 1908, 155-266,
140, 146. Patet nec vitam, virtutesvc neglectas esse 110-40, sed longe
plus de miraculis illis sanationum actitabatur. Cf. ap. Quetit-Echard, 1,
53-63, miracula S. Dominici coram item Gregorio JX probata.
(3) Ijegenda Maior, Ad Cl. Aq. 1808, (XVI), de mirae. 1, n. 2. • Gre¬
garius P. IX... antequam crucis signiferum catalogo Sanctorum ascri¬
beret, scrupulum quemdam dubitationis in corde gerebat i»b vui.nkke
latekali »... (4) Franz V. A., 160.
(5) 1 Celan. II, c. 5, n. 90. Ibid. n. 101 Celanensis necessitudinem
S. Francisci cum Hugolino describit, cuius plurimum intererat mederi
morbis Sancti conquassati. « Quoties, inquit, [Hugolinus] videbat eum
[Sanctum], tamquam Christi apostolo reverentiam exhibebat, et inclinato
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
402 DE 8TIGMATIBU8 8. FRAN0180I AS8I8IEN8I8.
exclamat: ‘ Quomodo Hugolinus, Sancti intimus, tunc saltem
nullum stigma vidit, uti in Bulla concedit’? De qua bulla
statim postea. Contra praedicta vero longe meliore funda-
mento dicimus Hugolinura Reate, manuum, pedumque stigmata
observasse, (non illud lateris), ita ut una ex parte dubium
Pontificis circa vulnus laterale optime explicetur, alia ex parte
bulla autopsiam non expresse praetendens, Papae veracita-
tem optime testetur. Quae hypothesis nostra nulli textui vim
infert, neminem calumniatur, resque certas optimo nexu ex¬
plicat (1).
Cum Gregorius IX anno 1237 publice quam sollemnissime
bullis papalibus stigmata asseruerit veracia, mutationem (sup¬
positam et iuxta hypothesira suam vanam necessario postu¬
latam) mentis Summi Hierarchae, sententiis generalibus et
«psychologice» explicat Dr. M., provocans [12] ad tritum illud
de Pio II (1458-1464): «Aeneam reicite, Pium recipite».
Quod dictum(2) quid in casu nostro probet, nec oculatis¬
simus quisque videre potest! Sequentia vero (V), bullae de
qua hic agitur (3), manifestissime contradicunt, cum papa
clare profiteatur se ipsum, non autem solos praelatos cu¬
riae « causam specialem » sumpsisse canonizationis ex stig-
utroque komine, saepe manus eius deosculabatur ore sacrato *.
Reate curia Romana erat, post 1228, a 23 (24) iun. 1225 usque 21 *an. 1220;
unde Romam profecta est, ubi adhuc erat, cum Honorius III, 18 mart. 1227
obiret. Potthast, n. 7434, 7526, 7861.
(1) Cur siluerit, nos ignorare confitemur. Poterat vero et ipse et
alius autopsiam (4 stigmatum) asserere, si asserendam duxisset. — De
alio loco S. Bonaventurae a Dr. M. violentius deturpato cf. 405.
(2) Ex Funk, Lehrbuch der Kirchengeschichte, Paderborn 1907, 385.
(1902 4 , 379). Addo vero hoc inveniri in hulla: In minoribus agentes, 20
april. 1463, Bull. Rom., V, Aug. Taurin. 1860, 175.
(3) M. 12, de ipso Papa contra expressum Bullae textum silens, quo¬
niam Pontifex in Bulla « Non minus » 31 mart. 1237, BF 1,213; Wadd.
1237, n. 3, (II*, 429), se solum nominans; •Nobis, inquit , qui ex tanto
miraculo cum caeteris sollemniter probato causam specialem habui
mus , quod ipsum adseripsimus Catalogo Beatorum ». In Bulla « Con¬
fessor Domini gloriosus * (non gloriosi, uti legit Dr. M. 12) 5 april 1237,
dicit: « Quo [miraculo stigmatum] ad nostram et Fratrum nostrorum
deducto notitiam et cum caeteris eius miraculis per testes fide dignissimos
probato sollemniter, ex eo ipso sjtccialcm rausam habuimus quod Con¬
fessorem eurmlem de dictorum Fratrum et omnium praelatorum
consilio, qui tunc apud sedem apostolicam exislebatti, Sanctorum Cata¬
logo duximus adseribendum *. Qui textus non ex lubidine sed iuxta cri¬
ticae interpretationis regulas intellecti, cf. E. Bernheim, Lehrbuch der
historischen Methode, Leipzig 1908, (editio V-YI), 570 ss., Auctoris hypothe-
ses de processu explodunt egregie quamquam in relationibus de pro¬
cessu adservatis (p. 400-1), non expresse numerentur stigmata.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE 8TIQMATIBUS 8. FRANCISCI
403
matis S. Patris. Eadem falsa profert de bulla: Usque ad ter¬
minos (1); in utraque ergo Gregorius IX sententiam et per¬
suasionem sui ipsius prodit.
Ad rem P. Sabatier (2) optime ad hymnos appellavit,
quos Gregorius IX, Cardinalesque occasione Canonizationis
ad celebrandum S. Franci scum ei usque stigmata composue¬
rant. Dictum generale Doctoris M. [10]: ‘ poCsi et carmine
auctorem non semper exprimere persuasionem propriam ’, in
casu nostro, eo vel minus valet, quod non de rebus remo¬
tissimis versus compingendi erant, neque pro quacumque
occasione, sed virtutes 8. Francisci omnibus notissimi de¬
scribendae erant, in liturgia sollemniter decantandae.
Tum [10] de ipsis hymnis parum erudite agit Dr. M., e
modernis solummodo Chevalicr(3) allegans, ignorans disquisi¬
tiones Dr. J. E. Weiss (4), P. Dr. Hil. Feldcr(o), eensensquo
responsorium: « De paupertatis horreo * non esse editum (6).
Quaestiones de auctoribus singulorum hymnorum, prosarum¬
que ad liquidum perductae non sunt, attamen edicta rei dis¬
cutiendae adeo ignari auctoritatem Fr. Salimbene (7) minime
destruunt. Ob Celanensis relationem (8) iure merito occasione
(1) 31 mart. 1237, BF I, 212; Wadd. 1. c. 428, ubi Papa ad testes
stigmatum, appellat qui « testimonium veritati jterhibcanf, et cui ipsum
hoc fidelis mater ecclesia suffragetur , quae, ex huiusmodi miraculo
cum multis aliis debita sollemnitate prolyato, causam specialem habuit,
quod eumdem Sanctum Beatorum Catalogo reverenter adscripsit*. Cum
haec bulla ad episcopum Olomucenscra sit directa, patet formulam
«Mater Ecclesia » sollemniorem, non autem debiliorem esse. Cf. 424.
(2) Vie, 410 s.
(3) Repertorium hymnologicum, I, Lovanii 1892, n. 2625. [Caput drac.\
hic etiam ed. ap. Cantus varii Romano-Scraphici , Romae-Tornaci-Parisiis
1902, 215-7]; II, 1&97, n. 15573.
(4) Julian von Sjteier, Forschungen etc., Mtlnchen 1900, 72fi. Die
ChortUe Juliaiis von Speier, ibid. 1901, 20 f.
(5) Die liturgischen Reimofjizien au f die. hl. Franciscus und Antonius,
Freiburg, Schw. 1901, 47ff. Cf. et Anal. Boli., XI, 1892,351; XIX, 1900,
328 seq.
(6) Est vero respons. VIII Officii S. Francisci. centies editum in
Breviariis Ord . Fr. Min. et v. gr. ap. Feldcr, 118.
(7) Chronica, M. G. SS. XXXII, 383, (ed. Parm. 1857, 194) « Iste
domnus papa Gregorius nonus,.... ad houorem b. Francisci fecit hymnum
Proles de celo prodiit, et responsorium De paujsrtatis horreo et prosam
Caput Draconis ultimum *. Chevalier, (Proles:) n. 15573. — Notes velim
relationes concordiae inter hymnum Proles et llullam canonizationis.
(8) I Cei. III, n. 120: Cantantur cantica nor>a et in mclodia spiritus
ivbUant servi Dei.. Aiuliuntur ibi organa melliflua et. carmina spiritualia
modulatis vocibus decantantur. Hoc ergo praetensaui et iam explosam
motationem Gregori IX funditus concidit^ non e contrario uti M. 11 vult.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
404
DB STIGMATIBUS 8 . FRAN0I80I
canonizationis Papam, Cardinalesque poemata panxisse tenen¬
dum est, non contra * factum' [11], sed contra inanissimam hy-
pothesim Gregorium an. 1228 de stigmatis dubium fingentem.
Quae A. subnectit [13] de Celanensi, qui in libro Papae pro¬
bando dubium huius memoriae prodere noluisset, ex se
et ex praetactis tamquam quisquiliae commenticiae evanescunt
In quaestione subsequente de fide oculata stigmatum ex
parte summorum Pontificum Gregorii IX et Alexandri IV,
Dr. M. primo fidem superiacit, augendo momentum autopsiae
papalis [lo]. Quisnam, huius rei vel paululum gnarus, dicere
audeat fidem canonizationum ex autopsia Pontificis illius,
qui actum sollemnem promulgat, plurimum dependere? De
Gregorio IX iam diximus. Contra sententiam communem (1)
deinde, ducis sui K. Hase (2), dicta recinens, Alexandrum IV
in Bulla: Benigna operatio (3) de oculata fide ex parte
sua non loqui arbitratur, quia bulla ista, iuxta stilum canoel-
lariae pontificiae, simpliciter bullam Gregorii IX transcribat
seu repetat. De qua relatione iudicet ipse lector aequus e
subiecta nostra comparanti locos tabula (4), unde claret Alexan¬
drum IV bullae Gregorii addidisse quaedam notam per¬
sonalem prae se ferentia, dicens: «cum ea nobis dudum
nota fecerit plenior udes rerum.... familiarem ex munere
divino meruimus habere notitiam ». Quae cum in bulla
(1) Cui adhaeret et E. Hampe, 388, SaLatier Vie, 407. St. Beissel,
Die kulturyeschichtliche Bedeutung des hl. Franz von Annisi, ap. Stimmen
aus Maria Laach, XXXIII, Freiburg 1887, 162 f; [1-17, 149-66, 276-88,
374-91]; Bihl, 534-5.
(2) M. 16, ut, inquit, etiam supposuit [sed minime probavit] Hase,
Franz v. A., 158.
(3) BF n 85-7. Wadding, ad 1255, n. 9 (HI*, 377 s.). Potthast n. 16077.
(4) Bulla Canonizationis Bulla Alexandri IV.
Greg. IX (1228).
Postquam modo generalissi- Post stigmatum accuratam de¬
mo vitam Sancti adumoravit, sic scriptionem, quae in Bulla Greg. IX
pergit: « Cum igitur gloriosae vitae deest, prosequitur: « Sane de prae-
tpsius insignia ex multa familiari- fato Sancto haec certius asserentes
late, quam nobiscum habuit in mi- indoctas fabulas seu vanae inventio-
nari officio constitutis , plene cognita nis deliramenta non sequimur cum
nobis essent et de. miraculorum co- ea nobis dudum nota fecerit ple.-
ruscatione multiplici per testes ido- nior fides rerum, quando vide-
neos nobis facta fuerit plena fides, licet in minoribus constituti coti f es -
con fidentes .... nos .... quem fami- soris eiusdem f amiliarem ex mu-
liarem habuimus in terris, habere. nere divino meruimus habere noti-
patronum in caelis, habito Fratrum tiam, praefati praedecessoris nostri
nostrorum consilio et assensu, ipsum domesticis obsequiis tunc temj toris
adseribi decrevimus Sanctorum Ca- insistendo ».
talogo venerandum ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OS 8TIQMATEBU8 8. FRAN0I80I A88I8IKNSI8. 405
Gregorii non occurrant, A. concordantium utriusque maiorem
dicit, quam veritas patiatur.
Ast, instat [16], opinio nostra fulcitur ex eo quod Grego-
rius IX, nepotem suum Raynaldum de Comitibus Signae
(postmodum Alexandrum IV) nonnisi anno 1227, (cum S. Fran-
ciscus iam obi isset) in servitium suum adscivit. Ergo fami¬
liaris illa notitia — quam ideo de se Alexander IV men¬
daciter praedicasset — nequaquam importat Raynaldum
S. Franciscum cognovisse! Ast hic eruditissimus criticus do¬
cumenta certa et diu vulgata ex toto ignoravit. Constat enim,
saltem annis abhinc XX (1), Raynaldum, nepotem Gregorii,
iam anno 1221, cum Cardinalis Hugolinus legatum in Lom-
bardia ageret, non solum in eius servitiis fuisse, sed etiam
fuisse iam Hugolini capellanum et nuntium (2) in rebus
maxime arduis, v. gr. ad urbem Mediolanum cum archiepi-
scopo altercantem! Corruit ergo misere hoc vanae hypo-
theseos fulcrum inane, et tota panditur grandis violentia,
quam Aristarchus iste intulit loco S. Bonaventurae, quem
censuit, absque probatione ulla, factum aliquod Alexandri IV
perverse ac falso esse interpretatum, licet ageretur de facto
simplicissimo. Sanctus enim Bonaventura, utique directe
contra hypotheses Dr. M. notaverat factum hoc, uti spectator
et auditor:
* Summus etiam Pontifex Alexander, cum populo praedicaret coram
muttis Fratribus et me ipso, affirmavit se, dum Sanctus [Franciscus] vi¬
veret, stigmata illa sacra suis oculis conspexisse >.
Ex omnibus proin liquet, quantum roboris et communi et
nostrae interpretationi bullae Alexandri IV hinc accrescat (3),
quantum vero, alia ex parte, deductionibus et erroribus a
Dr. M. hoc in capite undecumque propositis adimatur, ubique
ac in singulis partibus. Unaquaeque enim, accuratiore exa¬
mine instituto, penitus dilabitur.
(1) G. Levi, Registri dei Cardinali UgoUno d’Ostia e Ottaviano degli
Ubaldini, Roma ‘ 1890, n. XVIII, p. 20 est doc. factum « in praesentia....
magistri Stephani et magistri Raynaldi capeUanorum ipsius domini le¬
gati », i. e. Hugolini, 18 mai. 1221. n. XXIV; n. XXXVIII, p. 34-8, 21
iuL 1221 « Raynaldus, domini pape subdiaconus, capellanus noster ».
n. XXXXIIi; LXXI; LXXV. — Iamdiu antea de hoc constabat cf. Mar-
tine et Durand, Veterum script. ampl. coli., I, Paris 1724, 1168 sqq.
I. Felten, Papst Gregor IX, Freiburg 1886, 89 sq.
(2) Levi, n. XXXVIII; n. XXXXIII, p. 46-8, 14 iul. 1228, ubi vo¬
catur « magister Raynaldus, domini pape subdiaconus, capellanus atque
nunems domini Hugonis... legati *.
(3) Proinde haec bulla, contra M. 21, traditionem autonomam, extra
legendas, de stigmatis S. Francisci continet. — Cf. p. 424, n. 7.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE 8TIGMATIBU8 8.
III.
Per capitis III decursum Dr. M. probare nititur solum
Fr. Eliam, inter scriptores de stigmatis referentes, fuisse
testem oculatum stigmatum [21-2], non vero Fr. Leonem [22-3],
neque Fr. Thomam de Celano [24-6]. Quinam autem revera
stigmata adspexerint propriis oculis, e fontibus non clare li¬
quere, cum succedentibus annis plura elementa ♦ legenda-
ria > accesserint [27-32]; tempus quo stigmata percrebuerint,
ultimum vitae spatium Sancti fuisset [32], narratiunculae
ergo, iuxta quas per « multum temporis» Sanctus stigmata
abscondisset, essent reiciendae.
Factum ergo stigmatum vivi S. Francisci, absque am¬
bagibus et manifesto conceditur, non ex gratia, sed
propter testimoniorum gravissimorum non recusabilem aucto¬
ritatem (1). Qua in re, Doctor novus, antesignanum suum scii.
K. Hase deserit, neque ullus cordatus sophismata Hasii de
Elia impostore, cadaveri Sancti stigmata infligenti, iam pro¬
pugnare audebit, post examen aliquantulum institutum (2).
Quid de Fr. Leone, teste oculari? Perperam iste e
serie testium primi ordinis relegari (3), demonstratur tenore
« Cartulae Leonis >, quam authenticam esse non dubitat
acerrimi visus examinator (4); huius etenim autographon
adservatur. « Cartula Fr. Leonis * praeter Laudes Dei et
Benedictionem Fr. Leonis manu S. Francisci scriptas, exhi¬
bet ab ipso Fr. Leone notata haec (5):
<• # • • • » • — M ■ . mm ■ ■ •
(1) Sic et Hampe, 390 et Ztfckler in dies. Frarut von Assisi, ap. Heal-
encyfdopaedie filr protextantixehe Theologie, III edit. VI, Leipzig 1899,
202; W. Goetz, Die Quellen zur Geschichte des hl. Franz von Assisi,
Gotha 1904, 65, ubi et stigmata sept. 1224 orta esse asserendum dicit,
dum in rec. libro suo Assisi, Leipzig 1909, ( BerUhmte KunstsUttten
Bd. 44), 53-7, pluribus licet cautelis, Dissertationem Dr. Merkt quasi
adumbrat.
(2) Hasii objectiones vanas contrivit iam Sabatier, Vie, 409412. Paucis
quoque Ed. Lempp, Fr. Elie de Cortone, Paris 1901, 72s., qui, alia ex
parte hypotheses a K. Hampe (et nunc denuo a Dr. M. propositas) ad¬
umbravit iam 73, not. 1. De hac epist. encydica F. Eliae cf. 417s.
(3) A Dr. M. 22-8, qui sequitur Hampe, 389.
(4) De dubiis a F. X. Kraus, Theolog. Literaturzeitung, XX, 1896,
404 propositis et a palaeographis explosis, cf. 1. c. XX, 627; XXI, 60,
v. P. Sabatier, Speculum Perfectionis, Paris 1898, LXVIIT s. Bdhmer
Analcktcn zur Gesch. des Franciscus von A., Tilbingen und Leipzig 1904,
XI1I-IV, Faloci, ap. MisceU. Franc. (MF), VI, Foligno 1895, 129 ss.
(5) Eam habes v. gr. ap. Opuscula S. Frawisci, Ad Cl. Aq. 1904,
124-5, 199 eq. Btthmer, Analekten 69 sq. Faloci, Gli autografi d. S. Fran-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE 8TI0MATIBUB 8.
18.
407
* Beatus Franctscwt duobus annis ante mortem suam fecit quadra¬
gesimam in loco Alveme ad honorem b. Virginii Marte, matris Dei et
b. Michaelis archangeli a festo assumptionis s. Marie Virginis usque
ad festum s. Michaelis Septembris. Et facta est super eum manus Do¬
mini; post visionem et allocutionem Seraphym et impressionem stigmatum
Christi in corpore suo fecit hem laudes ex alio latere cartule scriptas et
manu sua scripsit gratias agens Domino de beneficio sibi collato ».
Documentum istius generis authenticum summae est
gravi tatis, quo Socius S. Francisci intimus, cum ipso in monte
Alvernae anno 1224 commoratus (1), tempus ortorum stigma¬
tum definite enuntiat et stabilit, quaeque omnia in Vita 1
Celanensis, 1228-1229 scripta, clare confirmant (2^. Quam¬
quam neque Cartula neque Vita I expressis vocibus Fr.
Leonem testem ocularem stigmatum dicunt, de hoc dubi¬
tari nequit, quidquid obiciunt (uti illico videbimus) Dr. M.
vel Dr. K. Hampe, et necessario quidem, quia Cartula ipso¬
rum hypothesim de stigmatis ortis anno 1226 (sept.) plene
evertit atque everrit. Quandoquidem, post accepta stigmata
S. Franciscus * Laudes Dei» et «Benedictionem Fr. Leonis *
sua ipsius manu scripsit, dubitari nequit Fr. Leonem tunc
saltem manuum stigmata vidisse. Cur vero se stigmata reapse
conspexisse non saltem viginti verbis clare dixerit, ad sa¬
tisfaciendum postulationibus 1 criticissimi ' scriptoris, optime
explicatur ex eo, quod Cartulam suam scripsit pro synchronis
Fratribus, quibus satis supcrque de facto constitit, neque
postulata scriptorum « criticorum > modo meticulosa modo
procacia vel coniecturare potuit.
Ast non solum ea quae Cartula Leonis plane intellecta in¬
sinuat, negat Doctor novellus, sed et rem manifestis verbis, —
nempe stigmata esse orta an. 1224, — in Cartula expressam.
Definit enim Dr. M., locum Salimbene (3) falso, uti legenti statim
cesco, ap. MF VI, 34 ss. -Ed. d’Alen 9 on, 0. M. Cap., La Btntdiction de
S. Frangois, Paris 1896, 5ss. Montgomery Carmichael, La benedizione
di S. Francesco, Livorao 1900, 8 sqq. Reg. Balfour, The seraphic keepsake,
London 1906, p. 66 ss.
(1) II Cei. II, c. 20, n. 49: Dum 'maneret sanctus in Monte Alver¬
nae . Porta mihi cartam et atramentum, quoniam verba Dei et laudes
eius scribere volo etc. Benedictionem scriptam dans Fr. Leoni, dixit:
Accipe tibi cartulam istam et usque ad diem mortis tuae custodias dili¬
genter. Cf. et S. Bonaventura, Legenda maior, c. XI, n. 9.
(2) I. Cei. II, c. 3, n. 94: Faciente ipso moram in eremitorio, quod a
loco in quo positum est, Alvema nominatur, duobus annis antequam
animam redderet cado, vidit in visione virum unum quasi Seraphim etc.
N. 95-6.
(3) Chronica, MG SS XXXII, 195, (ed. Parm. 76). Ibi Salimbene
Ezzelmide Romano crudelitates referens, obiter penitus de S. Francisco
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
408
DB STIGMATIBUS S. FRANOISOI ASS18IBN8IB.
patet, interpretatus: Leonem stigmata conspexisse nonnisi in
cadavere S. Francisci. De contradictione Cartulae non curat
sagax A., inferens Leonem, si plura de stigmatis scivis¬
set [45], haec Fratri Salimbene certo narrasse (1), praesertim
«scenam Alvernae * (!), quamquam constet neque Salimbene,
hoc per transennam scribentem anno 1284, neque Fr. Leo¬
nem ullo modo voluisse ex industria ibi de stigmatibus agere!
Norunt omnes Fr. Salimbene nihil neminemque timuisse, ne
verum diceret, et si Leo diversa a communibus sibi de stig¬
matis prodidisset, rem non neglexisse in Chronica sua (2).
Cedula Leonis, sitne post vel ante Legendas alias con¬
scripta, nihil ad rem refert, cum Vita I et II Fr. Thomae
atque S. Bonaventura, aliique quoad stigmata ab ipsius sive
dictis sive cartula dependeant, et aliorum Sociorum intimorum
Sancti (3). Interest magni in se, speciatim contra Dr. M., dicta
Sociorum cum Vitis S. Francisci antiquis apprime convenire.
Est vero commentum duplex Cartulam continere «seriem re¬
rum novarum * relate ad Legendas [46], atque peius Leonem
stigmatizationem in Alverna ignorasse [47]. Quanta falsitate
commentum istud laboret, ex altero Fr. Leonis documento
claret patentius.
Hoc Fr. Leonis mediatum de ss. stigmatis testi¬
monium, dicta in Cartula maiore adspergens luce, clare
demonstrat Fr. Leonem plura quam caeteri de stigmatibus
scivisse, ipsumque ab aliis coaevis Fratribus testem stigma-
tizationis habitum fuisse, unde hac de re ab eis consultus
loquitur sic: Credo certissime, quod, sicut Filius Dei voluit habere unum
sj>ecinlem amicum quem similem sibi faceret, scilicet beatum Franciscum,
sic diabolus Ycilinum. De beato Francisco dicitur, quod uni dedit quinque
talenta [Matth. 25, 15]. Nunquam enim in hoc saeculo fuit nisi unus, scU.
b. Franciscus, cui Christus ad similitudinem sui V plagas impresserit. Nam
sicut dixit michi frater Leo, socius suus, qui praesens fuit, quando ad sepe¬
liendum lavabatur in morte videbatur sicut unus crucifixus de cruce
depositus. Ideo optime, congruere sibi potest, quod dicitur Apoc. /. [13]:
Vidi similem filio hominis. In quibus autem fuerit similis, quia alibi
scripsi, uleo hic taceo, quia ad alia dicenda festino *. — Haec Salim¬
bene scripsit an. 1284, cf. p. 187, 217. Ex talia loci silentio Dr. M. ar¬
gumentari bis audet 23, 45sq. — Ubinam vero haec latius tractaverit,
ignoratur adhuc.
(1) ltane vero? Quae enim plura alibi v. gr. in Cartula sua et scivit
et narravit Fr. Leo. negat criticus.
(2) Cf. MG SS 1. c. 21. 35 etc.
(3) Cf. Cartulam cum I Cei. II, c. III, n. 94; Tract. de miracul. c. II,
n. 4 sq. Bonav. Leg. mai., c. XIII, n. 1 sq. Dicendi modi dependentiam
direc tain deducere non sinunt, cum agatur de facto paucis atque neces-
Bario similibus vocibus narrato.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS 8. FRANOISCI
fuit. Fr. Thomas, de Eccleston dictus, O. F. M. (1), c. 1258
scribens (2), haec habet:
• Sed et frater Leo, socius S. Francisd , dixit fratri Petro (8) mini¬
stro Angliae, quod apparitio Seraphyn facta fuit s. Francisco in quodam
raptu contemplationis, et satis evidentius quam scribatur in Vita sua (4);
et quod multa fuerunt tunc sibi revelata, quae nulli viventi unquam com¬
municavit. Verumtamen dixit fratri Ruffino (6), socio suo, quod, cum a
longe inderet angelum nimis territus fuit et quod eum dure tractavit, et
dixit ei (6), quod ordo suus duraret usque ad finem mundi et nullus
malae voluntatis diu durare, possit in ordine et quod nullus odiens ordi¬
nem diu viveret et quod nullus veraciter amans ordinem suum malum
finem haberet. Praecepit autem S. Franciscus fratri Ruffino, ut lapidem,
super quem steterat angelus, lavaret et ungeret oleo; quod et fecit. Ista
scripsit frater Garynus de Sedenefeld ab ore fratris Leonis ».
Perspicacissimus Dr. M., qui ad textus in sensus sibi
faventes flectendum lynceis oculis utitur, glaucomate misero
hic laborare videtur. « Ubinam locorum, contra nos (7) ex¬
clamat [24], Fr. Leo hic expresse de origine stigmatum lo¬
quitur »? Acquiescat, quaeso, aliquantulum, digneturque illius
axiomatis artis criticae non oblivisci, quod scriptores ante-
actorum saeculorum ex proprio videndi loquendique modo
esse explicandos statuit (8). Atqui et Fr. Petrus et Garinus,
quicumque etiam alius Frater Minor praedicta a Fr. Leone
audiens, scii, «apparitionem Seraphim», qui Angelus (Sera¬
phim) — non vero diabolus, uti commentatur Dr. M. (9) —
Sanctum dure tractasset eique secreta revelasset (!), quicum¬
que, inquam, haec legit vel audivit, necessario noverat et
ipso facto, agi ibi de « scena Alvernae *, i. e. de stigma-
zatione anni 1224. Qui intelligendi modus cuique obtrude-
(1) Tractatus Fr. Thomae, vulgo dicti de Eccleston: De adventu FF.
Min. in Angliam ed. A. G. Little, Paris 1909, 984; ed ap. Analecta
Franc. (AF) I, Ad Cl. Aq. 1886, 246; ed. Brewer, Monument. Francisc.,
London 1868, (1), 61 s. MG. S8. XXVII, 666. (2) Little, 1. c. XXI.
(8) I. e. de Tewkesbury; Little, 1. c. 126, 128, etc.
(4) Agitur absque dubio de I Celan. II, c. III, n. 94 sq. Little, 98 n. e.
(5) De quo Sabatier Sp. Perf., 168, CLXXIII. Catalogus SS. Fra¬
trum Min., ed. L. Lemmens, Romae 1906, 6.
(6) Cf. Sabatier, Spec. Perf., c. 79. Bartholom. a Rinonico, Liber
Conformit., ap. AF IV, 1906, 486. (7) Bibi, 633, qui contra Hampe, 889.
(8) Bernheim, Lehrbuch d. histor. Methode, 677. Similia apud Goetz
QueRen, 66.
(9) M. 24 allegans Spec. Perf., ed. Sabatier, c. 99 p. 194 sq. (non
149 uti M. 24, n. 2 habet) ubi habes: Similiter in s. monte Alvernae, tem¬
pore quo recepit stigmata Domini in corpore suo tentationes et tribulationes
passus fuit a daemonibus etc. — Non est quin videat, hic non agi de
momento, quo stigmata recepit, sed de temporis spatio scii. an. 1224, quod
contra Dr. M. indicatur, iuxta superius a nobis exposita.
Archivum Francimxmum Historicum. — A». HL 26
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
batur plane, cum ageretur de « raptu contemplationis * et
de apparitione Seraphim.
Noverant enim omnes (1), neque ullus de s. Francisco
disputans ignorare potest, Seraphim semel tantum S. Fran¬
cisco apparuisse, scii, cum stigmata reciperet, id quod iuxta
omnes Vitas S. Francisci fuerat 1224. Allusio insuper ma¬
nifesta ad apparitionem in Vita iam descriptam, nostrum
intelligendi modum extra omne dubium ponit.
Fac statim notes, lector, Fr. Leonem hic dicta Vitae I“*
aperte confirmare tanquam vera, immo tanquam brevius
stigmazationem describentia. Nequaquam ergo ullo modo
Fr. Leo quoad facta relata in Vita I, neque coram Fr. Petro
de Tewkesbury neque coram Fr. Salimbene contradixit, licet
rei huius apprime capax appareat (2); unde hic confirmatio¬
nem habemus solemniorem. Falso ergo Dr. M. arguitur Leo¬
nem in hoc testimonio non loqui neque de «forma(3) Cru¬
cifixi » [44] neque «de stigmatizatione * [44], et falsius; bis hoc
repetens [23, 44]: Fr. Leonem velle ibi (!) « satis evidentius*
apparitionem describere, quam fecerit Fr. Thomas in Vita I!
Quoniam vero constat, S. Franciscum quidem stigmata
sua pedum, manuumque celasse per «multum temporis >
etiam socios intimos, — quamvis nullibi horum numerus
vel determinetur vel ullo modo circumscribatur — patet
Fr. Leonem (et Fr. Rufinum) intimum prae aliis eius so¬
cium, stigmata Sancti vidisse prae aliis, at certe, saltem cum
aliis. Recte proin tenemus eum, tot rerum intimarum s. Patris
conscium, strictissima eaque diuturna et continua necessitu¬
dine eidem coniunctum, testem ocularem stigmatum fuisse,
praesertim quia obiectiones contra hoc allatae partim fictitiae,
partim manifesto falsae sunt. Fr. Leonis de tempore stigmati-
zationis dictum primum summae est auctoritatis
ex se, quia praesens tunc erat; secundum vero
relata a Celanensi in Vita I aperte confirmat)
lamentans solum ea non esse « sat evidenter»
exposita. Ex quo deducendum est, Fr. Leonem plura sci¬
visse quam Fr. Thomas scripserat.
(1) Ex praecise Vita I, 1. c. ex Juliano Spirensi, Legenda S. Fr.,
c. XI, n. 61, ( Ann. BoU., XXI, 198), ex aliisque a I Cei. dependentibus,
ex Legenda Chori Thomae de Celano, n. 11 (ed. Alencon., 441) etc. etc.
I Cei. Prolog. II Cei. II, c. CLXVII, n. 221; pag. XXXI seqq.
(2) Cum Vitam I censuret. Quae ergo M. 46 seq., ut contradictiones
a se suppositas quadamtenus explicet, dicit, inania omnino sunt.
(3) Clare hanc expressit pro Legendas non ignorantibus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS 8. FBAN0180I A8SIHIEN8IS. 411
»
Iara vero aliunde constabat Vitam I® dependere e re¬
lationibus sociorum intimorum (1), ibique relatis hac Leonis
approbatione expressa, si opus esset, maius accederet robur.
Patet ergo nos habere, p r a e t e r Eliam, de stigmatiza-
tione S. Francisci, testium ocularium Fr. Leonis
atque Rufini testimonia, illud directum et indi¬
rectum, hoc saltem i n d i r e c t u m. Sic etiam criticae ri¬
gidiori et quam severissimae, ubique testes oculares
eventuum relatorum expostulantis (2), apte satisfieri quoad
stigmata S. Francisci potest. Nemo vero est, quin videat,
paucissima facta historice certa esse remansura, si hoc pro
factis medii aevi in genere posceretur adeo rigide, ut in casu
stigmatum S. Francisci.
Ex praevie excussis atque probatis patet etiam, quam
arbitrarie concludat Dr. M. Fr. Leonem docere non potuisse
Celanensem ea, quae in Monte Alvernae accidissent. Liquet
ideoque hypothesim K. Hampe, cui assentit Dr. M. (3), scii.
Celanensem ali osque rem illam sola coniectura assequi po¬
tuisse, ex se penitus corruere, quia optimis auctoribus, re¬
rumque peritis, utebatur Celanensis biographus.
Ast, acerrimus criticus inter relationes Fr. Leonis et Fr.
Thomae de stigmatizatione, praeter iam dicta et confh-
tata, contradictiones invenit exitiales [49], quae demon¬
strent hunc ab illo hac de re instructum non esse, sed rem
solum commentatum esse coniecturis. Leo dixisset apparuisse
Seraphim, Thomas vero Crucifixum (4), iuxta Is. VI, 2 et Apoc.
IV, 8 (5), et quod gravius esset, Celanensis «rem essentia¬
lem (!)» plurimarum stigmatizationum: i. e. « radios rubeos
vel rutilantes * omisisset (!). Ultimum hoc probat exemplo (!)
Catherinae Emmerich et Iosephae KUmi saeculi XIX! [49].
Quisnam hic commentetur et cavilletur, illico apparet, neque
operae pretium est in talibus vel modicum morari, ea velli¬
candi causa.
Thomas Celanensis fuitne testis ocularis stig¬
matum a se descriptorum [24-5]? Dum neque in Vita I ne¬
que in II hoc asserit(6), talis videtur in Tractatu de Mi¬
ti) Alencon., XXI ss. Goetz, QueUen, 66-72. (2) Merkt, 21 ff. 82,86 ff.
(8) Hampe, 896 f. M. 47-8. (4) Cf. supra 407, n. 2.
(6) M. 49; cf. Hampe, 899; quibus locis adde et Ezech. I, Ise. sed
ad vel contra rem bine nihil. — Cf. de pictura Parmensi p. 429 s.
(6) Anno 1221 usque ad saltem 1228 sept. in Germania degit. Iord.
a Iano, Chronica , AF I, 8, 11; n. 19, 91, 88, ed. Bdhmer, Paris 1908,
p. 22, 82 s. Alencon., XV seqq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
412
DE STI0MATIBU8 8. FBANCHSOI
raculis(l), qui eidem vix denegandus est, certe non ob
obiectiones a Dr. M. motas. Ait iste [15]: Cur in Tractatu
se omnia annorum 1224-1226 vidisse innuit ille, qui in Vita I
res ab aliis se comperisse dixerat? Immo: si Thomas Tra¬
ctatum de Miraculis scripsisset, a proposito suo in Vita I
enuntiato, scii, miracula in Sancto non urgendi, misere de¬
fecisset [25]. 0 propositi sui mire tenacem virum! Nonne Tho¬
mas Vitam 1“ scripsit an. 1228-29, Tractatum vero circa
an. 1247? Ubinam gentium scriptor trium operum, adeo inter
se tempore distantium, idem propositum semper sequi obli¬
gatur? Sed praetensa illa intentio auctoris Vitae I, ex
eo supponitur quam falsissime, quia quasi tota tertia pars
Vitae I (n. 127-150) (2) de Miraculis S. Francisci agit.
Ex loco discusso Tractatus concludendum certe: aut ipsum
Thomam, aut certe eum a quo hunc locum Thomas
exscripsit vel narrante audivit, propriis oculis stig¬
mata vidisse et manibus contrectasse, neque testimonium
istud gestu despicienti destrui potest.
Constat S. Bonaventuram (3) neque se dixisse, neque
potuisse propriis oculis stigmata conspexisse. Quia de valore
et tempore Legendae trium Sociorum { 4) sub iudice adhuc
lites sunt, eam nec nos afferre volumus, neque eadem de
causa Speculum Perfectionis (5). Fr. Iulianus Spirensis ex¬
scripsit Vitam I Celanensis, Iulianum (6) vero (non Cela-
nensem uti Dr. M. vult [27]), adhibuit Vincentius Bellova-
censis (7). Minus recte Lucam Tudensem in seriem istam
intrudit auctor noster, ne utique postea de eo cura sit Quam¬
quam Vitam I adhibuit Lucas (8), ipse tamen alios quoque ha-
(1) C. II, n. 5: Vidimus ista, qui ista dicimus, manibus contrectavi¬
mus, quod manibus exaramus, lacrimosis oculis delinivimus quod labiis
confitemur, tactisque sacrosanctis, quod semel iurammus omni tempore
protestamur. Plures nobiscum Fratres, dum viveret sanctus, id aspexe¬
runt, in morte vero ultra quam quinquaginta cum innumeris saecularibus
venerati sunt. Cf. Alenc., XXXIX seqq. AB XVIII, 87 ss.
(2) Alencon., p. 136-61; cf. et Prologum Vitae I, p. 3.
(3) Utrum socius qui cum s. Francisco in Alvern&e Monte fuisse
a S. Bonaventurae dicitur, fuerit Fr. Leo, necne, decidi non potest, Iti¬
nerarium merdis in Deum, ap. Opera, V, 1891, 313, cf. supra 406, 409.
(4) Cf. Van Ortroy, AB XIX 1900, 119-97. Sabatier, De Vauthenticitt
de la Ltgendc de S. Frango is, dite des Trois Compagnons, Paris 1901,
(separat, ex Revue historique, LXXV, 1901) Goetz, Quellen, 91 ss.
(5) Ed. P. Sabatier, Paris 1898. Cf. Goetz, 1. c. 147 ss.
(6) Cf. AB XXI, 160 ss.
(7) Specui, histor., 1. XXX, c. 97-9; 1. XXXI, c. 99-122.
(8) Adversus Albigenses, 1. II, c. 11, Bibliotheca Maxima Vet. Patr.,
XXV, Lugduni 1677, 194. Acta SS. oct., II, 661-2: Etenim vero, ut m
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS a FRAN0I8CI A88I8IENSIS. 418
buit auctores rerum narrandarum, quorum testimonia anno
1231 scribens allegat. Umbriam invisisse videtur (1), in Hispa¬
niam Roma rediens. Inter alios ergo scriptores simpliciter
adnumerari nequit. Erat praeterea saecularis, 'Tudensis epi¬
scopus, et stigmata S. Francisci, iuxta Vitam I descripta,
< pro tam certis habuit, ut non dubitaverit ex hisce ar¬
gumentum desumere, adversus contendentes Christum tribus
tantum non quatuor clavis affixum cruci fuisse (2)».
Habemus ergo testium de stigmatibus testantium optime
copiam, sive de facto stigmatum, sive de ortu eorum sive
de aliis adiunctis loquantur, neque dicta ulla sive obiectiones
et accusationes ab Auctore contra eos allata, eorum aucto¬
ritatem minuere, nedum destruere possunt. Thesi vero suae
de stigmatis ortis paulo ante Sancti mortem, repagulum fir¬
missimum, nec ullis argutiis removendum obmovent fontes
primi, annum 1224 certum affirmantes et probantes non so¬
lum (3), sed etiam narrantes verbis explicitis S. Franciscum
per « magnum temporis » stigmata sua celasse!
Facta ista multiplicia vel removere vel destruere Dr. M.
criticus omni modo nisus est, sed nec sagaciter, nec feli¬
citer. Obiectiones ab eo allatae supponunt Fr. Leonem nihil
scivisse hac de re, Celanensem vero et S. Bona venturam
tot contradictionibus se involvisse, ut penitus desipuisse et
delirasse dicendi essent. Celanensis dicit S. Patrem stigmata
celasse « per multum temporis * etiam « collaterales Fra¬
tres * (4), postea autem rem percrebuisse. Optime ergo nar¬
em» sacra repentur legenda et multorum religiosorum, clericorum, laico-
rum et saecularium, qui manibus contrectare meruerunt, vel corporeis
oculis ante quinquennium aspexerunt, pium perhibet testimonium, in ma¬
nibus et pedibus B. Francisci quatuor apparuerunt signa clavorum etc.
— Lib. HI, c. 14, Lucas refert aliqua, quae se didicisse testatur « nar¬
rante viro sanctissimo fratre Helia * etc. item c. 15; Acta SS. 662.
(1) Cf. Nic. Antonius, Bibliotheca hispana vetus, II, Matriti 1788,
58 8qq. (2) AA. SS. 651; Alencon., XXVII.
(8) I Cei. H, c. HI, n. 94. Duobus annis antequam animam redderet
coelo; supra 407, n. 2. De Cartula Fr. Leonis cf. 406-7.
(4) I Cei. II, c. III, n. 95: Studiosissime namque abscondebat haec
[stigmata] ab extraneis, celabat cautissime a propinquis, ita ut et collate¬
rales fratres et eius devotissimi secutores haec per multum temporis igno¬
rarent . N. 96. modis omnibus, quibus poterat haec abscondere sata¬
gebat . II Cei. II, c. CXVIII, n. 135: Primo in tempore , .... tanta cau¬
tela celare et occultare coepit thesaurum, ut usque ad multa tempora nec
ipsi familiares agnoscerent. Sed semper abscondi nec ad oculos venire ca¬
rorum divina providentia noluit. Quin etiam publica loca membrorum
idipsum non patiebantur. Cf. et Bonav. Leg. Mai, XIII, 8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
414 DB STIGMATIBUS 8. FRAN0I80I AB81HIBW8I8.
rationes Vitae 11 de aliis etiam Fratribus stigmata conspi¬
cere satagentibus (1), in hanc periodum vitae Sancti relegan¬
tur ; falsoque «multum temporis » interpretatus est Dr. M.
arbitrarius existimator tamquam « duos annos > integros [42
1. 13 et 51, 1. 24], alibi vero [29, 1. 28-32] 1 2 3 4 * 6 brevissimum spa¬
tium ’, alibi demum «longius spatium » [51, 1. 23] (2).
Tunc A. provocat ad humilitatem summam S. Francisci
[29 seq.], gratis supponendo et contra clare in fontibus enun¬
tiata, S. Franciscum ex industria [30 1. 20] secretum prodi¬
disse (3); urgens media, quae Sanctus ad occultanda stigmata
adhibuerit (4), potius maiorem curiositatem discipulorum pro¬
vocare debuisse (5) [29], atque proclamans, sed ex lubidine
prorsus, vulnera pedum fuisse « diligentissime » prae aliis ab¬
scondita [29 1. 20] (6). Cur ergo Thomas Celanensis tot se
contradictionibus implicuisset stolidius ? Quid eius ad rem in¬
tererat dicere stigmata orta fuisse aliquot hebdomadas ante
mortem Sancti, vel duos annos ? 0 stupidum Celanensem, qui
talia medius inter tot discipulos aliosque viros scribens, fraude
aperta, stigmata anno 1224 assignaverit. Stupidiores autem
fuissent tot ab eo decepti, discipuli Sancti, Fr. Elias pru-
dentissimus, tota curia Romana, sexcentique alii! Omnes
autem praetensae contradictiones evanescunt, si duas illas
periodos: ignotorum nempe stigmatum, atque visorum et co¬
gnitorum distinguimus, uti et Legendae eas discernunt, per
duorum annorum decursum. In hypothesi sagacissimorum
Dr. M et K. Hampe, tempus utique pro illis periodis non
adfuisset, ideoque narrationes illae eis sunt negandae, con¬
tradictionesque incredibiles ac insanae admittendae. Prae¬
tacta autem distinctio res omnes concordando connectit, ma¬
nifesto explicat etiam, cur Celanensis tot Fratrum
(1) II Cei. II, c. XCVIII, n. 136 ss.
(2) Patet Celanum vocibus « multum temporis » < ad multa tem¬
pora* ne duos quidem annos hic comprehendere. Factum Fratria
< de Brixia > 11 Cei. n. 137, biographi moderni ultimo Sancti vitae anno
assignant, Sabatier, Vie, 361. Btthmer, Analekten, 131, et quidem rectis¬
sime, cf. I Cei. II, c. VII, n. 105.
(3) Si Sancti conatus vani erant, num ob hoc arguendus venit?
(4) II Cei. II, n. 136: Raro itaque totas abluit manus .... pedes lavat
rarissime.... manum ab aliqua postulatus ad osculum dimidiat.... pedes
laneis pedudis vestit, ne videri possint....
(6) Hoc critico sufficit, ut definiat, istiusmodi conamina, quae ta¬
men de facto stigmata aliquatenus occuluere, esse fictitia; M. 29, 1. 4-6.
(6) L. c. ubi de tali specialissima cura nihil. Nolumus tamen de
singulis adiunctis sive a Celanensi sive a S. Bonaventura relatis, m se
quaestionem hic instituere.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS S. FRANCI8CI AS8ISIENSIS. 415
aliorumque; qui manuum pedumque stigmata vi¬
derant, nomina facere inutile duxerit, quia con¬
stabat plures haee saltem stigmata vidisse.
Postea vero denuo audacius contra S. Bona venturam
invehitur Auctor, ut quaedam eius dicta, quibus iam saepius
quemcumque valorem denegaverat, in gratiam suarum hy-
pothesium deflectat. Cur non potuisset S. Franciscus humil¬
limus saltem «generalibus verbis », uti S. Bonaventura ait,
a sociis intimis consilium illud petere?(1). Numquid «hu¬
millimus» tantummodo erat S. Franciscus? Fuit et simplex
et rectus! De tempore vero istius deliberationis nihil constat;
et quod de «veneratione idololatrica» [301 obiurgat A. absque
probatione ulla, movere potest rationem rationalisticam sac¬
culi XX, minime vero et humillimum et rectissimum S. Fran-
ciscum. — Demum miracula quae iuxta S. Bona venturam
stigmata sint secuta (2), occultationi sedulae stigmatum con¬
tradicerent, si illi quibus contigerunt, scivissent eadem ob
stigmata facta esse. Quod nec ipse S. Bonaventura insinuat.
Alia quae subiungit de Cardinalibus, Gregorio IX atque
Alexandro IV, supra iam friavimus (3).
Remanet ergo factum plures fratres vivi S.
Francisci pedum, manuumque stigmata conspe¬
xisse, quamquam nominatim in Legendis non
enumerentur et Doctor Tubingcnsis eos esse quaeren¬
dos (4) pronuntiet inter illos, qui in cadavere stigmata sunt
admirati. Quam ergo inepte concludit exactissimus Doctor ac
criticus: Omnes illas narratiunculas de occultatione stigma¬
tum esse tanquam legendarias aspernendas [32 1. 27] (5)!
Agedum, videamus, quinam testes fuerint vulneris
lateris S. Francisci. Thomas de Celano in Vita I (et II)
tales nominat, — quia de secretiore re agebatur — Fr. Ruti¬
num etFr. Eliam(6); hic « utcumque illud videre meruit», ille
(1) Leg. mai ., XIII, 4. (2) L. c. XIII, G-7.
(8) P. 400 se. Quaenam Legenda Sancti negavit medicum Reatinum
stigmata vidisse, uti vult M. 31? Cf. Leg. mai. VII, 11.
(4) Imino et Eliam et Rutinum cf. hanc p. n. fi; doctcque provocat
probandi causa ad I. Cei. II. c. VIII, n. 100 ubi hac dc re nihil prorsus.
(5) Quod nihilominus Elias in epistola sua recte ac iure poterat loqui
(83 1. 3) de * mirandi novitate» demonstrat Celanensis I Leg. II, c. IX
n. 112 stigmat* et ipse in Sancti morte proclamans: gaudium inauditum et.
miracidi novitatem. — Plurimos et Fratres et saeculares mortui vulnera
vidisse et tetigisse narrat I Cei. II, c. IX, n. 118; non solum, ut vult
M. 31-2: S. Bonav. Leg. mai., XIII, 8, (II Cei. II, c. CLXIII, n. 227 b.)
Tract. mirae., II, n. 6. (6) I Cei. II, c. III, n. 05.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
416 DE STIGMATIBUS 8. FBANOISOI AS8ISIEN8IS.
autem contrectavit, dum Sanctum scalperet, dilabente sibi
manu. «Utcumque* illud in Vita II explicatur(1); vidit scii,
vulnus, dum S. Franciscus tunicam exueret, sed utriusque
nomen hic tacetur. Eadem narrat S. Bonaventura, addens
tertium Fratrem (2) qui « vidit plagam, cui etiam tres veloci
contactu digitos» applicuit.
Quibus sic iuxta critices regulas digestis, discussis, atque
disceptatis constat inanitatis fallacis hypotheses, argumenta¬
tiones manifesto erroneas atque falsas Doctoris laureati, se¬
veram criticam tantopere iactantis atque ventilantis, peni¬
tus dilui, nihilque posse vel valere contra fontes genuinos,
testesque oculatos, incassum ab eo impetitos, stigmata S. Fran-
cisci, tempusque quo ea recepit, optimis documentis stabi¬
lientes annum 1224. Hoc ipso omnis basis, labore subtili sed
nisu tantaleo, pro Capite IV dissertationis suae parata atque
constructa, penitus dirempta et destructa est.
Quae positiva per Capitis IV decursum [34-52] adducere
sategit, ut probaret stigmata S. Francisci esse orta paulo
(paucas hebdomadas) ante eius mortem, extemplo examini
subicimus, connexas quaestiones ex capite V, repetitionum
vitandarum causa, hic statim tractantes.
Prof. Dr. K. Hampe (3) ei usque docilis pedissequus, Dr.
M., denuo summa gravitate definiunt (quia sic eis placet):
« solam ansam, unde tempus stigmatizadonis determinari
certo possit» esse Epistolam encyclicam, quam Fr. Elias
paululum post mortem Sancti ad universos provinciales de¬
dit. Hunc « canonem Elianum * cl. Hampe « postulaverat *,
iuxta principium criticae historicae, dicens: antiquissimam
alicuius facti relationem esse simpliciorem, relationes autem
posteriores non esse aestimandas nisi ut documenta evolventis
se legendae (4). Hoc principium decrevit Prof. K. Hampe
in casu stigmatum rigidius solito esse adhibendum. Cuius
decreti atque severitatis huiuscemodi insolitae iam prius r a-
(1) II Gei. II, c. C, n. 188, concludens: Hic [Elias] solus vidit in vita,
cacterorum nullus usque post mortem.
(2) Videtur fuisse foh. de Laudibus, Bern. de Bessa, De laudibus,
AF IIf, 668; Chron. XXIV Gen., 1. c. 226. Hoc factum quod discutien¬
dum critice foret, factum Eliae ac Rufi ni non tangit, nec aliae res ap.
Leg. mai. XIII, 8.
(8) Hampe 898; M. 36. (4) Hampe, 897; M. 86 et 64
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS 8. FRANC1SCI A88I8IEN8IS. 417
tiones expostulavimus (1), eo vel maiore utique iurc, quod
agatur de principio non absoluto, sed adhibendo praesertim
ubi tractatur de naiTationibus atque auctoribus a factis
relatis sat distantibus (2). Hoc autem in casu nostro obtinet
nequaquam, cum et alios testes oculares facti praesto sint,
et Fr. Thomas Celanensis, medius inter testes oculatos Vi¬
tam I*“ scribens, — non «mox post 1228 » uti dixerat
K. Hampe (3) — sed ipso anno 1228 — alios quamplures
testes oculares consulent. Insuper loci scriptorum obscuri
et dubii ex certis et planis (4) sunt explicandi. Accedit,
quod Fr. Elias in Epistola sua encyclica (5) ex industria, co¬
piose vel ex toto nequaquam loqui voluerit de stigmatis,
uti totam legenti epistolam liquet. E 77 enim lineis quibus
constat, solae 8 de stigmatis agunt! Aliis octo, aspectus mortui
describitur. Caeteris (6) vero, Elias plerumque testibus s. Scrip¬
turae usus, iuxta aevi sui morem, dolorem suum communem-
que Ordinis, Patre orbati, pandit. Nulla ergo ratione «Canon
ille Elianus » 1 postulatur ’, cum nullo in fundamento nitatur,
praesertim si canon 1 absolutus ’ et solus proclametur (7),
praeter quem nullus alius scriptor valorem obtineat, sive aga¬
tur de tempore sive de forma stigmatum. En modo locus iste:
« Et his dictis , annuntio vobis gaudium magnum et miraculi novi¬
tatem. A saeculo non est auditum tale signum praeterquam in Filio Dei
qui est Christus Deus. Non diu ante mortem frater et pater noster ap¬
ii) Bihl, 647. Quae brevissime adducit M. 36, scilicet autopsiam Eliae
et tempus propinquum facto narrato, ideoque Eliam esse « primarium
et principem» testem stigmatizationis, quia hypotheses suae sic «po¬
stulant», mutavit (utique critice) in: * solus * Elias (sic p. 64), testis
censendus est; ipsi « soli autopsia » concedenda. Haec autem factis certis
contradicunt etc., nihilque ad causam ea facere nemo non videt.
(2) Bemheim, Lehrb. hist. Methode, 413 ff., 621. Quo agendi modo
exploderetur a priori totum caput a Bemheim, 624-43 expositum de fonti-
bus vicissim inter se conferendis et perpendendis.
(3) P. 392. (4) Cf. p. 406 n. 6, 407 n. 2.
(5) Iuxta Iordanum a Jano, Chronica, n. 50 ad omnes provinciales
ministros Ord. Min. eam direxit; AF I, 16; ed. Btthmer, 45.
(6) Iuxta ed. ap. Lempp, Elie de Cortone, Paris 1901, 70-1. Vulgata
eet sola forma directa ad Fr. Gregorium, min. prov. Franciae, quam ex
originali, iam diu deperdito, ed. primus Spoelbergh, Speculum Vitae
B. Frandsci, II, Antverpiae 1620, 103-6; inde Wadding, an. 1226, n. (I!*,
149-160) etc., Acta SS. oct. II, 668-9. Fr. Affo, Vita di frate Elia, Parma
1188, 42-5. Papini, Storia di S. Francesco, 1, Foligno 1825, 166-8. Mel-
chiorri, Leggenda di S. Francesco d’Assisi, Recanat i 1856, 245-9. Amoni,
Legenda S. Frandsci... Legenda trium Sociorum, Romae 1880, 104-8.
BOhmer, Analekten, 90-2.
(7) Quantum hoc verae criticae repugnet cf. Bemheim, 524 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
418
DE STIGMATIBUS S. FRANdSOI ASSISIENSIS.
paruit, crucifixus, quinque plagas, quae vere sunt stigmata Christi, portans
in corpore suo, nam manus eius et pedes quasi puncturas clavorum ha¬
buerunt ex utraque parte confixas, reservantes cicatrices et clavorum ni¬
gredinem ostendentes; latus vero eius lanceatum aparuit et saepe sangui¬
nem evaporavit. Lhun adhuc vivebat spiritus eius in corpore, non erat
in eo aspectus, sed despectus mdtus eius et nullum membrum in eo re-
mansit absque nimia passione. Ex contractione nervorum membra eius
rigida erant, sicut solent esse hominis mortui, sed post mortem eius pul¬
cherrimus aspectus est, miro candore rutilans t laetificans videntes. Et
membra, quae prius rigida erant, facta sunt mollia nimis sese vertentia
huc atque, illuc secundum positionem suam tanquam. pueri delicati. Ergo
fratres benedicite etc.
Quaestio de vera nota chronologica et de die epistolae,
utrum coram cadavere (1), an 4 octobris sit scripta post
sepulturam, accidentalis est, cum liqueat eam certe saltem
primis diebus post mortuum Sanctum esse confectam.
Prima vero loci principalis vox, ea ipsa ac sola in qua
hypothesis Prof. K. Hampe et Doctoris M. innititur, dubia
est, manetque usquedum originale epistolae Eliae, omnibus
Ministris Provincialibus missae, detegatur. Ratio philologica,
ob quam v. gr. P. Sabatier (2) lectionem variantem « nam»
praefert, plus minusve subiectiva sit; sed longe magis subie-
ctive « non » solum consideratur ab argumentante Dr. M.,
quia hypothesi sua favet (3), quae proin debili basi innititur.
Etenim erronee prorsus suspicantur cl. Hampe et Dr. M. Ca¬
nonicum Amoni « non » in «nam * emutasse, * certe ' ut in¬
ductionibus Caroli Hase basim auferret (4). Constat enim
lectionem « nam diu ante mortem » iam in editione P. Sta-
(1) Hoc inducere vult M. 85, n. 8 (22, n. 8), dicens tempus esse indi¬
catum in fine [neutiquam, sed in medio potius!] epistolae: Quarto nonas
octobris die dominica prima hora noctis praecedentis pater et frater noster
Franciscus migravit ad Christum », i. c. ibi indicaretur non nox ante
dominicam (!), sed nox ante scriptam epistolam (!), quia secus xo praece¬
dere regeret accusativum! Idem indicare dicit praesentia v. gr. •laeti¬
ficans videntes» [quasi afforet Participium perf. act.]; et contra contextum,
in quo •eius» refertur ad • mortem», hoc vertit, •aspectus eius... pul¬
cher est» (sic), quia, ait subtiliter, secus Elias dixisset, iuxta usum
classicum a se servatum (?): •mortem suam». — Quia vero Sanctus
obiens • die sabbato in sero [i. e. 8 oct. 1226].... sepultus [est] in die do¬
minico » Celanensis, Leg. Chori, Alenc., n. 17, et quidem • mane» I Cei. II,
c. IX, n. 116, iuxta usum tunc vigentem, et • ne a Perusinis violenter
tolleretur », Iordanus, n. 50, AF I, 16; ed. Bbhmer, 45: quomodo inter tot
res agendas et ordinandas ac inter turbas affluentes tempus suppetiisset
epistolae scribendae ad omnes Provinciales mittendae, AFH I, 8-5.
(2) Vie, 404, n. 1. (8) M. 36 uti et ab Hampe, 308.
(4) Ll. cc. Numquid Hasii hypotheses noverat Amonius? qui ergo
prorsuB innocuus et innocens restat, contra M. 87.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB 8TIQMATEBUS 8. FRANCISCI ASSI8IENSIS.
419
nislai Melchiorri inveniri, quae mense maio 1856 prodiit Rc-
canati in Piceno (1), eodem anno quo C. Hase hypotheses
suas vulgavit Lipsiae!
Sed supponamus, non concedamus, lectionem « non »
esse certam! Definit criticus severus « non diu ante mor¬
tem » ob adiuncta (2), i. e. relate ad vitam 45 annorum
S. Francisci, duos annos comprehendere non posse , ideoque
quam alacerrime concludit relationem Eliae destruere tra¬
ditionem stigmata anno 1224 referentem. Ultro fatemur nos
computi adeo subtilis rationem intclligcndi incapaces esse,
persuasumque nihilominus nobis habere, duos annos ad 45
vel etiam 43 relatos, particulae « non diu » optime designari
posse. Addimus etiam: Eliam in epistola nullam relationem
duorum annorum ad reliquos stabiliisse!
Iam contra K. Hampe urgebamus (3), auctorem moder¬
num istiusmodi formulas dicendi medii aevi non mere secun¬
dum nostram dicendi rationem (4) multo accuratiorem posse
aestimare. — Supra iam vidimus exemplum (5) eiusdem rei,
ipsa stigmata tangens. Quamquam enim Celanensis stigmata
assignat mensi sept. 1224, tamen repetit S. Franciscus eadem
celasse «per multa tempora», per «multum temporis»,
quod ipse ergo, scribendi peritissimus, optime noverat non
significare ne duos quidem annos! — Adest porro et alius
eiusdem Thomae Celanensis, de ipsis S. Francisci stigmatis
locus, non ergo a longe conquisitus, quem utique importunum
a nobis iam prius obiectum, elatius aspernando, sed nihil in¬
firmando reicere vult criticus Tiibingensis (6). Postquam enim
Fr. Thomas narravit (7) Crucifixum in ecclesia S. Damiani
(anno 1206 vel 1207) locutum esse S. Francisco, inter alia
sic pergit: « Ab ea igitur hora liquefacta est anima eius,
[S. Francisci] ut dilectus ei locutus est. Patuit paulo post
amor cordis per vulnera corpo?ds ». Id est post circa iX
annos , qui dicendi modus criticos nostri aevi exactissimos
horrere faceret, et ob quem discipulus quilibet misere vapu-
(1) Melchiorri, p. 247. Quaestionem praeviam iure pro P. Stan. Mel-
chiorri repetimus, qui prologum suum scripsit 28 mai. 1856 Recanati.
Hase prologum suum complevit 3 febr. 1856. Caeterum Melchiorri non
dicit, unde textum hauserit, quamquam ex auctoribus cit. p. 417, n. 6
eam certe sumpsit.
(2) M. 37, 1. 9-11. Ex tali fallacia statim inducit dein 1. c., 1. 13 ss.
epistolam Eliae excludere (!) stigmata esse orta 1224. (3) Bihl, 542.
(4) Cf. Bernheim, Lehrfmch hiat. Methode, 517 ss; 402, 416 etc.
(6) P. 396, 415. (6) M. 37 nota 5. (7) II. Cei I, c. VI, n. 11.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
420
DB STIGMATIBUS 8. FBANOISOI
laret! Sunt autem praeteritorum saeculorum auctores acci¬
piendi ac ferendi uti erant, et explicandi ex suo quique aevo.
Alium vero in encyclica Fr. Eliae Dr. M. venatus est lo¬
cum, quo tamquam collyrio usus, partes confractas, iam iamque
contritas fabricae suae conglutinaret vel consueret, aliis (1)
crimini vertens, quod non intellexerint, Eliam voluisse nun¬
tiare « eventum incognitum (2)» prorsus omnibus/ miraculum
novum 1 2 3 4 * 6 , quod non solum alii Fratres et Discipuli Sancti (!),
sed et ipse Elias (!}, qui per duos ultimos annos a latere Sancti
non cesserat, antea penitus ignorasset (!) [38]. Aisne serio,
critice? Cur acutissimus Elias anno 1228 vel 1229 Fr. Tho-
mam scribere permisit res ex toto hisce contrarias in Vita I,
et quoad seipsum plagam lateris solum conspicientem in
vivo Sancto, et quoad alia tot facta? Insanistine tunc, Elia?
Nullomodo. Neque enim ulla adest contradictio. Etenim quid
* novo miraculo ’ intenderet Elias, ipse sat clare subinde ex¬
plicavit: *A saeculo, inquit, non est auditum tale signum,
praeterquam in Filio Dei» etc.
Praeter istam ipsius Fr. Eliae explicationem, quae
rem certe altissime praedicandam Fratribus praesertim illis
in dissitis regionibus relinquit ac supponit, adest quoque alia,
quae eodem prorsus modo prolata est anno 1228 vel
1229, a quodam stigmata anno 1224 orta proclamante, immo
et Eliae intimo, eius epistolam adhibente, nempe a
Fr. Thoma de Celano (3), de morte S. Francisci scribente et
quidem, quod fac notes, de Fratribus As si si i tunc moran¬
tibus: «Sed temperabat moestitiam gaudium inaudi¬
tum et miraculi novitas eorum mentes in stuporem
nimiam convertebat (4) *. Satis ergo remanebat Eliae et vi¬
cinis et universis per orbem Fratribus praedicandum, ob
factum ad illa usque tempora inauditum! Utrum plus dicere
debuerit Elias, uti ei criticus noster praescribere videtur (5),
an facile dicere potuerit, decidere nos non audemus, quam¬
vis libentissime concedamus Fratrem Minorem quemlibet mo-
(1) I. e. nobis, sed inepte cf. Bihl, 689.
(2) M. 37, l. 20 « ein unbekanntes... Ereignis *, ipse litteras latius
disponens, ut fucum faciat, quia Elias hoc nullibi dicit.
(3) I Cei. II, a. IX, n. 112. Qui etiam locus authenticit&tem epistolae
Eliae clare probat. Cf. supra 416 n. 6.
(4) Quo iure ergo definit Dr. M. xi «annuntio etc. » indicare « sti¬
gmata discipulis (!) Sancti fuisse penitus ignota»? M. 37. not. 6.
(6) M. 88 dicens Eliam apte in illa epistola necrologica exponere
potuisse, quomodo stigrnatizatio [de qua Elias ne verbulum quidem]
evenerit, etc. etc. Similia iam Goetz, Quetten, 64 dixerat.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
421
dernum plura, si non omnia, ut criticos plene pacaret, alio
modo dixisse!
Ast «canonem Elianum >, qui iam in nihilum recidit
atque evanuit penitus, Dr. M. eruditus aliis, caeterum non
ignotis, testimoniis suffulcire conabatur. Sunt haec.
In Sermone quodam ad Fratres Minores (1) habito inter annos
1228-1240 (2), quemque Dr. M., sine ullo argumento, ante
Vitam 1“ Celanensis dicere vellet recitatum, lacobus de Vi-
triaco , olim S. Francisci vivi admirator, aperte «traditioni Al-
vernae » contradixisset, penes Fratres Minores. Ibi legitur:
« Et Franciscus sponte multa supererogavit... et ita expresse secutus
est Crucifixum, quod in morte eius in pedibus, manibus et latere ve¬
stigia vulnerum Christi apparuerunt *.
En, ait Dr. M., confirmatio manifesta opinionis ab Elia
in epistola expressae. Ast alius quispiam diceret maiore cum
iure, ad litteram verba sumens: lacobus de Vitriaco, egregie
Eliae contradicit, profitens in morte, non vero, « non diu
ante mortem » sola < vestigia vulnerum Christi > apparuisse!
Patet vero Cardinalem, Fratrum amicum, hic neque aliquid
novi contra eorum opiniones, neque quidquam accurati di¬
xisse, quo nova hypothesis, in se non consistens, vel fundari
vel fulciri posset. — Multo magis haec illatio valet pro
versibus Philippi Musket (f 1244), qui ab excidio diro
Troiae orsus, aa annum usque 1243 arma, virosque necnon
alia cecinit in Flandria, et ex. gr. S. Franciscum Per usi i
sepultum dicit (3).
Or est uns autres avancis
Par ddd Roume, saint Francis,
A Perouse(l ) gist li cors sains,
Ki riot mie mains ne piis sains (!)
A sa mort, mais aussi perciAs,
Com Dieux les ot d cleus ficiAs
II le proia, Dieu si Vbi
Et li cors sains, movit s’en gbi
Mors fu et fait mirades grans
Qu’il fu passiens et souffrans.
Restat nunc Achilles atque arx hypotheseos, utique mi¬
sere instructae et iam fugatae; sitne Achilles dignus tali
(1) Iacobi Vitriacensis, (1180-1240) Sermones ad Fratres Minores,
ed. Hil. Felder, 0. M. Cap. Romae 1906, 86.
(2) Non inter 1226 et 1240, uti vult M. 39, pro causa sua, cum
Franciscum «Beatum» appellet; sic et Felder, p. X.
(3) M. 39, citans Bouquet, Recueil des historiens des Gaules, t. XXII
71, vero. 30647; addimus illos inveniri etiam ap. MG SS XXVI, 816. Ci¬
tatur etiam a Sabatier, Vie, CXXV etc. — Negligit vero Dr. M. Philippum
loqui de inanibus et pedibus clavis confixis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
422
DB 8TIGMATIBUS 3. FRAN0I80I A8SISIEN8IS.
acie, videbimus extemplo. Est chronista Anglus 0. S. B., Ro-
gerus Wendover qui obiit 1236, et quem Matthaeus
Parisiensis, item 0. S. B., mendicantibus infensissimus ex¬
scripsit, cuiusque locus de S. Francisco tot fere errores con¬
tinet, quot sententias (1). Non obstantibus criticae (etiam be¬
nignissimae) legibus (2) in tot foedorum errorum cumulo, cri¬
ticus noster in Fratres Minores, Fundatoris sui biographos
acerrimus, « miculam veritatis * quaerit, i. e. illud quod ei
arridet [40], scii. Stigmatum S. Francisci ortum! Si non prorsus
quaecuraque sententia Rogeri (sive Matthaei) erronea est, illa
quae fontibus genuinis contradicunt apertissime, certe prius¬
quam recipiuntur aliunde probanda sunt (3). In textu errores
obiter signamus, patetque Anglum illum pessime fuisse in¬
formatum, fortassis a peregrino quodam valde sane impe¬
rito (4)!
Tandem vero, cum amicuit Dei Franciscus in urbe Roma (!) simul
et terris adiacentibus cum fratribus suis per annos multos euangelium
pacis praedicasset,.... venit hora eius, ut transiret ex hoc mundo ad Chri¬
stum .... Itaque quintadecima die (!) ante exitum suum de cor-
jtore, apparuerunt vulnera in manibus eius et pedibus, sanyuinem iugiter
emittentia (!), sicut in mundi Salvatore in ligno pendente apparuerant,
cum crucifigeretur a Judaeis. Latus quoque eius dextrum [p. 136] adeo
apertum (!) et cruore respersum apparuit (!), ut etiam secreta cordis intima
perspicua viderentur (!). Quid ergot factus est ad eum concursus popu¬
lorum (!), rem tam insolitam admirantium (!); inter quos etiam ipsi car¬
dinales accedentes sciscitabantur ab eo (!) quid haec visio sibi veUetf
Quibus iUe(\): « Haec visio in me ic.circco ostensa est, quibus misterium
crucis praedicavi, ut credatis in Eum qui pro mundi salute haec quae
videtis mdnera in cruce pertidit, et etiam ut me sciatis Eius esse ser¬
vum (l), quem evangelizavi vobis crucifixum, mortuum, et resuscitatum;
et ut omni ambiguitate remota in hac fidei constantia usque in finem per¬
severetis. Haec vulnera, quae in me ita videtis aperta (!) et sanguine cruen¬
tata (l), statim cum defunctus fuero, adeo sana (!) erunt et cohaerentia (!),
ut cami caeterae similia videantur (!) *. Qui continuo absque omni angustia,
corporis et carnis cruciatu, corpore solutus (!), spiritum suo reddidit Crea¬
tori. Quo defuncto, nuda (!) vulnerum praedictorum in latere, vel pedibus,
sive manibus stigmata remanserunt (!). Sepulto autem viro Dei in ora-
(1) De eins valore recte iam indicavit cl. P. Sabatier, Vis, 408, CXXV
miratus, quod Hase, Franz v. A., 168 ff. tanta attentione digna duxerit
eius phantasmata! Attamen et Hampe, 895, et Dr. M. 40, Hasium in
in hoc aemulari non dubitabant.
(2) Bernheim, Lehrbuch, 522.
(3) Sic Sabatier, Vie, 408, coniectavit.
(4) Totus ille locus iam prius ap. AFH I, 81-3 prodiit, ex qno iu-
dices eius errores; locus de quo in specie agitur est 1. c. 83. Tantum¬
modo ergo res necessarias hic referimus ex Matth. Paris. Chronica
maiora, ed. H. R. Luard, III, London 1876, 134 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS 8. FRANOISOI AS81SIEN8IS.
428
torio #uo(!), Romanus Pontifex ipsum in cathalogum Sanctorum admisit,
et diem eius depositionis soiemniter instituit celebran (1).
Cur ergo de talibus plura dicamus? Sic omnia argu¬
menta, studiose collecta extra « coetum nebulosum Fran-
eiscanorum (2) » uti iuxta Hase gratiose ait criticus Dr. M.,
dilabuntur. Nec illud solum, quod apud Fratres Minores
dignatus est quaerere ad levem hypothesim suam frustra
consolidandam, ullo vigore viget. Nara locus allegatus Ubertini
de Casali, in disceptatione magna coram Clemente V Ayinione
habita an. 1309-1312, et quidem anno 1310 scriptus (3), stig¬
mata orta dicit manifesto post regulam II am anno 1223,
29 nov. approbatam atque ante testamentum (non vero
post) non diu ante mortem Sancti compositum:
Vera igitur reformacio esset (4), si excluderetur error, qui istorum est
causa malorum, scilicet quod non est creditum b. Francisco, qui praecepit
pure et simpliciter servari regulam sicut sonat, et repulit omnem gloriam
et omne privilegium (5), quod nos posset in superbiam elevare et regulam
relaxare. Et ceite testimonium habuit a summo pontifice Christo, quod
regula a Christo data (6), quam bullavit bulla mirabili, volens instituto-
rem (7) ipsius in regulae testimonium paucis post eius confectionem
diebus (8) passionis suae stigmatibus insignire (9). Et (10) postquam praedicta
habuit a Christo testimonia (11), expressit dei et suam intencionem de
observanda regulae, sicut dictum est supra ( 12).
(1) Omnia (!) signata fontibus certis quam apertissime contradicunt;
plura etiam ipsi epistolae Eliae, cuius doctus Auctor M. hic non iam
recordari videtur, neque Canonis Eliani. — Recte ergo indicat medium Sep¬
tembris, errans in anno, forsan quia relatorem suum male intellexerat.
(2) Hase, 168. Hampe, 896. M. 40: « Franziskanerdunstkreis * ! Quam
vocem creaverunt, ut contra omnes critices normas, spernere eis liceret
illos qui res scire poterant, conquisituri pro lubidine apud alios, rerum
relatarum ignaros, textus quos autumarunt sibi favorabiles.
(8) In responso ad IV quaesita, quam ed. cl. Fr. Ehrle, ap. Arch. f.
Litt. u. Kirchg. d. MA., III, Berlin 1887, 61-89. Cum doctus Dr. M. alle¬
get solummodo. « p. 1 sqq.» (sic) dicti libri, pro commodo lectorum lo¬
cum discussum esse p. 87 indicamus.
»(4) Haec, 1. c. 86 consisteret in pura observantia regulae.
(6) In testamento cf. Opuscula, 80, 82; Btthmer, Analekten, 88, n. 8;
89, n. 12. (6) L. c. Opusc., 79, Bbhmer, 88, n. 4.
(7) Cod.: institucionem, quod et Ehrle, 87 iam correxit.
(8) Confecta fuit 1221-1228 et approbata 29 nov. 1228, Opusc., 68-74.
Bdhmer, 29-36. BF I, 16-19. — Quo dicendi modo, (ergo non impossibili,
M. 42) et qui in fonte sonat: < paucis admodum evolutis diebus», decem
menses designantur! Cf. 416, n. 6 et 428 n. 1.
(9) Uti probavimus et fons eius dicit sept. 1224; p. 417.
(10) Sequentia cur omisit criticus Auctor? (11) Id est stigmata.
(12) Cf. not. 6, i. e. in testamento, quod Ubertinus ergo definite post
stigmata ponit, non ante., uti Dr. M. 41, praetendit falso, inferens inde
stigmata orta esse paulo ante obitum Sancti.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE 8TI0MATTBU8 8.
424
Caeterum nota temporis hic contenta et cum communi
sententia [1224] adamussim concordans, desumpta est, licet
Dr. M. hoc ignoraverit, ex Legenda Maiore S. Bonaventu-
rae (1), qui stigmata anni 1224 mensi sept. assignat (2).
Omnibus (3) ergo ad examen criticum vocatis, discussis
et perpensis, nihil omnino remanet sententiarum, opinio¬
num vanarumque hypothesium a Dr. M. per capitulorum III 11
et IV 1 * * * * 6 7 8 decursum, affirmatis et disputatis, inconcussumque
remanet factum: S. Franciscum ss. Stigmata recepisse in
raptu et visione in monte Alvernae habitis, mense septembri
anni 1224.
Hic de contradictionibus per saeculum XIII in
stigmata habitis, [4, 16] pauca inserimus. Eas ex se contra
stigmatum factum nihil probare, reipsa patet, sicut nec op¬
positio contra S. Dominici sanctitatem orta (4). Porro oppo¬
sitionis valor liquet ex eo, quod factum negatum fuit pri¬
mo a viris quos puro zelo in hoc flagrasse nemo diceret,
secundo in regionibus longinquis scii, in Mora-
v i a, ubi Fr. Euchardus O. Praed. Opaviae (5) et episcopus
Olomucensis (6) contra ea insurrexere, atque in Castella
et Legione ubi « nonnulli religiosi et clerici saeculares...
quandoque in publico et frequenter... in occulto (7) * nega¬
verant stigmata S. Francisci exstitisse. Ille autem qui in
Italia solus in ea surrexit, iuxta documenta certa, scii.
Thomas de Aversa, O. Praed. in Tuscia (8), nequaquam stigmata
S. Francisci negavit, sed ea cum signis B. Petri Martyris
conferens, haec Dei vivi signa, illa (S. Francisci) Dei
mortui fuisse, inepte praedicavit.
(1) C. IV, n. 11. (2) L. c. c. XflI, n. 1-8.
(3) Reliqua huius capitis 44-62, plura cap. III u repetentia iam supra
excussimus confutantes 413 ss. (4) Acta SS. aug. I, 618 ss.
(6) BF I, 218. Wadding, an. 1287 n. 8 (II a , 429); Eubel, n. 216;
Potthast, 10309.
(6) BF I, 211; Wadding, 1. c. n. 2 (IP, 427); Eubel, n. 216; Potthast,
10308. Olomucensis non proprie factum stigmatum negavit, sed noluit
S. Franciscum cum stigmatibus depingi, quia sola vulnera Christi sio
col6ndft 6886nt
(7) BF II, 368; Wadding, an. 1269 n. 1; (IIF, 101, 106); Eubel, n.
1043; Potthast, 17644. Dr. M. 416, 1. 1 falso asserit hac in bulla Ale¬
xandrum IV silere de propria autopsia. Etenim haec bulla locum bullae
Beniyna operatis autopsiam asserentem p. 404, n. 14, verbotenus repetit.
(8) BF IV 307; Wadding, an. 1291, n. 24 (V*, 267); Eubel, n. 1981;
Potthast, 23864. — De oppositione circa an. 1260, cf. Eccleston, ed. Little,
93; AF I, 246. De posteriore cf. AFH III, 169 s. AF III, 641 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DX 8TIGMATIBU8
A8SISIKN8IS.
V.
Examini iam subiciama8 breve caput V, [52-61]. Novus
ibi canon statuitur, cui et epistola ‘canonica’ Eliae cedere
debet. Provocans enim ad descriptionem stigmatum Domi¬
nicae Lazzari, quae non saeculo XIII, sed anno 1834 stig¬
mata recepit [52], — ex magno ergo numero stigmatizatorum
haec cum S. Francisco tantum connexa est, quantum Corin¬
thus cum Roma, — descriptionem istius stigmatum accura¬
tam normam proclamat pro describendis stigmatis S. Fran-
cisci [52]. Quam normam ut assequatur, Eliae epistolae et
canoni sacrosancto pridem conclamitato, plurimam vim infert,
statuens, prout necessitas causae, seu mavis hypotheseos, po¬
stulat: modo Eliam habilem fuisse scriptorem [54], modo eum
stigmata accurate describere non potuisse [53]. Decernit enim
A. « quasi puncturas * fuisse « maculas nigras » [531. 21], ortas
ex sanguine in cute retento, qui in cadavere exsiccato forma¬
verit Mineas cicatricosas' (sic explicat: « cicatrices reser¬
vantes ») quas Elias iquam inepte!) « clavos* vocaverit [53,
1. 29]. Item contra Eliae olim ‘ canonicam epistolam ’, decernit
stigma laterale fuisse plagam sive ictum superficiale cutis (1),
quod ‘sanguis evaporans' innuat(!?) [54, 1. 10-1]. Quae sic
explicata, lector simulae legit epistolam Eliae (2), perspicit
ultro esse contradictiones et strophas atque commenta.
Postquam tunc denuo ad canonem suum Elianum, supra
ab ipso Dr. M. contortum et a nobis explosum, provocavit
frustra doctus laureatus, dicit Celanensem clavos confinxisse
[55,1. 12]: epistolae Eliae dictum timidum « quasi puncturas
clavorum * emutando in « non clavorum quidem puncturas,
sed ipsos clavos etc. >. Quod nefandum crimen in iudicium
illico vocandum est, quaerendumque utrum Thomas nimis
credulus reapse adulteraverit textum, an explicaverit. Dixitne
Elias alicubi de clavis ? Certe, inquam, dixit, et quidem bis
hoc ipso in loco « nam manus eius et pedes quasi punctu¬
ras clavorum habuerunt ex utroque parte confixas reser¬
vantes cicatrices et clavorum nigredinem ostenden¬
tes >. Quoniam tunc temporis loquendi modus vocibus, uti
aiunt, abstractis vulgatissimus fuit, et ipse Elias paululum
(1) Praeclare sic exponit locum : Latus vero eius lanceatum appa¬
ruit ac saepe sanguinem evaporavit. Supra p. 418.
(2) P. 417-8.
Ast h im m Framoisoamm Historiam. — Ai. ID. 27
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
426
DE 9TIGMATIBUS 8. FRAN01SCI A8SISIENSI8.
superius « miraculi novitatem » i. e. ‘miraculum novum’ an¬
nuntiaverit, non dubitaverim eum hic dicentem « clavorum
nigredinem * locutum fuisse simpliciter de ‘clavis nigris’ (1).
Supponamus autem deteriorem partem, scii, dictum
illud Eliae non esse sat clarum. Constat Fr. Thomam, stigmata
mortui Sancti describentem, coram habuisse epistolam illam
Eliae, quacum pluribus in vocibus convenit (2). Scribebat
anno 1228-1229 Assisii. Plurimos testes stigmatum mortui
Sancti consulere poterat, consulebatque, medius inter testes
oculatos plurimos, et saeculares et Fratres, componebat Vi¬
tam I, ad latus, ut ita dicam Fr. Eliae, — de qua re omnibus
notissima apud eruditissimum Dr. M. nihil — annuente et ap¬
probante Fr. Elia (3), quem una cum Gregorio IX, eum scribere
iubente, in Vita I pluribus effert laudibus (non vero in Vita II),
quique Gregorius IX 25 febr. 1229 Vitam I approbavit (4). Si
ergo Celanensis textum Fr. Eliae immutando correxisset,
Elias conscius et assentiens fuisse credendus esset omnino.
Haec res honori tribuenda foret Fr. Eliae, probatque Eliam
nequaquam a limine descriptionem stigmatum ‘ canonicam ’,
omnibusque numeris absolutam, omniaque continentem in
epistola sua vulgare voluisse.
Sive ergo Celanensis dicta Eliae simpliciter magis ex¬
plicavit, — annuente Fr. Elia, — sive eadem correxit, non
tamen novam rem ex epistola exsulantem in eam inse¬
rendo, sed et in hoc casu minus clare ob « quasi » ancipiter
enuntiatam, manifestius exprimendo, nefandi nihil egit Fr.
Thomas, nihil Elias, nihilque tot testes oculares « correctio¬
nem » huiusmodi innocuam, si revera correctio fuit nec ex¬
plicatio, concedentes et recipientes. Temere secus egisset,
Fr. Thomas, contra Eliam, contra tot testes oculares, contra
textum epistolae eius per omnes Ordinis provincias sparsae,
fraudem introducendo. Turba stultissimorum, ab ultimo cive
Assisiate ad Cardinales usque curiae Romanae, adeo facile
deceptorum, quanto risu foretne digna, seu potius quot im¬
precationibus, quod veritati et sibi adeo ignave sinivissent
Fr. Thomam illudere!
(1) Hoc iam urgebamus, Bihl, 689, sed Dr. M. de hoc nihil habet.
(2) Sic et Hampe, 892 et Bihl, 540; M. 65. Estque argumentum (in
so superfluum) de authenticitate epistolae Fr. Eliae. Cf. p. 417, n. 6.
(8) Alencon., XXVIII. Goetz, Quellen, 82 ff.
(4) Prologus Vitae I; Alencon., 8; XXVI seqq.; 152. Goetz, 62 ff.
MF VII, 148 sgg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB STIGMATIBUS S. FRANCISCI ASSISIENSIS.
427
Iuxta ergo critices severissimae regulas constat verax,
fida ac probanda descriptio stigmatum S. Francisci, a Thoma
Celanensi in Vita I exhibita. Quam subnecto, collatam una
cum illis, quas Thomas dedit in Tractatu de Miraculis et
S. Bona ventura in Legenda Maiore. Has si ii\ter se contu¬
leris, videbis manifesto ubinam tantisper revera discrepent,
vel verius quantum inter se quasi ubique conveniant.
I. De stigmatibus Sancti Francisci vivi.
I Cel. II, c. III, n. 95.
Manus et pedes eius
in ipso medio clavis
confixae videbantur,
clavorum capitibus in
interiori parte m a nuu m
et superiori jtedum ap¬
parentibus et eorum
acuminibus exsistenti¬
bus cx adverso. Erant
enim signa illa ro¬
tunda interius in ma¬
nibus, exterius au¬
tem oblonga, et carun¬
cula quaedam appare¬
bat, quasi summitas
clavorum RETOR¬
TA et repercussa, quae
carnem reliquam exce¬
debat. Sic et in pedi¬
bus impressa erant
signa clavorum et
a carne, reliqua ele¬
vata. Dextrum quo¬
que latus quasi lancea
transfixum, cicatrice
obducta erat, quod
saepe sanguinem emit¬
tebat, ita ut tunica
eius cum femora¬
libus multoties re¬
spergerentur san¬
guine sacro.
Tract. mirae, c. II, n. 4.
Manus et. pedes eius
in ipso medio clavis
confixae indebantur,
clavorum capitibus in
interioriparte manuum
et superiori pedum ap
jxir entibus, et eorum
acuminibus exsistenti¬
bus ex adverso. Erant-
que clavorum ca¬
pi t a in manibus et pe¬
dibus rotunda et ni-
ora( 1), ipsorum ve¬
ro acumina oblonga
et repercussa, quae
de ipsa carne sur-
gentia carnem reli¬
quam exccdelxint. Dex¬
trum quoque latus, qua¬
si lancea transfixum,
rubra cicatrice oIhIu-
ctum erat, quod saepe
cum sanguinem emit¬
tebat, tunica et fe¬
moralia resperge¬
bantur.
S. Bonav., Leg. mai.
XIII, 8.
Manus enim et pedes
in ipso medio clavis
confixi videbantur, cla¬
vorum capitibus in inte¬
riori parte manuum et
superiori pedum apjxi-
rentibus, et eorum acu-
m inibus exsiste n tibus
ex adverso; erant-
que clavorum ca¬
pita in manibus et pe¬
dibus rotunda et ni¬
gra, ipsa vero acu¬
mina oblonga, RE¬
TORTA et quasi re-
j/ercussa, quae de
ipsa carne surgen¬
tia carnem reliquam
excedebant. Dextimm
quoque latus quasi lan¬
cea transfixum rubra
cicatrice obductum erat,
quod, saejie sanguinem
sacrum effundens, tu¬
nicam et femoralia
respergebat.
(1) Litterae obliquae denotant convenire (quasi) ad verbum tres
textus, latius dispositae vero tres vel duos concordare inter se
quoad substantiam, imo et quadamtenus quoad formam, dum capita¬
les etc. typi duorum concordantiam vel etiam alterutrius res proprias
maioris momenti clarius exprimunt, uti legenti statirn patet.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
428
DE STIGMATIBUS S.
II. De stigmatibus Sancti Francisci mortui.
L. c. c. IX, n. 112.
Resultabat revera in
eo forma crucis et pas¬
sionis Agni immacu¬
lati... dum quasi re¬
center e cruce deposi¬
tus videretur, manus
et pedes clavis confixos
hebens, et dextrum
latus quasi lancea
vulneratum....
L. c. n. 113. Cum-
aue... caro eius candi¬
dior esset effecta, cer¬
nere mirabile erat m
medio manuum et pe¬
dum ipsius non clavo¬
rum quidem puncturae
sed ipsos clavos ex
eius came composi¬
tos, ferri retenta
nigredine, ac dex¬
trum latus sanguine
rubricatum.
L. c., n. 5.
Cernebant beatum
corpus Christi stigma¬
tibus decoratum, m
manibus videlicet et
pedibus non clavorum
puncturas, sed • ipsos
clavos ex eius came
virtute divina mi¬
rifice fabrefactos,
imo carni eidem in¬
natos, qui dum a
parte qualibet pre¬
merentur, proti¬
nus quasi nervi
continui ad partem
oppositam resulta¬
bant. Latus quoque
videbatur sangui-
n e rubricatum. Vidi¬
mus ista etc.
L. c. c. XV, 2.
Cernebantur quidem
in membris UUs felici¬
bus clavi ex eius came
virtute divina mi¬
rifice fabrefacti (1)
sicque carni eidem
innati, quod dum
a parte qualibet
premerentur, pro¬
tinus quasi nervi
continui et duri
ad partem opposi¬
tam resultabant.
Inventa quoque fuit
patentius m ipsius cor¬
pore non inflicta hu¬
manitus neque facta
plaga vulneris lateralis,
instar vulnerati lar
teris Salvatoris....
Erat autem simili¬
tudo clavorum ni¬
gra quasi ferrum,
vulnus autem late¬
ris rubeum et ad or¬
biculari tatem QUAM¬
DAM CARNIS CONTRA¬
CTIONE REDUCTUM ROSA
QUAEDAM PULCHERRI¬
MA VIDEBATUR.
Quibus locis ad invicem collatis, patet descriptionem
stigmatum Vitae I aliis esse longiorem ac diffUsiorem in
prima serie, quia stigmata manuum pedumque separatim
describit. Tractatus vero ac Leg. Maior, haec contra¬
hunt. Haec duo addunt expressius solummodo clavorum ca¬
pita fuisse nigra, quod Epistolae Eliae apprime concordat,
nec novi quid importat. Re sane vera, quamvis clavus a
clavo differat in accidentalibus, certam tamen formam spe¬
cialem habent clavi omnes; unde nec mirum quod Oelanensis
in Vita I clavos, iam ab Elia nuntiatos, fusius quodammodo
descripserit. Patet Celanensem in Tractatu usum esse
Vita sua I*; S. Bonaventura autem pressius Tractatum
(1) Contra Hampe, 392, hic dicendi
iam alibi sat expressum clare enuntiat.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DB 8TIGHATIBUS 8. FRAKCISOI
429
sequitur, semel saltem immediate ex Vita I* hauriens < acu¬
mina retorta *.
In serie secunda item brevissimus est Tractatus,
huncque accuratius exscripsit S. Bonaventura, semel «cla¬
vorum nigra...» iterum ex Vita I hauriens. Tractatus
(et ex eo L e g. Maior) addunt: clavos pressos ab uno ad
alterum latus resultasse, id quod adeo nemo miretur, qui
manum suam tenuem clavosque quoslibet consideret. Quae
vero de vulnere laterali S. Bonaventura subnectit («quamdam,
quaedam») metaphorice dicta esse apparent (1).
Liquet ergo tria illa opera inter se, immo et cum
quarto i. e. epistola Eliae accurate et verbotenus col-
lata, nullam habere differentiam essentialem, et nonnisi
aliud esse alio explicitius, ex quo, iuxta critices axiomata
concludendum hanc narrationem Vitae I (non secus ac illam
Eliae atque alias, scii. Tractatus de Mirae, et S. Bonaven-
turae), quoad totam essentiam, esse veracem atque toto in suo
robore permanere, quidquid obiciendo, et commentando cate
attulerit Dr. Merkt(2).
Arbitratus est autem A. hypotheses suas confirmari
pictura quadam (forsan circa vel ante annum 1250) in
Baptisterii Parmensis pariete confecta. Hanc censuit
plane concordare eum illis quae Fr. Leo apud Thomam de
Eccleston de stigmatizatione testatus est, scilicet dicit Se-
raph ibi in lapide stantem depingi, nec S. Franciscum ha¬
bere stigmata (3). Verumtamen, si picturam illam, non con-
(1) Contra Hempe, 398, horum dictorum momentum exaggerantem.
(2) Praetendit Dr. M. 67, 1. 9 dicta Celanensia in Sequentiis de
stigmatibus compositis «essentialiter differre», ab iis, quae in Vita I
dixerat, quia canat de plagis apertis (v. 60, 62) et clavos fuisse «in¬
tus flavos *, quod Aperte’ designaret ‘ulcerum crustas sanguinolen¬
tas' (?!). — Prima obiectio est vana stropha, quia po&ta voces variat et
consonantes facit; secunda vero falsa interpretatione nititur, cum poSta,
paululum liberius, intulerit, ex rebus ordinarie sic contingentibus,
clavos ipsos interius fuisse flavos; (exterius vero nigros eos dicit uti
et in Vita I). — Patet Thomam in Sequentia « Sanctitatis nova signa » ,
sequi Vitam I. Alencon., 447 s. Vers. 46: Cicatrices confert isti: Vers. 49 bs.:
Sacrum corpus consignatur Pungit dolor, poena gravi
Manu pede vulneratur, Cruciant aculei.
Dextrum latus perforatur, Cessat artis armatura
Cruentatur sanguine.... In membrorum apertura,
V. 6788. Patent statim miri clavi, Non impressit hos natura
Foris nigri, intus flavi, Non tortura mallei.
(8) Cf. p. 417-8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
tentus illis paucis quae de ca habet cl. Thode (1), spectator
examinasset Dr. M., vidisset utique totam imaginem illam ap¬
prime concordare cum descriptione stigmatizationis apud
Vitam l m Celanensis (2), praesertim admirationem Sancti,
perite a pictore ignoto delineatam, et absentiam stigmatum,
quae iuxta Vitam I m apparebant postquam Seraph evanuit.
Nihil vero lapidis, ne vestigia quidem petrae (3), ibi conspiciun¬
tur. Ob loci angustias pictor Seraph supra caput Sancti pingere
omnino non potuit. Figura crucifixi in Seraph, alis undique
circumdato, non conspicitur, sive quia alae nimis praeoccu¬
pabant et ab aliis impediebant pictorem non peritissimum,
sive quia hunc Seraph quantum fieri potuit, alteri Seraph ex
alia parte arcosolii conformare voluit. Hic enim depictus est
penitus iuxta Ezechiel. I, 1-15. — Addimus e converso opi¬
nionem communem, quam frustra aggressus est Dr. M., egregie
confirmari duabus picturis quae Lemovici in Gallia (4) paulo
post an. 1228 factae sunt (5), quaeque nunc Lutetiae Parisiorum
adservantur. In istis, Seraph supra nubes iam redeunte et
abeunte, in S. Francisco extensis brachiis subtus stante, stig¬
mata iam apparent. Quod artifici isti, aliisque satis fuit ac
esse debuit stigmata i. e. clavorum capita punctis nigris de¬
signare, miri nil habet.
Cur autem criticus noster, modo emunctae naris et in fon¬
tes animosissimus, modo vero liberior, non criticae obiectivae
sed penitus subiectivae deditus, totis viribus atque nisibus
operam indefessam hic desudando dederit — sed utique
incassum — ipse, scientiae purae empiricae et positivae
clamitatae assecla, candide sic fatetur [58]: ♦ Re ipsa patet,
formam stigmatum [S. Francisci] a Celanensi in Tractatu
de Miraculis atque a Bonaventura indicatam expli¬
cationi ipsorum naturali [i. e. naturalisticae] scii, sive quod
S. Franciscu8 sibi ipsi stigmata intulerit, sive quod auto-
suggestione aut aliis medicae artis analogis ea orta fue¬
rint, impedimenta non superanda obicere, immo cuicumque
eiusmodi conatui a priori omnem spem adimere». Item con¬
fitetur « clavos et acumina retorta, non posse iuxta scientiae
(1) Franz von Assisi und die Anfdnge der Kunst der Renavtsauce in
Italien, Berlin 1904, ed. II, 75, 147, gallice vertit, 6. Leftvre, I, Paris
1909, 84, 160s. (2) I Cei. 11, c. III. 94-5; supra p. 410ss.
(S) Cf. etiam photographiam ex officina M. Pisseri Parmae.
(4) H. Matrod, Lea stigmate# de S. Franqois, leur plus ancienne rc-
presentation connue, Paris 1906, 24 pp. cum duabus photogr. (Ex Aetion
franciscaine, Paris 1906), ital. versa ap. MF X, 8-16. (5) Matrod, 19 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DE STIGMATIBUS 8. FRANOISOI ASSISTENS IS.
431
normas * [58] explicari (1), statimque acrius in Th. Cotclle (2)
atque L. Le Monnier (3) invehit, quod Celanensis et S. Bona-
venturae locos, clavos aliaque asserentes pro basi adhibuerint
in discussione, incusans eos, quod, «principia critices histo¬
ricae inique transgressi sint *. Qui vero criminis huius iniqui
reapse summe reus sit, tu, lector aeque, iudicato; immo iam
sponte iudicasti. Qua ergo fronte toties historicae critices purae
et rigidae normas iactat Doctor novellus, praeiudicatasque
opiniones omnibus, (se suaeque sectae positivistae asseclis
solis exceptis), obicit, dum tota sua dissertatio isto opina-
mento 1 2 * 4 5 philosophico' nitatur adeo, ut facta manifesta certaque
in dubium vocare, negare, cavillandoque tollere omni studio
contendat, textus modo acriter premens, modo nec limpidis
verbis expressa concedens, ut ad supradictam tandem con¬
clusionem deducat dissertationis subtilis, sed solummodo spe¬
cie tenus criticae, cursum atque summam.
Nonnisi commentarii ergo paucis memoro eas quas
in Capite VI [61-8] exponit Auctor hypotheses,
postquam nimirum a limine miraculum exclusit [61].
Si critici positivistae vel parum hoc interest, consulere pot¬
erit apologetas catholicos, loci enim huius non est hac de
re disputationem texere. Quae vero hic ad rem nostram e
fontibus allegat, iam prius refellimus abunde. — Tres sal¬
tem, duce K. Hampe (4), dicit esse hypotheses [61], qui¬
bus stigmata explicari possent; intellige secundum scholae
suae placita. Sunt istae: I) Discipuli Sanctum intuentes
extenuatum etc. in 1 mortis nocte tristi et atra ’, confusi
et excitati stigmata erronee [et stolide] se videre cavillati
essent (5)! — II) Sanctus ipse in ecstasi, sive sui compos
sive impos, sibi stigmata inflixisset [62]. Si sui compos, non
cogitavit suos discipulos, fraudis plenos, vanae gloriae causa
ea pro veris praedicaturos esse; sin autem mentis impos
erat, postea potuit « hallucinationem suam (!) optima fide
credere rem veram *. Dum primam hypothesim uti phantasti-
(1) Idem concessit G. Damas, La stigmatis atwn chez les mystiques
chrttiens, Revue des Deux Monde», s£r. V, t. XXIX, 1907,196-228, etiam
ipse nataralistice stigmata explicare studens.
(2) St. Franqois d’Assise. Attide mAdicale, Paris 1895, 14.7 ss.
(8) Le Monnier, Les stigmate» de S. Frangeris, ap. E tudes, Paris 1907,
t. CXII, 737-50; separatim, ibid. 1907, p. 7 s.
(4) Hampe, 401. Quae iste ac Dn. M. 61, de cadaveris brachiis
extensis dicunt, nusquam fontium confirmari queunt.
(5) Quasi non constet ea iam diu antea extitisse. Cf. 416 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
432
DB 8TTGMATIBU8 8.
cara reicit [62], hanc secundam < omnino considerandam »
clamat [631(1). — Magis vero inclinat in hypothesim IU, re¬
petentem stigmata (quae iuxta ipsum: sola puncta etc.
fuissent) ex autosuggestione S. Francisci passionem Christi
intensissime contemplantis. Quae stigmatum forma pro la¬
bito et contra historiae testimonia supposita, supra est evicta
ac confutata.
Post S. Franciscum plures fuisse ss. stigmatibus insigni¬
tos nemo non novit (2). Sed contra Doctoris Merkt f conamina
inania, quamvis audacissima, quae non solum patentia ag¬
gredi, sed etiam usque in abditissimas quasque latebras
consulto persequi voluimus, S. Franciscus seriei illius illu¬
strissimae ac inclytae vere stigmatizatorum primus remanet
antesignanus, neque aureola qua stigmata S. Franciscum cir¬
cumdederunt fulgida evanuit [68], sed eo tutior nitidiorque
splendet, quo certius probata exstitit historiae sincerae te¬
stimoniis fidis atque inconcussis.
Ad Clara» Aqua».
P. Michael Bihl, 0. F.M.
(1) P. 63-6, praeter iam confutata in favorem huius fabricae vanae
vane adducit (64) versus Sequentiae Thomae de Celano: Fregit victor :
Dic, Francisce, quid fecisti || Contemplando plagas Christi f etc., quae ex
contextu patent, cum sit Sequentia alternatim ex interrogationibus et
responsis consistens, Alencon., 450; [Cf. Cantus varii, 234-9], falsoque
dicit I Cei. I, c. XV, n. 40 narrare « mutUationes » Fratrum Min. etc.
— Addimus vero tantum fallaciarum, fraudumque cumulum in Sancto
eiusque Discipulis, coaevisque aliis esse probandum non supponendum.
— P. 68 maledice scribit: « E tempore quo stigmata in S. Francisco
apparuere, religio ipsius genuina et pura in morbum degeneravit, San-
ctusque inter homines hystericos erat computandus».
(2) Allegat A(rv6de) Barine, S. Franqois d’Assise, ap. Revue des Deux
Mondes, 1891 [addo: vol. CV], 756-94, quae [non qui, uti vult M.], 491
dicit ob repetita stigmata ea facta fuisse minoris momenti. Addimus ista
esse repetita ap. A. Barine, S. Franqois d’Assise et la lAgende des Trois
Compagnons, Paris 1908, V c 6dit. 108.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OF ST. CLARK OF AS8I8I.
433
THE WRITINGS OF ST. CLARE OF ASSISL
<*)
In view of the wide-spread intereat in early Franciscan
history which has been such a marked feature of recent 1 iter¬
ature, it seeras soraewhat strange that so little, compara-
tively speaking, has been written of late years about the
life of St. Clare and the beginnings of her Order. No bio-
graphy of the Saint as yet exists in any language which
fulfils the requirements of modern criticism (1): indeed, if
we except the casual references to her in the many mo¬
dern works on St. Francis, the life-story of St. Clare has
been apparently neglected by present-day writers on things
Franciscan. That a subject so interesting in itself and so
important in its bearing upon the study of the Franciscan
movement as a whole, should have failed of its due meed
of attenti on, is surely a matter of surprise. Yet the reason
is ready to hand. It cannot be concealed that the persona-
lity of St Clare is almost as elusive as it is winsome(2).
Not much is known about her life and, of the meagre ma-
terial at our disposal dealing directly with it, some part,
at least, is open to suspicion. While it is easy enough to
draw an outline of the history of St. Clare, a detailed study
of the subject is fraught with no small difficulty owing to
(a) Summarium : De scriptis s. Clarae. Agitur: A) de s. Clarae epistolis,
datis B. Agneti de Bohemia, cf. Acta SS. mart., I, 605-7: scii, de epist. I:
Inclytae etVen., incip. Famam sanctae, scripta, ut videtur, ante 30 aug. 1234,
de epist. II: Filiae regis regum, incip. Gratias ego, scripta c. 1286;de epist. III:
In Christo J., incip. De valetudine, c. 1238; de epist. IV, Dimidio animae
meae, inc. O mater, c. 1260; B) tractatur de epistola data ad Sororem Er-
mentrudem in Flandria, Annal. Min., suppi., 1257, n. 20. Tunc agit C) de
Regula S. Clarae, approbata ab Jnnocentio IV, 1263, aug. 9, demum D) de
eius testamento, cuius autbenticitas defenditur, ob notas internas S. Clarae
apprime convenientes, et cum regula 1263 concordantiam.
[Nota Directionis].
(1) The critical biography of St. Clare which Mr. Ernest Gilliat-
Smith has had for some time in hand, will douhtless go far to supply
this desideratum.
(2) See on this point « The PersonaUty of Clare of Assisi • by the
late Sir Home Gordon, Bart., in the Oxford and Cambridge Review,
London, Constable, No. 5,1906, (Michaelmas Term), p. 23-42. Cf. AFH n, 681.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
484
THE WRITINGS OF ST. OLARE OF A8SISI.
this dearth of contemporary documents that can be relicd
upon. In point of fact, it may be said that the Sources
of the History of St. Clare are scanty in proportion
as they are plentiful in the case of St. Francis.
That all the early documents relating to S. Clare have
not come down to us, in well known to students of Fran-
ciscan Sources. Some were destroyed; others have disap-
peared. We are not concerned here with these missing do-
cuments but solely with the extant Sources of our infor-
mation as to St. Clare. What, then, are the documents from
which our knowledge of her life is chiefly derived? The
Sources, properly so called, of the history of St. Clare are
few and easily classified. They comprise: I. The Saint y s
own writings. II. Some Pontifical Documents bearing on
her life. III. A contemporainy Legend or biography written
soon after her death.
The Writings of St. Clare will be dealt with in the pre-
sent article. Later I hope to return, in these pages, to the
two other Sources of her history.
It has been said that a man’s writings are a reflection
of his personality, and of the Saints it is no less true than
of other mortals, that we gain from their own written words,
when such exist, a clearer conception of their character
and a fuller understanding of their spirit than any biogra¬
phy written by another can give us. Premising this, it is
much to be regretted that we possess very few of St. Clare’s
writings, so few, in fact, that they hardly seem to warrant
her the place she has been accorded by Wadding among
the Scriptores of the Minorite Order(l). But then we are
far, I suppose, from possessing any thing like all the writ¬
ings of the Saint. Indeed it seem safe to affirm that the
few fragments of them preserved to us, represent but a
small part of what the Saint actually wrote. It will be
convenient to consider the Writings of St. Clare under
three heads — her Letters , her Rule and her Testament.
I.
First of all as to her letters, St. Clare’s known cor-
respondents included St. Francis, Gregory IX, both before
and after his accession to the Papal throne, her own sister
(1) See Wadding, Scriptore,* Ord. Ft\ Min Rome 1650, 91; edit. II,
ibid. 1806, 62; ed. III, ibid. 1906, 64.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OF ST. CLARE OF ASSESI.
436
St Agnes of Assisi, another Agnes, Princess of Bohemia,
and a Sister Ermentrude of Bruges. We know something of
the letters addressed to St. Clare by St. Francis (1) and we
have ha ve copies of two epistles written to her by Gregory
IX (2) and of one from her sister Agnes (3), but Clare’s re-
plies to these missi ves are lacking. On the other hand, the
text of four letters of St. Clare to the Blessed Agnes of
Bohemia and of one to Sister Ermentrude, sent in answer
to different Communications from them, have been handed
down to us, though we are left to guess at the tenor of the
Communications which called them forth.
The Princess Agnes of Bohemia, was the first of a
long line of royal women to join the order of St. Clare. She
was a daughter of Ottocar I, King of Bohemia and had been
bethrothed to Frederick II, but on hearing the story of St.
Clare, she declined to marry the Emperor, in order that she
raight found and enter a monastery of the new order in
Prague(4). Thenceforth Agnes seems to have been in con¬
stant relation with the abbess of S. Damiano. It would be
interesting to leam what became of the original autograph
letters of St. Clare to this Princess, but history is silent as to
their fate. We know that Agnes, after Claret cannonization,
caused the « Pater Noster» and sorae other gifts the Saint
had sent her, to be ensconced in costly reliquaries (5), and
ordained that they be kept in the monastery with the ut-
most care throughout the ages.
These gifts were stili cherished there as heirlooms a
century later, when Bartholomew of Pisa was compiling
his «Book of Conformities» (6) but he makes no mention
of Clare’s letters to Agnes. Perhaps the waters of Lethe had
already closed over them. Be that as it raay, we are with-
out any clue to the origin of the copies of these letters
(1) See Speculum Perf. ed. P. Sabatier, Paris 1898, p. 216; also 181,
n. 2. « Plura scripta nobis tradidit» says Clare in the Testament ascri-
bed to her (see Seraphicae Legislationis Textus Origin Quaracchi 1897,
276) a phrase which Mark of Lisbon has rendered by «molte lettere*
Lisbona, Croniche degli ordini di S. Francesco, vers. Diola, ed. Venet. 1685,
Ub. 8, p. 214.
(2) The text of these letters is given by Wadding, Annales Ord.
Min., ad ann. 1221 n. XX and 1251 n. XVII.
(3) See Analecta Franciscana, (AF) HI, 175.
(4) For her life see Acta SS. Mart., I, 608-12; cf. Prileszky, Acta SS.
Ungariae, I, Tyrnaviae 1743, 133-49; app. 27-9. Glaubrecht, Die sel. Kfr
nigstochter Agnes von Bdhmen, Regensburg 1874.
(6) See AF IU, 183, n. 7. (6) Lib. Conformit ., AF IV, 358.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OF ST. CLARE OF A68I8I.
that have come down to us. It would not be surprising,
however, in view of what we know of the Clares’ praise-
worthy custom of transcribing all their documenta, if some
industriou8 disciple of the Blessed Agnes had copied them
before the Poor Ladies left Prague (1) and thus preserved
them to posterity. The elder Loca teli i in his biography
of St. Clare (2) speaks of St. Clare’s letters to Blessed Agnes
as existing in some manuscripts at Prague — a reference
which is just vague enough to be practically worthless. In
vain I have tried to trace up any such manuscripts (3). How¬
ever, at least one of these letters, is found in a late fifteenth
century codex at Ala in the Tyrol(4).
According to Sbaralea (5) the letters of St. Clare were
published at AlcalA in 1508 under the auspices of Cardinal
Ximenes along with the writings of other saints, and he
cites Wadding as authority for this assertion. But the great
Annalist makes no mention whatever of Clare’s letters in
this connection. He simply States that her Bule was printed
by order of Ximenes together with the letters of St Cathe-
rine of Siena, the writings of Blessed Angela of Foligno
and several like works (6), and the accuracy of this state-
ment is conflrmed by Gomez, Hefele (7) and others who have
treated of the literary labors of the Spanish Cardinal. In
point of fact, St. Clare’s letters to the Bohemian Princess
appear to have been edited for the first time in the Acta
Sanctorum in conjunction with the Life of Blessed Agnes (8).
It is a pity that the Bollandists did not indicate the
source whence they drew these letters, since Ireneo Aff6,
the eighteenth century biographer of Elias, raised some
(1) They were expelled by the Haesites a boat the year 1420 and
the gre&ter part of their monastery was then destroyed. Under Ferdi-
nand H the Clares returned to Prague, but in 1627 all of them died
of the pest. They were replaced, however, some years later by other
Clares of a different foundation. This is a typical example of the vicis-
situdes of the Poor Ladies, and one which goes far to account for the
disappearance of so many of their early docnments.
(2) Vita di S. Chiara, Assisi 1864, 174.
(8) I am indebted to the Provincial of the Friars Minor in Bohe-
miA for his kind assistance in this regard.
(4) This codex P. 37. F. is described in the AF III, p. XVI; the
letter itself is incorporated in the Chron. 24 Gen., AF III, 188 n. 7.
(6) Suppi, ad Script O. M., ed. I, Romae 1806, 195; ed. II, 1906, 209.
(6) Annales ad. an. 1502 n. XXI.
(7) Der Kard. Ximenes *, TUbingen 1861, 148.
(8) See Acta SS. Martii, I, 606-607.
Digitized by
Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
ths warrnres of st. clare of assibl 487
objections against their authenticity (1). We need not, how-
ever, take such objections too seriously. The letters in que-
stion are undoubtedly genuine, as P. Van Ortroy also af-
firms (2), and we may well be grateful that they have
escaped the ravages of time. These letters possess an interest
above the purely historical — the interest called human,
for St. Clare has put into them something of her own strong,
yet tender personality. Incidentally they bear witness to
the readiness with which the Saint wrote.
Although the letters to the Princess Agnes are one and
ali without date, yet we are enabled with the help of other
documents, to flx approximately the time when they were
written. Indeed there is good reason to believe, that the
order in which these letters are given by the Bollandists (3),
represents their proper chronological sequence(4b Thus we
leam from the Bull Sincerum animi , which Gregory IX
addressed to her on August 30, 1234, that the Blessed Agnes
had already entered the Order of St. Clare (5), and if we
may judge from its context, St. Clare’s first letter to this
Princess which is directed thus: Inclytae et Venerabili Vir¬
gini Agne t i, Filiae praepotentis semperque invicti Bohemiae
Regis etc. was written prior to that event. This letter which
commends Agnes for having exchanged an earthly spouse
for the Heavenly one, appears moreover, to have been
brought to Prague by the nuns from S. Damiano, whom
Clare sent to establish the new foundation there (6).
The second letter in this series begins thus; « Filiae
Regis Regum — Sponsae dignissimae Jesu Christi — Sa¬
lutem et semper vivere in magna paupertate » and this
greeting affords a reeumb of its contents. As to its date, it
seems to belong to 1235 or about that year (7). In any avent,
since it refers to Elias as Minister General it should ante-
date his deposition from that office which took place, as we
(1) See his Bisposta delFautore ddla Trita di fr. Elia, Ministro ge¬
nerate de Minori, stampata in Parma nel / 7 88 atta lettsra deff anonimo
Pisano pubblicata in Pisa questanno 1198, pp. 21 ff. (S. 1. & an.).
(2) AB XXII, 860. (8) See Acta SS. 1. e.
(4) See Lempp, Fr. EUe de Cortone, Paris 1901, p. 110.
(6) See BF I, 134 n. e.
(6) The text of this letter given by the Bollandists, 1. e. p. 606,
shonld be comp&red with that foond in the Ckron. 24 Qen. t which seems
to be a more correct reproduction of it. AF m, 188, n. 7.
(7) See Lempp, 1. c. and Goifin, La Vie et Legende de Madame
Sasncte Ckrirt, Paris 1907, 28.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
438
THE WRITING8 OF 8T. CLARE OF ASSESI.
know, in 1239. «Curre in ea perfectione», writes Clare,
« ad quam te vocavit Spiritus Dei, ut in ea reddas vota tua
Altissimo, et securius ambules viam mandatorum Dei, sequa-
risque consilia Reverendi Patris nostri, Fratris Eliae, Mini¬
stri Generalis totius ordinis, eaque super omnia consilia alia
tibi sequenda propone, et pretiosiora aestima super omne
aliud donum (1) ». The terms in which the saint here speaks
of the ambitious and inscrutable minister general, have pro-
ved somewhat perplexing to certain writers (2) and, of a
truth, the ideals and practice of St. Clare as regards Po-
verty were so far removed from those of Elias — as the
trend of the present letters is in itself sufficient to show —
that the passage in question is difficult to explain away,
whether or not we infer from it, that the Poor Ladies were
stili without any definitive rule when St. Clare wrote this
counsel to the Bohemian Princess. Yet we find something
similar in the letter to Clare from her own sister St. Agnes (3)
and for the rest, strange as it may seem, Elias appears to
have retained the confldence of both these saints (4). As
regards the expression «Ministri generalis totius ordinis *
employed by Clare and which some have taken exception
to as savoring of a flfteenth century document, it need only
be said that this title — unless, of course, we wish to read
into it the meaning it acquired subsequent to the division
of the Friars Minor into different and distinet families —
far from militating against the early origin and authenticity
of the letter containing it, is entirely in its favor, in so much
as it echeos the close relations between the Minori te «breth-
ren and sistren » at the outset which St. Clare had nothing
more at heart than to perpetuate (5). And the fact that the
(1) Acta SS. 1. c. p. 607.
(2) «How Clara reconciled her striet observance with her 'evident
high respect for Elia9 is a question worth investigation » writes Miss
Macdonell, Sons of Francis, London 1902, 416; aee also Histoire abr€g6e
de VOrdre de Sainte Claire, Lyon 1906, I, 360-861.
(3) « Precor, ut rogetis fratrem Eliam», she writes, « quod debeat
me saepius visitare et in Domino consolari». See Wadding, Annales, ad
an. 1221 n. XIX. This letter is also incorporated with the legend of
St. Agnes in several early manuscripts of the Chron. 24 Gen. t AF III, 181.
It was written early in 1280 according to Lempp, 1. c., 109, who notes
that Elias is referred to simply as « Brother*.
(4) See Catholic Encyclopedia, V, New York [1909] s. v. Elias, p. 884.
(5) Sce Reyida Sanctae Clarae in Scraphicae Legislationis Textus
Originales, Quaracchi 1897, cap. 12, n. 5, p. 74.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
THE WRITING8 OF ST. CLARE OF ASSISI. 439
Poor Ladies were stili under the governance of the Minister
General when St. Clare wrote (1), would justify her in speak-
ing of thera as forming part of the « whole order * and as
being under the same « Father * as the Friars.
«In Christo Jesu mihi prae omnibus aliis honorandae
Virgini, et prae omnibus mortalibus dilectae * are the ope-
ning words of St. Clare's third epistle to the Princess Agnes,
which is in the nature of a reply to certain doubts the
latter had raised concerning the fasts prescribed by the
Rule. The light this letter tends to throw upon the obser-
vances then in vogue at S. Damiano, invests it with an ad-
ditional interest. « Ea ego dilectioni tuae *, writes Clare,
« prout S. Pater noster Franciscus ea nos celebrare singula¬
riter admonuit, tibi transcribo» — and so she does. But
when the Princess Agnes in 1237-1238 sent to Gregory for
confirraation the statutes which in accordance, as it would
seem, with Clare’s counsels, she had drawn up for the guid-
ance of her monastery at Prague, the Pope withheld his
sanction, because these statutes were at variance with the
practices approved in the Rule he had himself given to the
Poor Ladies and which he declares (2) was stili «laudably
observed » by Clare and her sisters — an assertion in which
the wish may well have been « father of the thought *. In
point of fact, it is by no means evident that the Rule com-
posed for the Clares by Gregory IX was e ver put into prac-
tice at S. Damiano and there are good grounds for believ-
ing that up to the time referred to here, Clare and her
companions had not deviated from the « formula vitae *
written for them by St. Francis in or about 1212 (3).
The fourth and last of St. Clare's letters to the
Princess Agnes evidently belongs to a later period of her
life than the other three and was elicited, presumably by a
plaint from her faithful correspondent at Prague because of
the Saintfs prolonged silence. At ali events, Clare commen-
ces by apologizing for not having written to Agnes oftener,
pleading in extenuation of her infrequent missives, the lack
of messengers and the dangers of the road — a suggestive
reminder that in those days it was a far cry from the banks
of the Moldau to those of the Chiagio. The epithets applied
(1) The government of the Clares was given up in a certain way
at the Chapter General of Pisa in 1263.
(2) See the Bull Angelis Gaudium of 11 May 1288, in Bullar. Franc.,
I. p. 343. (3) Opuscula S. P. Francisci, Quaracchi 1904, 76.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
to Agnes in the superscription — « Dimidio animae meae ,
et praecordialis amoris adyto singulari *, etc., — are more
endearing and laudatory than usual and the letter abounds
in « ascensiones cordis *. The closing words of farewell, in
which Clare gives Agnes a rendez-vous at the throne of
God, make one feel as if the Seraphic Mother knew that
her death was nigh and that this was to be her last earthly
communication with the royal abbess beyond the Alps. The
friars who conveyed Clare’8 letter to Bohemia, Amatus
and Bonagura by name, are warmly commended to
Agnes (1), but save for this witness to their worth, these
good brothers are unknown to fame.
In addition to Clare’8 four letters to the Bles-
sed Agnes, bequeathed to us by the Bollandists, we are in-
debted to the Annales Minorum for the text of yet a flfth
_ 0
letter of the Saint. It is addressed to « Ermentrudi Sorori
carissimae (2) *. Who was this Ermentrude? Beyond the
engaging account of her given by the Annalist in connection
with this letter, very little is known concerning this second
correspondent of St. Clare’8. She founded, we are told, several
monasteries of the Poor Ladies at Bruges in Flanders,
and having written to S. Damiano for directions, received
the reply which the continuator of Wadding has published.
In it Clare congratulates her « dearest sister > on the step
she had taken in leaving the world and encourages her to
perse verance. Although it may be said to contain an epit¬
ome of Clare’8 counsels of perfection, her letter to Ermen¬
trude hardly reflects the personality of the Saint as clearly
as do those to Princess Agnes. But since this fifth letter found
its way into the Annales from a manuscript in the monas-
tery at Bruges, its credentials are not less reliable than
those of the other four.
So much for the letters of St. Clare. We may now pass on
to consider briefly the definitive Rule of her Order in so far as
(1) « Nuntios hos a nobis missos fratres nostros dilectissimos, Fra¬
trem Amatum dilectum Deo et hominibus, et Fratrem Bonaguram di¬
lectioni tuae quam maxime possum, commendo > Acta SS. } 1. c., 607.
(2) See Annales, ad an 1267; Supplementum P. Antonii Melissani de
Macro, ad h. an. n. XX, t. IV, p. 80-81 This letter has been translated by
Locatelli, 1. c., p. 184, Ii. de Ch6ranc6, Sainte Claire cTAssise, Paris [1901],
p. 170 and by other biographers of the Saint.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
the wHrrnros or st. clare of assisl
441
that document may be deemed the handiwork of the Saint.
Until lately it has been customary to look on his Rule of 1253
as the composition of St. Francis. Wadding is, of course, respon-
sible for this belief, to the extent that, folio wing the lead of
Mariano of Florence, he included it among the Opuscula of
the Seraphic Pariarch (1). And the various vernacular ver-
sions of these writings based on Wadding’s edition of them
ha ve served to keep it alive. Recent research, however, has
made it ciear that St. Francis can no longer in any wise
be regarded as its author (2). But this conclusion, as Mr. Car-
michael rightly remarks, is only to the honour and glory
of St. Clare herself (3). For no one who carefully examines
the Rule of St. Clare, as it is contained in the Bull Solet
annuere of Innocent IV (4), canr doubt that the abbess of S. Da-
miano had a share in its compilation. Her hand is noticeable
more especially in those passages, where the impersonal
style of the legislator in dropped as, for example, where she
refers to herself as the «little flower of St. Francis » or
telis of St Francis’s solicitude for herself and her early com-
panions, or pleads «for the love of God and the Blessed Fran¬
cis > that the Services of a chaplain with one companion and
two lay brothers may always be granted to the sisters to assist
them in their poverty (5) *. Moreover it is surely to St. Clare
herself that we owe the incorporation in the sixth chapter
of this Rule of the formula vitae which St. Francis gave
her when she was installed at S. Damiano and of the ul¬
tima voluntas he wrote for his spiritual daughters there (0);
and if these precious fragments of Francis’s writings have
been preserved to us through the broken ways of Franciscan
history, it is doubtless due to their insertion here. The ob-
servances which had gradually grown up at S. Damiano
round about this primitive forma vivendi, taken in conjun-
(1) B. P. Frandsci Assistatis opuscula, Antverpiae 1628,1. II, 190-202,
see idso Scriptores, ed. IU, 78.
(2) See e. g., Opuscula S. P. Francisci, Quaracchi 1904, p. IX.
(8) Montgomery Carmichael, « The Writings of St. Francis » in the
Month, Jan. 1904, 160.
(4) See BF I, 671 ff. Eubel, Bull. Franc. Epitome, Quaracchi 1908,251 ff.
(5) See Regula S. Clarae, cap. I, cap. VI and cap. XII in BF 1,1. c.,
Eubel, 1. c. or in Seraph. Legisl., cit. p. 51 ff.
(6) See Regula S. Clarae, cit. cap. VI. Opuscula, 76. The text of this
chapter has been completely changed in many editione of the Rule as
Sabatier notes, Vie de S. Fran$ois, 18. ed., p. 170, n. 2, these precious
fragments of St. Francis’s writing disappearing altogether.
Archixmm Framoisoamm Historicum .. — Ah.
28
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
442
THE WRTTINGS OF ST. CLAEE OF
ction with the instructions received from the Holy See at
different times seem to have formed the basis of the definitive
Rulc of St. Clare with which we are now concerned. It was
east into a legislative form towards 1252 by Cardinal Rain-
aldo of Segni, then Protector of the Clares, afterwards Pope
Alexander IV (1). In the disposition of the material no less
than in the phraseology, Rainaldo closely copied the Rule of
the Friars Minor approved by Honorius III on nov. 29 1223 (2).
The document he had drawn up in this manner for the go-
vernment of the Poor Ladies was integrally embodied in their
definitive Rule which was formally confirmed by Innocent IV
on August 9, 1253, just two days prior to the death of St
Clare. But notwithstanding the fact that this final Rule of
the Saint may have been drafted and edited by Cardinal
Rainaldo and even though he ought perhaps to be accounted
the principal author, it was unquestionably prepared under
the auspices of St. Clare (3) who made it her very own (4),
and it may be said to represent in the main and deepest
things the concentrated resuit of her convictions and exper-
ience. In this qualified sense at least, this Rule may claim
to figuro among the writings of St. Clare.
From the Rule of St. Clare let us now turn our atten-
tion to the work known as her Will or Testament. This do¬
cument, which Clare in imitation of St. Francis, is said to
have composed during her last illness, is full of import and
pathetic interest. It forms, as it were, a complement to the
vSainfs letters. Thcse letters, as we have seen, besides plac-
ing us in touch with the strong and beautiful character of
Clare, bear witness incidentally to the observance of the
Rule at S. Damiano and to the spread of the Poor Ladies
beyond the Alps. But there is nothing, or next to nothing,
(1) See Wadding, Annales, ad an. 1252 n. XIX.
(2) Opuscula, 63-74. BF I, 15-9. Eubel, 225-8. Textus orig., 35-7.
(3) See the Vita S. Clarae in Acta SS. Aug. II, 764 n. 47 ed. Fr.
Pennacchi, Assisi 1910, p. 56 n. 40.
(4) The original of the Bull Solet Annuere confirming this Rnle
which was recovered a few yeara ago in the Monastery of St. Clare
at Assisi bears this touching inscription « Hanc (?) beata Clara tetigit et
obsculata est pro devotione pluribu[s et .*] pluribus vicibus >. See my In¬
ventarium S. Clarae Assisiensis in AFH I, 417.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
THE WRITCNGS OF ST. CLABE OF ASSISI. 443
in them which throws any light upon Clare’s own life. On
the other hand, reminiscent references to her conversion,
her vocation and to the foundation of her order are not
wanting in the Testament which bears her name. And this
being so, it is a matter of regret, that there should be any
ground for misgiving concerning the trustworthiness of this
latter document. Its genuineness has however been
called in question. Let us see why.
Aclose studyof the Testament ascribed to St.
Clare fails to disclose any motive which might have inspi-
red anyone to fabricate it or to reveal any flaw such as
usually betrays spurious documents at a glance. And on
reading its contenta, one would hardly dream of imposture.
Its distincti ve note is one of thanksgiving for graces recei-
ved and it is wholly free from that tone of controversy
which one meets with in more than one early Franciscan
document of doubtful parentage. Again, the facts reeorded
in the Testament ascribed to St. Clare, find ready confir-
rnation in the contemporary Biography of the Saint, in her
Rule or in the first Legends of St. Francis. What is more,
this document is essentially a feminine one and it bears so-
mething closely akin to the impress of St. Clare’s chara¬
cter — with her insistence on the spirit of detachment,
which should animate her daughters and her touching loy-
alty to the memory of Francis. Taken as a whole, it is
just such a swan-song as the gentle Abbess of S. Damiano,
casting a backward glance over the ways by which she
had been led, would have been likely to have composed.
But is this Testament authentic? This question, which was
proposed some years ago by Lempp (1), is stili awaiting a
direct aud definite answer. It is not easy to give one, owing
to the obscurity which surrouuds the origin of the docu¬
ment in question.
The most recently published text of the Testament
we possess is that edited by Father Hilary of Paris (2). This
text does not differ from that issued by the Bollandists (3).
(1) See Lempp, Die Anftinge des Klarissenordens in Zeitschrift filr
Kirchengeschichte, XXIII, 1902, 626-629. Fr. Lemmens, Anftinge des Kla¬
rissenordens in Rdmische Quartalschrift, XVI, Rome 1902, 93-124 refuted
the reasons adduced by £. Lempp against the authenticity of the Testa¬
ment, without however deciding the question itself. — Dr. E. Wauer,
Entstehung und Ausbreitung des Klarissenordens, Leipzig 1906, 2 ff. is
doubtfnl of its authenticity. (2) Seraph. Legislat. Textus Orig., 273-280.
(3) Acta SS. Aug. II, 747-748.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
444
TUS WRITINGS OF ST. CLARE OF A8SISI.
Both the one and and the other are mere transcripte of
thc copy given by Wadding in the Annales (1). Now Wad¬
ding is at pains to inform us that the copy of the text he
has edited was taken from «an ancient memorial in ms. (2)».
One could wish that he had been more infonning as to the
age of this instrument. Mark of Lisbon, who in the preced-
ing century made a Portuguese version of the Testament,
drew on the sanie source but he is equally vague in re-
gard to it (3). Indeed what we learn of this common font
from the allusions of the Annalist and the Chronicler, scar-
cely sufflces to do more than awaken a vain curiositv. Un-
fortunately we are without other means of verifying their
citations and, what is worse, we have not sufficient data to
enable us to follow up the antecedente of the Testament
we possess, along any other lines. So far as this mysterious
manuscript memorial we may trace its lineage and no far-
ther. The rest is silence.
The contemporary biographer of St. Clare who records
at some length the incidente attending her last long illness
makes no mention of her having written any Testament at
ali and the document which bears that title has not as yet
been found in any of the early manuscript collections of
«materia seraphica » known to students — and their name
is legion. To be sure this is a wholly negative considerat-
ion and an argument from silence only is hardly conclu-
sive in such matters and might easily prove rash in thc
present instance. The fact that the contemporary biographer
of St. Clare does nos refer to her Testament, is no proof
that he was ignorant of ite existence. Neither does he ad-
vert to the confirmation of her Rule which took place on
the e ve of the Saint’s death and for the rest he confessos
that he is far form having told all (4). On the other hand,
it may easily be that Wadding, and Mark of Lisbon before
him, found the Testament of St. Clare in some original do-
eumente of the utmost credibility to which they had access,
but the very existence of which is unknown to us. But this
(1) Ad. an. 1253 N. V.
(2) « Ex Memoriali antiquo MS excerptis » , Annales 1. c.
(3) « Come si trova scritto nel memoriale antico », — Lisbona-Diola
cit. lib. VIII, p. 213.
(4) « Aliqua colligens et plura dimittens, plano stylo transcurri, etc. >,
Assisi MS 338 fol. 74 b. I. See also Acta SS. AAg., II, p. 756 n. 2, and
Pennacchi, 1. c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
is of course a mere hypothesis. As matters stand, our Latin
text of St. Clare'8 Testament — and our concem now is with
that only — rests wholly on the authority of Wadding. Be-
hind his copy of this document we are unable to go. Its
earlier history is unknown to us, and its origin re-
mains a matter of conjecture.
And it is chiefly for this reason, and because its pedi*
gree is defective, that some scholars are inclined to look
askancc at the Testament ascribed to St. Clare. P. Van
Ortroy (1) and Dr. Wauer (2), are for example, decidedly
sceptical about its authenticity and Goetz quotes it with some
rcserve (3), while some critics of lesser name would fain
discard it altogether. Thus Mgr. Gargiulo, Bishop of S. Se¬
vero, regards the Testament as apocryphal and false alleg-
ing among other reasons that it attributes to Innocent III
the «PtHvilcgium Paupertatis » w r hich was granted to St.
Clare by Gregory IX (4). This method of argumentation,
however, goes too far. On the same grounds we would be
justified in rejecting the eontemporary biography of S. Clare
the authenticity of which is beyond question, since this
work contains the self same attribution as the Testament (5).
Whether both documents are in error in mentioning Inno¬
cent III is another question which does not concern us here.
It is more to our present purpose to note that, whereas
the Capuchin Prelate thinks the Testament spurious because
it refers to the Privilege in question, M. Paul Sabatier is
led to believe in the genuinity of the Privilege because St.
Clare alludes to it in her Will (6), an interesting instance
to illustrate how much depends upon the point of view.
Other seasoned students of Franciscan sources besides M.
Sabatier have recognized the Testament as genuine without
any hesitation(7), and on the whole, this view is not by
any means the more improbable. At the same time some
further evidence is required to establish the integrity and
(1) AB XXII, 360. (2) Die Anfange, 2 ff.
(3) Die Quetten zur Geschichte des hl. Franeiscus, Gotha 1904, XXIV.
(4) Bonav. da Sorrento. La Gloriosa S. Chiara, Naples 1894; see
chap. 4, p. 40, chap 6, p. 63 and chap 8, p. 84.
(6) Assisi MS 338 fol. 76 b. 2, Acia SS., Aug. II, 757, n. 14.
(6) Vie , cit. 184, n. 1.
(7) See for example Opuscula S. P. Frandsci, ed. Quaracchi, p. 173;
Lempp, op. cit., passim; Goffin op. cit., p. 16. Vine. LocateUi, op. cit.
pp. 122-124, Cristofani, Storia di S. Damiano, Assisi, I, 1872, p. 91 etc.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
446
THE WRITINGS OP 8T. CLARE OP ASSISI.
coinpletene8s of the text given by Wadding. That seems to
be what is most needed.
No one who has taken the trouble to compare this text
with that of the Clares’ Rule of 1253, can fail to ha ve no¬
ti ced the marked resemblance in the phraseology of the
two documents. A comparative study of both texts should
help to establish their relationship. This is no place in which
to attempt such a study; suffice it to say that in the opin-
ion of Sabati er, a comparison of the beginning of the Te-
stament with chapter VI of the Rule, seems to show that
the former is not free from alteration (1). However this may
be, it cannot be pretended that the Testament has no la¬
cunae . Take for example the following passage: « Et sicut
ego studiosa et sollicita semper fui sanctam paupertatem
quam Domino et Patri nostro Sancto Francisco promisimus
observare, et ab aliis facere observari... Imo etiam (2) >. This
sentence is obviously incomplete. Happily we are able to
supply from the Italian version of Mark of Lisbon what is
wanting to complete the sense as follow ? s: « E si come fui
sempre sollecita e diligente in osservarla (la santa povertii),
conforme alia promessa fatta a Cristo e a S. F., cosi siano
obligate le Sorelle, che a me succederanno in quest’officio,
ad osservarla, e di farla osservare le sorelle; et a maggior
cautela», etc.(3). This same clause, which is lacking in
Waddiug, is also to be found in three early French trans-
lations of the Testament of St. Clare cited by Father Hil-
ary (4). Moreover these early translations, though differing
in date, are in entire agreement and would seem to be
taken from one common primitive text, more complete th&n
that of Wadding. It would be an interesting task to seek
their source. As it is, the earliest version of the Testament,
I have met with, is a manuseript copy in gothic w r riting to-
w r ard the close of the fifteenth century by a Poor Clare of
Nantes (5). In this connection it may be worth noting that
the amplified Italian version of the contemporary biography
of St. Clare, found among the Magliabecchiani Mss. at Flor-
(1) Vie cit. p. 168 n. 1.
(2) Testament. S. Clarae in Seraph. Legis. Text. Orig., 276-277.
(3) Lisb.-Diola, 1. c., 214.
(4) Seraph. Legis. Text. Orig., 283.
(5) For a descripfcion of this manuseript see Ubald d’Alen^on, O. M.
Cap., Catalogue des Manuscrits de la BibUothAque Franciscaine Pro¬
vinciale , Paris 1902, p. 31.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
TGE WBITING8 OE ST. OLABE OF ASSI8I.
447
©nce (1), and of which the Prologue has been published by
Cozza-Luzi (2), contains pp. 113a—119b the Testament of the
Saint. But since this codex is, in all likelihood, the work
of a seventeenth century scribe, as I have elsewhere poin-
ted out (3), its contents are after all of secondary impor-
tance (4).
In the light of these considerations it is ciear that the
last word has yet to be said eoneerning the different writ-
ings attributed to St. Clare. In the meanwhile so far as
the Testament goes, all that can bc said with certainty is
that it may well be genuine. For the rest, remembering
.that the original Bull, confirming the Rule of St. Clare was
rediscovered only in 1893, we need not despair with the
help of the provisional text of her Testament provided by
Wadding, of finding at least an earlier copy of the primit¬
ive prototype.
March 7, 1910 .
Fr. Paschal Robinson, 0. F. M.
(1) Florence Bib. Naz., MS. Magliabecchi. cl. XXXVIII, n. 135.
(2) See *Il Codice Mayliaberhiano della stotna di S. Chiara in llol-
lettino della Societd Umbra di Storia Patina, I, (1835) pp. 417-421».
(3) See Robinson, The Life of St. Clare, Philadelphia 15)10, p. XXVI.
(4) It may be noted that the Magliab. XXXVII, 215 contains an
earlier life: — «Leggenda di Santa Chiara il tutto copiato da Antonio
Carma88i e finito a di 24 di Ottobre 1581».
w
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
448
IL BEATO MICHELE 0ARCANO DA MILANO O. P. M.
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M. (4)
I. — Fonti Storiohe.
II B. Michele Carcano, come osserva il Pastor (1), occupa un
posto distinto tra i francescani piu illustri dei secolo XV. Seguace
nell’apostolico ministero di S. Bernardino da Siena, come ne assicura
Roberto da Lecce (2), legato in intima amicizia coi B. Bernardino da
Feltre (3), ammirato dal B. Bernardino Busti da Milano (4), egli e
passato, come apostolo di Dio, facendo a tutti dei bene. Il suo nome
brilla tra i primi fondatori dei Monti di PietA, tra i primi oratori
sacri dei suo tempo, proclamato dal B. da Feltre « alter Sanctus Apo¬
stolus Paulus et Christi tuba * (5), tra i piu distinti teologi di quella
etA, ed b pur celebre per santitA, venerato dalla sua morte fino ai
nostri tempi con culto pubblico ecclesiastico. Di questo grande lumi¬
nare dell’ Ordine dei Frati Minori — stella fulgente nel firmamento
serafico della Provincia di Milano — non esiste finora un riassunto
completo della sua attivitA, ne le notizie che lo riguardano, sparse
nelle storie e nei documenti ancora ignorati, furono raccolte insieme
per darci un$ quasi completa biografia di lui. Per raggiungere questo
scopo abbiamo fatte varie ricerche negli archivi e biblioteche di Mi¬
lano, di Brescia, di Pavia, di Como, di Lugano, di Bergamo, di Ve-
nezia, di Lodi, di Bologna, di Firenze ecc., dove il B. Michele fece
sentire 1’apostolica sua voce, ed il risultato e stato alquanto soddi-
(a) Summarium: De B. Michaele Carcano de Mediolano nova documenta
producturus, Auctor hic: — I. Fontes illius vitae enumerat, et scriptores qui
dc eo dixerunt. — II. Contra plurimorum ex istis sententiam, B. Michaelem
Carcanum et B. Michaelem de Mediolano unum eumdemque fuisse virum
evincit. — III. Eum e nobili Mediolanensi Carcanorum familia ortum duxisse
certe, sed an Mediolani an potius Lomatii in territorio Novocomensi et quo¬
nam anno (1410*1420) dici adhuc non posse, probat.
[Nota Directionis].
(1) Storia det Papi, vol. III. 70, 73, 90, 118, Trento 1896.
(2) Sermone* de Laiulibus Sanctorum, — Sermo S. Bernardini Senensi*, c. II,
Venetiis, 1489, dove (lice: « et qui post ipsum in officio predicandi clari sunt ha¬
biti .... Michael de Mediolano ......
(3) Diario dei P. Francegco da Feltre, compagno dei B. Bernardino da Fel-
tro, raccolto da Bernardino Guslini e da Simone da Marostica, stampato ne¬
gli Atti di Beatif. e Cannoniz. dei B. Bernardino da Feltre, Bora a 1696.
(1) Mariale, sermo I, p. I, sermo VI, p. III, Mediolani 1494. — Defenso-
rium Montis Pietatis, argum. 55, op. term. nel 1497. — Rosarium Sermonum, sermo
XXVII, p. II, Mediolani 1498.
(5) Cf. Diario dei P. Francesco da Felire, 1. o, 88. lectio II, § 24.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
440
sfacente. Per completarne per6 la biografia bisognerebbe certamente
aHargare il campo delle ricerche, ma dove non abbiamo estese le ri-
cerche, ci siamo serviti di opere e pubblicazioni autorevoli. E poi altri
potranno darci nuove notizie ed anche correggere quegli errori, nei
quali potremmo forse incorrere per mancanza di ulteriori documenti.
Varii fatti della vita dei B. Micliele furono gi k pubblicati dal
Wadding (1), dal Ballerini (2), da Pietro Saviolo (8) dal Motta (4),
dallo Scalvanti (5), ed anche il Glissenti (<i) lo ha ricordato. Tra i
contemporanei o quasi contemporanei, oltre il Roberto da Lecce, il
Bernardino Busti, il P. Francesco da Feltre, il B. Bernardino da
Feltre, ci lasciarono memoria dei Carcano il Card. Piccolomini (7),
Pietro Brebbia (8), Glassl>erger (9), il B. Marco da Montegallo 1 10).
il Triteinio(11), Bernardino Corio(12), Pietro Tomasio da Ravenna(18),
Raffaele Maflfei da Volterra [f 1522] (14), il Gilini (15), Giacomo Fi-
lipj>o da Bergamo (10), il Sanuto (17), Antonio da Ripalta ed Alberto suo
figlio(18j, Bernardino Guslini (10), Benedetfo Giovio (20), Bartolomeo
Simoni da Marostica (21). Si ha pure la Serie delle Provincie e dei
Conventi dell’Osservanza, presentata nel Cap. Gener, dei 1500, nellu
quale si fa un elogio alia santita dei nostro Beato (22). Del nostro
(1) Annales O. F. M., XIII, 428-425, Romae 1735. — Lctt. dei Generale
delPOrdine P. G. Battista da Levanto dal Reg. Ordini *.
(2) De lure divino et naturali >dr<a usuram, t. II, 80-91, Bononiae 1717.
(8) Leggi dei Sacro Monte di Pieta di Padova, 68, Padova 1647.
(4) B. Micliele Carcano, (Documenti mifanesi inediti), Period. della Socictd
Storica Comense, 1885, 805-884.
(5) Mons Pietatis di Perugia.... Period. tlell' Unioerxiid di Perw/ia, 1892.
(6) Commentarii dell' A teneo di Brescia, an. 18tX), (ili Ebrei nel Bresciano du¬
rante la dominaz. veneta, 122.
(7) Epistolae et Commentarii Iacofn Piccolomini Cardinalis Papiensis, f. 222,
Mediolani, 1505.
(8) Commentarii in Psalmos, Mediolani, 1477 ; cfr. Argelati. Bibliotiuxa
Scriptorum Mediolanensium, I, 451-455, Mediolani 1745.
(9) Analecta Erane. II, 560-561, ad Claras Aquas 1886.
(10) Tavola della Salute , c. 18, ineominciata a Venezia nel 1480 e staui|>ata
a Firenze, 1494. (11) De Scriptoribus Ecclesiasticis, 125, Basi Ice 1494.
(12) Historia contenente Vorigine di Milano, an. 1467, Milano 1508.
(18) In Foenice, Venetiis 1491.
(14) Comment. Urbaniorum. 1. XXI, sotto il titolo « Franciscus eiusque Or¬
dinis viri clari » 485-486, Basileae 1552.
(15) Ospitale maggiore di Milano, c. V. Milano 1508.
(16) Supplementum Supplementi Chronicarum, 1. XVI, f. 817, opera termi¬
nata nel 24 Marzo 1505, Venezia 1513.
(17) Muratori, Rerum Italic. Scriptores, XXII, Vitae ducum Venetorum ab
anno 421 ad an. 1433, 1174, Mediolani 1788.
(18) Muratori, Rerum Ital. Script., XX. Annales Placent, ab an. 1401 ad
(1463) 1434, 941-942, Mediolani 1781.
(19) Vita dei B. Bernardino da Feltre comp. nel 1528; cfr. Aci. Beat, et Ca-
noniz. B. Bemardini de Feliris, Romae 1696.
(20) Carmina de duodecim Fontibus Comum ambientiltu*. — Pluvilla-Fom
S. Crucis comp. nel 1539. (21) Vita B. Bemardini de Feltrio, 1. c. n. 19.
022) Vedi anche dal Wadding, Ann. O. M. XV, an. 150), p. 817, n. X, nolle
note al Catalogo delle Provincie; Prov. Mediolani, Conv. S. Ioannis Baptistae
Laudae.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
450
IL BEATO MIOHELE 0ABC ANO DA MILANO O. F. M.
Beato si conserva ancora il ritratto, frescato dal celebre Moroni nel
1503 nella bibi, dei convento di S. Bernardino di Verona, con 1’iscri-
zione « B. MICHAEL DE MEDIOLANO »(1). — In seguito hanno
8critto di lui Bartolomeo Pellegrini di Bergamo (2), Gnesnero (3), Sisto
Senese (4), Marco da Lisbona (5), Rodolfo da Tossignano (6), il
Ven. Francesco Gonzaga (7), Paolo Moriggia (8), Willot (9), Orazio
Diola (10), Possevino (11), Ballarini (12), Cimarelli (13), Franceeoo
Scagliapessi da Treviglio (14), Arturo da Monastero (15), Defendente
Lodi (16), Wadding (17), G. Battista Villanova (18), Pellini (19), G.
Battista Carisio (20), Filippo Piccinelli (21), Luigi Tatti (22), Donato
Calvi (23), Leonardo da Napoli (24), Benedetto Mazzara (25), Pietro Paolo
Bo8ca(26), Fortunato Hueber(27), Bernardino Burrocco da Monza (28)
(1) AFH II, 395.
(2) Opus divinum de .... Bergomensi Vinea, Brixiae 1558.
(8) Bibliotheca Universalis, f. 512 tergo, 1546.
(4) Bibliotheca Sancta, 482, Venetiis 1566.
(5) Chron. 0. F. M. comp. nel 1568, 1. VIII, o. XXXV. p. 267, Venezia 1501.
(6) Histor. Seraph. Relig. f. 299 tergo, Venetiis 1588.
(7) De orig. Seraph. Relig. 97, 341, 845, Romae 1587.
(8) Historia dell’Anlichita di Milano, 1. I. o. XXVII, p. 158, Venezia 1592.
— Nobiltd di Milano, 1. III. o. XXX. p. 175, Milano 1595. — Raccolla... opere
di Charitd cristiana ... nelle cittd di Milano, c. 2. p. 4. Milano 1602. — Santuario
della cittd e diocesi di Milano, p. 182, Milano 1641.
(9) Athenae Ortod. Sodol. Franc., 270, Leodii 1596.
(10) Croniclie deWordine dei FF. Min. tradnz. dolio Spagn. 1. VIII. 442-443,
Milano 1605. (11) Apparatus Sacer, 442, 446, Venetiis 1606.
(12) Croniche della Cittd di Como, 140, 160, Como 1619.
(18) Croniche deWordine dei FF. Min., Parte IV, V. II. 1058, Venezia 1621.
(14) Cronica della Minoritica Rif. di Milano, MS. comp. oiroa il 1630 [Bibi.
Brera di Milano, AF. XII. 9], 82. — Speculum Virorum Illustrium, oomp. prima
dei 1635 [cfr. Cron. Prima dei P. Benvenuto da Milano, p. VII-VIII, MS. della
Braid. di Milano], ed ora irreperibile. — Arbor Beatorum.... Prov. MedioL
inciso prima dei 1647. n. 9. (15) Martyrol. Franc. 478-474, Parisiis 1638.
(16) Questo scritt. fiori dal 1585 al 1656, Catalogo dei monaeteri di monad e
monache della cittd di Lodi, S. O. Battista, 42, 45-46, 69, MS. nella Bibi. Laudense.
(17) Annales. O. M., X, an. 1418 n. 39; an. 1432 n. 82; XI an. 1440 n. 81;
XH an. 1449, n. 17-18; XIII, an. 1468. n. 8-9, XIV, an. 1472, n. 29. n. 18; an. 1481
n. 18; an. 11% n. 7, Romae, 1785. £ anohe Haroldo il suo oompendiatore:
Epit. O. M. I. p. 478-479 n. III, p. 1257 n. X: T. n, 40, n. IX; p. 699, n. III;
642-643, n. II, Romae, 1662.
(18) Historia della Cittd di Lodi, 161-162, Padova 1667.
(19) Historia di Perugia, 1. 18, 666, Venezia 1664.
(20) Diario Sacro e Perpetuo .... 15 Ott., Milano 1668.
(21) A teneo dei Letterati Milanesi, 426, Milano 1670.
(22) Martyrol. Sanctae Novocomensis Ecclesiae, 224-225, Como 1675. — An¬
nali Sacri di Como, Deoa Terza, 1. V. p. 845, 847, 377, 402-408, Milano 1784.
(28) Effemeride Sacro-Profana .... in Bergamo, 187, n. 6, Bergamo 1677.
(24) Croniche delVord. dei FF. Min. II, 1. VIII. c. 85, 540-541, Napoli 1680.
(25) Leggendario Francescano, 15 Ott. Venezia 1680.
(26) Martyrologium Mediolanensis Ecclesiae, 825, Mediolani 1695.
(27) Menologium Franciscanum, 29, ool. 1830, 29 Sept. n. 6, Monachii 1696.
(28) Descriptio Chronologica FF. Min. Obsero. Prov. Mediol., Sectio I, 41, 61,
119, 187, 264-278, 289; — Martyrologium Prov. Mediol., 827: — Sectio II, 6, 49,
51, 58, 84, 85, 168, 176, 267, 290, 294, 858, 888. MS. Bibi. Capit. Monsa, com¬
posto nel 1712-1718.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
EL BEATO MIOHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M.
451
Guglielmo Cave (1)» Pietro Antonio da Venezia (2), Alessandro
Ciseri (3), Pietro Nicolb Buonavilla (4), Giuseppe M. Stampa (5),
CarPAntonio Remitale (6), Filippo Argelati (7), Giacinto Sbaraglia (8),
Stanifllao da Parma(9), Benvenuto da Milano(lO), Francesco Longo (11),
Tiraboschi (12), Rovelli (13), Andrea Merli (14), Cesare Cantu (15),
L. Tittoni e F. Saladini (16), Conte Giorgio Giulini (17), Vincenzo Ba-
relli (18), Beccare Mortari (19), Felice Calvi (20), Adamo Rossi (21), Crolla-
lanza(22), Monti (23), Anselmo Anselmi(24), Ceccaroni (25), Ronzoni (26),
Lodovicoda Besse (27), Holzapfel (28), Hurter (29), Rodolfo Maiocchi (30),
Amos Mattei (31), Zanelli (32), ed altri ancora. Noi ci atteniamo
alie fonti sincrone, da Ile quali, come & evidente, abbiamo le notizie
(1) Script. Eccleeiast. Hiet. Litteraria, 128-129, Coloniae 1720.
(2) Leggend. Francescano, X, p. 168-169, Venezia 1722, — Vedi anohe Mo-
reri: Le grand Dictionaire, litt. M., Basic 1782.
(8) Oiardino Storico Lodigiano, 100-101, Milano 1782.
(4) Notizia Cronologica dell' ingrteeo.... dei Frati Minori in Milano, 50-58,
Milano, 17%.
(5) Annali Sacri di Como, Deoa Tersa, 857, n. 118; 426, n. 84, Milano 1784.
(6) Esemplari domestici di santitd, 171, 178-176, Milano 1741.
(7) Bibi. Script. Mediolanens. I, part. 1, an. 1496; I, pari. II, 808-806; II
para prima. 925, Mediolani 1745.
(8) Supplementum in Script. Trium Ordinum S. Francisci, 541-544, Opus
posthumum, Romae 1806.
(9) Memorie Istoric.he delle Chieee e dei Conv. dei Fr. Min. Oss. e Rif. di
Bologna, n, 238; T. III, 204-205, Parma 1760.
(10) Delia Minorit. Rif. di Milano, op. termin. circa il 1777, IX, 171-177.
[MS. nella Braidense di Milano].
(11) Martyr. Franc. observationibus criticis actis et notis illustr., oomp. tra il
1777 al 1810, V. X. p. 249, 256-269, [MS. nella Bibi. S. Alessandro di Bergarao].
(12) Storia della Letteratura ltaliana, VI, 1040, n. V, Venezia 1795.
(18) Storia di Como, Parte Terza, T. I, 498-494, Como 1802.
(14) Vita dei B. Bemardino da Feltre, 119-120, Pavia 1806.
(15) Storia della cittd e della diocesi di Como, II, 87-89, Como 1881. — Grande
IUustraz. dei Lombardo Veneto, III, 1108, Milano 1858.
(16) Teatro Araldico VI, — Carcano da Milano, — Milano 1846.
(17) Memorie spettanti alia storia, al govemo ed olla descrizione della cittd e
campagna di Milano.... Nuova ediz. oon note ed aggiunte, VI, 582, Milano 1857.
(18) Storia delle Parrocchie e dei Clero della Cittd e Dioecesi di Como, 16,
Como 1859. (19) Guida di Lodi, p. 88, S. Angelo Lodigiano 1874.
(20) Famiglie notabili Milanesi, Tavola III, Milano 1885.
(21) La piazaa dei Sopramuro in Perugia, 86, Perugia 1887.
(22) Dizionario Storico Blasonico delle Famiglie Nobili.... I, 284, Pisa 1888.
(28) Atti della Visita Pastorale di Niguarda Vescovo di Como, Parte I, 58, 60.
Como 1892-1894.
(24) Miscell. Franc. — Monte di Pietd di Arcevia, 168, 172,178, Foligno 1890.
(25) Dizionario Ecclesiast. 295, Milano 1897.
(26) DEloquenea di 8. Bemardino da Siena e la sua Scuola, c. V, Siena 1899.
(27) Vita dei B. Bemardino da Feltre, I, 69, 114-115, 128, Siena 1905.
(28) Le origini dei Monti di Pietd, o. II, Rooca 8. Casoiano 1905. edis, te-
desoa, MQnohen 1908, 8 ssq.
(29) Nomenclator Litterarius, II, 1079-1080, ed. II. Oeniponte 1906.
(80) Archivio Storico Lombardo, anno XXIV, p. 60.
(81) Della fondazione dei Monte di Pietd di Padova, 28-29, Padova 1906.
(82) I Predicatori a Bresda nel quattrocento nelTArch. Stor. Lombardo, 106,
112, Milano 1901.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
452
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
piu sicure e piu decisi ve. ed anche perche manifestano apertamente
gli errori incorsi da non pochi scrittori posteriori.
II. — H B. Michele Carcano e Ia medesuna persona
che il B. Michele da Milano.
Tra gli errori, incorsi dagli storici intorno al B. Michele Car¬
cano, senza dubbio il piu grave 6 quello di aver distinte due per¬
sone storiche, l’una coi nome di Michele Carcano da Milano, detto anche
seraplicemente Michele Carcano o da Carcano; 1’altro coli’appellativo
di Michele da Milano , senz’altro aggiunto(l).
Facciamo notare, lin dal principio, che i contemporanei, i quali
ci lasciarono qualche memoria dei B. Michele, come il Glassberger,
Roberto da Lecce, Tomaso da Ravenna che Fudi a predicare a Pa-
dova, il Tritemio, il B. Marco da Montegallo, Filippo da Bergamo, il
Card. Piccolomini, il P. Francesco da Feltre, il Sanuto, Pietro Brebbia,
Antonio da Ripalta, il B. Bernardino Busti, il Corio, il Gilini, Bene-
detto Giovio, non d&nno alcuno appiglio per confondere due persone,
ma sono tutti d’accordo nel celebrare quasi con identico elogio, il ce¬
lebre oratore. Scrittori posteriori, Sisto Senese, il Gnesnero, il Tirabo-
schi nella «Storia della Letteratura Jtaliana» , lo Sbaraglia, il P.
Francesco Longo (2), ed altri, come FHurter ed il P. Lod. da Besse, dei
B. Michele da Milano e da Carcano fanno una sola persona, ma non
sciolsero tutte le difficolti, non avendo istituito un esame rigoroso suile
opere dei Beato e sui documenti che lo riguardano, ne hanno respinte
trionfalmente tutte le affermazioni di non pochi scrittori sehierantibi
per la duplicita delle persone.
In ordine cronologico diede occasione alia duplicita delle persone
il Paleotipo della Biblioteca di Bologna, stampato senza data e senza
indicazione di luogo, ma certamente dopo il 1480 — che ha per ti-
tolo: « Pro monte pietatis Consilia Theologorum ac Collegiorum Pa¬
tavii et Perusii .... [nel quale e inserito il « Consilium Fratris
Gometii Minoritae in favorem Montis Pietatis ] cum Bulla .... Inno-
centii Pajxie VIII [1480] *, ristampato nel periodico «Divus Thomas »
da A. C. Tononi (3). Il Paleotipo in parola ha in principio un Proe-
mio, nel quale si accenna ai primi itiizii dei Monti di Pieta, e si ri-
cordano i principali fautori. Gli e appunto nel Proemio, dove compa¬
ri scono due persone distinte Michele da Milano e Michele da Car¬
cano. Ecco il contenuto: «Anno 14fJ2 Hermolai Barbari episcopi Ve¬
ronensis a latere legati et in civitate Perusina gubernatoris auctoritate
fratris Michaelis de Mediolano ord. min. praedicatione, fratrisque
lacobi de Monte Brandone eiusdem ord. instantia Mons Pietatis }trir
initus erectus est .... Secnlo decimo serto (4) non adhuc incepto predica-
tione ... in Italie civitatibus et oppidis fere omnibus ad sanctos Montes
(1) Anxelmo Anse.lmi, I) Monte di PietA di Arcevia, nella Mi»eU. Franc.
an. 18!>0, 172, n. 1. (2) Ll. cit. (8; VI, p. 74-76, Placentiae 1880.
Cf. AFH II, 40. (4) Dunque i Consilia furono stampati dopo il 1500.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
453
aditus fuit. In huius beneficii inventi extensione, preter iam laudatos
minores, alii ipsorum sodales italie gentis memoratu digni sunt:
Barnabas... Fbrtunatus... Michael a Carcano » .
Ottiinamente fece notare 1’ Anselmi, che il Consilium Fratris
Gometii, creduto ancora inedito dal Tononi, h lo stesso che il Paleo-
tipo da lui riferito (1), dei quale si ha un esemplare nell’Ambro-
siana di Milano (2), identico a quello pubblicato dal Tononi; raa ha
errato attribuendo al Gomez anche il Proemio, dal quale abbiamo due
personaggi distinti coi nome di Michele (3). Il Gomez, scrisse soltanto
il Consilium, come si deduce dalla sua stessa sottoscrizione. Nel Con-
silium... che si conserva anche nelPAmbrosiana, manca affatto il Proe¬
mio surriferito, e la distinzione di due persone dinota chiaramente,
che il Proemio fu aggiunto da altro autore, perche il Gomez [f 1513],
contemporaneo al B. Michele Carcano, non poteva cosi facilmente af-
fermarsi sull’ esistenza di due persone storiche, quando e una sola
persona. Difatti lo stesso Proemio attribuisce al P. Michele da Mi¬
lano (senza 1’ aggiunto dei casato) la fondazione dei Monte di Pieti
di Perugia, come parimenti si ha negli « Atti della ComuniM di Pe -
rugia *, come vedremo in seguito. Ma il secondo Michele da Carcano ,
riferito dal Proemio, non e una seconda persona storica, si bene il
medesimo P. Michele da Milano, come ne assicura il contemporaneo
P. Bernardino Busti: * Mittere ibi [Perusiam] jtatrem fratrem Michae-
lem de Carcano Mediolanensem, (/ni faceret montem (4) ».
Segue il P. Paolo Moriggia, il quale nella « Xobiltd di Milano •
seri ve: « B. Michele de Carcano fu frate di S. Francesco e da Lo-
mazo, scrisse dei dieci comandamenti, e sermoni dell’ Advento e de
tempi et altre opere, e fu predicatore apostolico. — Milanese e Fran-
cescano fu il B. Michele e compose alcuni sermoni... e fu eletto Ve¬
sco vo di Bergamo, e flori nel 1490, ma non lio trovato di che fami-
glia fosse (5) *. Il Moriggia, come si vede, fu tratto in errore dalle
opere, alcune delle quali vengono sotto il nome di Michele Carcano
da Milano, mentre altre portano il nome di Michele cbi Milano. Ma
gli stessi sermonari ci danno una sola storica persona. Ne diamo qui
un cenno per parlarne piu diffusamente in fine della biografia. Il
« Scrmonarium de commendatione virtutum et reprobatione vitiorum *
ci d& per autore il P. Michele Carcano da Milano, e nel Prologo si
legge: *... in aliis voluminibus nuperrime a nobis editis (6) *. Ora
■ II I «P ■ M
(1) L. c. (2) Pro Monte PieUttis Consilia.... S.B.P. VII. 2.
C6) Loc. oit., ove dice: «... il consiylio dei Gomez... non possiamo far a
meno di riportare parte dell' inferessantissimo preamltolo che antepose al consiylio
stesso riassumendo ivi molto dot tamen te la storia dei Monti di Piet (i di origine fran-
cesc.: *. Cfr. ivi, 178, 2-8, dove distingue ancora due personaggi.
(4) Defensorium Montis Pietatis citato. — Il Busti era stato ammesso ali’ Or¬
dine dal B. Michele, come lo attesta il Busti con queste parolo : « qui me re¬
cepit in ordinem *, cfr. Rosarium Sermonum cit.
(5) C. XXX, 175. — Anche il Possevino nell’ Ap/yaratus Sacer, 442-444, di¬
stingue duc persone eertamente per le opere,
(6) Nel Codice (f»2) della Bibi. Univ. di Pavia e omesso il casato dei P. Mi¬
chele da Milano.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
454
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M.
tra le opere stampate prima dei Sermonarium in parola, viene innangi
tutto per la relazione dei oontenuto il < Quadragesimale de peccatis,..»,
il quale ci da per autore il P. Michele da Milano. Ma il Michele da
Milano e ancora il Michele Carcano, poich6 lo stesso autore dei
Sermonarium allude al Quadragesimale de peccatis, quando nelT esor-
dio dei sermone della I Dom. di Quaresima dice: « Quia igitur . ..in
tractatu de peccatis plura diximus * . Che poi V autore dei Quadrage¬
simale de peccatis sia realmente il Michele Carcano da Milano —
quantunque nel Codice di Pavia e nelT edizione dei 1476 si legga Mi¬
chele da Milano senza il casato — ce lo assicura il P. Bemardino
Busti nel suo Mari ale, citando il Quadragesimale de peccatis dd
B. Michaelis de Carchano de Mediolano (1). Vedremo in fine cOme
1’autore dei Sermonari, che vengono sotto il nome di Michele da Mi¬
lano, sia il medesimo che vien chiamato coi nome dei casato. — Inoltre
il Moriggia dice dei secondo Michele da Milano « dei quale non ho
trovato di che famiglia fosse *, e gii da noi identificato coi Carcano,
che fu eletto Vescovo di Bergamo e fiorl nel 1490. Il primo ad affermare,
che il B. Michele sia stato Vescovo di Bergamo, fu il Pellegrini (2).
Ma questo scrittore non porta alcuna testimonianza, anzi b dimostrato
con certezza, che non fu eletto Vescovo di Bergamo, non comparendo
nella serie dei Vescovi bergamaschi, stampata dal P. Eubel (3). Dice
ancora il Moriggia che flori nel 1490, tratto evidentemente in errore
da Filippo Bergomense (4), il primo che prolungd la vita dei B. Mi¬
chele da Milano fino al 1490, errore ripetuto dal Pellegrini e dal Wad-
ding. Il Quadragesimale de Poenitentia, che viene sotto il nome di
Michele da Milano, stampato nel 1487, ce lo da gi& morto con quelle
parole: « qui tum sanctimonia vite, tum ferventissima verbi dei pre-
dicatione a deo innumeris meruit coruscare miraculis ». Ma 1’ autore
indicato coi nome di Michele da Milano b lo stesso Michele Carcano,
come lo testifica il Busti nel suo Mariale: «... de quibus tractat beatus
frater Michael de Carcano in suo quadragesimale de penitentia (5) » .
Quantunque poi Filippo da Bergamo ed il Pellegrini siano stati tratti
in errore circa la durata della vita dei Michele Carcano, essi per6 ci
danno un solo personaggio, celebre nella predicazione, il che 6 facile
capire dalle opere stesse, che b una sola storica persona.
Anche il celeberrimo Annalista dell’ Ordine dei Frati Minori, Luca
Wadding, distingue due persone tanto negli Scriptores O. F. M. (6),
quanto negli Annales 0. F. M. Negli Scriptores b chiaro, che fu tratto
in errore per le opere che vengono sotto il nome di Michele Carcano
da Milano e di Michele da Milano. Negli Annales, nella Serie dei
conventi dell’ Osservanza, compilata nel 1506, dice, che il B. Mi¬
chele Carcano da Milano fu sepolto nel convento di S. G. Battista di
(1) Pars I, s. I. p. 2. (2) L. c.
(8) Hierarchia Medii Aevi, II, 286, Monasterii 1901.
(4) Op. oit. (5) P. I, s. VI, p. III.
(6) Ivi, 249, « Michail de Carcano Mediolanensis, egregius praedicator • ed
enumera le opere, 261: « Michail de Mediolano Reg. Observ. insigni» ecclesiastes ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE 0ARCANO DA MILANO 0. F. M.
456
Lodi (1), e poi venerato in S. Francesco di Lodi (2). Qui certamen te
allude alia traslazione dei corpo dei Beato, quando gli Osservanti dal
convento dei Oiardino passarono a S. Francesco nel 1527 (3). Ma in
seguito afferma, che nel convento di Milano fiori un altro Michele da
Milano: vir doctus Episcopus Bergomensis (4), ove pure mori nel 1490.
Obiit hoc anno [1490] in conventu 8. Angeli Mediolani beatus MichaAl de
Mediolano, alius a Michalle de Mediolano, ea civitate oriundus de quo
Bartholomaeus in sua Vinea BergomensL... (5) >. Varii documenti, gi&
pubblicati dal Motta, ed altri inediti che pubblicheremo, oi assicurano,
che il B. Michele da Milano esercitb un amplissimo apostolato in Mi¬
lano ; ma b il medesimo P. Michele dei casato Carcano , come si vedri
in seguito. Che sia morto nel 1490 b inamissibile, come abbiamo ve-
duto, e che- sia venerato in Milano b parimenti contro la storia.
L’ unica fonte citata dal Wadding b la Vinea Bergomensis di Bart.
Pellegrini, il quale dice: « in Christo obdormivit Mediolani magnis pro¬
digiis et miraculis coruscans », ed aggiunge: « Haec ex testimonio aliquo¬
rum venerabilium patrum ipsius religionis (6) ». Innanzi tutto il Pel¬
legrini colle parole: < Magnis prodigiis et miraculis coruscans >, indica
gi& la fonte da cui le prese, cio b dal Quadragesimale de Poenitentia
stampato nel 1487 (7). L’ altra fonte sarebbe la testimonianza di
alcuni religiosi dell’ Osservanza. Ora b da notare che il Pellegrini
pubblicava la Vinea Bergomensis a Brescia nel 1553 agli 11 di Lu-
glio. Quindi b lontano dalla morte dei Beato, ammettendo anche che
sia morto nel-1490, ben 63 anni. Si osservi poi, che 1’opera fu stam-
pata a Brescia e che 1’ autore era bergamasco, per conseguenza b
molto probabile che i religiosi, dai quali il Pellegrini ebbe la testi¬
monianza, fossero o Bergamaschi o Bresciani, e questi dal 1472 costitui-
vano la Provincia Osservante di Brescia (8), mentre prima dei 1472
erano uniti colla Provincia Osservante di Milano. Quindi questi reli¬
giosi non poterono cosl facilmente trasmettere la tradizione pih sicura
o pih pura intorno al tempo della morte ed al luogo della sepoltura
dei B. Michele, essendosi gik cambiata un’ intiera generazione di reli¬
giosi costituenti la Provincia Osservante di Brescia. Se invece il Pel¬
legrini ebbe le notizie dai religiosi della Provincia Osservante di Mi¬
lano, presso i quali la tradizione, nonostante la distanza dei tempo,
sarebbe stata pih pura e pih autorevole, anche questi potevano tra¬
smettere testimonianze non scevre da errori storici. Checchessia, il Pel¬
legrini cadde in errore, poich& nella serie dei Conventi dell’Osservanza
non si rioorda il B. Michele da Milano sepolto nel convento di Mi¬
lano e fulgente per grandi prodigi e miraooli, ed era troppo difficile
(1) XV, an. 1606, 817, 10. (2 ) X, an. 1482, 211, XXXII.
(8) P. Enrioo Biagini Bamabita, C hieta di S. Francesco — Monografia
Storico-Artutica — 101, Lodi 1807.
(4) X, an. 1418, 201, XXXII. (6) T. XIII, an. 1490, 476, VI.
(6) L. o. (7) Cf. sopra p. 454. n. 6.
(8) Bolla orig. di 8isto IV Circa felicem statum inedita, ohe si conserva nel-
1’Aroh. della Prov. di Milano. —Cfr. P. Sevesi, Saggio etorico-critiro suiTorigine...
della Prov. Mia. di Milano, Brescia 1906, 18 sgg.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
456
IL BEATO MICHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M.
dimenticare un personaggio cosl insigne. Neppure il Gonzaga, che fu
piu volte nel convento dell’ Osservanza di Milano, ricorda un B. Mi-
chele da Milano quando accenna ai religiosi cospicui per santiti nel
convento di Milano, n6 1’ Arturo, ne lo Scagliapessi (1) ne fanno raen-
zione. — Forse il W adding si sar& basato, senza citarlo, sull’ au tori t4
di Fr. Marco da Lisbona, ma 4 evidente che anche questi ha ripetuto
1’ errore dei Pellegrini (2).
Il Piccinelli ammette 1’ esistenza di due storiche persone. « Due
personaggi coi nome di Michele segnalati, compartl la nostra patria,
P uno Michele Carcani... e P altro di cui il solo nome si 4 conser¬
vato ... 4 il Michele da Milano fiorito nel 1490 (3) ». Pel primo cita
il Suppi. Supplementi Chronicarum di Filippo Foresti da Bergamo,
il quale deseri ve il Michele da Milano senza P aggiunto dei casato,
ma intende senz’ altro di pariare dei Carcano, « declamator divini
verbi nobilissimus , ac tamquam alter apostolus Paulus condonator
praeclarus, hac tempestate in tota Italia nominatissimus fuit (4) *.
I documenti che porteremo, ce lo presentano veramente come ce lo de-
scrive Filippo da Bergamo. — Per il secondo cita il Moriggia, il quale
a sua volta si basa sui Pellegrini. Ma intorno a ci6 abbiamo gi& fatto
parola, dimostrando P errore storico dei Moriggia e le inesattezze dei
Pellegrini.
Anche il P. Benedetto Mazzara sta per due personaggi distinti,
dicendo: « Quelli che scrissero essere defunto nel oonvento di S. An¬
gelo di Milano, P hanno confuso coi B. Michele da Milano » e cita il
Wadding (5), di cui per6 abbiamo gi& notate le inesattezze. Il Maz¬
zara, come si intravede chiaramente, nel descrivere la « Vita dei
B. Michele Carcano », vuol correggere il Pellegrini e Marco da Li¬
sbona, che per primi lo dissero sepolto nel convento di S. Angelo di
Milano, ma poi cade in errore, volendo distinguere un altro B. Mi¬
chele da Milano sepolto nel conv. di S. Angelo in Milano, il che non
risponde alia storica realt& per Passoluto silenzio dei documenti pih an-
tichi e pih autorevoli.
Il P. Giuseppe Bernardino Burrocco da Monza in tre lucghi della
sua t Descriptio Chronologica FF, Min. Observ. Prov. Medici. * distin¬
gue due persone. La prima volta al § « De Condonator ibus — B. Fr.
Michael a Mediolano alter a B. Michaele de Carcano *, e cita il Wad¬
ding e P Haroldo (5). La seconda volta al § « De Scriptoribus — B. Mi -
chabl Carcanus Mediolanensis , B. Michael alter de Mediolano * (6), e poi
la terza volta al § «De Religiosis Trium Ordinum Minorum Provinciae
Mediolan. vitae perfectione conspicuis» , dove deseri vendo la vita dei
Beati Confessori, distingue tre persone coi nome di Michele: * 86. —
(1) Op. oit.
(2) L. o. — Il Cimarelli afferma: « Erra grandemente Marco da Lubona di¬
cendo che fu eeppeUito nel Convenio di S. Maria degli A ngeli di Milano *, Crona-
che, parte II, 1058. (8) L. o. (4) L. XVI, p. 817.
(5) Op. cit., Sectio I, 119; su questi due autori, c-f. sopra p. 450, n. 17,25.
(0) Ivi, 197; citando il Waddingo e il Piccinelli, cf. sopra p. 450, n. 28.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARO ANO DA MILANO O. F. M.
467
B. Fr. Michael Carcanus.... 86. — B. Fr. Michael ab Arcagnano....
87. — B. Fr. Michael de Mediolano.... (1) ». II secondo Michele, in
ultima an&lisi, lo confonde coi B. Michele Carcano; e perche farlo
figurare sotto un numero distinto ? Distingue poi il B. Michele da
Milano dal B. Michele Carcano, tratto evidentemente in errore dal
Moriggia, dal Piccinelli, dal Mazzara, dal Wadding, dei quali abbiamo
gii discusso, e dal Carisio nel « Theatro Scuto tripartito (2)» il quale
parimente si e confuso non sapendo distinguere le opere dei B. Michele
Carcano.
E da prendersi in considerazione quanto scrive il Buonavilla,
facendo uso « anche degli autentici manoscritti, che si conservano neUi
rispettivi Archivj de’ Conventi de’ Prati (3) *. Descritta la vita dei
« B. Fr. Michele Carcano di Milano * , nega, che sia stato sepolto
nel convento di S. Angelo di Milano, ed aggiunge: € Il B. Michele,
sepeli ito in S. Angelo, non b il B. Michele Carcano, ma bensl un’altro
Beato Michele di Milano... *. Cita dapprima la Vinea Bergomensis dei
Pellegrini, e poi il Wadding, ed in seguito soggiunge: «Quanto si b
riferito di questo Beato, confermato si legge in alcuni Manoscritti
della Provincia di Milano de’ Minori Osservanti, dalli quali si cava,
che morisse alii 15 d’Ottobre dell’anno sopradetto [1490] nel Con¬
vento di S. Angiolo allora sitovato fuori della Citti, ed ivi fosse se-
pellito nella Capella di S. Bemardino, indi a cagione della demolizione
di quel convento fosse trasferito con molti altri nella Chiesa di S. An¬
giolo nuovamente fabbricato dentro le mura (4) ». Il Buonavilla paria
qui di Manoscritti, senza dire di quale epoca fossero. Ma le notizie che
ci da dei secondo B. Michele da Milano, estratte dal Pellegrini e dal
Wadding, da lui citati, riguardano il B. Michele Carcano da Milano.
Se poi i Manoscritti, ai quali allude, ripetono quanto gi& gli scrittori
hanno affermato, distinguendo due storiche persone, & facile intravedere,
che i Manoscritti sono copia degli scrittori in parola. Intanto facciamo
notare, che il Buonavilla — pur basandosi sui Manoscritti — non ci
ha dato alcuna notizia di piii di quanto ci tramandarono gli scrittori
citati. Dice per6, che dai Manoscritti si cava: «che morisse alii 16 ot-
tobre dei 1490 ecc. *. Ora il primo a stabilire il giorno e mese della
morte dei B. Michele h 1’Arturo, autore dei Martirologium (5), il
quale Autore ai 16 di ottobre fa 1’ elogio dei B. Michele Carcano, e
dell’ altro B. Michele da Milano non fa cenno alcuno. L’Arturo poi
(1) Ivi, 264-278. (2) Ivi.
(8) Op. oit. Vedi la Prefazione VAutore a chi legge.
(4) Op. oit. 58-54. — Il Buonavilla molto probabilmente ha oopiato il Bur-
rocoo citato, perohA si differensia ben poco da lui, ed il Burrucco 9embra ohe
abbia oopiato dal Brambilla, oronista della Prov. dei Frati Minori deirOsservansa
di Milano, fiorito nella seconda metA dei 9eo. XVII, lacui Cronaca peri molto
probabilmente nel 1’ incendio dei conv. di S. Angelo di Milano. (Cfr. Paolo M.
Sevesi O. F. M., Storia dei culto prestato ah immemorabili al B. Bemardino Cadmi
da Milano O. Fi M., 22, nota (2), Novara 1909). — Il Burrocco aggiunge, ohe
il oorpo dei B. Michele « subtus sacrarium [in Eool. S. Angeli Mediol. intra
moenia] reconditur [sio] *, ivi, 278. (5) 15 Oot., 474.
Archivum Francucanum Historicum. — As. III. 29
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY.OF MICHIGAN
458
IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M.
allega come fonti il Gonzaga, il Tri ternio, Marco da Lisbona, Willot,
Wadding, Busti, Gnesnero, Tossignano, Posse vino e Raffaele da Vol-
terra, ma nessuno di questi scrittori stabilisce il giorno e mese in cni
mori il B. Michele. Seguirono 1’ Arturo il Carisio, il Bosca, il Tatti,
il Mazzara, il Longo; mentre nel Martyr. Eccl. Laudensis e nel Oiar-
dino Storico Lodigiano dei Ciseri, abbiamo invece il 17 Giugno. An¬
cora dai Manoscritti, il B. Michele sarebbe morto nel 1490. Ma il
B. Michele da Milano, morto, secondo il Filippo Bergomense ed il Pel-
legrini, nel 1490 [che abbiamo dimostrato erroneo] e il Carcano. Ancora
secondo i Manoscritti, il B. Michele da Milano sarebbe stato sepolto
in S. Angelo fuori. le mura nella cappella di S. Bernardino. Di questa
sepoltura non si hanno nessune memorie (1). Ne la Serie dei 1506 (2),
n& il Gonzaga (3), n& lo Scagliapessi nell’ Arbor Beatorum e nello
«Speculum viror, ittust. (£) > ne fanno alcun cenno, bensl ricordano
il B. Michele Carcano da Milano sepolto a Lodi. Dunque bisogna con¬
cludere, che i Manoscritti citati dal P. Buonavilla o sono estratti degli
scritti degli autori citati, i quali hanno dato occasione alia confusione,
owero si debbono dichiarare, se non totalmente spurii, di niun valore.
Anche 1’Argelati distingue due persone storiche, tratto anche lui
in errore dalle opere e dagli scrittori accennati. Pel secondo Michele da
Milano ripete quanto scrisse il P. Buonavilla, senza per6 citarlo, ma
non fa alcun cenno dei Manoscritti allegati dal P. Buonavilla. L’ Ar-
gelati ci assicura di aver fatte minuziose ricerche in tutte le biblio-
teche degli Ordini Religiosi nella cittA di Milano, e se i M8S. in
parola fossero stati autentici e definitivi per la questione storica dei
due Micheli, li avrebbe accennati e senza esitazione avrebbe sciolta
la questione, tanto piu che quando nel 1745 pubblicava la sua opera,
V incendio causato dalle truppe spagnuole non aveva ancora distrutta
la Biblioteca dei convento di S. Angelo (5).
Omettendo altri scrittori, citiamo per ultimo P illustre storico
Emilio Motta, il quale ha sparso tanta luce intomo al B. Michele,
pubblicando varii documenti inediti. L’ illustre scrittore ci fa avvertiti,
« che il Carcano talvolta si firma anche lui de Mediolano, aenz’ altra
indicazione di casato, locchA ha causato confusione (6) >. Ma come si spiega
che h proprio il Carcano quegli che si firma: Michael de Mediolano , se
non ammettendo una sola persona ? Eppure secondo il Motta sono proprio
due persone distinte. Coei noi troviamo a S. Apollonio presso Brescia,
prosegue il Motta, intento a predicarvi nel 1462 frateb MichaEl
(1) Che sia invece il oorpo dei B. Michele Carcano, trasportato da Lodi a
Milano, come a Milano fu trasportata una mano ed il cuore, rimanendo a
Lodi il sacro tesohio? Allora si spiegherebbe maggiormente Terrore di quegli
scrittori, ohe 1’ hanno fatto morire a Milano, oi6 ohe ha prodotto Terrore di
due storiche persone. Vedi VII, 2. Reliquie dei B. Michele Carcano in veneratione.
(2) Wadd. XV, 817 X. (8) Op. cit., 841-842. (4) GiA citato.
(5) L’ inoendio avvenne nel giorno 7 Marso 1746, Arch. St. Milano, Conv.
8. Angelo di Milano Min. Osserv. Cartella 102. — Cfr. P. Paolo M. Seveai
O. F. M., Storia dei culto preetato al B. Bernardino Caemi, 19 nota 2, No¬
vare 1909. (6) Op. cit. 7.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. P. M.
459
db Mediolano Ordinis Minorum, che non 6 il Carcano, e lui pure
di 1& seri ve ai 18 Ottobre alia duchessa Bianca Maria Sforza. Ve lo
troviamo nel 1408, e di bel nuovo le scrive ai 21 Maggio, firmandosi
AD DEUM ORATOR FRATER MiCHAfiL DE MEDIOLANO ORD. MIN. AC
DIVINI VERBI PREDICATOR immeritus » . Aggiunge il Motta, che PAr-
gelati riferl alcune notizie per la biografia dei Carcano, che potrebbe
anche essere per la medesiraa rasione dell’ omonimia da non attribuir-
glisi, e specifica il discorso dei Capitolo Generale dei 1404, e la let-
tera dei Card. Piccolomini dei 16 Gennaio 1472 al P. Michele da
Milano per raccomandarlo al duca Sforza per la restituzione di due
castelli. Il Carcano, cosi argomenta il Motta, lui stesso esule dal du¬
ca to ed in disgrazia dello Sforza, come poteva mai servire di media¬
tore per altri? (1). E nelle Aggiunte affenna: « Per i raedesimi [do¬
cumenti] rimane accertata 1’ esistenza di due differenti predicatori
Michele da Milano, e non regge il duhbio dei Tiraboschi (2) citato
dal Calvi, che i due pretesi individui non formassero che un solo e
identico personaggio (0) *. Come si vede, il principale argomento per il
Motta sono i documenti, i quali ora ci danno il nome di Michele Car¬
cano ora quello di Michele da Milano. Ma tutto questo si riferisce
senza dubhio ad una sola persona. Difatti, istituendo una rigorosa
analisi sui contenuto, sullo stile, suile relazioni che ha il B. Michele
coi duchi di Milano, e di piu confrontando questi documenti con le
determinazioni dei varii Comuni, dove il B. Michele ebbe parte nelle
fondazioni di opere di beneficenza, veniamo alia naturale conseguenza,
che il B. Michele Carcano non e altro che il B. Michele da Milano,
apostolo insigne, che percorre P Italia disseminando la parola di Dio,
combattendo 1’ usura, sollevando gli oppressi, erigendo ospedali, dando
opera alia fondazione dei Monti di Piet&, e lasciando dovunque un
soloo luminoso della sua grande attivita.
Del resto un documento ancora inedito scioglie da solo la que¬
stione. fe una lettera dei Carcano alia duchessa Bianca Maria, scritta
da Mantova il 22 Novembre 1459, nella quale si sottoscrive: servulus
Michael de Mediolano ordinis minorum alias de Carchano (4). Tra i
documenti e da notare, che ordinariamente le lettere dei B. Michele
dirette ai duchi o alie duchesse portano la firma « Mvchaele de Car¬
cano •: cosl le lettere dei duchi che riguardano il Carcano (5). Le de-
determinazioni dei Comuni per i Monti di Pieti di Perugia e di Pa-
dova, gli scrittori contemporanei che ci tramandarono la predicazione
della Crociata a Venezia, la fondazione dell’ ospedale di Piacenza e la
predicazione ad Aquila, lo nominano semplicemente « Michele da Mi¬
lano », come pure il Glassberger, Roberto da Lecce, Tommaso da Ra¬
venna, il Tritemio, il B. Marco da Montegallo, Filippo da Bergamo,
il Card. Piccolomini, il P. Francesco da Feltre, Pietro Brebbia, Raf-
(1) Ivi, 7-8. (2) Op. oit. VI, 1669. (8) Ivi, 29.
(4) Arohivio di Stato di Milano — Cartella Santi e Beati — Autografo.
(5) Cfr. Motta, 1. c., ed i dooumenti ancora inediti che publichiamo.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
460
IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
faello Maffei da Volterra (1). Gli scrittori contemporanei milanesi in-
vece, come il Busti, ii Gilini, il Corio ed il P. Cristoforo Piccinelli
da Varese nella raccomandazione al duca Galeazzo (2) aggiungono il
casato, come parimenti il comasco Benedetto Giovio (3). Il di seorso te-
nuto dal B. Micliele nel capitolo generale nel 1464, non & di un se-
condo P. Michele, ma e dei medesimo P. Carcano; 1’omissione dei casato
negli atti ufficiali dei capitolo 6 richiamato dall’ uso vigente nell’ Os-
servanza di nominare i religiosi non dal casato, ma dal luogo di na*
scita. Il Card. Piccolomini nella lettera al P. Michele da Milano segue
questo uso, ed il contenuto della lettera allude certamente al celebre
oratore Michele Carcano. Il Motta osserva, che non poteva il Card.
Piccolomini raccomandarsi al Carcano, allora in disgrazia coi duca. Ma
lo sapeva il Cardinale ? Certamente era ali’ oscuro, poich6 dice nella
sua lettera: « Nescio quale tibi cum eo commercium sit (4) *.
Dunque 6 certo, che i due religiosi dei medesimo nome, delTistessa
patria, della medesima religione, della medesima Provincia monastica,
vissuti nel medesimo tempo, che hanno scritte le stesse opere, che
furono celebrati per distintissimi oratori, ai quali vengono attribuite
le stesse opere egregie, contraddistinti per fama di Santita, fulgenti
per miracoli, e venerati come beati, non sono che una sola storica
persona, che viene sotto il nome di « Beato Michele Carcano da
Milano ».
III. — Casato e luogo di nascita dei B. Michele Carcano
da Milano.
Varii documenti editi ed inediti ci assicurano, che il B. Michele
appartiene all’ illustre casato Carcano di Milano. Lo stesso Beato si
firma servus frater Mickael de carcano de Mediolano (5), e alie volte:
servus et orator frater Michael de Carchano (6). Le lettere a lui in-
dirizzate portano il titolo: Fratri Michaeli de Carchano Mediolanensi*
magno divini verbi preconi (7), e qualche volta: domino fratri Mir
chaeli de Carcano senza 1’ aggiunto della patria (8), owero: Fratri
Michaeli de Mediolano senza 1’ aggiunto dei casato (9). Che sia vera-
ramente della nobile famiglia Carcano, lo attesta Benedetto Giovio nel
suo poema: De patriis fontibus (10) con questo verso:
«Testatur Michael Insubri sanguine cretus
Carchanus ....».
Piii esplicita e decisiva 6 la testimonianza dei Duca Galeazzo Maria
Sforza nella lettera dei 21 Febbraio 1467 a Pietro de’ Medici, nella quale
(1) Op. citate.
(2) Op. oit. Per la lettera dei Piocinelli, ofr. Motta, op. cit. 21.
(8) Op. cit. (4) L. c.
(5) Motta, 10. (6) Idem, 18, 20.
(7) Idem, 10, 25. (8) Idem, 8, 19. (9) Idem, 24.
(10) Op. oit. Queste prove sono ooel evidenti, che tolgono di mezzo le os-
servaz. di Gius. M. Stampa, cf. Ann . Deca III, 557-658, n. 118.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
1L BEATO MIOHELE OABOANO DA MILANO O. F. M. 461
dice : « come potiti estimare fratre Michele da Carchano miUanese .....
d a nuy gratissimo si per essere lui de questa nostra patria et de no¬
bile casa » (1).
Secondo le indagini di Felice Calvi (2), i Carcano provengono da
Carcano, terra della Martesana (piano d’ Erba), antico feudo delTar-
civescovo di Milano. Questo casato, vassallo delF Arcivescovo di Mi-
lano, risuona negli Annali Milanesi avanti il mille, e da essi uscirono
illustri personaggi, fra i quali il Calvi nomina il nostro Beato. II
suo nonno si chiamava Tommaso, compreso gii fra i 300 cittadini pa-
trizi dei Consiglio Generale, eletto il 22 Luglio 1388 per la Parroc-
chia di S. Tommaso in Terramara in Porta Comacina (3). Nel 1890-
1403 b noverato fra i cittadini milanesi a cui spetta 1’ amministra-
zione della fabbrica dei Duomo... b ira gli egregi militi, che sottoscri-
vono P atto di fedeltA. dei Comune e dei popolo di Milano ali’ Ulmo
Principe ed Ecclmo Sig. Giovanni Maria Visconti, Duca di Milano (4),
e nel 1403 b consigliere ducale (5). H padre dei nostro Beato b il ce¬
lebre Donato Carcano (6), ricordato negli Annali Milanesi come capi-
tano e difensore della liberti durante la effimera repubblica ambro-
siana, organizzata in fretta e furia alia morte di Filippo Maria, ultimo
Duca di Milano della casa Visconti, avvenuta il 13 Agosto 1447. Ap-
partenendo al Consiglio Generale nel Marzo 1448, fu scelto a quello
scabroso ufficio insieme con Antonio da Sesto (7) ed altri illustri
personaggi. Donato ebbe per moglie Cremondina di Giovanni Besozzi,
dall* quale ebbe tre iigli ; Michele, Marco ed Antonio (8).
H risuitato delle indagini storiche dei Calvi e deII’ Argelati ci
assicurano, che i parenti e gli antenati dei B. Michele dal castello
Carcano si trasferirono a Milano, dove esercitavano una grande po-
tenza (9), e questo fatto coi documenti gi& accennati confermerebbero,
(1) Motta, 11. (2) Op. oit., Carcano, of. anohe Tavola HI, Carcano,
Signori di Brignano. (8) Calvi, ivi.
(4) Istrumento nelle abbreviature di Giovannolo da Besozso figlio dei q.
Bavioli, porta la data 14 Dio. 1402.
(6) Vedi doc. dipl. pubi, dall’ Osio, t. CHI p. 1004.
(6) Donato era figlio di Tommaso Carcano, come risuita dall’ Istrum, rog.
* per Petrolum de Mauri* anno 1427 die 8 Sept. in quo enunciatur D. Donatu*
de Carcano filiu* q. D. Thomasii habitant in loco Lomatii Plebi* Apiani Ducatu*
Medici, signat C. *; ofr. Famiglie nobili di Milano, famiglia Carcano, 1640, atto
di oomparizione di Alessandro Caroano, ohe opta di essere noverato tra
i nobili. (7) Argelati, I. pars I, an. MCCCCXCV. (S) Calvi, cit.
(9) Cfr. Franoesoo Porro. Historia di Nobili e Plebee famiglie, M8. dei 1768 nel-
1’Aroh. di Stato di Milano. Il Porro enoomia oon questi versi il oasato Caroano:
«I Caroano son gente di Briansa
« Che nella gran Milan p resero stansa
«Furo distinti in toga ed anoo in spada
« Ad onor dell’ Insubria oontrada
«Un garganello portan per insegna
« Con una soure di potenza degna >.
Alouni disoendenti dai Caroano noverano tra gli illustri personaggi dei loro
oasato anohe il B. Pietro Caroano [detto d’Aroagnano] Martire O. F. M.; ofr.
famiglia Carcano, Aroh. St. Milano, dooum. dei 1789.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
462
IL BEATO HIOHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M.
che la patria dei B. sia veramente la citti di Milano. Ma qui c’ in*
contriamo cogi i storici milanesi e comaschi in lite fra loro, rivendi-
cando i primi a Milano, gli altri alia terra comasca la gloria di aver
dato i natali ali’ illustre uorao. Noi vorremmo non occuparci di loro,
perche portano in campo una questione di campanilismo. Tra i Mila¬
nesi si schiera Pietro Bosca (1), e tra i comaschi Luigi Tatti e Giu-
seppe M. Stampa (2). Senza esaminare le loro ragioni, destituite af&tto
da fondamento, facciamo notare, che finora non si ha alcuno docu¬
mento, dal quale si possa dire con certezza, che il Beato sia nato a
Milano ovvero a Lomazzo nel comasco. Se le sottoscrizioni delle lettere
dei Beato, nonche le frasi della lettera ducale di Galeazzo M. Sforza
gia allegate, potesse valere per indicare il luogo di nascita dei Beato,
la questione sarebbe finita, e Milano potrebbe gloriarsi di annoverarlo
fra i suoi cittadini. Basilio Paravicino [f 1606], domesticissimo di Be-
nedetto Giovio, come 1’attesta lui medesimo: «Io ero di Benedetto Giovio
suo domesticissimo, et a me toccava in gran parte di scrivere le coee
sue di dottrina (3)*, nel suo Compendio delVIstorui di Como non &
alcun cenno dei nostro Beato non solo nell’art. Beati di Nazione Co¬
masca, ma neppure ne 11’ art. Beati non nativi, ma sepolti in Como .
Lo ricnrda sol tanto nella fondazione dell’ os pedale di Como, senza punto
accennare al luogo di nascita (4). L’ assoluto silenzio dei Paravicino,
raccoglitore diligente di memorie comasche e vissuto coi Giovio Tf 1644],
1’ autore dei « Carmina de duodecim Fontibus *, composti nel 1 Sett.
1529, il quale e molto vicino ai tempi in cui visse il B. Michele, per
lo meno ci assicura, che non deve dirsi strettamente della regione co¬
masca. Dico strettamente, perche pu6 essere benissimo, che il B. sor¬
tisse alia luce nella terra comasca. Il Calvi lo fa discendere da Car-
cano, Signori di Brignano (5), i quali si stanziarono a Milano (6).
(1) L. c. (2) L. e.
(8) Periodico della Societ a Storica Comente, an. 1888, p. 186.
(4) Ivi, 245-252. Dell’ ospedale di Como ne paria a p. 286.
(5) In Bregn&no S. Giorgio, nella oasa anticam, della famiglia Oaroano, in
mezzo ali’ areo della porta maggiore di marmo bianoo e nero, distinguevaai,
scolpito dei pari in marmo bianoo, un oigno con la aoure, con sotto la ae-
guente iaorizione in caratteri gotici:
MCCLXXXX. Die Afer. Sec. Iunio
Fecit Fieri Hoc Oput
Dominus Philippus De Carcani.
Filippo Carcano era il padre di Corrado e questi di Tommaao 11 nonno dei
B. Michele Carcano.
(6) Famiglie Nobili di Milano, an. 1649. Da due instrumenti allegati da
Alessandro Carcano, il quale optava di essere annoverato tra i Nobili di Mi¬
lano, si ha che Tommaso Carcano, nonno dei nostro Beato abitava nella Par-
rocchia di S. Tommaso in Terramara in Porta Comaoina in Milano. Ecoone
il sunto: — 1 . Instrumentum de anno 13H4 rogatum per Mascalum de Guuioldit
de Lomatio ubi apparet fuisse in rerum natura D. Thomasium de Carcano fU. q .
Conradi P. C. P. S. Thomae in terra Amara Mediolani, signato A. — 2. Instru¬
mentum investiturae factae per D. Thomasium de Carcano fil. q. Conradi P . C.
P. S. Thomae in terra Amara Mediolani rogat, per Antoniolum de Olustiano antto
1402 die 20 mensis fulti signat. B. — Bibi. Ambr. Milano.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BKATO MIOHSLE 0ARCANO DA MILANO O. V. M.
463
M& avevano an castello a Lomazzo, e 1’ instrumento, rogito da Pie*
truccio Mauri nel 1427 degli 8 Sett. fa oomparire: € D . Donatus de
Carcano [padre dei B. Michele] filius q. D. Thomasii [nonno dei
B. MicheleJ habitans in loco Lomatii Plebis Apiani Ducatus Medio¬
lani (1) *. Ora nel castello di Lomazzo secondo il Moriggia, seguito
dal Piocinelli, dal Tatti, dal Buonavilla, dall’ Argelati, dal Calvi, dal
Motta (2), e nato il B. Michele. E siccome il Castello dei Carcano era
nella parrocchia dipendente dal Vescovo di Como, i comaschi lo hanno
annoverato tra i loro cittadini. Nella chiesa di S. Pantaleone di Bri:
gnano, come lo attesta il Buonavilla, era dipinta 1’ effigie dei Car¬
cano ornata di diadema (!) con raggi e titolo di Beato, forse come
rioordo o della nascita ovvero della dimora in certi tempi delTanno dei
nostro Beato prima che entrasse nell’ Ordine dei Frati Minori. Cosl
pure nella Chiesa di S. Croce in Como era dipinto il B. Michele
coi raggi intorno al capo e con la scritta « B. Michatl Carcanus Co¬
mensis (3). Con ci6 non si puft dire con certezza che veramente sia
nato a Lomazzo, poich& l’uso costante di chiamare il B. « de Mediolano »,
come si ha in tutti i documenti, corrisponde al modo con cui si designa
da tutti il luogo della nascita.
Pih difficile ancora riesce 1’ indagine dei tempo in cui nacque.
Su questo punto i documenti finora conosciuti tacciono assolutamente.
Per via di deduzione, dato che il B. sia entrato nell’ Ordine in giovine
etA e circa il 1440 (4), considerato che quando predicava in Venezia
nel 1477 doveva esseie gi& avanzato in etk secondo Pespressione usata
dal Carcano stesso:... Tempus meum prope est( 5), esaminato anche il
ritratto frescato dal Moroni, il quale ci rappresenta un uomo sulla set-
tantina, e dato che nel 1487 il Beato era gi& passato alPaltra vita, come
ci risulta dal Quadragesimale de penitentia, dove si legge: « qui
[Michael de Mediolano] tum sanctimonia vite... a Deo innumeris meruit
coruscare miraculis (6), si potrebbe ad un dipresso credere, che certa¬
men te sia nato tra il 1410 e 1420. Lo stesso Beato in una sua pre-
dica afferma, che essendo aneor fanciullo, udi in oompagnia di suo
padre S. Bemardino da Siena, che predicava a S. Angelo (7); e S. Ber-
nardino predic6 a Milano nel 1418 e nel 1420 (8), e con tutta proba¬
bili t& anche nel 1422 e nel 1426, quando predio6 a Bergamo e nella
Valle Seriana (9). (Continuerd).
Milano . P. Paolo Sevesi, O. F. M.
(1) Ivi. (2) Opere oit. 11. cit. (8) P. Benvenuto da Milano,
op. oit., 108. (4) WaddinOt an. 1485. (5) Franoeeco da Felire, op. oit.
(0) Quadrageeimale, ed. 1487. (7) Cfr. infra o. IV.
(8) Wadding, an. 1418, 1419, oita Meffeus Vegius in Vita 8. Bemardini, I. 8.
(9) Ivi, an. 1422, XXI; an. 1426, VI.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA
PROLOGUS ET EPILOGUS
IN DICTA IY ANCILLARUM
8. ELX8ABETH THUEINOIAE X.ANTGRAVXAE
I.
Dum ex studiis a viris doctissimis nostri aevi institutis oirca
Dicta IV Ancillarum { 1) gravitas Prologi et Epilogi magis in
dies elucesceret, opportunum duxi utrumque ad verbum describere
collatis omnibus codicibus, has partes continentibus. Hucusque in¬
tegrum textum Prologi et Epilogi non habuimus, Menckenius
enim (2), in sua editione Libelli utrumque valde detruncavit, quamvis
in Cod. Lipsiensi 823, quo pro sua editione usus est, uterque conti¬
neretur. Postquam processum et ordinem canonizationis S. Elisabeth ,
tractatum ad libellum non pertinentem, proindeque suo iure ab
Huyskens separatim editum typis mandavit(3), dicit coi. 2011 C:
In prologo continentur inanes laudum tituli et taediosae virtutum
Elisabethae repetitiones , quas pace Lectoris omittimus. In conclusione
coi. 2034 C desinit verbis: egenus satiantem; cetera omittit.
Discussionum ansam praebuit Alb. Huyskens (4) qui diversas
propositiones statuit, quae a variis impugnabantur, imprimis a Pro¬
fessore Universitatis Marburgensis, Dr. Carolo Wenck (6). Initio pen¬
debam animi, quemnam ducem sequerer; sed postquam libros amborum
(1) De singulis vocibus, libris eto. hio ooourrentibus in dissertatione te¬
xenda, nihil subnecto, cum omia abunde in dissertatione mea AFH II, 240-60
explicata iam fuerint, illuoque lectorem remittamus oportet.
(2) Scriptore» Berim. Germanicarum, II, Lipsiae 1728, Coi. 2007 (2011)-2084.
Citatur: M.
(8) Quellenetudien tur Geech. der hl. EUeabeth Landgr&jm von Thitringen, Mar-
burg 1906, (= Huysk.) 22. Cfr. 20-80; 140. (4) L. o. lsqq.
(5) QueUenunierntchungen und Texte s. Geech. der hl. Elie, in Nemee Arckio.
der Gee. f. attere deuteche Geechichtekunde, XXIV, (1909) p. 429-602 (= Wenck).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET BP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 465
identidem examinavi, subscribebam sententiis Wenck (1). Ad hoc per¬
motus sum pondere rationum ab ipso allatarum et confidens autoritate
doctorum virorum, qui Huyskenianas hypotheses reiecerant. Inter quos
R. P. Em. Michael (2), qui independenter a Wenck persuasum sibi esse
asserit doctos viros hypothesim cl. Huyskens, scii. Sanctam Elisabe-
tham e castro Marburg non vero Wartburg expulsam esse, nequa¬
quam fore accepturos. Ex rationibus e scientia iuris civilis desumptis
E. Heymann (3) talem expulsionem reiecit. Etiam Fr. X. Sepjelt (4)
et A. Poncelet (5) rationibus Wenck subscribunt.
Tria, quae maxime rem causamque libri cl. Wenck continent,
et mihi probantur sunt: Brevior ab Huyskens (fi) edita recensio Di¬
ctorum IV Ancillarum non est antiquior (7), sed ipsa recensio longior
a Menckenio edita est antiquior, fortasse ipsum protocollon exa¬
minatorum miraculorum, quod Wenck (438) probat ex modo diverso,
quo ancillae ab examinatoribus examinatae et earum dicta scripta
sint (8). Secundo prologus non est scriptus a Franciscano quodam
Belgico (9), neque demum epilogus a Nicolao monacho (10), sed uterque
ab uno eodemque auctore sunt (11), et quidem verosimiliter a quodam
presbytero Ord. Domus Teut. Marburgensis Priore Ulrico de Diirn (12).
Divisio in IV capita aliquo post temporis intervallo praefixa, decursu
temporis irrepsit in ipsum textum (13). Neque, demum, Elisabeth eiecta
est ex Marburgensi castro (14).
Libellum prologo et epilogo ornatum exhibent sequentes Codices:
Cod. Monacens. lat. (Clrn) 14126, Cod. Ms. Q. 127 Bibi. Universitatis
Wratislaviensis, Cod. N° 41 Bibi, familiae de Hedemann in Deutsch-
Nienhof. (vide infra p. 476).
Epilogus solus cum recensione longiore dictorum habetur in: Clm.
22231, (cf. infra p. 477) Clm 9506, Cod. Ms. N° 1770-77 regbe Bibi.
Bruxellensis, quorum antiquissimus Clm 9606 non exhibet divisionem
quadripartitam, unde mihi sententia Wenck, illam postea adiectain
(1) Cfr. AFH II, 1909, 240-68 (= Henniges).
(2) Zeitsch. f. kath. Theol., Innsbruok 1909, XXXIII, 41-49.
(3) Zeilsch. f. thilrinf/ische Genr.li. u. A ftertuviskunde, XXVII, Jena 1908, 1-22.
(4) Deutsche Liter alurzeitnng, 1909, N° 36, coi. 2285-88.
(5) Analecta Bollandiana, XXVIII, 1909, 331-9.
(6) L. c. 112-140. (7) Cfr. Wenck, 488-59.
(8) Cfr. Wenck, 438. Wenck putat, dicta in recensione longiore exhibere
protocollum examinatorum. Etiam Montalembert-St&dtler, I^elten der hl. Elis.
Landgr. v. ThUringen u. Hessen, III. Ed., Regensburg 1802, 125 = Mont-St.
hoc contendunt et ita probant: in Cod. Vat. 4401 (saeo. XIV) dicta partim re¬
cepta esse, praeterea in liturgia festi beatae Elisabeth varios inveniri locos ex
dictis (Menckenianis) desumptos. Insuper contendunt modis loquendi hanc
sententiam probari, quia dicta ubique speciem ab examinatoribus conscriptarum
tabularum publicarum (Protocolli) prae se ferant. — Cfr. W. 464, not. 2.
Huysk., 17, 18, 46 inclinatior est ad sententiam, suam editionem exhibere
protocollum. (9) Ut contendit Huysk., 70. (10) Cfr. Huysk., 67.
(11) Mont.-St. 125. W. 461. (12) Wenok, 467. (13) Wenck, 477.
(14) Huysk., 55. In Deutsche Lit.-Ztg., 1909, N° 40, Coi. 2580-39 contendit,
hypothesin, quae Nicolao diota ascribat, iam 1886 ab aliquo Bollandista ad¬
missam esse. — Cfr. Wenok, 459.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
466 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH.
6886, multo probabilior apparet. Praeter hos codices enumeravi (1) al¬
terum continentem Libellum, scii.: Nouv. Acq. lat. N° 2288 Bibi. Nat.
Parisienais; sed sec. Wenck (2) exhibet tantum 12 lectiones in hono¬
rem s. Elisabeth, quarum octo priores fere ad verbum sermoni: Ad
decus et honorem desumptae sunt. Nona nihil aliud est quam Horni-
lia XI S. Gregorii papae I. in Evangelium Matthaei 13, 44seqq. (3)
Lectiones 10, 11, 12 idem continent soluta oratione, quod hymnus a
Ranke (4) editus.
Huyskens eo maxime in suam sententiam perductus est, quod
Caesarium Heisterbacensem ad compilandam vitam B. Elisabeth qua-
ternulo ipsi Marburgo allato usum esse credidit; sed revera quaternulus
potius vitam Beatae secundum recensionem breviorem repraesenta¬
bat (5). Etiam auctor anonymus Zwettlensis breviorem recensionem
adhibuit ante Febr. 1237 (6). Hoc mirum videri potest. Sed difficul¬
tas satis bene removetur a Wenck (7) censente, Fratres Ord. Theu-
thonici statim post translationem beatae Elisabeth a plurimis rogatos
esse, ut cum ipsis vitam beatae communicarent. Ut aliquatenus pe¬
tentium votis satisfacerent, scribam quemdam, cuius apographon alii
descripserunt, protocollum examinatorum contraxisse putat, et paulo
post textum originalem prologo et epilogo auctum editum esse.
A diversis in dubium vocatur identitas protocolli cum
Dictis IV ancillarum. Olim Justi (8) dicta primitus lingua ger-
manica concepta et postea ab ignoto auctore in linguam latinam versa
esse putabat. Hanc sententiam a Menckenio didicit asserente (9):
« Sed sunt (Dicta) solummodo earum (ancillarum) attestationes de mi¬
raculis s. Elisabethae, quas deinde Anonymus collegit et simplici
stylo latino reddidit. Basnage(lO) vero asserit, ancillas ipsas scripsisse
dicta; sed hoc omnino reiiciendum. Elisabeth enim et Irmgardis humi¬
les ancillae omni litterarum scientia carentes huius rei prorsus inca¬
paces erant; Guda et Isentrudis lingua vernacula fortasse scribere
callebant.
Cum Justi, Menckenio, A. Wyss (11) contendit Boerner (12), Dicta
Menckeniana nihil aliud esse quam ampliatam editionem ter¬
tii protocolli examinatorum miraculorum (13). Hanc assertionem ex eo
(I) Henniges, 248. (2) L. c. 473.
(8) Cfr. Brev. Rom in Communi nec Virginum nec Martyrum, Lect~ VII-IX.
Est ap. Migne, P. L, 76, 1114-16.
(4) Chorgesiinge zum Preis der til. Elisabeth, Leiprig 1883, p. 45: Ymnum deo
vox iocunda; cfr. Mone F. J., Lateinurhe Hymnen des Mittelallers, 111 Freiburg,
1865, p. 287. Chevalier, Repert. hymnoL, n. 82063.
(5) Huysk., 42. Wenck, 465. (6) Cfr. Henniges, 240 seqq. Wenck, 465.
(7) P. 412.
(8) Dr. L. W. Iosti, Elisabeth, die hl. Landgrdfin von ThUringeu u. Hesten,
Marbnrg 1835, p. XXI. (9) L. c. p. 2007-8 Nota.
(10) Jao. Basnage, Thesaurus Monumentorum, Antverpiae 1725, t. IV, p. 115.
— Cfr. econtra Huysk., 19.
(II) Hessisches Urk-Buch, I. Abt. Urk-Buch der deutechen Ordensbailei Her¬
sen, I, Leipzig 1879, N° 43, Nota 2.
(12) Neues Archio , XLH, 446-49. (18) Cfr. Henniges, 246.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS IT EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 467
maxime demonstrare conator, qood saepias ibi dicator: « In his omni-
bos Goda et Isentrodis ioratae concordant»; atqui nollibi dici, sin-
gola dicta unius ancillae statim examine alterius confirmata esse;
praeterea, praeter IV ancillas etiam alios esse examinatos, e. g.
puellam Hildegunden, plebanom etc. Denique in examinatione
visionum identidem asseri: eas probatas esse per testes iuratos aliosqoe
fide dignos. Argumenta haec non convincunt; alias et textum Huyske-
nianum Boernerio ignotum tangunt. Ibi enim dicitur (1): € In his omni¬
bus predicta Guda Ysentrudi iurata concordat >. Unde ex Boernerii
sententia neutra recensio protocollum exhiberet. Boerner in ultimo ar¬
gumento procul dubio alludit ad Conclusionem vitae beatae
Elisabeth, ubi in principio legitur: «Licet autem veridica tam
testium iuratorum, quam aliorum fide dignorum etc. », (vide infra).
Sed quia conclusio non pertinebat ad ipsum protocollum, hoc argu¬
mentum nihil valet (2).
H. Mielke (3) dicit: Dicta iussu Gregorii papae IX a teste ocu¬
lato canonizationis et translationis conscripta esse, ad quod auotor
anonymus adhibuisset protocollum examinatorum, et Li¬
bellum quoad rem nihil aliud esse quam redactum protocollum. Huysk. (4)
provocat ad Mielke, cuius argumenta * evidentia’ nondum redarguta
asserit. — Mielke vero, cui brevior recensio erat ignota, varia statuit
haud difficulter refellenda. Asserit, dicta conscripta esse eo fine, ut
Elisabeth sanctitas clare elucesceret; ad hoc libri auctorem quamplurima
apportasse, ut Elisabeth ob infantia iam martyrio coronatam ostenderet,
quamvis in Epistola Conradi nihil tale inveniatur (5). Ast Conradus
domui landgravii addictissimus, tantum illa refert, quae ut testis
oculatus vidit, proindeque de infantia nihil habet. Ipse cui princeps fere
omnia sua consilia credidit, expressis verbis harum persecutionum non
meminit, ne infamiam moveret eius familiae. Implicite tamen indicat;
ex. g. querulosam ipsam Sanctam reperit, quod aliquando coniugio fuerit
copulata; iamiam soror Elisabeth pollere cepit virtutibus extraordinariis;
in his omnibus (benefici animi documentis) viri sui fel. mem. voluntas
non ingrata fuit inventa. Expresse dicit: viri sui animum ipsi non
ingratum fuisse, (potentem aulae familiam non commemorat), omnem su¬
perfluam ei amputans familiam, gravissime castigavit (6). Cum vero
in bulla canonizationis Gregorius IX ipsam vocet attritam persecutio¬
nibus et opprobriis lacessitam, ipse Mielke concedit in protocollo exa¬
minatorum aliquarum persecutionum mentionem fieri (7); alias praeser¬
tim persecutiones in infantia toleratas ab anonymo adiectas esse dicit (8).
(1) Huysk., 121; cfr. 127. (2) Cfr. Wenok, 468.
(8) Zur Biographie der hl. Elisabeth Landgrdfl* v. Thttr., Inaugural-Dis-
sertation, Bostook 1888, 24. Cfr. Boerner, 466.
(4) Deutsche IM.-Ztg, 1909, Coi. 2588-89.
(6) Mielke, p. 26. Epitt. Conradi ap. Huysk., 155.
(6) Huysk., 156, 157, 158, 159,
(l) Cfr. Huysk., 116, 121, 122, 125, 126, 127, 186. (Wenok, 448).
(8) P. 27. — Ex bulla: « Gloriosus Deus », non lioet oonoludi, enumeratio¬
nem perseoutionum absolute necessariam fuisse ad oanonisationem; nam hio
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
468 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH.
Mielke reiicit relationem hanc recensionis longioris (1): « Ab in¬
fantia vero usque dum diem clauderet extremum, frequenter multorum
detractionibus, odiis, pressuris, invidiis et caluinpniis subiacebat, et
sicut ipsa temporalia calcans mundum contempsit, et sic mundus eam
persequi videbatur iuxta illud (2): Si de mundo essetis, mundus quod
suum erat, diligeret. Omnes autem adversitates et sui contemptum et
plurima verbera, que ei magister C. bono zelo, ne a suo laberetur
proposito intulit, cum maxima patientia et gaudio sustinebat». —
Hunc locum, cuius secunda pars etiam in recensione breviore repen¬
tur, Mielke dicit interpolatum, quia tantum in communi aliquas ob¬
servationes referat. Sed hoc etiam alibi observari potest. Paulo ante
resumit examinator varias tribulationes: « Unde. sepe ex tali accusa¬
tione multa verbera sustinuit a magistro Conrado et alapas *. Et in
fine: «Omnes adversitates et sui contemptum et plurima verbera».
Secundum Mielke etiam hic locus interpolatus est; unde secundum
ipsum etiam recensio brevior esset interpolata, proindeque protocol-
lum authenticum non exstaret. Ab Isentrude et Guda tales persecu¬
tiones probari potuisse ideo negat, quia beatae Elisabeth non usque
ad obitum servissent. Attamen in dictis narratur, utramque quando¬
que dominam Elisabeth visitasse (3). Etiam alia via hoc rescire po¬
terant; certum enim est, has nobiles feminas pro caritate, qua erga
dominam aestuabant saepe de omnibus quae ipsam attinebant, di¬
ligenter inquisisse. — Mielke offendebatur loco ex s. Scriptura citato
(Ioh. 15, 19). Wenck vero ostendit, ex s. Scriptura tantum in longiore
recensione locos allegari, et quidem in dictis disertae Isentrudis. Locos
a s. Elisabeth usitatos (Ps. 127, 2; II. Thess. 3, 10) forsan a Fr.
Rudigero 0. F. M. perceperit, qui eos in I. regula S. P. Francisci
invenerat. Cum et hi textus in recensione breviore omissi sint, merito
suspicari potest, etiam hic scribam protocollum contraxisse. Etiam
tertium locum s. Scripturae: II. Cor. 12, 7, omittit scriba, fortasse, quia
ipsi superfluus videbatur (4). Qui ceteros locos in recensione breviore
omissos legerit, certe subscribet Wenck asserenti, ipsos non esse adiectos
in recensione longiore, sed reiectos in breviore. Unde et hic concludi
potest, illos locos, utpote non absolute necessarios, a scriba postea esse
omissos.
Deinde Mielke suam sententiam probare contendit ex congerie
verborum et sententiarum (5); sed haec invenitur etiam in recensione
breviore (6). Mielke locum ab Huyskens, 113, allegatum ab anonymo
semel tantum persecutiones ab Elisabeth toleratae commemorantur. Laudator
in primis eius caritas, fides, benefioentia, temperantia etiam in coniugio, obe-
dientia, animi demissio in susceptione habitus religiosi. In fine resumitur:
pauper spiritu, mitis mente, propria vel potius aliena peccata deplorans,
iustitiam sitiens, miserioordiae dedita, munda corde, vere pacifica, attrita
pers. et oppr. extitit lao. Deinde enumerantur facta miraoulosa.
(1) Mielke, 27. Cfr. Huysk., 127, Mencke, 20211 CD. (2) Ioan. 15, 19.
(8) Cfr. Huysk., 127; Mencke, 2028 C.
(4) Cfr. Wenok, 449-50; (Mielke, 27, Boerner, 458).
(5) L. o. 27. (6) Huysk., 119, 125.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. EUBABETH. 469
adiectum dicit (1). Sed melius admittitur sententia Wenck, asserentis
eum postea omissum. Hac in parte relatio longior et brevior valde
discrepant (Cfr. Huysk., 113, Mencke, 2013). Aderam textum Men-
ckenianum: « In lecto orans frequenter complevit; (H. in lecto fre¬
quenter orabat). Et paulo post: Sufficit michi unus (circuitus pro
mundo), alios etc. (2). Ab his et huiusmodi (multis) ad cultum corpo¬
ris et ad vanitatem seculi spectantibus quod longum esset (H. est)
enarrare pro reverentia dei ex voto abstinebat. Sic (H. etiam) in ado¬
lescentia humiliter deum habuit prae oculis, ipsum in omnibus factis
suis invocando, dulciter nominando, in ipsum omnes actus suos diri¬
gendo. In statu autem minoris etc. occultum». — Haec narratio de
persecutionibus in adolescentia toleratis bene probatur a Theodorico
de Apoldia: « Cum vero facta esset... nubilis, graves et manifestas
persecutiones passa est a proximis et vasallis... quem inducere modis
omnibus conabantur, ut ipsam repudiatam patri suo regi remitteret,
eo quod minus sollempniter eam dotatam etc. (3)». Pingui dote opus
erat successori bellicosi Hermanni. Ex comparatione relationis Men-
ckenianae cum Huyskeniana apparet, scribam secundum omni possibili
modo contraxisse dicta.
Dein Mielke urget modum scribendi incorrectum in recensione
Menckeniana, in qua auctor ignotus saepius verbum item, ab examina¬
tore semper usurpatum, omittat (4); sed et in recensione Huyskeniana
saepius deest, e. g. 116, 116, 118, 121-26 penitus (&). Amplius contendit
Mielcke, modum dicendi, « quod longum esset enarrare etc.» non esse
adhibitum in protocollo; sed hoc argumento etiam textus Huysk. re-
iiciciendus esset; nam et ibi saepius inveniuntur similes locutiones: « De
quibus licet multa dici possent, tamen quia dicta Guda non recolit ad
presens, hec pauca sufficiant (6)». « Et licet plura... de vite eius
sanctitate... potuissemus scripto demandasse, prolixitatem vitantes,
aliqua de fine eius supponamus (7) *. « Et licet plurima de eius vita
et conversatione et devotione , et visa et intellecta conscripsisse po¬
tuissemus... prolixitatem vitantes aliqua de multis fecimus conscribi (8)».
Wenck (9) locos in recensione breviore non contentos affert, quod iam
Huyskens (10) se praestiturum promiserat, sed defectu temporis partim
omisit. Hic probat gravibus rationibus Wenck, locos tales esse, qui
facilius postea omissi quam adiecti sint a quodam Nicolao.
Diversos locos Huyskens allegavit, e. g. p. 113 a (Mencke, 2018
B. C. D.) p. 117 a (Mencke, 2016 A: (deducebat) et ornatu vestium
deposito-expectemus); p. 119c (Mencke, 2017 C). Ex hoc loco bene
(1) L. o. 28; Cfr. eoontra Wenok, 447. Prius haec narratio reiioiebatur
a Mielke, ibi et 48, Boerner, 452 et Wenok, Hiet. ZeiUchriff, 69, 1892, 220, le¬
gendis attribuebatur et ab Huysk., 58 eorum sententiae subscribebatur. Sed
Wenok ex rationibus supra allatis mutavit sententiam et addit, etiamsi hino
nuntius provenisset ex garritu aulicorum, tamen melius propagatus esset per
anoillas, quam per monachum. Wenck, 448. (2) Cfr. Wenck, 447-8.
(8) Vita beatae Elieabeth Thuringorum tandgraviae, I, U.
(4) L. o. 28. (5) Cfr. Wenck, 487. (6) Huysk., 118.
(7) Huysk., 188. (8) Huysk., 18940. (9) 444450. (10) 50*.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
470 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH.
videri potest, quantopere studuerit scriba ut oontraheret protooollum.
Hic legebatur: « multis tantum dans singulis diebus, quantum necessitati
opus erat, et quantumlibet ipsa dabat, divina providentia accipienti
eo die sufficiebat». Scriba hoc contraxit in: « multis singulis diebus
tantum dans quantum sustentationi necessarie sufficiebat». Verosimiliter
unam lineam omisit (1). Pergit: «Sub quodam etiam altissimo castro,
in quo ipsa fuit erat quedam magna domus etc.». Mencke: «Sub castro
Warthberch altissimo, ubi tunc fuit, erat magna domus etc. ». Similiter
Huysk.: «nudis pedibus familiariter venit ad ecclesiam etc.» (117).
Mencke econtra: «nudis pedibus familiariter ibat ad ecclesiam remo¬
tam per difficilem castri descensum via dura et lapidosa» (2016 C).
Wenck (2) suo iure contendit, Isentrudem, familiarissimam beatae
Elisabeth melius describere potuisse situm nomenque castri quam mo¬
nachum peregrinum. Huysk. 123 a alium locum in Recensione II omissum
affert: « Revelationes etc. extollat me» ; cfr. Mencke, 2020 CD. Hio
refertur, Elisabeth suas visiones ancillas celasse, quod hae melius at-
stari potuerunt, quam monachus (3). Huysk. 125 b (Mencke, 2021
CD-2022). Hic narratur, Elisabeth se contulisse Marburgum a marito
suo in donationem propter nuptias acceptum, sed necessitate coactam
transisse ad quamdam villulam rurensem, usque dum ipsi Marburgi
constructa fuisset domus humilis; p. seq. 126a (Mencke, 2022 BC)
narratur, Gregorium IX ipsi in sua miseria literas consolatorias mi¬
sisse, eique Conradum defensorem constituisse. In omnibus his iniu-
riis et afflictionibus ipsam deo gratias egisse, quia quem castigat do¬
minus diligit (Hebr. 12, 6: quem enim diligit Dominus, castigat; hunc
locum Bcripturisticum neglexit Wenck, unde ab Isentrude 5 loci al¬
legati sunt). Facile praesumi potest, Elisabeth has epistolas cum an¬
cillis communicasse; unde autem Nicolaus hunc nuntium haurire potuis¬
set, vix statui potest (4).
Multos alios locos a scriba reoensionis brevioris omissos Huysk.
neglexit (5). Sunt 12: Mencke, 2018 D ut camis affliotio cederet eis
ad meritum; cfr. Huysk. 121. — Mencke, 2022 B; (stultam eam repu¬
tantes et insanam) quia divitias mundi abiiciebat, (insultantes). [Huysk.
125 omittit, quae non sunt uncis inclusa]. — Mencke, 2028 D: (subito
exivit de dolio), corpori suo tantum commodi nolens impendere, ut bal-
nearetur. Huysk. 130. — Mencke, 2016 supra: (idem fecit occulte) in
publico se hylarem exhibens et iocundam; Huysk. 117. — Mencke,
2022 A: (de domo patris... attulerat) aurea et argentea vasa plurima,
sericos pannos auro intextos, pretiosos et multos et corporis ornatum
ex auro copioso et gemmis nobilissimis regaliter fabrefactum et omnia
quae habuit pauperibus distribuit, fundans ibidem hospitale, in quo
ipsa pauperrima infirmis humiliter serviebat et serviliter ministrabat,
pauperum obsequio perpetuo suam devovens personam et largiens,
quorum usibus prorsus universa, quae habuit erogavit. (A magnati¬
bus etc.). Ornamenta cum dote curae fuisse ancillis libenter creditur;
U) Cfr. Wenck, 467. (2) L. o. 464-66. (8) Wenck, 460.
(4) Wenok, 452-8. (6) Cfr. Wenok, 444.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 471
sed a monacho talis res plane aliena erat (1). Similiter iudicandnm de
arte coquinaria Sanctae Mencke, 2024 AB (Huysk, 128) et 2030 AB
(Huysk, 137) (2) Ex parvis omissionibus evidenter patet, quantopere
studeat scriba, ut in minimis textum contrahat, vide supra. — Mencke,
2018 C (sustinebo) futurae miseriae suae prophetissa desideratur
Huysk, 120. — Mencke, 2017 C (singulorum desiderio) tam in potu
quam in cibariis (in omnibus satisfaciebat; Huysk, 119. — Mencke,
2032 A: (0 quantus dolor pauperum concurrentium) et quantus luctus
omnium quantaque praecipue lamenta infirmorum et egentium sunt
audita de morte eius (quasi mater omnium extitisset); Huysk., 139
omittit uncis non inclusa, quamvis hoc additamento optime explicetur:
mater omnium (3). Perpensis omnibus, cum Wenck concludendum, locos
in recensione longiore exstantes non postea interpolatos esse, sed eoontra
in breviore recensione omissos (4).
Omnes fere codices, in quibus recensio longior continetur,
exhibent quadripartitam divisionem , prologum vel epilogum vel utrum¬
que simul. Dispositio certe non est authentica. Fortasse primitus in
margine scripta erat, et postmodum irrepsit in ipsum textum. Wenck (6)
putat, autorem prologi ultimam propositionem sic concepisse, ut cum
initio dictorum bene eoniungeretur per appositionem verbi: fuit. Se¬
cundum ipsum primitus sic legebatur: «Inter testes itaque quam
plurimos super hiis receptos testis status et cursus infantilis Guda
virgo religiosa (fuit), que, cum esset circiter quinque annorum, ad-
iuncta fuit beate Elyzabeth in quarto etatis sue anno. Hec requi¬
sita etc. (6)». Haec divisio invenitur in A B C E G H; deest tantum
in D, in quo etiam prologus desideratur, sicut in H. Unde fieri po¬
tuit, Theodoricum de Apoldia, qui in prologo suae vitae beatae Elisa-
beth inter alios fontes enumerat sermonem: Ad decus et honorem ,
hunc separatim invenisse et Dicta IV ancillarum prae manibus
habuisse in forma Nicolai, i. e. in longiore recensione cum epilogo
tantum (7).
Epilogus scriptus est paulo post translationem beatae
Elisabeth, 1 Maii 1236 factam, et ante 1244. Auctor enim narrat, se
vidisse miraculum mirifici olei. Cetera miracula refert tempore
praesenti; caecos illuminatos tradit addens, multos religiosos in ca¬
pella hospitalis Marburg adfuisse. Quamvis non constet, quanto tem¬
pore stillicidium mirifici olei duraverit, praesumi potest, illud non diu
durasse. Epilogum ante 1244 scriptum fuisse patet ex Speculo histo¬
riali Vincentii Bellovacensis (8), qui librum suum hoc anno
edidit. Atqui ille usus est epilogo, prologo et Dictis in recen¬
sione longiore; ergo concludendum, non solum epilogum, sed et
prologum cum Dictis (in versione Menckeniana) iam tunc exstitisse;
ut aliis verbis utar: Vincentius libellum de dictis IV ancillarum in
(1) Cfir. de his locis Wenok, 444-69. (2) Wenck, 451. (8) Cfr. 1. o.
(4) Wenok, 467 et alibi passim. (6) P. 478.
(6) Cfr. infra p. sio habetur in B. (7) Wenok, 472.
(8) Nurembergae 1488, t. II. lib. XXXI, oap. XXXVI.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
472 PROLOGU8 ST BP. IN DIOTA IV ANOILLABUM 8. ELI8ABETH.
forma h odi e dum usitata prae manibus habuit (1). Dicit enim: « In
die autem translationis sacri corporis eius postquam in capsa plumbea
fuit repositum de terra subeatum proximo die post, aperto loculo pro
reliquiarum ostensione, repertum est oleum mirifici odoris de corpore
eius emanasse, quod hodie etiam inspicientibus patet; nam gutte tam¬
quam roris super gramen stant et distillant, eisque decidentibus vel
abstersis alie paulatim renascuntur (2) ». Ex prologo desumpsit di¬
visionem : « Hec viciorum extirpatrix, virtutum plantatrix fuit, scala
(Prologus scola) morum, exemplum patientie, speculum innocentie (3)».
Unde liquet, prologum et conclusionem ante 1244 scri¬
pta fuisse. Vix praesumi potest, tam brevi temporis intervallo
1236-44 duos auctores dicta ampliasse (4). Quamvis hoc ex auctoritate
et externis argumentis probari nequeat, tamen ex internis evidenter
apparet, prologum et epilogum ab uno auctore scriptos esse. Wenck (5)
comparat enuntiationem epilogi cum congruente prologi. In epilogo
dicitur: «Venerentur in ea pueruli suam nutricem, iuvenes iuvenum
mortuorum suscitatricem, virgines castitatis amatricem, senes suam
sustentatricem, infirmi suam visitatricem, merentes consolatricem....
ipsa namque cum Job.... fuit merencium consolatrix, egencium socia¬
trix, allisorum reparatrix (6). In prologo autem: « Nostra enim Ely-
.zabet viciorum extirpatrix, virtutum fuit plantatrix, scola morum,
exemplum penitencie, speculum innocencie (7)».
Alios locos parallelos ex prologo et epilogo hic enu¬
merabo: Epilogus: «ament eam pueri filialiter, quos ipsa pavit
maternaliter» . Prologus: «ne... strangulet no vereali ter, quod
pia nutrivit ecclesie devotio maternaliter *.
Epilogus : «nos hec pocius censuimus quantumlibet vera, caute
recitanda, quam presumptuose asserenda». Prologus : «Nunc restat
seriem historie... verbis simplicibus testium ruditatem cum rei veri¬
tate sapientibus explicare; pura enim et simplex debet esse fides te¬
stimonii, nihil habens adieccionis extrinsece *.
Epilogus: «Invocet eam afflictus subvenientem, criminosus restau¬
rantem vel reformantem, debilis medicam sanantem, egenus saciantem.
Dispersit namque, dedit pauperibus *. [Ps. 111, 9]. Prologus: « Discat
hic prodigus opes non stulte simul effundere, sed caute dispergere cum
ea, que non iactavit, sed dispersit dedit pauperibus. Discat hic avarus
caritativam largitatem, superbia humilitatem, lubricitas castitatem,
gula sobrietatem, effrons modestiam, impaciens letam molestiam ».
Epilogus : «Invocet eam omnis in quacunque tribulacione opis
i n d i g u 8, invocet eam praesentis vel future salutis cupidus ». Pro¬
logus: «Consideret quilibet vultum sui status in hoc speculo, pec¬
cator macularum mendas abstersurus, virtutum germina innocens
adaucturus ».
(1) Cfr. Wenck, 460.
(2) Cfr. epilogum, in quo fere iisdem verbis hoc miraculum narratur.
(3) Cfr. infra, p. 480. (4) Cfr. Wenck, 461. (5) Ibidem.
(6) Vide infra, p. 489. (7) Vide infra, p. 480.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 473
Epilogus: « Ipsius patrociniis suffragantibus... nos ad cenam agni...
introducat et ad suas nupcias... perducat*. Prologus: «In hoc
utique nostro speculo diligenter intuito, reperies quidquid ab hoc
exilio ducit, conducit ad patriam vel producit*.
Legenti facile apparent onoraasiae et allitterationes. Unde libentis¬
sime assentior Montalembert-Stadtler et Wenck, asserentibus, utrumque
ab uno eodemque auctore esse scriptum. Auctor epilogi usus est Di¬
ctis iuxta recensionem longiorem, quam circa idem tempus
Vincentius Bellovacensis 0. P. adhibuit. Vincentius varia narrat,
quae solum ex illa desumere poterat, utpote in breviore non con¬
tenta. E. g. « Pacta vero nubilis, graves persecutiones passa est a
proximis et sponsi sui consiliariis ab eius (eis) utrimque contempta.
Sed cum dominum exorasset, contra spem omnium, ipsum sponsum suum
in omnibus habuit tristicie consolatorem occultum (1)*. Et paulo post:
« Quadam die dum more solito oculis et manibus ac corde in celum
suspensis contemplationi intenderet, tam solitaria erat, ut flamma vel
scintilla vestiunculas eius attingens lederet enormiter ac deformaret,
ea non advertente, donec aliqua ex ancillis rediens, odorem ignis sen¬
tiens olfactu, extinguens suffocaret. At ista clamore puelle correpta
ad se rediens panniculos viles et abiectos manibus propriis assuens
iacturam prout potuit restauravit *. Hunc locum fere ad verbum .
sumpsit Vincentius ex dictis (2). Pariter auctor epilogi recensione
longiore usus est; dicit enim: «Tamen quoniam, ut supra dictum
est , ipsa hoc (scii, revelationes et visiones) occultans supprimebat,
metuens ab hominibus ob hoc venerari et forsan extolli adulacionis
■
vento, que in domo dei elegerat abiecta esse [Cfr. Ps. 83, 11] pocius
quam habitare in palaciis peccatorum; nos hec pocius censuiraus quan¬
tumlibet vera caute recitare quam presumptuose asserenda *. Conferatur
cum hoc loco Mencke 2010 D, « revelationes autem visiones * etc. (3).
Divisioni in 4 capita adiungitur in Codicibus (excepto Clm 9506):
« Ultimo annexa sunt miracula etc. (4) *. Attamen in nullo inve¬
niuntur miracula (excepto G). Auctor epilogi certe habuit exem¬
plar narrationem miraculorum continens. Dicit enim: «Inter que (mi¬
racula) hic numerata (A innumera), hec breviter duximus tangenda,
quod cum multorum, puta sedecim ad minus, mortuorum sit potens
suscitatrix etc. *. Deinde narrat, Elisabeth a dbmino specialiter con¬
cessam esse illuminationem caeci nati, qui nulla prorsus habuerit in¬
strumenta visus, sed super locum oculis naturaliter deputatum planam
et integram pellem (5). — Quamvis in divisionibus promittatur, enu-
(1) Cfr. Menoke, 2018 C. — Huysk., 113 a.
(2) Mencke, 20$JAB: «Accidit... igniculo appropiaret, ipsa.... orationi
instante, ut.... flamma vestiunculas eius attingens laederet enormiter ao def.
ea non adv. adustionem, doneo ex anc. rediret, odorem ignis per sensum et
olfactum extinguens suff. At illa corr. clam. pu. ad se red. pann. viles et abi.
cuiuslibet coloris et ubicunque collectos ass. manibus propriis ut poterat iac.
incendii restaurabat». — Cfr. Wenck, 304, 470. (3) Cfr. Wenok, 470.
(4) Cfr. infra 475 et Wenck, 480. Henniges, 244. Huysk. 161 seqq.
(5) Cfr. infra Wenck, 487 181. Illuminatus ille fuit Theodoricus de Slezzen-
rod. Huysk., 161.
Archivum Prondtoanum Historicum. — Ah. HI. 80
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
474 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH.
merationem miraculorum allatum iri, tamen in dictorum fine asserit
auctor, prolixitatem vitando aliqua de multis se fecisse conscribi. Et
nihil amplius dicit de miraculis. In epilogo autem haec enumeratio
difertur: «quorum (miraculorum) diversitates, titulos et distinctiones
suo loco et tempori relinquentes preterimus (1)». Ex hoc concludi po¬
test, auctorem in Dictis miraculorum relationem reperisse. (Cfr. Cod. G).
Cum dicta in recensione Menckeniana absolute concludantur, sententia
Wenck multo probabilior apparet asserentis, divisionem primitus in
margine notatam et postea in textum a scriba receptam esse (2). Mi¬
raculum mirifici olei hodie inspicientibus patere et fide sibi constare
oculata, dicit et auctor epilogi addit, illuminationi caeci nati interfuisse
religiosos multos «qui rem in ipso actu, tunc cum fiebat, viderunt
et ante et post». His verbis Wenck concludit, auctorem ipsum hoc
miraculum vidisse. Reiiecto Nicolao et Franciscano Belga Wenck prolo¬
gum et epilogum uni eidemque auctori attribuit et quaerit eum inter
presbyteros Ord. domus Teut. Marburg (3) addens, fortasse ipsum
priorem Ulricum de Dtirn, cui Caesarius Heisterbacensis suam rela¬
tionem de vita s. Elisabeth dedicaverit, esse auctorem, cui opinioni
gravis probabilitas non est deneganda (4).
Prologus certe originem traxit ex concione, quod legenti illico pate¬
bit. Fortasse ipse Ulricus 19 Novemb. 1236 eam habuit in sollemnitate
in honorem s. Elisabeth facta. Etsi ibi legatur: «fidelibus scripturarum
apothecis duximus committendam», hoc facile explicatur ex eo, quod
postea scripta fortasse et ampliata sit. In hac eleganti concione orator
celebrat sanctam ut vitiorum exstirpa tricem, virtutum planta tricem,
scholam morum, exemplum poenitentiae, speculum innocentiae, quae
singula breviter prosequitur (5).
Epilogi origo optime explicatur in hypothesi, quod Ulricus eum
scripserit. Ille adfuit, cum aperiretur sarcophagus et reliquiae distri¬
buerentur, et quidem ut prior. Unde valde probabile vide.tur, ipsum
haec acta dictis addidisse et dicta sic ampliata edidisse (6). Finis
huius epilogi aliquo modo rationem sermonis prae se fert: « Festinet
omnis famelicus — amen ». Orator iuvenes, virgines, senes, afflictos,
debiles, virtuosos, aegros corpore et mente invitat, ut cum fiducia in¬
vocent sanctam Elisabeth, ut ipsius suffragantibus meritis perveniant
ad vitam. Fortasse habitus est hic brevis sermo in translatione cor
poris beatae Elisabeth.
Summam prolegomenorum breviter sic comprehen¬
dam: Dicta in recensione longiore exhibent probabiliter protocol-
Ivm Examinatorum causae in processu. Hanc editionem adhibuit
avetor epilogi, qui fortasse fuit Ulricus de Dilrn, 0. Theut. Ex
criteriis internis evidenter probatur, prologum ab eodem
auctore conscriptum esse ac epilogum. Prologus et epilogus cum Didu
coni unet i sunt et hic Libellus de dictis IV ancillarum summo in
(1) Vid. infra 487. (2) Wenck, 477-79. (8)Wenok, 467-476. Cfr. Oaeaarius, 66.
(4) Ita Ponoelet, 1. c. 836. (5) Wenck, 478-74. (6) Cfr. Wenck, 180.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGU8 BT SP. IN DIOTA IV ARCELLARUM 8. BU8ABBTH. 476
honore semper habitus est Notitia recensionis brevioris
paene oblitterata erat, donec Huyskens eam iterum publicavit.
In sequentibus primus edam textum completum Prologi et Epir
logi , sequens A, ubi alias lectiones praetuli, notis indicavi. Spero fore,
ut doctis viris, circa Elisabeth historiam occupatis, hac editione ma¬
xima cura comparata, cum omnes notos codices contulerim ipse, vel
ab aliis conferri fecerim, gratum servitium sim praestiturus. A et H
ab aliis collati sunt; summa diligentia A per bibliothecarium Lipsiensem
cl. Dr. B. Hilliger et H per PP. Van den Gheyn et Alb. Poncelet.
Omnibus his etiam hic intimas refero grates, praesertim vero cl. Prof.
Dr. Wenck, qui omni modo in comparanda critica hac editione auxilium
et consilium libentissime mihi praestitit.
II.
Codioes collati.
Cod. Lipsiensis ru 823 continet 128 folia; mensuras habet 32x24
cm; folia plerumque duas habent columnas, 30 lineas complectentes.
Codex ille a variis conscriptus, pertinet ad saec. XIV-XV. Ligatus
est codex in tegumento ligneo, superducto corio fusco; operimenta etc.
sunt amota. P. 2 legitur: Liber veteris Celle Sancte Marie; item
f. 124b et 125a. Continet 8 varia scripta; 3-8 vitam et diversa
scripta s. Bernardi exhibent; Pol. la-3a Incipit processus et ordo car
nonizationis beate Elisabeth. 3b-7a invenitur Sermo: Ad decus et
honorem , quem Menckenius omisit: 7a-23b habentur Dicta IV ancil¬
larum ; 23b-24a Epilogus a Menckenio suppressus. — Signatur A. —
Clr. Huyskens, 21.
Clm 14126 = Cod. Ms. Lat. Collectaneum Emmeramense asser¬
vatus in Bibliothea regia (Kgl. Hof- und Staatsbibliothek) Monachii.
— Signatur B. — Codex hic membraneus scriptus est in monasterio
St. Emmerami Saec. XIII exeunte et XIV ineunte. — Pol. 8 recentior
manus scripsit: Anno Domini MCCCXII. — Codex eleganter scriptus
habet longit. 32 ctm et lat. 27 ctm. Bullae et repagula sunt amota.
Liber inclusus est carta glutinata membrana superducta. In anteriore
tegumento reperiuntur fragmenta ex Missa IV Quadragesimae, in ul¬
teriore ex Missa Feriae VI eiusdem hebdomadae. — In codice conti¬
nentur varii sermones. et plures vitae sanctorum, e. g. Colomanni,
Adalberti, translatio Dionysii, Wolfgangi et Emeranni cura legenda
eiusdem. Pol. 38a-49-b (192a-203b): — Vita beate Elysabeth secundum
recensionem longiorem cum Prologo et Epilogo. Pol. 61c-52d
(190c-191d) reperiuntur octo Lectiones in honorem beatae Eli¬
sabeth. Post notatam homiliam (ex Communi non Virginum) habe¬
tur Sequentia rescripta vocum sonis: Gaude Syon quod egressus. Cfr.
Mone, Lateinische Hymnen des Mittelalters , III, Preiburg 1865, 286.
Chevalier Repertor. hymnolog. y n. 6958.
Cod. Ms. bibliothecae Universitatis Wratilaviensis Q. I. 126; hic
Codex olim pertinebat ad collegium cathedrale in Ober-Glogau (Cfr.
Wenck, NA 34, (1909), 445, Pertz, Archiv, XI, 701). — Nobis est E.
— Codex amplissimus magnitudinem habens 22X14 Ctm et grossitudi¬
nem 10 ctm, ligatus est in corio suino rubri coloris: tegumenta lignea
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
476 PROLOGUS ET EP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH.
sunt, ex repagulis unum tantum superest. I 11 dorso legitur: Speculum
humanae salvationis ; I. Q. 126. — In tegumento anteriore parvus
index scriptus est, in ulteriore accuratus. Ms. continet 332 folia.
Wenck Codicem attribuit saec. XV, saltem partem, quae exhibet
vitam b. Elisabeth. Sed aliae partes certe antiquiores sunt, quod
patet ex Fol. 306 c: « E.rplicit questio de ]/rof>acione per scripturas
a lude is receptas, quod misterium christi predictum a le<je et prophe¬
tis sit impletum, determinata a fratre Nicolao de lyra de ordine fra¬
trum minorum •. ( Fol. 285a-306c). « Scripta jter henricum de vrede-
lant studii pragensis fxiccalarium V. die mensis Augusti anno domini
MCCCLXXXXVII •. Fol. 225a-245a( b): « Incipit vita et mors beate
elyzedjeth *. Haec vita continet etiam Processum et Ordinem canoni-
zationis b. Elyzabetli etc. (Cfr. Mencke, II, 2007-2011, et Huysk.,
140-146). Pag. 20-30 demonstrat H., hunc processum separandum esse
a Vita b. Elisabeth). — Fol. 227c-230b habetur prologus , fol. 230c.
sequitur vita b. Elisabeth sec. recensionem longiorem (Cfr.
Mencke, II, 2011-2034), Fol. 243c Epilogus. Fol. 245c-252 sequitur
«alia j/ronunciatio de sancta elyzabeth *. = Legendae Iacobi de
Varagine in Legenda aurea (ed. Gr&sse p. 753). Praeter varios
sermones et legendas e. g. Ottonis, Lazari, Matthiae, Katharinae,
tractatur in reliquis partibus de quaestionibus exegeticis et ascetieis.
Cod. N° 41 bibliothecae familiae de Hedemann nobilis Deutsch-
Nienhof. = G. — (Cfr. H. 72). Hoc in Codice continetur vita b. Elisabeth
sec. recensionem longiorem cum Prologo et Epilogo. Etiam Pro¬
cessus et Ordo canonizat ion is ibi habetur. Cod. magnitudinem habens
18X12 ctm. superductus est corio suino rubri coloris, tegumenta habet
lignea, ex repagulis unum amotum, alterum aurichalco munitum. Co¬
dex membranaceus est, sed folia non sunt qumerata. Post addita¬
mentum ab Huysk., 146-7 relatum sequitur in G : « Incipit prologus
vite beate elyzabeth : Ad decus et hororem etc. Tunc ponitur aivisio in
4 capita et Libellus de dictis 4 ancillarum sec. recensionem lon¬
giorem. Post conclusionem vite beate elyzabeth inveniuntur: Epistola
examinatorum miraculorum s. elyzaltet ad dominum papam (H. 155).
Epistola magistri C. de marburch ad papam de vita beate elyzabet
(H. 155). Incipiunt miracula sancte elyzabet (H. 166). Ultimum
miraculum: De ydropica curata: Adelheidis canonica de buedeke.
(H. 211).
Cod. Membraneus 25 codicum collegii cathedralis Aschaffenbur-
gensis asservatorum Monachii in Bibliotheca Regia , a qua eum acquisivit
Bibi. Regia et Nat. Monacensis, scriptus saec. XIII-XIV, ligatus est
ligneo tegumento superducto corio suino; ex repagulis unum tantum
superest aurichalco munitum. Codex habet magnitudinem 25X17 ctm.
sed neque quoad formam, neque quoad argumentum sibi par est. —
Eum signamus F. — Fol. la-3b exhibet 6 Lectiones de beata Eli¬
sabeth verbotenus fere desumptas Sermoni: Ad decus et honorem.
Desinit verbis: « cum gaudio sustinens (sustinebat cfr. infra 3). —
Fol. 2b: « In illo tempore dixit Iesus discipulis suis : Simile est re-
f num celorum tesauro abscondito in agro , quem qui invenit etc. —
'ol. 3a: In lectulo meo per noctem quesivi, quem diligit anima mea ,
quesivi et non inveni illum. V. (M)uliemn fortem quis inveniet f pro¬
cul et de ultimis finibus terre precium eius! V. (CJonsiderarnt agrum
et emit illum, de fructu manuum suarum plantavit vineam. V. (N)on
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET BP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 477
timeliit domni sue a frigoribus nivis, omnes domestici cius vestiti sunt
duplicibus. V. (C)onsideravit semitas domus sue et panem otiosa non
comedit. Dominus EI. (M)ulte filis congregaverunt divitias , tu sujier-
gressa es universas. (Responsoria). — Sequitur: Oratio: (T)uorum
corda fidelium Deus miserator illustra , et beate clizabet jmxibus glo¬
riosis fas nos prospera mundi despicere et celesti semper consolatione
gaudere. P. D. — In fine legitur: Libe mume gerderut alse du diz
ane sihtst, so gedenk min etdilende, alse dun ich din. Vale.
Fol. 3b Hymnus: (NJovum sydus emicuit, error vetus etc. Che¬
valier, Rep. hymn., n. 12372. Fol. 4a: Hymnus: (YJmnum deo vox
jocanda ; Chevalier, n. 82(53. uterque rescriptus est cum vocum sonis.
Fol. 4b: Hymnus etiam rescriptus: ( H)ec insignis hec beata; Chevalier,
n. 7(524. Prima litera non est scripta, quia cum pluribus aliis litteris
rubris pingenda erat, quod postea omissum est. Haec pars Elisabethica
certe pertinet ad saec. XIV.
Fol. 5b-6b: Passio sanctorum Martyrum X Milium pro Christo
crucifixorum *. Fol. 7a-33a: reperiuntur variae homiliae in ferias et/
festa. Fol. 34a-7(5b habetur Elucidarius; in prima parte Fol.1-77,
unaquaeque pagina unam tantum habet columnam; ceteroquin duabus
columnis Codicis folia scripta sunt. Fol. 774)8: « interpretatio Apoca-
lyscos *, sed truncata invenitur. Fol. 99a: «Incipit tractatus dominice
passionis (hec in VI fer.) ad collationes legantur ». Est pars tracta¬
tus de Vite mystica S. Bonaventurae, Opp., VIII, 1898, 159 sqq. Hac.
in parte agit auctor ignotus: De fossionibus vitis (99a). De vinculis
vitis (100a); de trunco vitis (lOld); de foliis vitis (103c-103d). Hec
autem sunt septem verba. — De floribus vitis (l(Xkl); Fol. 1081»:
* De septem effusionibus domini *. Fol. Illa: •Incipit dy alogus san¬
cti Augustini Eppi. *. Fol. 114b: « Gestus lamentationis genitricis dei,
qualiter planxit mortem unigeniti filii sui domini festi christi, (pie
excerpte sunt de revelatione sancti Anshelmi , quam revelavit sibi beata
virgo Maria * — 115b.
Clm. 22231. — Cod. membraneus olim monasterii Windberg O.
Praem. saec. XII. (Cfr. H. 72). Vita 8. Elisabeth in primo et ultimo
folio a recentiore manu saec. XIII suppletum, a verbis: •et tandem
cepit ridere dulciter in magna vultus hilaritate. — Codex: C. — Epi-
logus tantum habetur in hoc Ms. Cod. habet magnitudinem 37X27 ctm ;
tegumenta lignea corio suino su[>enlucta sunt; bullae et repagula sunt
amota. Fol. 11> legitur: «Iste liber }>ertinet ad sanctam Mariam in
Windlierg , quem iussit scribi secundus eiusdem ecclesiae venerabilis et
digne memorie abbas I^elfellardus jiro obtentu gratie dei et beatae Mu¬
rie semjter virginis et tuarum, lector , orationum. Si (piis eum quo¬
cumque modo ecclesie huic abalienaverit, anathema sit ». Continentur
in hoc magno Codice: « De victoria i'crbi dei *. (Fol. 2-120d). « Epi¬
stola beati Bemhardi abbatis ad senonensem episcopum » (— 130d);
• Passio s. Thome Cantuariorum archiepiscopi », (— 13(»d) liibl. hay.
lat . n. 8178 ss.; Fol. 130d recentior manus addidit : Ioh. Salisb[eriensis\.
Clm. .9506*. = Cod. membraneus saec. XI et XIII. — Nobis est
D. — Mens, habet 39 X28 ctm, bullae cum repagulo sunt amotae, li¬
gatus tegumento ligneo, corio superducto suino. Hoc jmssionale-. scri¬
ptum est in monasterio Oberaltaich; continet praeter alias legen¬
das etiam vitam beatae Elisabeth fol. 95a-98b. Prologus et divisio
desunt in hoc antiquissimo Codice, sed epilogus habetur. Cfr. Wenck
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
478 PR0L0GU8 ET EP. IN DIOTA IY ANCILLARUM 8 . ELISABETH.
NA XXXIV, 475. Hao in parte nna tantam columna habetor, in re¬
liquis partibus duae.
Cod. 1770-77 regiae bibliothecae Bruxellensis est Cod. membra¬
neus s. XIV, mens, habens 2X820 ctm, unaquaeque pagina duas habet,
columnas. (Cfr. CaL Cod. Hagiographicorttm bibliothecae regiae Bru-
xellensis et BoUandianae, I, 293-97 et J. van den Gheyn, Catalogne
dee manuserits de la Bibliotheque royale de Belgique, II, 396. —
Eum signamus H. — Hoc in codice continetur praeter varias legen¬
das e. g. Lutgardis monialis de Aquiria, Ide comitisse Bolonie, Gu-
dule virginis et varios tractatus e. g. Innocentii III super: De
igitur, Henrici de Gandavo, Catalogus scriptorum ecclesiasticorum /
Qualis debeat esse confessor, etiam Vita beate Elisabeth Lantgravie
Thuringis (fol. 93-106b); (Cfr. Bibi. Hagiographica latina edd. a
Bolland., n. 2413, (= BHL). Praeterea invenitur hoc in Codice Mi¬
raculum sancte Elisabeth (Pol. 107-108. — Cfr. BHL n. 2611) et
Vita altera sancte Elisabeth (Fol. 109-120b; Cfr. BHL n. 2508). Hunc
codicem contulerunt benignissime Rev. PP. van den Gheyn et Alb.
Poncelet.
III.
Divisionas Vitae in variis Codicibus.
Divisio in IV Capita invenitur in omnibus his codicibus, exce¬
ptis C, D, F, divisio in A, G, H litteris rubris est confecta in B
et E litteris nigris (Cfr. NA XXXIV. 477).
Tituli in H ita sonant. Post divisionem allatam absolute inci¬
pitur: € Goda virgo religiosa, que cum esset circiter quinque an¬
norum, adiuncta fuit beate Elysabeth in quarto etatis sue anno .
Hec requisita de conversatione etc. (I)sentrudis vidua religiosa de Ur -
silgowe etc. — ( P)ost mortem vero mariti sui eiecta fuit etc. — (E)ly-
sabeth ancilla quondam etc. — Licet autem veridica etc. Nullae pa-
ragraphi distinguuntur in codice, sed tota pars priori continuo sequi¬
tur, iuxta quod nobis P. A. Poncelet scripsit.
Codex E sic habet: «Inter testes itaque quamplurimos super his
receptos testis status et cursus infantilis * . Divisio: < Hec vita distin¬
guitur in quatuor partes. Litteris raaiusculis hic interpositum: « Hic
distinguitur vita ». Post approbata prosequitur E: « Sequitur de
primo, Guoda virgo religiosa, que cum esset circiter quinque annorum
adiuncta fuit beatae Elyzabeth in quarto etatis sue anno. Requisita
de vita etc. — emiserat in manus magistri Chunradi. — De secunda
ancilla. Isendrudis vidua religiosa de hursilgowe — fuerant in fa¬
milia Elysabeth *. — « Quo se rexit post mortem viri. Post mortem
vero mariti eiecta fuit — ipsi beate Elys. multis annis commorantes •.
— Tunc sequitur: « Elyz. iurata et interrogata dixit »; sed linea
transversa deletum et inscriptum: « De narratione ancille Elyzabeth.
Elysabeth quondam beate Elys. — saepius ipsum deportabat >. —
« De voluntaria pau(pertate). De puteris visis • . Post: « aliqua de
multis fecimus conscribi », sequitur: « Conclusio vite beata Elysa¬
beth. Licet autem etc. >.
Codex B sic habet: « Inter testes itaque quam plurimos super
hiis receptos testis est status et cursus infantilis ». « Hec vita distin-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA tV ANCILLARUM S. ELISABETH. 479
guttur — pro ipsa est operatus *. Tunc prosequitur: « Givda virgo
religiosa, que cum esset circiter quinque annos, adiuncta fuit l>eatc
elysabeth in quarto etatis sue anno. Uec requisita de conversacione etc.
— in manus magistri C. de marburch *. Immediate sequitur sine
ullo titulo et distinctione: « Syndrudis vidua religiosa, que fuit in
familia beate elysabeth — quia tunc simul erant in familia beate
elysabeth *. Dein sequitur primo littera maiuscula rubro colore distin¬
cta: « Post mortem vero mariti sui eiecta fuit — ipsi beate elysabeth
multis annis commorantes. Eodem modo continuatur: « Elysabeth an¬
cilla quondam beate elysabeth lantgravio — recepto autem puero, quem
male dimiserat, recessit *. — «Irmengardis (F littera maiore rubri
ooloris scriptum est) religiosa habitu griseo — in eodem hospitali,
aliqua de multis conscripsimus. Immediate sine ullo titulo vel distin¬
ctione continuatur: « Licet autem veridica etc. — in secula secula¬
rum amen *.
Cod. D divisionem quadripartitam non habet, sed absolute incipit:
« Guda virgo gloriosa, cum esset circiter annorum quinque, adiuncta
fuit l>eate Elysalteth in 1111° etatis sue anno. Ilee requisita etc. —
emiserat in manus magistri chunradi. — Isemlrudis vidua religiosa
de urilgav, que fuit in familia beate, elyz. — que simul tunc erant
familia beate elizabelh. — Post mortem vero mariti sui eiecta fuit de
castro et omnibus possessionibus — et viderunt ea, ipsi Irnate elizalteth
multis annis commorantes. — Elizabeth quondam ancilla l>eate eliz.
langravie thuringie — et ipsa erant gaudens cum gaudentibus ».
Quae Mencken, 202(>A-202bA habet: « Item Elyzabet iurata ducit,
quod cum esset apud oppidum Werdcn. — Recepto autem puero, quem
male dimiserat, recessit », desunt in D et C. Ambo Codices Monacen-
ses post « gaudentibus • continuant: • Irmgardis virgo religiosa ha¬
bitu griseo induta et quondam ancilla beate elisal/eth — prolixitatem
vitantes aliqua de multis conscripsimus •. Tunc prosequuntur: « Licet
autem veridica tam testium iuratorum quam aliorum fide dignorum
— in secula secularum amen *.— Dein in D litteris rubris: « llic
finitur vita beate Elysabeth *.
Cod. C. absolute incipit Parte II (Dicta Isen trudis inter¬
rupta sunt capite: « Post mortem *, hoc caput in C perficitur ver¬
bis: « et tandem cepit ridere dulciter in magna vultus hilaritate —
multis annis commorantes*. Dicta Elisabeth ancillae in C eodem modo
breviatae sunt ut in D. Desinit C verbis: « in secula secularum
amen*. C et D titulos non habent, sed directe incipiuntur capita
littera maiore.
Cod. G sic habet: « Inter testes itaque quamplurimos sufxr hiis
receptos testis et status et cursus infanti'is — Ilee vita distinguitur —
et ajyprobata — Guta virgo religiosa, que cum esset circiter quinque
annos (uliuncta fuit beate EI. — in manus magistri Cunradi». Lit¬
teris rubris: « Erplicit prima jxirs huius Hirri, incipit secunda:
Isendrudis vidua religiosa de urselgove. Post, c clenodia * directe se¬
quitur in G: « valedixit parentibus (parietibus), quia unum folium est
amotum, unde exciderunt, quae apud Mencke, 2018B-2019C leguntur.
Relique partes in G gaudent titulis praeter conclusionem. Post: « fe¬
cimus conscribi*, continuatur litteris rubris: « Conclusio vite beate
Elyzabeth. Licet autem etc. *.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
480 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV* ANCILIORUM 8. ELISABETH.
Codices eam Cod. Bibliothecae Universitatis Lipsiensis = A.
collati:
B. = Clm. 14126, qui continet recensionem longiorem cum pro¬
logo et epilogo.
E. = Cod. Ms. Q. 126 bibliothecae universitatis Wratislaviensis;
item cum prologo et epilogo.
G. = Cod. N. 41 bibliothecae nob. familiae de Hedemann Deutsch-
Nienhof; item cum prologo et epilogo.
F. = Cod. Per#. 25 codicum Colle# i i cathedralis Aschaffenbur-
#ensis adservatorum in Bibi. Re#ia Monachii; exhibet partem Prologi.
C. = Clm. 22231; continet Epilogum tantum praeter recensionem
longiorem. Prologus et initium dictorum deest usque Mencke 2020A.
D. == Clm. 9506; etiam Epilogum tantum exhibet cum recen¬
sione longiore.
H. = Cod. Ms. N. 1770-77 regiae Bibliothecae Bruxellensis;
exhibet Epilogum.
IV.
Inoipit prologus super vitam beate Elyzabeth. (a).
[Fol. 3b]. Ad decus et honorem divine rlemencie ampliandum perhen-
nem notitiam laudabilis (b) vite lieate Elysabeth presenti etati innotescen¬
dam, futureque posteritati transmittendam fidelibus scripturarum ajtothe-
cis (c) duximus committendam et exinde in pectorum ( d ) scriniis recon¬
dendam, ne historia digna memoria et conversacio imitacione dignissima
abusione aboleatur aut cum labente tempore labatur, iter {e) deleatur se¬
quendum, exemplum pereat amplectemlum per (f) neglectus incuriam
abeat {g) in oblivionem, quod posteris est cessurum in edificationem ; aut
forsan invida {h) pestis heretica supjrrimat et. strangulet novercaliter, quod
pia (; i) nutrivit ccclesie devotio matemaliter. Nostra enim (j) Elyzabet vi¬
tiorum extirpatrix, virtutum fuit(k) plantatrix, scola(l) morum, exem¬
plum penitencic, speculum innocencie, que singula breviter prosequamur (mi).
Numquid (n) vicia non extirpavit (o), que edam in regio statu posita
vanitates fugiebat aliosque.ab omnibus ad viam(p) levitatis tendentibus
dehortabatur, que a se. incipiens oculum proprie\q) consciende purgabat,
educens festucam [Fol. 4a] de oculo suo, macula carebat (r), ut eiceret tra¬
bem de alieno { 1), stipulam forsan sujycr edificatam Christi fundamento (2)
in se igne caritatis consumens, ut lapidem et ferrum in proximo igne
penitentie consumeret (s); que non ait cum pylato: quod scripsi, scripsi (B)
sed cum dulci Iesu-: quod dixi, feri; Cepit enim Iesus facere et do-
( a ) B Vita beate Elysabeth. — (b) laudabilis om. FG. — (c) B apotecis;
om. F. — (d) E et exinde peccatorum (neri lior jtontea deletum) pectoribus scriniis.
B scrineis corrert. itt scriniis. — (e) E iterum. — (f) E et neglectus. — (g) E
aberat! — (/*) E invidia. — (i) E quod ipsa nutr. — (j) Poet materna!iter finitur
in F Lectio I.; II continuatur — facere et docere; enim om. F. — ( k ) fuit om. E. —
(l) E sola morum. — (m) F subsequatur. — (n) A «em per habet: numquit, F
modo numquid, modo numquid; BEG numquid. — (o) E om. non.; BG extir-
p&b&t. — ( p ) B vitam. — (</) proprie om. G. — (r) B eduoens de oculo suo,
BF (G que) trabe carebat. — («) FE consumerent.
(1) Cfr. Matth. 7, 5; Luo. 6, 42. (2) Cfr. I Cor. 8, 11, 12. (8) Ioh. 19, 2 2.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET BP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. BLI8ABETH. 481
ce re (1). Nonne, superbiam calcabat, que nobilibus sublimior (a) edam an¬
cillis fuit humilior ? Nonne iram evacuabat (b) cui xemjter dulcis Iesus
in ore, que irascentibus dicere consuevit: ubi nunc dominus? irascebatur
quidem (c), peccato, non homini, iuxta illud: irascimini et nolite pec¬
care (2); et alibi: iratus (d) dominus populo (3), id est, peccato {e) populi.
Numquul cuiquam temporalia invidelxd, que nihil eorum sibi retinebat?
Sciebat enim, quia sujterifia quemque privat deo, invidia proximo, ira
seipso. Numquid avaririam {f) sectabatur, que regnum mundi contempsit,
que omnia reliquit (g), quam caminus (h) paujiertatis decoxit (i) (4)? Num¬
quid luxuriam non extinguebat, que propriis lumbis precinctis (5) jtluri-
mas matronas ad continentiam inducebat? Nuimpiid gulam sectabatur (j),
que in mensa divitis mariti sui siti et fame affigebatur? Putasne accidia
eam laborasse, somno vacasse in viduitate, que regio mariti thalamo se
subtrahens, multas noctes ducens ( k ) insomnes, pia furta oratixmum, ge-
nufiexionum (t) et flagellorum marito furabatur?
Sic igitur de septem predictis ericiis principalibus (vi) 'strennuo con¬
flictu gloriose trihumphans in multis eadem exstirpavit et per consequens
virtutes eisdem contrarias Itenigna exkortadone et felid exemplo in quam-
plurimis plantavit, quia, ut ait sapiens (n): Vidorum egressus virtutum
operatur ingressum (o); unde et sequitur: virtutum plantatrix (p). Hec
namque agri proprie camis fida excultrix, mentisque colona sollicita de
agro pigri proximi (q) tribulos emdsit et spinas, in vinea domini sabbaoh
platdans veram (r) vitem religionis, que multitudine (s) conversarum eius
exemplo extendit palmites (rf) usque ad mare et usque ad flumen (u) pro¬
pagines eius (6). In omnem [Fol. 4b] quippe terram exivit sonus (7)
ipsius ( v) exempli, que feminei sexus apostola(x) cum voce clamantis in
deserto (y) direxit, vias domini, rectas fecit semitas eius, prava diri¬
gens ( z ) in directa et aspera in vias planas (8).
Sequitur scola morum: Huic scole cathonis cenxorica (a) cedunt dog¬
mata (b), senece. (c) superatur moralitas politica, ubi gratuita sancti spi¬
ritus operantur karisitiata, que tarda nesciunt molimina (d), ubi magistro-
(<a) A sublimiorum. — (6) BEFG enervabat. — (c) BEFG quidem non
homini, sed peooato, iuxta etc. — (d) E iratus est. — («) GF peccatis. —
(f) E avaritia. — (g) que omnia reliquit om. FG. — ( h) Ecacilinus! —C») que
regnum mundi etc. ex Breviario Romano de Communi non Virginum VIII Respon¬
sorium. — (j) BGF .... que regnum mundi contempsit (B o recentiore manu
respuebat), quam caminus paupertatis decoxit? Numquid gulam sequebatur
(B sectabatur), que in mensa divitis mariti sui (sui om. G) siti (om. B) et fame
affligebatur? Nonne luxuriam estinguehat, que propriis lumbis pre (B suc)
cinctis plurimas matronas ad continendam inducebat; Putasne accidia etc.
Post inducebat finitur in F. Lect. III et incipit IV. — ( k ) E duxit. — (l) E ge-
nufleccionum. — (m) EFG... de septem viciis prine, predictis B om. Sic igitur —
ingressum, unde et. — F strennue; G strennui. — (n) E ut agit vir sapiens. —
(o) Sio igitur — ingressum om. B. — (p) In F hic incipit Lectio V. — (q) E pigri
hominis. — (r) veram om. E; B vitam. — ( s) GF; multitudini. — (t) BE pal¬
mitem. — (u) B flumina. — (u) BE sonus eius ex. — (x) E apostolica. — (g) in
deserto deest in FGB. — E duxit vias domini. — (z) BFG redigens, E re¬
diens. — (a) BO censorini; F censorini Cathonis; E Catonis censorum. —
(6) E dogma. — (c) F senecte. — (d) ex BG; A. volumina! St. Ambr.
(1) Act. 1, 1. (2) Ps. 4, 5; Ephes. 4, 26.
(8) Cfr. Dent. 1, 84; ludio. 2, 14; Ezech. 7, 14. (4) Is. 48, 10.
(5) Luo. 12, 85. (6) Ps. 79, 12.
(7) Ps. 18, 5; Bom. 10, 18. (8) Maro. 1, 8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
482 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH.
nnn optimus fecit, (a) de celo repente sonum (1), ubi vult spirans (2), aspi¬
rando dans spiritales esse homines (b). fn hac (e) scola dei dit/ito (d) eciam
in tabulis cordis lapidei precepta et lex vite calamo scribe velociter scri¬
bentis (3) exarantur (e). In hac. scola nostra eirangelica discipula beata
Elyzabeth optimam partem contemplacionis eligens sic prejwsuif, quod
activam non postposuit , Manam induit, Martham non exuit, nec solam
reliquit (f) ministrare, ymo(g) cum ipsa satagens, circa frequens mini¬
sterium (4) manum suam aperuit inopi et(/i) extendit ad pauperes, agrum
consideravit et emit, in quo de fructu manuum (i) dedit , plantavit vi¬
neam (5); hospitale, videlicet in pauperum solacium sempiternum (j). Ad
pedes namque domini (k) sedens cum beatis, qui audiunt et custodiunt
verbum dei (1) (G), audiebat verbum illitis semenque. seminantis in (m) bone
terre germine confovens fecit fructum maximum in paeiencia (7).
Huius scole leccionem audiens (n), quia sajmit affectui, mancipavit
effectui, videlicet: qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat
crucem suam et sequatur me (8); item et aliam: si vis perfectus esse,
vende omnia que habes, dans pauperibus et sequere me(o)(9). Nudata
enim omnibus temporalibus in multiplici (p) cruciatu nudum Christum
sequebatur, non cum aliis mulieribus de longe (q) spectans (10) sed co¬
minus (r) gladius trilnilacionum animam eius pertransivii (.v) (11). Ipsa
eciam scole. spirftualis alumna ( t) carnem suam cum (m) viciis et concu-
piscenciis didicit (v) crucifigere (12), se mundo et sibi mutulum crucifi¬
gens (x).
In hac scola discat [Fol. 5a] omnis ociosus eum Yeronimo(y) semper
aliquid operis facere, ut eum (z) dyabolus inveniat occujxitum ; in desi¬
deriis est enim (a) omnis ociosus. Hec enim nostra fortis mulier (b) (13)
manum misit ad forcia et digiti eius apprehenderunt fusura, quesivit
lanam et linum et operata est consilio manum suarum, dans cibaria
ancillis suis (c) (14). In hac scola qui hactenus {d) putruit tamquam iumen-
(a) BGF facit. — (6) EBFG repente de celo. B aspirando dat. — (c) E in
scola dei etc. — (d) digito deest in E. — (e) Hic incijnt in F. Lectio VI. —
(f) G reliquid. — (y) BEF, G immo. — ( h ) B immo satagens circa fr.
min. G apperuit. E (ora. et ante extendit). — (t) BEFG et emit (B eum),
in quo de fr. man. (GF suarum) plantavit etc. — (j) B in sol. j>aup. somp. —
(k) domini ex EBF: ovi. A. — (/) dei om. F. — (m) BG in gremio bone terre
et optime conf. f. fr. (GF centesimum) in paoientia. — («) Audiens BFG;
om. A. B: audiens, quia aperuit affectum, mancipavit effectum. — (o) item et
aliam — sequere me om. B. — < p) E om. in; BGF corporis cruciatu. — (q) B de
longe veniens. — (r) E sed dominus! — (*) B eius animam pertr. — (t) BFG
apostolice sc. CGF specialis, B spiritalis. F columpna. — («) cum BFG; et om. A.
— fu) BG deditam cruc., FG deditam. — (x) BFG add. et rapinam (FG-
rapinas) bonorum suorum cum gaudio sustinebat (F sustinens) (.‘fr. Hebr.
10-84. Hic finitur in F termo in .%ex lectiones divisus; quatuor priores tantum ornat
sunt rubris initiaWtus, sed. v-ri/ta solummodo lectionem I et II perfecte exornavit. -—
(y) EG iheronymo. B. Ieronimo. — (z) E ut enim dyab.: in A ut. substitutum
pro ne eum. — (a) enim ex BG: E quia in des. est etc. — B in desiderio. —-
(b) G nostra Elyz. inul. fortis. — (c) B ad foroia el apprehendit fusum etc. —
(d) E actines; G actenus.
Act. 2, 2. (2) Ioh. 8, H. (8) Ps. 44, 2; 2 Cor. 8, 8. Cfr. Exod.
Prov. 7, 8. (1) Luc. 10. 40. (5) Prov. 31, 10. (0) Luc. 10, 3S1.
Luc. 8, 15: Matth. 13, 3 sqq. (H) Matth. lfi, 24. Luc. 0. 23.
Matth. 1!), 21. (10) Luc. 28, 49. (11) Luc. 2, 35.
) Gal. 5, 24; 6, 14. (18) Prov. 81, 10. (14) Prov. 81, 19, 13, 15.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 483
tum (a) (1) in stercore suo, discat (b) sophismati dyabolice faUacic (e) ob¬
viando concludere , perplexas eius obligaciones ammodo non admittat,
hactenus incaute receptas caute solvat et casset, dicat: cedat tempus ve¬
tustatis ; induat novum hominem (2), convolet (d) ad frugem vite melioris;
dicat: ad loycam pergo, que mortis non timet, ergo. Huius .srole pigmen¬
tarius non tantum colliria octdis lippientibus (3), verum et (e) aliis qua-
tuor sensibus paraliticis sudet (f) contra morbos inveteratos antydota(g)
efficacia preparare.
Sequitur exemplum peniteneie.
Huius exemplo discat peccator ab illudis abstinere (4), que cum Da-
niele (h) a licitis eciam cibis regiis novit abstinere (i) (B), carnis motus
• calcare, parvulos suggencium (j) cogitar.ionum ad petram Christum alli¬
dere (k) (6), stigmata passionis eius in corpore iugi meditacione portare (7),
abscondi in foraminibus petre (8), lavare lacrimis (7) per singulas noctes
lectum consciende, commissa deflere, postea commissa defleta non com¬
mittere (m), corpus castigare et in servitutem redigere (n), ab omnibus
tanquam in agone contendens se (o) abstinere (9), mundum spernere, nul¬
lum spernere, se sperni gaudere, (p), gaudere, cum maledixerint homines
calumniose et(q ) exprobaverint (10), timei'e a domino argui (r) (11) in fu¬
rore vel (s) in ira corripi vana non sequi, quia in secute vanitas va¬
nitatum et omnia vanitas (12). Hic namque quicquid {t) verum (u) suadet
vel consummat ( v ) pernitendam, reperis 'sollicite requisitum.
Sequitur epeoulum innocenoie.
Hic intueatur peccator, quid imitetur (ac) iustus in quo delectetur; di¬
scat. [Fol. 5b] hic prodigus opes (y) non stulte simtd effundere, sed
caute dispergere cum ea, que non iactavit, sed dispersit dedit pauperi-
(o) G putruit corrupit in putrivit; E ut inventum! — ( h ) G discat para-
logismo et sophismati dyabolice fallacie non elenco apparente, sed vero con¬
tradictionis concludere sillogismo, impossibiles ammodo obligationes non ad¬
mittat, actenus incaute receptas oaute solvens, reducat perplexitates, cesset
per interpretationem, dicat: cedat tempus, ad loycam pergo, que mortis non
timet, ergo. In hac scola prudens viator studeat methodum invenire, immo
inventam sequi a qua possit nichil repugnans dicens: ex omni virtutum pro¬
blemate sillogizare. Huius scole pigmentarius ut in A. — (c ) In hac scola —
praeparare om. B. — (d i E cum vellet vite melioris. — (e) G verum et iam. —
(f) G; A suadet. — (g) EG antidota B oni. In hac scola qui — efficacia pre¬
parare. — (h) E peccator ad illius (instar?) abstinere ab illicitis. E Danigele. —
G que cum viro desideriorum Daniele. — (») que cum Daniele — abstinere
deest in B. — (j) EG surgentium cogi. — (k) parvulos — allidere om. B. —
(t) lacrimis om. BG. — (m) E commissa deflere, postea flendo non committere. —
(») commissa — redigere om. BG. — (o) se om. E. — (p) BG lectum oonsc.,
stratum prave consuetudinis lacrimis rigare, ab omnibus tanquam in agone
contendens se abst. B mundum sj>emere. B nullum spernere. E mundum
sese spernere, se sperni spernere, gaudere, cum etc. sic et B. G om. se sp.
gaud. — (q) et om. E. — (r) E affugi, BE timeri a domino. — (n) vel om. BG. —
(t) G quidquid. — (u) BEG veram. — (o) E consumit; BG repperis. — ( x ) BG
Seq. speo. inn. In hoo legat peccator, quid (G quod) imitetur. A quicquid.
— (y) E opus.
(1) Ioel. 1, 17. (2) Coi. 8, 10. (8) Gen. 29, 17. (4) Eocli. 8, 82.
(5) Dan. 1, 13, 15. ((i) Ps. 186, 9; Cf. I Cor. 10, 4. (7) Gal. 6, 17.
(8) Cant. 2, 14. — Ps. 6, 7. (9) I Cor. 9, 25. (10) Matth. 5, 11;
Luo. 6, 22. (11) Ps. 6, 2; 37, 2. (12) Eoole. 1, 2-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
484 PR0L0GU8 ET KP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH.
bus (a) (1). Discat hic avarus caritativam largitatem, superbia humilita¬
tem, lubricitas castitatem, gula sobrietatem, effrons modestiam, impaciens
Ictam ferre (6) molestiam; consideret quilibet vultum sui status in hoc
speculo, peccator (c) macularum mendas abstersurus , virtutum germina
innocens adaucturus. Mireris in huius forma speculi non figuram exem¬
plarem, verum ipsam sanctorum prefedencium effigiem (d); in hoc enim
nostro speculo beata (e) videlicet Elizabeth suam contemplatur (f) Danid
abstinendam, suam Susanna innocendam, suam Job pacienciam. Cum
Daniele namque viro desideriorum ab omnibus mundi desiderabilibus
abstinuit, sola celestia desideravit (g ); cum Susanna lapidibus probrorum et
falsorum criminum lapidatur (2); cum lob eam non Chaldei. spoliarunt,
sed noti et proximi vim faciebant (3), querentee animam eius (4), qui
secum dulces cibos acceperant (h) (B); nec tantum tres, amici lob d one¬
rosi fuerant consolantes (t)(6), sed omnes videntes eam deriserunt eam (7),
et fuit obprobrium hominum (J) et abieccio plebis, cum apostolo per¬
ipsema facta (k) (8), pacienter rapinam bonorum suorum equanimiter et
cum gaudio sustinebat (9).
Veteris quidem testamenti exempla fidelia nostram Elizabeth fideliter
commendarunt; sed numquid novum deerit aut tacebit f PersiUat Petri
fiducia (l) (10), procedat Zachd iustida( 11). Retis et navictde relictor (12)
gratulatur (m) sibi, parem tam gloriosam repperutse sociam, cum qua fidu¬
cialiter dicat: domine, ecce nos(n) reliquimus omnia et secuti sumus
te (13). Zacheus suas vinci elemosinas miratur (d), quia non tantum cum
ipso dimidium bonorum (jj) pauperibus distribuit, sed nichU prorsus sibi
de omnibus retinuit. Exurgat beati Laurencii larga et fidelis erogado,
cuius instar omnes (q) huius facultates in celestes [Fol. 6a] thezauros
(a) BG deleotetur; discat (BG disoit) avarus opes pauperibus non simul
effundere, sed caute dispergere (B dispergere) cum ea, que non iaotavit, sed
dispersit, (om. G) dedit (om. E) pauperibus; legat lubricitas castitatem, gula
sobrietatem, efferus modestiam, consideret quilibet vultum sui .status in hoc
speoulo. (G effrens modestiam, impatiens letam modestiam), consideret G cuili¬
bet et. Caetera om. BG usque: Sed hec aotenus. In hoc speoulo diligenter intuito
invenis quidquid oonduoit ad patriam vel producit etc. Caetera desunt. —
(b) E letam ferre molestiam. — (c) peccator deest in E. — G macularum mendas
abstersurus peccator, virtutum aucturus pigmenta oomtempl&tor. Mireris
in eto. E virtutum adaucturus! — (d) G verum ipsam effigiem lob, quam
non Chaldei etc.; reliqua om. G. — (e) E beate. — (f) E contemplatus. —
(i) G nec tres amici lob ei tantum onerosi fuerunt consolatores, (etiam in E
oonsolatores) sed omnes videntes eam deriserunt, locuti sunt labiis et cetera. In hoc
(g) E sola des. celestia. — (h) E acceperunt. — speoulo precipuam contemplare
humilitatem. Hec enim humilis et digna est pedissequa eius, que virginitatis
etiam tacito privilegio humilitatem, sine qua neo virginitas placuisset tam¬
quam precipuam prerogativam allegavit aiens: quia respexit humilitatem
anoille sue. In hoo speoulo diligenter intuito invenis quidqnid conducit ad
patriam vel perducit. Set heo actenus bieviter tetigisse sufficiat etc.; reliqua
om. G. — (j) E omnium. — (k) E omnium peripsema A peripsima. — (I) E pro¬
siliat. — (m) E gratulatus. — (n) nos om. E. — (o) E ammiratur. — (p) E bo¬
norum elemosinas. — (q) E ouius omnis huius eto.
(I) Ps. 111, 9; 2 Cor. 9, 9. (2) Dan. 1, 1 sqq. 9, 28; 18, lsqq. lob. 1,15.
(8) Ps. 87, 12, 18. (4) Ps. 84, 4. (5) Ps. 54, 15. (6) lob. 16, 2.
(7) Ps. 21, 8, 7. (8) I, Cor. 4, 18. (9) Hebr. 10, 84. (10) Ioh. 21.
(II) Luo. 19, 8. (12) Matth. 4, 90. (18) Matth. 19, 27.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISA BETH. 486
manas pauperum deportaverant (a). Prodeat in medium Ulius evangetice
vidue devota oblacio (1), quam ipsiwt veritatis commendat approbatum (6),
cum qua hec nostra beata vidua non tantum duo minuta, sed et totum
victum suum misit in gazophilacium pauperum alendorum (c), in hoc
Ulius superans devotionem, quod non tantum omnia sua, ymmo{d) et se
ipsam egenorum ministeriis impendebat. Que etenim quondam sericis et
auratis (e) procedere consueverat indumetis (/*) in abiecto habitu et pan¬
noso semet negligens, se nesciens, se abnegans, ipsa pauperrima paupe¬
ribus setviebat et eosdem mortuos cum Thobya sepeliebat (g) (2).
O humilis (h) huius regi ne nobilitas, o nobilis huius dei famule an¬
cillaris humilitas! In huius itaque speculi libro sancti coniugii regulam
lineariter exemplante legant; legant, inquam, et discant nostri temporis
coniugate camis petulanciam edomare, superflui cultus luxuriam amputare,
preciosi habitus sujierbiam resecare, morum levitatem declinare, gestuum
lasciviam refrenare, matronali gratuitate pudicicie constantiam declarare,
scientes (i), ut dicit sapiens, impudicus oculus impudici cordis est nun-
dus. Studeant edam humili subieccione et affectuosa devocione maritalem
reverendam honorare, casta generacione sancti tantum matrimonii ador¬
nare, fidelis thori prolem in omnibus, que bonis moribus conveniunt edu¬
care, fructum sui ventris (8) bona indole imbutum in hiis que religionem
catholicam sapiunt informare.
Speculentur et vidue in huius sui speculi exemplari, legant et discant
desideratam continendam, discretam abstinendam, sui depressionem, su-
perbie repressionem , corporis humiliacionem vidualem, mentis letitiam(J)
spiritualem, delectabilium parsymoniam, pauperum alimoniam, mirificam
visitadonem infirmorum, beneficam consoladonem oppressorum, benignam
matrem [Fol. 6b] egendum parmdorum, indefessam (l) tractatricem pau¬
perum sordidorum. Studeant ergo continentes, de sola continenda non
presumentes, huius nostri felicis vidue dignum exemplum imitari, de bene
gestis non gloriari, humani favoris applausum non captare, cum omnia
bene fecerint, se inutiles reputare {A), ferventer misericordie operibus in¬
sudare, ut ab omnium ( m) bonorum retributore mercedem debitam valeant
merito exspectare (5).
Sed quid de virginibus dicam t Possunt et hee hic contemplari, quod
ipsas deceat (n) imitari. Conservent virginitatem (o) corporalem, caveant
corrupcionem mentalem (p), cum lampadibus ardentibus oleum sumant in
vasis cum prudentibus , cum fatuis non querant gloriam foris ; intus sperent
mercedem servati pudoris (6). Sic caute custodiant precio sum thesaurum vir¬
ginei floris, ut iungantur cum novo cantico angelicis choris (7), observent
castitatem, sectentur super omnia humilitatem, ut digne mereantur fieri (q)
(a) E deportaverant. — Cfr. Brev. Rom. 10 Aag. Ant. ad M&g. in II
Vesperis S. Laurentii. — ( b ) E approbacio, et antea qua. — (c) E allendorum. —
(d) E omnia, imo et se. — (e) E et annectis prooedere. — (f) E indumiis,
quod etiam in A continebatur, sed postea mutatum in: indumetis. — E pergit:
post in ab. — (g) E tobia. — (h) E ovi. humilis postea: O nob. huius famule
dei anc. — (t) E declinare, scientes deletum scientes, ut dioit sapiens. Stu¬
deant (sic) Cf. Maro. 7, 22. — E pergit: Studeat eciam humilis. — (j) E om.
letioiam. — (0 E om. indefessam. — (m) E ut ab hominum bonorum. — (n) E do¬
ceat. — (o) E integritatem. — (p) Ex E. A maritalem. — ( q ) E figeri.
(1) Luo. $1, 2, 8. (2) Tob. 1, 19; 12, 12. (8) Luo. 1, 42.
(4) Luo, 17, 10. (5) Eooli. 51, 88. (6) Matth. 25, 1 oum
Homilia S. Gregorii Papae; of. supra p. 466, n. 8. (7) Apoo. 14, 8.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
486
pedisseque Ulius virginis gloriose, que virginitatis privilegium non ignoravit,
et tamen humilitatis prerogativam allegavit, dicens: quod dominus sue
ancille humilitatem respexisset (1), sine qua nec virginitas placuisset.
Triplex igitur ordo salvandorum, virginum, continendum, conjuga¬
torum (a), extra quos nemo salvatur, sicut per Danielem, Noe ( b) et Iob (2)
figuratur; hic invenit, quod sequatur, in quo uterque sexus ad paria iu-
dicatur. Noverint itaque, quod si vigiles et humiles sponso venienti (c)
obvie invenientur (8), cum letiria regi virgines adducentur (4). In hoc
utique (d) nostro speculo beata videlicet Elyzabeth{e) diligenter {f) intuito
reperies quicquid ab hoc exilio ducit, conducit ad patriam vel producit (g).
Sed hec (h) hactenus b)’eviter tetigisse sufficiat, (piia de hiis disserere
non est presentis negocii, a (pio sumus aliquantisper digressi. Nunc re¬
stat seriem historie (i) sepefate et semper dulciter nominande beate (j) Ely-
zabeth verbis simplicibus testium, ruditatem ( k ) cum rei veiitate sapienti¬
bus [Fol. 7a] explicare. Pura enim et simplex debet esse fides testimonii,
nichil habens adieccionis extrinsece, nui si testis vel examinator incon-
rinne quid adicit , eius fidei derogat, modicoque fermento totam massam
corrumpit (5) et potest non immerito argui falsitatis; non enim rithmico,
metrico vel prosayco alti stili est hic locus dictamini, sed nude attesta-
cioni et districto examini. Veritatis namque amica simplicitas(1) verborum
folia aspernatur, troporum faleras (m) dedignatur, proprio confuta presi-
dio non nititur alieno subsidio, non recipit (n) suffragiorum aminicula (o),
tergiversacionum non querit diverticula , rethorico refugit (p) colore fucari,
nativo gaudens adornari, tullianam calcans eloquendam, virtutum prefert
affluendam (q), effrenatam castigans intemperiem moderate, verbi redimit
pauperiem morum venustate. Inter testes itaque quampktrimos super hiis
receptos testis (r) status et cursus infantilis
Hec vita distinguitur in quatuor partes:
Prima continet statum (s) infande et puericie usque ad annos nubiles.
Mencke, 2012 B — 2014 A.
Secunda statum matrimonii. Mencke, 2014 A — 2019 A.
Ter da statum soluti matrimonii post mortem mariti usque ad reli¬
giosi habitus svscepcioncm (t). Mencke, 2019 A — 2024 A.
Quarta usque ad mortem ipsius. Mencke, 2024 A — 2082 B(u).
(a) E om. coniugatorum. — (6) E Noe Noe. — (c) E advenienti. — (d) E
In hoc igitur. — (e) E om. Elyzabeth. — (f) Ex BEG; A diligenti, et* postea
repperies. — {g) BEG perducit. — ( h) G Set. BEG aotenus. — (i) G. om. histo¬
rie; B sepe fari. — (,;) G om beate: B dulciter semper. — ( k ) Ex BEG; A in-
clitatem; Boerner putabat legendum: indicatam, Mencke indigit&tam (Cfr. NA
XXXIV, 488). B om. cum rei veritate, et postea : nichil habens — argui fal¬
sitatis; B altu stili. — (l) E simplicitatis. — (m) G phaleras. — (») EO nec
recipit. — (o) E adminicula, G amruinicula. — ( p) F refugia. — (g) Ex EG.
— A effluenciam, Mencke legit profert. B om. veritatis namque — morum ve¬
nustate. — (r; G et status, B et mutavit in est (status). — (s) Vide supra di¬
visionem singulorum codicum. (Cfr. NA XXXIV, 478). H: Heo vita beate Ely-
sabeth quondam lantgravie Thuringie distinguitur iu quatuor partes. E oon-
tinet infancie etc. — (t) B usque ad religionem habitus assumptionem; GH
assumptionem. — (m) H Ex tunc usque etc.; BEGH post ipsius: Ultimo annexa
(E annexsa) sunt miracula, que post mortem dominus ad tumbam eius per
ipsam (BG pre ipsa, H per ipsa operatus est circiter CL per testes ydoneos
(1) Luo. 1, 48. (2) Dan. 1, 1 sqq. Gen. 9, lsqq. Iob. 1, lsqq.
(8) Matth. 25, 6. (4) Ps. 44, 15. (5) I. Cor. 6, 6; Gal. 5, 9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELI8ABETH. 487
Conolvtio vite beate Elyzabeth.
[Fol. 22 b]. Licet autem veridica (a) tam testium iuralorum quam alio-
rum fide dignorum ( b ) certissime constet et indubitate (c) de multis reve-
lacionibus (1) ipsius (d), de angelicis visionibus et aUocucionibus nec non
quod ipse dulcis paraclitus (e) Ihesus Christus facie (f) ad faciem ei ap¬
parens (2) confortabat ipsam et consolabatur multitudine sanctorum et ce-
lestis milicie concomitatus (g), sicut serenissimus vultus eius ingens (h) gau¬
dium, sepe cum iam iaceret(i), in extasim rapta, representabat et ipsa
quibusdam religiosis (j) postmodum recognovit; tamen quoniam, ut ( k ) supra
dictum est, ipsa hoc occultans supprimebat, metuens ab hominibus ob
hoc (l) venerari et forsan extolli adulacionis vento, que in domo do¬
mini (m) elegerat esse abiecta pocius, quam habitare in paladis (n) peccato¬
rum (3) : nos hec(o) pocius censuimus, quantumlibet vera, reticenda{p) quam
presumptuose asserenda. Figmentorum quippe aspernatur adminicula ( q )
quam vita prodicat laudabilis, conversacio commendat admirabilis, com-
memoracione quidem digna, imitacione vero dignissima, cuius meritis te¬
stimonium perhibet testis omni excepcione maior, qui nec fallit nec fal¬
litur, cuius sanctitatem (r) multiplicata miraculorum clamat copia sic no¬
toria et indubitata, quod et si(s) tacerent homines, lapides clamarent (4);
quorum diversitates, tytulos et (t) distincciones suo loco et tempori (u) re¬
linquentes preterimus. Inter que innumera (v) hec breviter duximus tan¬
genda {x), quod cum mullorum, puta sedecim (y) ad minus, mortuorum
sit potens suscitatiix; hanc graciam cum pluribus sanctis (z) habens co-
munem, quibus id concessum a domino reperitur, eam in iUuminacione
ceci nati specialis muneris privilegio tamquam ex milibus electam (a) de¬
coravit, quod raro preter salvatoris personam cuiquam datum legitur, ante
quem a seculo non fuit auditum (5), qui nulla [Fol. 23a] prorsus habuit (b)
instrumenta vinis, sed super locum oculis naturaliter deputatum (c) ple¬
nam ( d) et integram pellem sicut ( e) in genis et in fronte, religiosis te-
sollemniter etc.) est operatus; ex infinitis qnedam (E que electa loco qnedam)
circiter centum quinquaginta per testes idoneos solemniter et suffloienter
probata, que in curia romana examinata sunt et approbata. (E. approbata et
recta). — (a) B Et licet plurima — H veridicatam. — (b) E dignissimorum;
H digorum. — (c) Sic BCDEG. A indubietate. H postea ex indubitate fecit in-
dubietate. — ( d ) H ipsius beate Elysabeth. — (e) BD paraolytus. — (f) BCD facie
ei apparens. — (g) CG comitatus. — (h) C iuge, D vigens. — (*) iam om. re¬
liqui codd. C cum iacebat. C representabit correxit in representabat. — (j) quib.
religiosis om. G. — (k) H quomodo et supra; G om. quoniam. E quomodo supra
dictum est. B subprimebat. — ( l ) E ab hoc venerari. — DB ab omnibus D ob
hoc ven. — (vi) BCD Dei. — (n) C. tabernaculis; habitare — pocius in H a
recentiore manu in margine additum. — (o) C Nos ergo. — (p) BCD caute
recitare; GH caute recitanda. — (q) BCEG amminioula et postea ammirabilis.
B imitacione dignissima. — (r) CD cuius sanctitate. — (s) BCD quod si. —
(0 CDEG titulos; E postea om. et. — (u) BCD loco suo et tempore. — (c) H
Itemque innumera. BCD luter que hio numerata B breviter duximus tan¬
genda, quod. — (x) E tangendo. — (y) BCDEG XVI. — (s) E om. sanctis. —
(a) E electa. — (b) C habuit ponit post integram (h. pellem). — (c) C deputavit
correxit in deputatum. — (d) BCDEGH planam — B pellere. — («) E
rei. codd . siout.
(1) II Cor. 12, 1.
(4) Luo. 19, 40.
(2) I Cor. 18, 12. (3) Ps. 88, 11.
(5) Ioh. 9, 82.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
488 PROLOGUS ET ep. in dicta IV ancillarum s. elesabeth.
stibus multi* (a), qui rem in ipso actu, tunc cum fiebat, viderunt et ante
et post. Cuius rei pr ocessum et seriem alias credimus prosequendum (6).
Item et duximus annectendum, quod in die translacionis eiusdem
sanctissimi corporis, jtosfquatn in rapsa (c) plumbea fuit repositum, su¬
blatum de terra sub (d) testimonio religiosorum, sareofago (e) proximo die
post aperto pro reliquiarum distribue io ne, repertum est oleum mirifici odo¬
ris de ossibus eius in bona quantitate manasse, quod et hodie inspicien¬
tibus patet et fule nobis constat oculata {/'), quoti gutte tamquam roris
super gramen vel herbam decidentis (g) stant et di stillant (1), iliisque de¬
cidentibus (h) vel abstersis, alie paulatim renascuntur subtilissime quasi
sudor de. poris evaporans.
Hec autem reverenda dei famula (i) carnis iura natureque (J) debi
tum exsolvetis tredecimo (k) kalendas decembris decessit mi
grans ad Christum, canus soluta ergastulo, cuius (f) materiam terre, spi
ritum deo reddidit, terreno cesari (m) que sunt cesaris, et que sunt dei
deo(2). Et factus est in pace locus eius (3) et livor emulorum post fata{n)
quievit et obstructum est os (o) loquencium iniqua (4). Honorific.eque se-
jndta est in capella hospitalis (p) in Maipurch quam plurimis (q) abbatibus
et religiosis , nullo vocante (r), divina providentia ibidem coadunatis. Ad
cuius tumbam, ipsius meritis suffragantibus, cecis lumen, surdis auditus
redditur, claudus graditur, mutas Uxpiitur, captivi compedes et carceres
evculunt, jxiralitici, epilentici (s) et frenetici curantur, demoniaei liberan¬
tur, mortui resurgunt, leprosi mundantur (5), et e.atervatim ruens popu¬
las, in variis morbis subsidium consequitur optatum (t). Item quoil quisque
cum debitd humilitate petit, accipit, quod mm vera(u) alacri- [23 b] tote
querit, invenit, cum instanda devotionis pulsanti ianua gratis aperitur (6).
Non solum autem corporalis morbus hic remedium invenit et medelam,
ymmo et spiritalis (v).
Quidam enim clari (x) sanguinis et sublimis prelacionis horrendis in¬
dis intricatus lubrico (g) camis miserabiliter et detestabiliter laborabat,
qui sepe confessus post multiplex reddivum (z) fere desperavit; tandem
veniens ad sepulcrum beate (a) Elyzabeth in multa devocione, lacrimarum
(a; G testibus multis et ante et post. Cuius rei eto. — (b) BCD Cuius rei
proo. et ordinem (B alias credimus prosequendum) duximus annectendum.
Item et hoc sit: et BG; H Cuius rei processum et ordinem ai. (die) credimus
persequendum; sed rubra linea iterum deletum. — (c) D cabsa. — (d) BCDGH
de terra sigillatim (B sigillaram) episcoporum et p relatorum sigillis sub test.
— (e) BDEG sarcophago. — (f) C ocoulata, G occulta, B occultata. — (g) CDG
descendentis. — (/t) Cillis decid.; E. de-scillentibus; sed deletum et in sequenti
linea cidentibus let/itur. — (i) E Heo aut. dei famula reverenda. — (J) C iuraque
nature D iuraque natureque. A nature; BDEGH natureque; sudor om. B. —
B persolvens. — ( k ) BC DEG XIII. — (7) HCDEGH cuius. A eius. B spiritum
reddidit deo. C. terreno (bis)! — (m) BCD Cesari que sua sunt et que etc. —
(n) C post facta. — (o) os om. C. — ( p ) hospitalis om. A; sed est in BCDEGH;
E in Marburg. Alii. — ( 9 ) Codd. om. in; C hir et deinceps Marchpuro; D
Marhpurch; BH Marburch; AB quampluribus; CDEGH quamplurimis. —
(r) CD vacante. — (#) E epilemptici; G postea om. et. — (t) E obtatum. — (a) vera
om. C. — (v) BCD hic invenit medelam, immo et spiritalis. (EG immo). —
(x) E cleri. — (//) lubrico om. G. Stritta reliquit hic spatium vacuum fortasse, quia
originale legere non poterat. — (z) G remedium; E residium! — (o) CD beatis¬
sime Domine Elisabeth; G. Elisabet.
(1) Deut. 82, 2. (2) Mare. 12, 17: Luc. 20, 25. (8) Ps. 75, a
(4) Ps. 62, 12. (5) Luc. 7, 22. (6) Matth. 7, 8; Luo. 11, 10.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
PROLOG U8 ET KP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELI8ABETH. 489
fluvios cum, intima cordis fundens contricione, oracioni non perfunctorie,
sed diutissime ferventer insistebat, quousque ibidem quandam spiritalem
consolacionem accepit (a), magistro Conrado de Marpurch, confessori suo,
diu (b) postmodum cum magna signifleans attestacione, quod stimulus car¬
natis (c) lubridtatis sic in ipso erat cxtinctus, quod postea (d) non ap¬
prehendit eum, ut prius temptacio vehemens, sed vel nulla vel tam letis,
cui facillime (c) resistebat.
Idem et (f) in aliis, spiritu superbie inflatis et quibuscumqtte aliis
viciis (g) spiritalibus et mentalibus ( h) laborabant, evenisse compertum est.
Cum igitur tuba clamet {i) euangelica: beati qui esuriunt (j) et siciunt
iustitiam (1), ad nostram patronam, nostram dominam, nostrarum culpa¬
rum transferamus (k) advocatam, diam gloriosam Elyzabeth. Elizabeth (/)
quippe dei mei saturitas interpretatur. Saturavit autem Christum in mem¬
bris suis ipso{m ) attestante qui ait: Quod (n) uni ex minimis meis feci¬
stis, michi fecistis (2).
Festinet (o) omnis famelicus, festinet omnis siiibundus reficiendus {p);
ament eam (q) pueri filialiter, quos ipsa (r) pavit matemaliter, venerentur
in ea pueruli suam nutricem, iuvenes iuvenum mortuorum susciiatric.em,
virgines castitatis ornatricem (s), senes suam sustentatricem, infirmi suam
visitatricern (t), merentes suam («) consolatricem. Invocet eam (v) afflictus
subvenientem, crimino-[ Fol. 24a] sus restaurantevr vel reformantem, vir-
tuosus confortantem (x), debilis medicam sanantem (y), egenus .sacrantem.
Dispersit namque, dedit pauperibus, iustitia eius manet in seculum(z)(S)
et elemosinas illius narret omnis ecclesia (4). Invocet eam omnis in qua¬
cumque tribulacione opis (a) indigus {b). Invocet eam presentis vel future,
salutis cupidus. Ipsa namque cum lob et in(c) regio statu fuit meren¬
dum consolatrix, egendum sociatrix, allisorum rejxiratrix. Apud (d) eam
attenta supplex {e) fervens corulita lacrimis {f) oracio nescit rcjndsarn.
(o) CD quandam spiritalem accepit consolacionem. — (b) CD a magistro
Cbunrado de (C) Marchpuro; (D) Marhpurch. G confessori suo de Marpurch
diu. — (c) G carnis lubricitatis. — (d) G postmodum. — (e) E facilime. —
( f ) C Idem etiam. — {g) E vicibus. — (h) E spiritualibus. H vel mentali¬
bus; CD om. et mentalibus. — (i) CD clamaret. — (j) H essueriunt cor¬
rexit in esuriunt. — ( k ) A transferamus; CDEGH confugiamus; EGH in
loco, ubi in A transf. legitur, CD haltent ad nostram dominam, nostrarum
culparum advocatam illam gloriosam Elyzabeth (D Elisabeth) confugiamus. —
Quidam enim clari sanguinis — gloriosam Elyzabeth om. B. — K. Wenek
(NA 466 et 501) retinendum putat transferamus, quamvis omnes afii Cortices
confugiamus scribant. Retinui lectionem Cod. A, quia vix praesumi potest seri-
bam postea mutasse confugiamus in transferamus, cum talis versio sit inusi¬
tata. — (t) H. Elysabet; Elyzabeth quippe; B Elysal>eth vero. — (m) E suis
ipsa ipso; H atestante. — (n) H. Que uni ex. — (o) E Festines. — (p) D reffi-
ciendus — reficiendus om. B. — (q) E eum. — (r) ipsa om. A; sed est in BCDGH
— BCD materialiter. — (s) GE om. virgines castitatis am. G om. etiam senes
suam sust. — ( t ) BCD om. infirmi suam vis. — (u) suam ex CD; om. AB. —
(v) C Invocet autem. B om. vel reformantem. — (z) Virt. eonf. om. A; est in
CDEH. — ( y ) CD debilis medioina sanantem. Dispersit etc.; B namque om. —
(s) BCDE add. seculi. — (a) BE operis. — (b) Ex D. ABH indignus, C indi¬
guis. — (c) H et delevit substituens in (reg. statu); B om. egencium saciatrix,
.et pergit: O dita oracio neso. rep., moram. — (d) ACDG aput. — (e) C sup¬
plens correxit in supplex. — (f) CDEGH lacrimis condita oratio.
(1) Matth. 6, 6. (2) Matth. 25, 40.
(8) Pb. 111, 9; II Cor. 9, 9. (4) Eccli. 31, 11.
A r c AiP wm Frandsctmsun Historicum. — Ah. III. 31
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
490 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV ANOCLLARUM 8. ELISABETH.
moram non patitur, que in propriis passionibus compati, in propriis mi¬
seriis quondam didicit misereri, que larga, ymo{a ) prodiga operum mi-
sericordie pauperum preces (b) exaudire, ymo(a) precum affectus novit
prevenire. Ad ipsam tamquam singulare refugium cum fiducia gracie
humilitei' confugiamus singuli, suppliciter recurramus universi. Currat
eger corpore, currat eger mente (c), odore unguentorum (1) eius sanandus(d).
Laudet in ea gloriam creatoris omnis etas, omnis sexus, laudent in
ea (e) ut supra dictum est (f), pueri dominum (2). Iuvenes, virgines (g),
senes cum iunioribus laudent, in ea nomen ( h ) domini (8). Laudent in ea
omnes gentes dominum et collaudent (i) omnes populi (4), et quia laudant
eam in portis opera eius, omnis spiritus in ea laudet dominum (5) (j). Lau¬
demus in ipsa (k) divinam clemenciam, singuli singulariter, universi uni¬
versaliter (l). Laudemus in specie, laudemus in genere, quatinus ipsius
patrociniis suffragantibus aperto pessulo ostii (m) misericordie nos(n) ad
cenam agni is, qui multos vocavit, paucos (o) elegit (6), cum electis in¬
troducat et ad suas nuptias amictos veste nuptiali, accensis lampadibus (7)
sumptoque in vasis oleo ( p) perducat ipse sponsus ipsius (8), propter quem
regnum mundi et omnem ornatum seculi contempsit, quem utique vidit,
quem vere (q) dilexit, in quem firmiter credidit, Iesus Christus dominus (r)
noster, cui est gloria in secula seculorum amen(s).
Wiedenbrilck, (Westfalen). P. Diodorus Henniges, 0. P. M.
(o) BCDEGH immo. — (i) E preces ad pauperes. — (c) E currat ege r mente,
currat e. eorp. B currat mente ; A ungentorum. — (d) BCD saturandus. —
(e) C Laudent in ea gl. conditoris et postea om. in ea; B Laudent. — (f) CDEGH
prout supradictum est. H supra tactum est. — (g) virgines om. H. — ( h ) C nomen
delevit. B om. laudent in ea, ut — domini. — (i) C eam; B et quia laudent. —
(j) G omnis in ea spiritus laudet dominum. — tAr) BCD in ea divinam. C uni¬
versi, (bis, sed semel deletum). — ( l ) E om. Laudemus — universaliter; — B quate¬
nus ipsius suffi*, patr. — (m) CG hostii. — (n) nos om. hic H a recentiore manu
additum ante introducat; B hic qui. — (o) C pauperes paucos elegit; pauperes
deletum est linea transversa. — ( p ) BCD sumptoque oleo ih vasis. — (q) vere om.
BCD. (Cfr. Brev. Bom. Commune non Virginum, VIII Responsorium). — (r) E do¬
minus (bis). — (t) H Ego Nycholaus scripsi hanc vitam in nomine domini nostri
Ihesu Christi. Arnen. Valete.
His verbis Huyskenspermotus est, ut Nicolao monacho vitam sic ampliatam tribueret
non solum ut scribae, sed etiam ut scriptori, quam opinionem Wenck (NA, 459) refellit.
E haec addit: amen. Hio finitur vita Ely. Conradus de marburch verbi dei
predicator universis presentem paginam inspecturis salutem in eo qui est salus
omnium et salvator; inspeccione presencium instruantur et audiant universi de
oonversacione beate memorie elysabeth lantgravie et de vita eius summam vobis
vobis scribo. Duobus annis antequam mihi commendaretur vivente marito suo
confessor eius extiti et ipsam querulosam re periens, quod aliquando fuerat coniu-
gio oopulata, quod in virginali flore non poterat presentem vitam terminare
eodem tempore marito suo in apuliam ad imperatorem proficiscente per uni¬
versam alemanniam caristia gravis est exorta ita ut multi fame morerentur. Iam
soror eius cepit pollere virtutibus, quoniam sicut in omni vita sua fuerat con¬
solatrix, ita oepit esse famelicorum reparatrix, precipiens sibi iuxta quoddam
castrum suum hospitale fieri, in quo plurimos et debiles recollegit.
Hac exhortatione ad universum populum ex epistola Conradi (Huysk. 156)
desumpta finitur in Coi. E. vita haec b. EUsabeth.
(1) Cant. 1, 8. (2) Ps. 112, 1. (8) Ps. 148, 12. (4) Ps. 116, 1.
(5) 150, 6; Prov. 81, 81. (6) Matth. 20, 16; Maro. 10, 81, Luo. 18, 80.
(7) Matth. 22, 11; 25, 10. (8) Apoc. 19, 9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 491
„ DIFFINITIONES “
CAPITULI GENERALIS 0. F. M. NARBONENSIS (12C0).
Praeter editionem novi legnm seu Constitutionum codicis, quo
veteres Romae (1239) promulgatas addendo, minuendo, mutando ta-
xandoque reformavit, iuris etiam publici certa fecit capitulum gene¬
rale Narbonae decreta, sicut in ceteris eveniebat Minorum capitulis.
Haec quidem decreta communiter illa aetate « Diffinitiones» voca¬
bantur ex « Diffini torum » nomine, quod « ministris et uno subdito
de qualibet provincia in provinciali capitulo ad generale electo (1) >
tribuebatur.
Quae fuerunt Narbonae sic edita, pluries typis expressa sunt.
Tam leguntur in libro Firmamenta trium ordinum , Parisiis 1512, p. I,
foL XXIIIIv-XXVv, et Venetiis 1513, p. I, fol. 29v-30r. Ea denuo
ediderunt, cl. P. Fr. Ehrle, s. i., in Archiv filr Litteratur- und Kir-
chengeschichte (ALKG), VI, p. 33-35, iuxta Cod. 7339 bibliothecae Va¬
ticanae (2) et tandem cl. G. Little in English historical Review , XIII,
p. 703 sq., iuxta Cod. 207 olim bibliothecae D. Phillipps in Anglia.
Verum, sincere fatemur, his non evulgari textum ex omni
parte genuinum aut absolute integrum. Quem praebent Firmamenta
non est authenticus in tota parte secunda ab illis verbis Item sollicite
servetur ad finem: ex variis enim articulis dicta pars constat hinc
inde sumptis, sive prius habeantur in Constitutionibus generalibus
vel in ipsamet prima parte « Diffinitionum» Narbonensium legantur;
porro omnia, quae infra computantur a num. 15 ad num. 28, penitus
in eo deficiunt. Uti fuit editus a P. Fr. Ehrle, pariter absque dubio
mutilus est, cum subito cesset post num. 21. Neque videntur genuini
tres articuli, qui iuxta Cod. 207 Phillipps immediate sequuntur eum-
dem num. 21, cum S. Hilario et S. Christina iam officio IX lectio¬
num secundum Ordinationes divini officii (3) colerentur et ordo Mi-
noriticus temporibus Alexandri papae IV (1254-1261) cardinali pro¬
tectore careret (4).
(1) Verba sunt Constit. general. oap. XI, apud S. Bonav. Op. omnia,
Vm, 462. Ehrle, ALKG VI, 184.
(2) Usi sunt novi editores S. Bonav. Optra, VIII, 464 sq., codice 7389 Bi-
blioth. Vaticanae, post ouius textum posuerunt additamentum apocryphum,
quod praebet liber Firmamenta. (8) § 22, ap. AFH III, 67.
(4) Philippus de Perusio, Epist. de Card. protect. : Quamvis requisitus, nui-
lum cardinalem dare voluit ordini. Item, Catalogus Oen. Min.: Regimen ordinis,
quod episcopus Hostientis existens prius habuerat, noluit alteri committere. AF III,
710, 696; MG 88 XXXII, 681, 663.
Digitized by Google
Original ftom
UNIVERSITY OF MICHIGAN
492 « DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260).
Novus econtra, qui in lucem profertur, sic se habet «Diffinitio¬
num » Narbonensium textus, quod appareat integer et ex toto
genuinus. Tanti etiam pretii est, ut nullus sit, qui non ea mire¬
tur, quae continet sua pars inedita. Omnes indubiae authentici tatis
notas prae se fert. Invenitur in Cod. 106 bibliothecae fratrum Mino¬
rum Conventualium Friburgi in Helvetia, qui ex documentis miscel¬
laneis per diversas manus saec. XIII et XIV scriptis constat, nostro
potius ad saec. XIII ascendente.
Antequam vero «Diffinitiones * iuxta istum Cod. iterum praelo
subiiciantur, rem forsan haud inutilem operabimur, si pauca prae¬
mittamus ad lucem in huiusmodi spargendam articulis, qui
brevi commentario videntur egere. Cum autem ibi capitulorum Me-
tensis et Romani (1257) mentio fiat, occasio oblata est bona profun¬
dius inquirendi, quo anno Metense celebratum fuerit, et consequenter,
utrum supradictae Ordinationes divini officii, quas erudito recenter
illustrans apparatu publicavit (1) d. P. H. Golubovich, 0. F. M., non
potuerint post annum 1254 emanasse. Tales quaestiones et notas eo
magis ad rem esse, sicque iudicari speramus, quod erunt per ordinem
textus distributae et clariore quo poterit modo tractatae.
§ 1. Et, istis publicatis , veteres destruantur. Illi mandato fuisse
ad litteram ubique obtemperatum censemus, cum nullum hucusque
primitivarum Constitutionum generalium exemplar, nec fragmentum
inventum sit. Tam rigorosae ordinationis ratio aliqualiter dabitur, si
putemus capitulum generale noluisse coexistentiam duplicis Constitu¬
tionum codicis, quorum posterior priorem supponendus est in pluribus
modificare vel in nonnullis gravioribus ei contraire. Quidquid sit, al¬
teri simili ordinationi merito comparatur, qua, sex post annos, capi¬
tulum generale Parisiense (1266) decrevit omnes legendas de beato
Francisco olim factas deleri (2).
§ 2‘- Usque ad sequens capitxdum generale littera breviariorum et
missalium corrigatur. Iam binos in Ordinationibus divini officii ca¬
pitulum Romanum (1257) (3) inseruerat articulos, qui sic sonant:
« Provideatur, quod antiphonaria uniformiter corrigantur; item ordi¬
netur de legenda beati Francisci, ut de omnibus una bona compile¬
tur ». Audacter incepta per encyclicam Quia sicut indubitanter (4) ca¬
pituli Metensis (1255), resumpta per Ordinationes capituli Romani,
praesenti prosecuta decreto Narlxmensi, ad finem deducta in sUbse-
quentibus capitulis, reformatio liturgica paulatim his elaborabatur con¬
ditionibus, quod officium fieret uniforme mediantibus libris correctis.
§ 2 b * Secundum ordinis approbatam consuetudinem. Verbo con¬
suetudinem similiter utitur regula S. Clarae, ubi legimus: « Sorores
(1) In AFH III, 55-81. Clarus editor pro anno 1254 militat. Inferius ut verio¬
rem defendemus sententiam, iuxta quam Ordinatione.s redactae sunt circa a. 1257.
(2) Sunt ipsamet verba decreti, apud Rinaldi, Serapk. viri Francisci A vi¬
riatis vitae duae, Romae 1806, p. XI; Enylish hist. Revieto (EHR), XIII, 1898, 71M;
Ed. Alenconicnsis, S. Francisci Asririensis vita et miraruta, Romae 1900, p. XLII.
(8) Bini art. citati numerantur respoctive §§ 78 et 74 AFH III, 70.
(4) Wadding, ad a. 1249, n. 2.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 493
litteratae faciant divinam- officium secundum consuetudinem fratrum
Minorum»; item eo utuntur bullae Inter alia (6 oct. 1255) et Vir¬
tute conspicuos (2 aug. 1258) (1), in quibus scribit Alexander papa IV:
« Iuxta eiusdem ordinis consuetudinem observatam hactenus». Lectio
igitur « secundum ordinis constitutiones approbatas *, quam dant Fir¬
mamenta trium ordinum, prorsus relinquenda est, utpote quae non
MSS. codicibus et documentis parallelis opponatur tantum, sed nec
cohaereat cum articulis 1 et 17 nostrarum «Diffinitionum », quibus
Constitutiones ordinis antiquae, necnon praecedentium generalium mi¬
nistrorum abrogantur decreta.
§ 4. De cetero nullus capiatur locus, ubi fratres absque congre¬
gatione bladu... Inter abusus, quos vehementer optat corrigendos, con¬
tra illum, de quo in praesentiarum agitur, denuo invehit capitulum
generale Assisii (2) (1269): « Adhuc » inquit « ad extirpationem ma¬
lorum in nostro ordine pululantium, ne succrescant, iniungimus visi¬
tatoribus universis, ut, si quas inveniant provincias viciosas in con¬
gregatione bladi.... tam ministros quam provincias teneantur accusare
capitulo generali».
§ 10. Generalis non vult, quod minister provincialia .... Articulus
iste ministris indicit conditiones pro receptione noviciorum,
quando postulans non est in territorio sibi subdito, ius insimul eis
agnoscendo strictum, licet restringi bile, alium delegandi ad huiusmodi
effectum. Huius quidem iuris bulla Quo elongati (28 sept. 1230) (3)
contrarium fortiter statuerat hisce verbis: « Cum iuxta eamdem re¬
gulam aliis quam ministris provincialibus fratrum receptio committi
non valeat, multo minus potestatem habeant provinciales ministri hoc
aliis committendi, quibusmet et non aliis est commissum». Quo non
obstante decreto, per bullam Gloriantibus vobis (19 iun. 1241) (4)
idem pontifex postea indulsit, ut sub certis conditionibus suas aliis
vices committere valeant ministri provinciales. Similia omnino repetit
bulla Ordinem vestrum (14 nov. 1245) (5) Innocentii IV, quam reno¬
vavit Alexander IV 20 febr. 1257. Iuri ergo vigenti «diffinitio»
Narbonensis plene concordat.
§ 13 a - .... sicut fuit in capitulo Methensi. Quo anno celebra¬
tura sit generale Metense capitulum, sententiae circumfere¬
bantur hactenus variae. Tossinianensem et Waddingum imitando, PP.
Ehrle et Holzapfel cum turba scriptorum illud anno 1249 assigna¬
runt, aliis paucioribus interim a. 1251, seu 1253, aut 1254, vel etiam
1265 eligentibus (6). Ex eo tanta solet apud auctores diversitas prove-
(1) Sbaralea, Bull. Franc., n, 109, 436; Eubel, Epii. Bull., 814,1004, XXXV.
(2) Little, EHB XIII, 706. (8) Sbaralea, BF I, 56; Eubel, Epit., IV.
(4) Sbaralea, BF I, 845; Eubel, 811. (5) Sbaralea, BF I, 114; Eubel, XI.
(6) Pro 1249 stabant Wadding, ad a. 1249, n. 1; Ehrle, ALKG VI, 80 sq.;
Holzapfel, Manuale, 28 et 628; P. Rodulph. Tossinianensis, Historiarum sera-
phdcae religioni» libri tres, Venetus 1587, f. 288 r.; pro 1251 Golubovich, AFH
TTT , 60; pro 1258 Aff6, Vita dei B. Oiovanni da Parma, Parma 1777, p. 49;
pro 1254 G. Little, Tractatus Fr. Thornae, Paris 1909, 127; pro 1255 TTbaldus
Alenooniensis, Eludes Frandscaines, XXIII, 1910, 97 sq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
494 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONEN8IS (1260).
nire mentium, quod argumenta quisque profert parum cogentia. Sic in
praesenti casu fieri potuit. Hinc eorum, qui pro a. 1249 stabant,
prorsus improbabilis evasit opinio, cum nullatenus inventa sit notitiis
cohaerere historicis melius perscrutatis, quae leguntur in Fr. Adae
de Marisco litteris atque chronica Fr. Thomae de Eccleston (1). Sed
et hac eadem ratione nequit amplius seu 1251 seu 1253 annus pro¬
poni pro dicti celebratione capituli. Probabilis ergo maneret illa tan¬
tum sententia, quae sustinet ipsum a. 1254 locum habuisse, si nu¬
perrime nova non fuisset, quae pro a. 1255 militat, excogitata. Can¬
dide fatemur istam videri multo probabiliorem, ne dicam unice veram,
ut sequentibus probare conabimur.
In primis, simul cum addito: Metis in capitulo generali, iam
annus habetur in quodam a paucis edito mensibus documento (2).
Sunt autem litterae B. Ioannis Parmensis, quibus monasterii
S. Vincentii Metensis Benedictinos reddit ad ordinis beneficia parti¬
cipes. Ipsis cum omnino similibus, quae a Fratre Salimbene serva¬
tae sunt, collatis, quatenus utriusque affinitas dictorumque Parmen¬
sis historici veracitas (3) plene appareant, ita se offerunt in apographo.
In Christo tibi dileotis abbati et Dilectis in Christo amicit fratrum
conventui monasterii sancti Vincentii fra- Minorum atque devotis domno Iacobo de
ter Iohannes, ordinis fratrum Mino- Buxolis et domine Mabilie, uxori ems-
rum generalis minister et servus, sa- dem, necnon et Anselixe predictorum di-
lutem et pacem in Domino sempiter- lecte filie, frater Iohannes, ordinis fra-
nam. Devotionem, quam vos ad ordi- trum Minorum generalis minister et
nem nostrum habere pia fratrum re- servus, salutem et pacem in Domino
latione cognovi, affectu sincere cari- sempiternam. Devotionem, quam ad
tatis aooeptans ao dilectioni vestre ordinem nostrum vos habere pia fra-
vicissitudinem cupiens rependere sa- trum relatione cognovi, affectu sin-
lutarem, vos ad universa et singula oere caritatis acceptans ac dileotioni
nostre religionis suffragia tam in vita vestre vicissitudinem rependere ou-
quam in morte recipio, plenam vobis piens salutarem, vos ad universa et
omnium bonorum participationem pre- singula nostre religionis suffragia tam
sentium tenore concedens, que per fra- in vita quam in morte reoipio, ple-
tres nostros ubique terrarum moran- nam vobis bonorum omnium tenore
tes operari dignabitur clementia Sal- presentium participationem concedens,
vatoris. Datum Metis in capitulo gene- que per fratres nostros ubicumque
rali anno Domini M. CC. L quinto. terrarum morantes operari dignabitur
dementia Salvatoris. Valete in Dcgnino
bene semper. Datum Ferrarie VIII idue
sept. anno Domini millesimo CC.UIIL
(1) G. Little, Tractatus, 127, nota.
(2) Ed. Ub. Alenc., Et. Francisc., 1. o. non quidem sine mendis. Ibi enim
legitur affecte pro affectu, universe pro universa, et omittitur habere. Notandum
insuper P. U. Alenconiensem nullo modo perspexisse litteras, quas edebat,
esse simillimas illis de eodem argumento tractantibus a Fr. Salimbene ser¬
vatis, ut docebunt notula sequens et litterarum collatio.
(3) .Scripserat Fr. Salimbene, MG SS XXXII, 298: Iste frater Iohannes de
Parma fuit primus generalis minister, qui recepit devotos et devotas fr. Min. ad
ordinis beneficia, dando eis litteras sigillatas suo generali sigillo.... Forma autem
litterarum, quam dabat, erat huiusmodi, mutatis vocabulis personarum, ut congruum
erat: Dilectis in Christo.... Et nota quod has litteras nisi petentibus dare nolebat,
et nisi essent qui petebant Deo et ordini vere devoti et benefactores predpui, aut
esse disponerent. Ed. Parm. 128 s.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 496
Ut dictum est, istae litterae non in forma originali adservantur, sed in
apographo saec. XVII ineuntis, quod exscripsit ex originali documento
P. Anselmus Metivier, Recollectus Me tensis coenobii, pro suo libro
Registrum bullarum et brevium contentorum in archivio conventus no -
8tri Metens is (1). Quanti sint momenti, bene cognovit dictus P. An¬
selmus, cuius oculos temporis annotatio non aufugit et qui de sua ad
illas transcribendum cura nos certiores facit dicens: « Cuius tenorem
de verbo ad verbum iisdem quoad fieri potuit characteribus sic po¬
nendum habui». Non ignoramus equidem eum qui transsumptum
dicti registri scripsit, primo posuisse quinto, quod postea delevit po¬
nendo quarto, ita ut nunc in hoc secundo apographo legatur: Datum
Metis in capitulo generali anno Domini M.CC.L quarto. Verum is
non fuit ipse P. Anselmus, cuius verba retulimus omni digna fide,
sed potius alius scriba. Authenticum ergo maneat simul cum ann i
1266 annotatione documentum, cui tanta praesumptio favet.
Metense capitulum eo magis sub anno 1255 celebratum fuisse
censemus, quod nonnullae saec. XIII notitiae historicae plenam
inde lucem accipiant. Inde cognoscitur, ex. gratia, quem signent an¬
num verba Fr. Thomae de Eccleston (2), dicentis in fine Collationis II:
« 2° anno administrationis fratris Petri, quinti ministri in Anglia,
anno scilicet ab adventu fratrum in Angliam XXXII, numerati sunt
viventes fratres in Anglia in XLIX locis mille ducenti XLII *. Levi
inspecta mora, quae cassam Fr. Wilhelmi de Nottingham per
capitulum absoluti electionem secuta est (3), illa Fr. Petri in mini¬
strum Angliae fiebat iulio seu augusto 1255, ideoque secundus
administrationis suae annus incipiebat iulio seu augusto 1256;
dato autem, quod capitulum Metense anno 1254 assignaretur, inci¬
peret tertius annus eius. Caeterum annus XXXII ab adventu Fratrum
currit a sept. 1255 ad sept. 1256, cum fuerint Angliam ingressi die
10 sept. 1224(4). Unde, omnia stricte computando, initium secundi
anni Fr. Petri incidebat in finem anni XXXII ab adventu Fratrum.
Si quaeratur, quare dinumeratio, de qua fatur Fr. Thomas, illo anno
et illo tempore, non vero anno 1255, facta fuerit, ratio est, quia Con¬
stitutiones generales talem provinciae statum exigebant (5) intuitu
proximi capituli Romae convocati (2 febr. 1257) (6), qui quidem sta¬
tus debuit certe institui sex in antea mensibus.
Collatione XV, iterum Fr. Thomas(7) de praedicto Wilhelmo
scribit: « Igitur postquam circiter 14 annos provinciam Angliae re¬
xerat, in capitulo Metensi absolutus est». Quae verba, semel admisso
(1) Servatur Registrum, in Archivio publico civitati* « Versatile*, dtp. Seine-
et-Oise, H, RicoUets de Saint-Germain, liasse 9 ».
(2) AF I, 222; G. Little, 1. o. 14.
(8) AF I, 256 sq.; G. Little, 128. (4) AF I, 217; G. Little, 8.
(5) Apud S. Bonav. Op. Omnia, VIII, 462: Teneantur autem capitula pro¬
vincialia per obedientiam scribere capitulo generali .... de statu.... provinciae. Ehrle,
ALKG VI, 188.
(6) Tunc locum habuit revera, of. Iordanus, n. 77, AFH III, 52; Bohmer,
Chronica, pag. 62. (7) AF I, 255; G. Little, 126.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
496 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260).
anno 1255 pro celebratione capituli Metensis, nequeunt difficultatem
creare: verbum enim circiter admittit quamdam latitudinem. Revera,
Wilhelmus post circiter 14 annos Metis absolutus, regimen Angliae
suscepit exeunte anno 1240 vel ineunte anno 1241, quippe qui suc¬
cesserit Fr. Haymoni in ministrum generalem die prima novembris
1240 electo (1). Porro, 14 anni cum 4 vel 5 mensibus effluxerunt ab illo
tempore, si ponatur capitulum Metense fuisse anno 1255 celebratum.
Collatione IX, narratur (2) de Fr. Ioanne de Kethene, ab
anno 1239 Hiberniae ministro, qui prius per plures annos Scotiam
gubernaverat: «Cum igitur circiter XX*'annos minister extitisset, in
capitulo Metensi, in quo et frater Willelmus minister Angliae absol¬
vebatur, absolutus est*. Occurrit hic denuo verbum circiter. Circiter
20 anni ante a. 1255 ponunt circiter a. 1234. Revera, circa a. 1234
Fr. Ioannes de Kethene successit Fr. Henrico de Reresby, ad
Scotiae ministeriatum a. 1233 vocato, sed ante ingressum provinciae
defuncto (3). Sic igitur nulla exsistit contrarietas nostram inter
sententiam de celebratione capituli Metensis sub a. 1255 et Eccle-
stonii verba, quin potius ex ipsa maiorem claritatem acquirant.
Fons alius, ex quo nullus hucusque argumentum traxit, suo
modo probabit, Metense capitulum celebratum esse anno 1255, non
1254. Quaestio scilicet est de diplomatibus pontificiis in Bullario
Franciscano contentis. Anno 1254, a die 30. aprilis ad 7 decem¬
bris, qua obiit Innocentius papa IV, nulla occurrit bulla toti
ordini concessa, vel tractans negotia Ordinis generalia. Anno vero
1255, sic inundant privilegia, ad petitionem ordinis non semel con¬
cessa, ut saltem 26 numeraverimus totam Fratrum generalitatem
spectantia. Primum bulla Quia ordinem vestrum (30 april.) (4) pri¬
vilegia per Gregorium IX data denuo confirmat Alexander papa IV
qua pontifex noviter electus: quae bulla non iam prius celebra¬
tum capitulum, sed potius celebrandum, in quo publici iuris fie¬
ret, supponit evidenter, si quid supponere habeat. Aliae sequuntur
ordine chronologico quatuor sub 13, 21 et 22 maii, tres sub 22 et 26
iunii, sex sub 15, 22, 26, 27 et 30 iulii, una sub 18 augusti, octo
sub 4, 9, 12, 15, 16 et 21 octobris, una sub 4 novembris, duae de¬
nique sub 1 et 5 decembris diebus datae.
Notentur autem tria. 1° Ex his bullis multae ad ipsum
Ordinem immediate diriguntur cum illa inscriptione saepe
repetita: generali et provincialibus ministris f aut similibus; 2° omnes,
non exceptis quatuor ad alios quam ad ordinem directis, intimio¬
rem eius vitam tangunt, ut illa ad episcopum Parisiensem
(4 nov.) (5) eidem vigilem curam praecipiens, ne fratrum nomen et fama
(1) Cat. Gen. Min.: Vocavit coram ee in feeto omnium Sanctorum capitulum
generale; in hoc capitulo... fr. A)/mo AngUcue.... m ministrum fuit generalem ele¬
ctu». MG SS XXXII, 660; AF III, 696. G. Little, 108: Succeeeit autem ei vica¬
rius »uu» fr. W. ile Notinyham. AF I, 249. (2) AF I, 296; G. Little, 58.
(9) AF I, 295, Little, 51-2. (4) Sbaralea, BF II, 51; Eubel, Epii., 777.
(5) Fiam. Annibali de Latera, S%tppl. ad Bull. Franc., Romae 1780, 69;
Denifie, Chartul. Univ. Parie., I, p. 297.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 497
laedantur occasione damnationis Introductorii in Evan gei inm aeter¬
num; 3° plus quam duodecim dicuntur ad petitionem Fra¬
trum concessae, inter quas eminet illa diei 21 oct. (1), ubi scribitur:
Cum sicut ex parte dilectorum filiorum generalis et provincialium
ministrorum O. F. M. fuit propositum coram nobis.
Tot privilegia, quae de rebus ordinis gravioribus tractant, tali-
busque formulis ampliantur, aegre supponemus non fuisse concessa
pro maiori parte ad preces ministrorum insimul congregatorum. Cre¬
dimus ad veritatem propius accedere, si dicatur: septem ultimis a.
1265 mensibus multum laborasse Procuratorem ordinis ad curiam ro-
manam, quatenus negotia per capitulum generale discussa finalem
sortirentur effectum.
Eo vero lil)entius sic opinamur, quod ex negotiis in curia romana,
tunc apud Anagniam degenti (2), tractatis, finaliterque decisis, illud
pro ordine Minorum molestissimum de Evangelio aeterno suam post
repetitos congressus obtinuerit conclusionem, currente iulio anni 1255 (3).
Aliunde scimus ex Ecclestonio (4) capitulum Metense delegationem
misisse quorumdam patrum, ipso ministro generali non excluso, ad pa¬
pam in Italia tunc morantem: «In capitulo Metensi *, inquit «ab¬
solutus est [fr. Willelmus], et ex parte capituli generalis missus ad
papam, sed cum pervenisset cum ministro generali Ianuam.... fugien¬
tibus aliis etc. *. Quaestio gravissima sine dubio versabatur, ut de¬
putarentur, qui agerent causam ordinis summo coram pontifice. Quae
vero gravior illis temporibus quam illa de Evangelio aeterno , cum
altera circa Gulielmum de Sancto Amore sit posterior spectetque ad
annum 1256 (5) ?
Sic igitur, omnibus perpensis, verius censemus capitulum Me¬
tense parum ante sententiam Anagniae latam celebratum fuisse,
i. e. 16 Maii 1255 , quo die occurrebat festum Pentecostes.
§ 13 b - In quibus declarationi domini Gregorii contradicit. —
Hac « diffinitione », pontificias inter declarationes vim canonicam ha¬
bentes aequalem unam eligere prudens atque opportunum iudicarunt
patres capituli generalis quoad materias, in quibus sibi adversabantur.
Iam Gregorius IX plura circa regulam statuerat. Nota est eius
declaratio Quo dongati (28 sept. 1230); qua non obstante, quaedam
(1) Eubel, Epii., n. XXXII, 262.
(2) Caria Pontificia Anagniam venit 2 iun. 1254, Potthast, n. 15419, ibique
remansit usque 8 oct. 1254, n. 15540, Neapolim tunc profecta, quo advenit
27 oct. 1254, n. 15547; ibi remansit usque 1 iun. 1255, n. 15898, reiliitque Ana¬
gniam 17 iun. 1255, n. 15896, ubi morabatur usque 4 nov. 1255, quo dic Ho¬
rnam abiit, n. 16080. (8; Denifle, ALKG I, 49-142.
(4) AP I, 255; G. Little, 1. c., 127. Si mittuntur delegati ad papam in
Italia morantem, evidentissime sequitur capitulum Metense non potuisse ce¬
lebrari anno 1249, cum a dec. 1244 usque april. 1251 curia pa|>ae Lugduni
moraretur, unde tunc in Italiam rediit. Potthast, Reg. Pontif. n. 11407, 14297,
14410. Quod non advertit B. P. Hilarinus Fclder, O. M. Cap. Geschic/Ue der
xoit». Stutlien , Freiburg 1904, 909, Hiet. dee itudee, Paris 1908, 920.
(5) Wadding, ad a. 1256, n. 81; Sbaralea, BF II, 241; Denifle, Charlul.
Uni». Pari» I, 881.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
498 « DIFFINITIONES » CAPITOLI GENERALIS NARBONENSIS (1260).
aliter ordinavit successu temporis, ut patet bullis (1) Prohibente re¬
gula vestra (12 dec. 1240), Licet ad hoc (6 iun. 1241), Pio vestro
collegio (6 iun. 1241), et Gloriantibus vobis (19 iun. 1241).
Aeque nota est celebris Innocentii IV declaratio Ordinem vestrum
(14 nov. 1245) (2), quae privilegia ultimis Gregorii IX concessa annis
innovat, quae etiam nonnulla clarius determinat ac bulla Quo elongati,
istius insuper certa loca de verbo ad verbum inserendo. Verum haud
semel aliquid ei contrarium Innocentii IV videtur statuere Constitutio.
Gregorius enim, caput regulae Quod fratres non recipiant pecuniam
commentans, non declarat licitum nuntium nisi pro necessitatis casibus,
his utendo verbis: Rem necessariam velint;pro aliis imminentibus neces¬
sitatibus ; pro huiusmodi necessitatibus; necessitate. Innocentius vero ca¬
sibus necessitatis illos utilitatis seu commoditatis ex intentione addit,
ut patet ex suo modo loquendi: Rem necessariam aut utilem, pro suis
necessitatibus vel commodis, pro aliis fratrum necessitatibus aut com¬
modis, pro ipsorum necessitatibus vel commodis, pro huiusmodi necessi¬
tatibus seu commodis , necessitates aut incommoda, pro necessitate vel com¬
modo, tali addito pluries repetito ambiguitatis scrupulum de Fratrum
cordibus plenioris expositionis certitudine penitus amputare volens.
Item, relate ad praeceptum Quod fratres non ingrediantur monasteria
monacharum, Gregorius sic statuit: Nos itaque generaliter esse prohi¬
bitum de quarumlibet coenobiis monialium respondemus, dum Innocen¬
tius declarat aliter: Dicimus ingressum in monasteria tantummodo
monialium inclusarum ordinis S. Damiani prohibitum fore . In hac
saltem ultima solutione contrarias esse responsiones cuique apparet.
Notetur tandem, ambas singulares Innocentii IV responsiones ne¬
glexisse Nicolaum III, solemnem edendo Constitutionem Exiit qui
seminat (14 aug. 1279) (3), qua praedecessorum declarata suorum novo
multoties subiicit examini. Similibus in utroque casu formulis utuntur
Nicolaus et Gregorius IX, licet Innocentii IV de ingressu in mona¬
steria monacharum sententiam expresse renovaverit Gregorius X
bulla (4) Voluntariae paupertati (5 nov. 1274).
§ 17. Revocat minister generalis .... — Inter ordinationes ab
uno seu altero ministrorum S. Bonaventura antiquiorum factas cele¬
bris est illa B. Ioannis Parmensis de officio divino (5). Bene cum iis
collata, quae de ipsa referunt Catalogus generalium ministrorum prae-
sertimque Fr. Salimbene (6), dubitari nequit an, penes Waddingum,
integritate polleat perfecta. Ad ipsam probabiliter respiciunt, quas
alias edemus, Determinationes in duobus codicibus S. Bona venturae
tributae (7), ubi dicitur: « Item queritur, si littera Fratris Iohannis,
(1) Sbaralea, BF I, 56,325,341,842,344; Eubel, Epit., n. IV, 295, 908,3«®, 311.
(2) Sbaralea, BF I, 114; Eubel, Epit., n. XI.
(8) Sbaralea, BF III, 404; Eubel, Epit., n. XLVII.
(4) Wadding, ad a. 1274, tuppl. n. 2; Sbaralea BF III, n. 58; Eubel,
Epit., n. 13<58. (5) Wadding, ad a. 1219, n. 2.
(6) AF III, 275, 697; MG XXXII, 662, 901.
(7) Sio. v. g. in Cod. 106 Bibi. Fr. Min. Conv. Friburgi in Helvetia, eoius
descriptio paratur pro AFH, et ex quo trahuntur sequentes «Diffinitiones».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARRONENSI3 (1260). 499
quondam generalis ministri, adhuc obliget: respondeo, quod non, quia
revocata fuit in capitulo generali».
In suis encyclicis litteris, sub die 23 aprilis 1257 datis, idem
Seraphicus doctor aliam immediati sui praedecessoris ordinationem me¬
morat (1), dicendo: « Locorum vero mutationem nullatenus concedatis
alicui ante capitulum generale, nam de consilio discretorum, propter
scandala vitanda, iuxta praedecessoris mei mandatum hoc mihi re¬
servo *. Forsan eidem Ioanni Parmensi tribuendae sunt anonyraae lit¬
terae apud Firmamenta trium ordinum vulgatae, p. I, fol. XXIIII r.
quibus agnoscitur magna antiquitas, quin de earum auctore aliquid
statuatur.
§ 18 Fiat duplex officium maius..,. — Capitulum generale Assi-
siense (1279) ordinationem isti contrariam omnino tulit. In una quippe
suarum Diffinitionum sic decrevit (2): « Item, cum ordo teneatur facere
officium secundum ordinem romane ecclesie et ipsa romana ecclesia offi¬
cium de Trinitate non faciat, non teneantur [fratres] illud facere ».
§ 18 b - De sancta Clara fiat officium duplex, sicut papa man¬
davit. — Nicolaus Glassberger (3), de capitulo Romano (1257) lo-
quens: «In quo capitulo ordinatum fuit», inquit, « quod de beata Clara
fiet de cetero festum duplex *. Similia leguntur apud Chronicam
XXIV Min. generalium (4), unde priora sumpsit ille Nurembergen-
sis: «In quo capitulo fuit ordinatum, quod de beata Clara fuerit de
cetero festum duplex *. Nullus est, qui sic dicta cogitaret in dubium
revocare. Et revera quid eo aequius, primum videlicet generale post
S. Clarae canonizationem convocatum capitulum de eius officio tra¬
ctasse? Attamen praesens «diffinitio* Narbonensis probat decretum
a chronistis recensitum non fuisse anno 1257 latum, sed anno 1260.
Capitulares insuper, papae mandatum invocando, manifeste significant
se non intendere renovationem legis a praecedenti capitulo emanatae.
Hinc concludimus omissionem nominis S. Clarae apud Ordinationes
dtvinii officii non esse argumentum, quo possit earum compilatio de¬
terminari ad annum 1254.
§ 22. quod sibi in Romano . capitulo est concessum —
His evidenter concluditur Romae, sicut et Narbonae, « Diffinitiones»
fuisse factas, quae latent adhuc. Multa probabilitate dicendum est ali¬
quid aliud ibi decretum fuisse. Stabilito enim Metense capitulum, post
quod certo sunt Ordinationes divini officii compilatae, anno 1255, imo
concesso ipsum anno 1254 (quod tamen nequaquam historiae conforme
supra iudicavimus) celebratum fuisse, necessario sequitur illas non esse
anno 1254, sed posteriore tempore publicatas. Si statuamus igitur, eas
esse post bullam Pressi gravi orbis sarcina (1 iunii 1256) editas, nihil
amplius obstare videtur, quin potuerint in capitulo Romano (1257) pro¬
mulgari. Quod nunc probandum assumimus.
In citatis Ordinationibus tres sub §§ 29, 37 et 49 interseruntur
articuli, qui sic se habent: Item, littera ministri generatis de officii
(1) S. Bonav. Opp. omnia, VIII, 469. (2) ALKG VI, 49.
(3) AF H, 74. (4) AF IH, 824.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
600 « DIFFINITIONIS » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260).
uniformitate servanda , que incipit: Quia sicut indubitanter (1) etc.
ubique servetur, excepto quod sequentie taxate in quibusdam festis
possint dici (2); — Similiter se habeant in missis ]>ecidiaribus de Spi¬
ritu sancto, de beata Virgine et de l>eato Francisco, in quibus dicatur
Kirieleison, Prefationes, Sanctus et Agnus in cantu solemnij non tamen
in missis huiusmodi dicatur Gloria in excelsis, preterquam in missa
de beata Virgine et de Spiritu sancto; — Item, ad missas votivas non
dicatur Gloria in excelsis Deo, nec in conventu nec extra, preterquam
in missis beate Virginis et de Spiritu sancto, vi sujrra dictum est.
Ni fallimur, verbis excepto quod primi articuli significatur, quod
in locum dictae epistolae generalis ministri nova quaedam supervenerit
ordinatio illam ita modificans, ut censeatur ex hoc ipso caduca,, quoad
omnia de novo ordinata.
Ex aliis duobus articulis idem elucet. Quidnam statuunt? Quod
ad omnes missas votivas a Fratribus omittatur Olor ia in excelsis,
praeterquam ad missas de Beata et de Spiritu sancto. Bis repetitur
verbum praeterquam magna certe dignum attentione. Patet ipsum
habere sensum ex se exclusivum, eaque positum esse intentione, ut
introducatur duplex ad regulam exceptio. Porro duplicem hanc ex¬
ceptionem primitus non exstitisse, bulla Pressi gravi orbis sarcina
(1 iunii 1266) (3) peremptorie nos certos reddit: ab ipsa quippe bulla
praecipitur statuenda duplex illa exceptio et insimul manifestatur
tempus, ante quod edicto generali nondum fuit introducta.
(1) Wadding, ad an. 1249, n. 2, (III 9 , 208-9).
(2) Istum rescripsimus articulum ex dicto Friburgensi Cod. 106 (saec. XIV).
Ut edebatur AFH III, 68 iuxta Londinensem Cod. 21155 (saeo. XV), ita legitur:
Item, littera generali* ministri de officii uniformitate est servanda, que incijrit sic: In¬
dubitanter, usque servetur. Sic sonantem quis illum esse corruptum non videat ?
(3) Sbaralea, BF II, 192; Eubel, Epii., n. 861; Potthast, n. 16398. Sic se
habet: «Dilectis filiis generali et provincialibus ministris ac fratribus universis
ordinis fratrum Minorum salutem et apostolicain benedictionem. Pressi gravi
orbis sarcina sub imposita necessitate pastoralis officii, dum pro communi salute
fidelium et commisso nobis ministerio satagimus, oum Marthae sollicitudine
circa plurima forinsecus conturbamur, ita ut nobis vix diei horam possimus
subripere, qua intrinsecus beatae quietis vacemus otio ad pedes Domini cum
Maria: propter quod iuvari piis devotarum orationum suffragiis plurimum in¬
digemus. Hoc siquidem dilecti filii Parisienses et quamplurimi locorum fratres
vestri ordinis tanquam filii de patris vestri salute solliciti attendentes statuerunt,
ut qualibet hebdomada singuli eorum sacerdotes unam missam de Spiritu sancto
vel beata Virgine in privato, et conventus totus solemniter pro uostra salute ac
nostro etr ecclesiae bono statu celebrent, et alias certarum orationum sacrificiis
apud Patrem luminum interpellent. Unde nos in hac parte ipsorum devotum
studium dignis in Domino laudibus commendantes, eis, quod in praedictis
missis solemnibus angelicum hymnum, videlicet Gloria in excelsis Deo, et se¬
quenti as seu prosas missis competentes huiusmodi, statuto oontrario et prae¬
sertim Metis a vobis in generali capitulo edito non obstanto, licite valeant
decantaro, ac etiam dicere in privatis, per nostras litteras duximus conce¬
dendum. Quocirca universitatem vestiam attente requirimus et per Dominum
obsecramus, quatenus frequens negotium nostrum, quo premimur, sollicito
pacis vestrae otio adiuvantes, illud idem in singulis locis vestris statuere ac
servare curetis. Nos autem, ut id liberius exequi valeatis, licentiam huius¬
modi vobis auctoritate praesentium duximus oonoedendam. Datum Anagniae
kalendis iunii, pontifioatus nostri anno secundo». AF III, 279.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
< DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 501
Ad rem nostram quatuor in citata bulla faciunt. Ibi dicitur:
1° quod Parisius et in pluribus locis aliis peculiare statutum emana¬
verit circa missas privatas et solemnes; 2° quod hoc statutum sit
contrarium decreto generali Metis edito; 3 U quod, decreto Metensi
non obstante, illud papa per certas litteras approbaverit; 4° quod man¬
daverit idcirco, ut illud idem in toto ordine statui et servari curetur.
Hinc arguendo concludimus. Si litteris suis Alexander IV requi¬
rit, ut generaliter statuatur ordinatio, licet Metensi repugnet legi, evi¬
dens est Ordinationes divini officii, quas nemo dubitat vim habuisse
pro toto ordine, et quae sunt absolute pontificio conformes decreto,
non adhuc viguisse die 1 iunii 1256. Ut quid enim statuendum man-
dasset papa, quod iam ubique servatum et pro omnibus decreto an¬
teriore fuisset sancitum ? Caeterum, capitulo generali competebat re¬
vocatio statuti per praecedens capitulum generale editi seu lex ei
contraria; sed post Capitulum Metense non fuit aliud nisi Romanum
(1257). Censendum ergo capitulum Romanum potius saepe dictas Ordi¬
nationes elaborasse, cum venerit immediate post praetactam bullam
Pressi gravi orbis sarcina (1).
§ 23. Tercia pro ordine Cisterciensi. A civitate Narbonensi per
circiter quindecim milliaria distat abbatia Cisterciensis Fontis Frigidi,
vulgo Fontfroide, praeterito saeculo restaurata (2).
§ 24. Pro fratre Wilhelmo...... Ignoratur praecise, quo anno mor¬
tuus fuerit Frater Gulielmus. Saltem ex his actibus capituli Narbo¬
nensis certum est ipsum a tempore capituli Romani (1257) decessis¬
se (3). De eo Thom. Cantipratanus, De apibus , c. I, n. 16, ap. Wad-
dingum, ad a. 1257, n. 8: Hic cum die quadam Parisius praedicaret,
per horam obmutuit, et verbum vitae resumens omnibus cum vultu se¬
renissimo valedixit, et sic. in pace quievit. — Fr. Adam de Marisco
obiisse putatur circa 18 nov. 1258 (4). — Fr. Berchtramus forsan non
est alius ac Fr. Bertrandus de Baiona, de quo loquitur Chronica XXIV
Gen. Mm. (5). — Circa Fr. Romeum de Llivia, cf. H. M. Cormier,
Le B. RomSe de Livia, 0. P., mort d Carcassonne en 1261, Toulouse
1884, in-8°, p. 68; Quetif-Echard, Script. 0. Praed., I, Parisiis 1719,
161. Douais, Les Fr&res Precheurs en Gascogne, Paris 1885, 479-81.
Quod citius obierit quam hucusque credebatur, ex textu nostro ma¬
nifeste patet.
§ 26. Numerus defunctorum . Articulus iste quanti sit momenti
notabunt rei statisticae periti ratione illius novi numeri, quo melius sup¬
putare poterunt. 2126 obitus durantibus tribus annis vere mirabilem
(1) Ioannis Parmensis abdicationem circa i unium 1256 iam fuisse de-
oretam supponamus oportet, si possibilem dicere velimus ad diem 2 febr. 1257
oapituli convocationem Romani, quod «acceleravit, quia penitus nolebat esse
minister •. Sio igitur universitatem fratrum requirendo, quod statuant in sin¬
gulis loois, videtur pontifex innuere capitulum generale esse convocatum seu
de proximo convocandum. Certo saltem coaeva sunt bulla pontificia convoca¬
tioque dicti capituli.
(2) Cf. Cauvet, Etude hietorique tur Fontfroide, Montpellier-Paris 1875.
(8) Sbaralea, Suppi. SS., 824. (4) G. Little, Orey Friare in Oxford , 188.
(5) AF III, 278; Wadding, ad a. 1256, n. 81.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
502 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1200).
supponunt ordinis ab eius fundatione progressum. Iam scimus ex Ec-
clestonio(l) solam Angliae provinciam, instante capitulo Romano (1257),
1242 Fratres numerasse. Similem supponentes caeterarum 31 provincia¬
rum explicationem, inter quas Anglia una e maioribus erat, non exce¬
deremus dicendo, fratres Minores saltem ad numerum 30 000 — 36 000
pervenisse circa annum 1260.
Finitis commentis praeviis, iam « Diffinitiones» in textu authen¬
tico legendae sunt. Quoad notas advertendum est: A = Cod. 106
Bibi. Fr. Min. Conv. Friburgi in Helvetia, p. 412-414, tamquam fun¬
damentum nostrae editionis; B = eumdem Cod. 106, ratione alterius
textus recentioris quidem et incompleti, qui ibi legitur p. 248-249;
E = editionem a P. F. Ehrle factam ap. ALKG, VI, p. 33-35, iuxta
Cod. 7339 Bibi. Vaticanae; P = editionem ap. A. G. Little, English
historical Review, XIII, 1898, p. 703 sq. iuxta Cod. olim 207 Bibi.
Phillipps in Anglia. nunc vero ipsius D. Little.
[P. 412] Hee sunt diffinitiones facte in capitulo Sarboncnai (a).
1. Quilibet gardianus studeat sollicite (b) in domo sua constitu¬
tiones generales nabere, quas sub custodia sua (c) reservet; et caveat,
quod extraneis nullatenus communicet (d); ipsas etiam constitutiones
faciat semel in mense legi (e), ubi et quando sibi videbitur expedire,
maxime VII prima capitula (f), que omnem tangunt communitatem.
Et, istis publicatis, veteres destruantur.
2 . Studeant ministri, quod usque ad sequens capitulum generale
littera breviariorum et missalium corrigatur secundum (g) exemplar
verius, quod habere poterunt, secundum ordinis approbatam consue¬
tudinem (Ji).
3 . Obsecrat generalis minister cum generali capitulo universo
omnes fratres voluntarie in XL a beati (i) Francisci in conventu una
refectione esse contentos ad amovendas (j ) multas deordinationes et
optinendam (Jc) benedictionem paternam, exceptis minutis (£), hospiti¬
bus, debilibus et infirmis.
4 . Interdicimus, quod de cetero nullus (m) capiatur locus, ubi (n)
fratres absque congregatione bladi et vini vivere non possint; et ubi¬
que locorum abusio huiusmodi (o) pro viribus exstirpetur.
5. Studeant ministri fratrum loquacitates restringere et fratres
inducere in suis capitulis ad silencium in mensis extra refectorium (p),
cum capitulum generale in hoc concordaverit.
(a) B hee s. d. f. i. c. N.; P diffinitiones oapituli Narbonensis; E h. s. d.
f. i. o. generali N. predioto, quamvis in aliquo renovate et modifioate sint.
— (6) E sollicita diligentia. — (c) E ipse sub custodia; B om. sua. — (d) E
falso ab extraneis nullatenus communicentur. — (e) E suis fratribus legi; B
fratribus legi. — (f) E 7 capitula prima; B prima VTI capitula. — (g) E ad.
— (h) E c. o. a.; in A manu* posterior posuit ad marg. istius num. 2 vacat; P
om. fotum num. 2; B om. et istis publicatis.approbatam consuetudinem.
— (t) E sancti. — (j) AB ammovendas. — (k) E ad obtinendam. — (/) E om.
minutis. — (m) E nullus de oetero. — (n) E unde. — (o) E huiusmodi abusio.
— ( p) E falso fratres ad silentium inducere in suis oapitulis, in mensis et
extra refectorium.
(1) AF I, 221; G. Little, Tractatus Fr. Thomae, p. 14.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
« DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONEN8I8 (1260). 503
6 . Pueri fratrum non servent peccuniam datam pro fratribus.
7. Collecciones pecuniarum pro fratribus in fratrum predicatio-
nibus fieri nullatenus (a) permittantur.
8. Thuribula, cruces et ampulle de argento omnino removeantur (b );
et de cetero callices simplices fiant in opere (c) et pondus duarum
marcarum et dimidie non excedant; nec plures calices quam altaria
habeantur, excepto uno [P. 413] pro conventu (d).
9. Diffinimus, quod custodes et gardiani habeantur pro prelatis,
et generalis eis curam animarum committat (e). Et gardiani in omnibus
obediant custodibus; caveant tamen, ne in suis officiis invicem (/) se
perturbent.
10 . Generalis non vult, quod minister provincialis committat
alii ( g ) receptionem fratrum extra suam provinciam, nisi in studiis
generalibus; et quodministri transeuntes alienas (h) provincias stricte
se habeant in recipiendo (i ); et quos receperint^') secum ducant cum
firmo proposito nullatenus remittendi.
11 . Amodo (k) non fiant testudinate ( l ) ecclesie, nisi super al¬
tare, absque licentia generalis ministri.
12 . Quelibet domus in terminis provinciarum habebit loca vici¬
niora (m) sive sit in (n) suo episcopatu sive (o) regno sive non, nisi
ex causa speciali generalis aliter duxerit (p) ordinandum.
13 . Declaratio domini Innocentii ( q ) maneat suspensa, sicut fuit
in capitulo Methensi; et inhibemus districte, ne aliquis utatur ea (r)
in hiis, in quibus declarationi (a) domini Gregorii (7) contradicit.
14 . Nullus confessor possit absolvere de tactibus impudicis, nisi
qui licentiam habent absolvendi (u) de lapsu carnis; et, si qui con¬
suetudinarii (t) fuerint deprehensi, puniantur sicut de lapsu carnis.
Idem dicimus de certa scientia sollicitantibus (a?) ad peccatum.
15 . Capitulum generale punit capitula provincialia, que non scrip¬
serunt de statu provinciarum suarum secundum generalem constitu¬
tionem positam sub precepto(l), pena unius psalterii quemlibet de
capitulo et unius diei in pane et aqua et trium disciplinarum; et
sciant, si amplius neglexerint, gravius (y) punientur.
16 . Inhibeant ministri provinciales fratribus cingula cum cutel-
lis (z) et bursis, et bursas inferius laterales (a) in tunica [P. 414]
habitus.
17 . Revocat minister generalis (b) omnia edicta et precepta (c)
(a) E nullatenus fieri. — (6) E amoveantur. — (c) E in opere plano. —
(d) B om. et de cetero.pro conventu; P excepto uno pro communione ubi
opus fuerit. — (e) E committit. — (f) BE ad invicem; in A invicem est cui
marg. — (g) E melius generalis vult, quod m. p. non committat alicui. —
(h) E per alienas. — (t) E in reoipiendo stricte se habeant. — (j) E recipiunt.
— ( k ) AB ammodo; E ad modum falso. — (/) E testudinate non fiant. —
(m) E sibi vioiniora. — (») BE sint de. — (o) BE vel. — (p) B duxerit aliter.
— ( q ) E pape Innocentii 4 l . — (r) B om. ea. — (s) BE expositioni.. — (<) E Grc-
gorii 9* — (u) B absolvendi habuerit — (r) E consuetudinarie. — (x) E de sol¬
licitationibus ex certa scientia. — (.y) E sciant quod amplius, si neglesserint;
in A manus posterior posuit ad marg. istius num. 15 vacat; BP om. totum
num. 15. — (z) EBP cultellis. — (a) E latentes falso. — (b) in A supra lineam
generalis; E generalis minister. — (r) BE precepta et edicta.
(1) Constit. gen. Narbon. ap. S. Bonav. Opp. omnia, VIII, 402: Teneantur
autem capitula provincialia per obedienliam scribere capitulo generali . de statu
et communi pace provinciae. Ehrle, ALKG VI, 188.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
504 « DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260).
precedencium generalium ministrorum, sive lata fuerint litteris sive
verbis (a).
18 . Fiat duplex officium maius (b) de sancta (c) Trinitate in
octava Penthecostes; de IIII doctoribus. scilicet Augustino, Gregorio,
Ieronimo et Ambrosio, fiat officium semiduplex; de sancto Bernardo
fiat officium die suo(d); de sancta Clara fiat officium duplex, sicut
papa mandavit, et nomen eius ponatur in letania.
19 . Antiphona de sancta Maria post completorium semper dica¬
tur (e), nisi in (f ) triduo ante pasca.
20 . Nomen beati Francisci addatur in confessione (g).
21 . Cantetur interdum hec antiphona, que sic incipit: Cefortim
candor splenduit, in commemorationem ( h ) beati Francisci; in illa
autem (i), que sic incipit: Hic vir in vanitatibus nutritus indecenter,
fiat talis mutacio: Divinis carismatibus preventus est clementer (1).
22 . Dicatur 1 missa pro domino papa de sancta Trinitate a quo¬
libet sacerdote preter illud, quod sibi in Romano capitulo est con¬
cessum.
23 . Tres misse de beata Virgine dicantur a quolibet sacerdote:
una pro domino rege Francie et domo ipsius, alia pro domino Nar¬
bonensi archiepiscopo, tercia pro ordine Cisterciensi, quia hii per spe¬
ciales nuncios petiverunt.
24 . Pro fratre Wilhelmo de Militona, pro fratre Berchtramo [j),
pro fratre Adam de Marisco, adiunctis eis aliis fratribus in capitulo
nominatis, fiat semel officium sicut pro uno fratre; pro fratre Romeo,
de ordine Predicatorum, fiat similiter, cui concessum fuit a Heymone
et fratre Iohanne, ministris generalibus, propter suorum exigenciam
meritorum.
25 . Pro principibus et prelatis et omnibus recommendatis et spe¬
cialiter pro hiis, quibus concesse sunt littere generalis ministri, a quo¬
libet sacerdote dicatur una missa pro vivis, alia pro defunctis, a quo¬
libet clerico (k) quinquaginta psalmi, a quolibet laico C Pater.
20 . Numerus defunctorum (2): duo milia 100 XXVI.
27 . Pro duobus ministris mortuis in via veniendo ad capitulum
fiat, sicut in constitutionibus (3) est ordinatum.
28 . Sequens capitulum (4) celebrabitur Pisis (Z).
Burdigalae, 9 febr. 1910.
P. Ferdinandus M a Delorme, O. F. M.
(a) E in litteris sive in verbis. — ( b ) EP meliu » fiat officium duplex maius.
— (r) E beatissima. — (d) E add. scilicet 18 kalend&s septembris. — (e) E
semper dicatur post completorium. — (f) E om. in. — (g) E in ooufessiune
ponatur. — ( h ) E cantetur interdum in vesperis Cei orum candor in comme¬
moratione. — (a) E in illa antiphona beati Franoisci. — (/) manu* posterior
erasit ch, ita ut legatur nunc Bertramo. — (k) A om. olerioo. — (f) A eoius habet
num. ‘22-28; B om. num. 18-28.
(1) Cf. AFH I, 46-9.
(2) Consi, gen. Narbon. ibid. 468: Recitetur numerus fratrum defunctorum a
tempore generalis capituli proximo praeteriti. Ehrle, 1. c. 186.
(8) Ibid. 464: Pro illis, qui vadunt ad capitulum generale, si tunc contigerit
eos mori, una missa dicatur a quolibet sacerdote. Ehrle, 1. C. 137.
(4) Ibid. 464: In fine assignetur locus, in quo sequens capitulum celebretur.
Ehrle, 1. o. 187. 462: Ordinamus, quod generale capitulum allematim dira montes
et ultra de caetero celebretur. Ehrle, 1. c. 184.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM TRATIOELLOBUM. 506
DOCUMENTA INEDITA
AD HISTORIAM FRATICELLORUM
SPECTANTIA
Tractatas Fr. And reae Ricbi de Floreatia, 0. F. M. contra Fraticellos.
( Continuatio ) (i).
Secunda conclusio est hec: Pertinaciter contradicens decretali papc Nico¬
lai, que incipit Exiit in hiis punctis in quibus videtur discordare decretalibus
pape Iohannis, non est ex aliquo taU precise hereticus iudicandus.
Probatur hec conclusio-quia contradicens huic decretali, si po¬
neretur hereticus, hoc esset uel quia ex materia huiusdecre-
talis esset hereticus uel ex forma. Set neutro istorum modorum, ergo
stat conclusio. Consequentia patet, quia non aliter sunt heretica que dicuntur
heretica, quam ex materia uel ex forma, ergo stat conclusio. Set antecedens
probatur. Et primo prima pars assumpti, quoniam licet propositiones
prefate contracte (2) ad aliquem intellectum videantur sic pertinere ad
fidem, quod opposite in tali sensu contradicant sacre scripture, uel appro-
batissimis sententiis patrum, quod est esse hereticum ex materia, tamen
accepte in se simpliciter, sicut inveniuntur proposite in sacra scriptura,
non censentur heretice, nisi negentur esse vere, uel non esse de sacra
scriptura. Set simpliciter accipiendo non sunt heretice, eum etiam propo¬
sitiones eis contrarie inueniantur ibidem. Sic etiam admictuntur a patribus,
sumptis simpliciter, quod opposite non excluduntur, quod esse non posset,
si essent heretice ex materia. Invenitur enim in euangelio xpm babuisse
loculos (3) et non habuisse (4), habuisse quid proprium (5) et non ha¬
buisse (6), habuisse rerum dominium (7) et precipere non haberi (8), sicut
etiam invenitur [f. 6v] suam doctrinam esse suam (9) et non esse suam (1 o).
Et sic patet, quod isto modo propositiones contradicentes non sunt here¬
tice, nec per consequens asserentes eas pertinaciter.
2* pars assumpti probatur, scilicet quod pertinaciter contradicentes
decretalibus pape Nicolai non sint censendi heretici ex forma particularis
decretalis huius, quia decretalis pape Nicolai non habet infigere heresym
in pertinaciter contradicentes, set excommunicationem et maledictionem.
(1) Cf. AFH m, 353-067-79.
(3) Codex habet contratract*. (3) Cf. Ioh. XII 6 ; XIII 39 .
(4) Cf. Matth. X 9; Mare. VI 8; Luc. IX 3 ss.
(5) Cf. Matth. XXVII 31. 35. (6) Cf. Matth. VIII 20; Luc. IX 58 ss.
(7) Luc. IX 13 ; Ioh. VI 9 ubi narratur quod Christus praecepti apostolis dare
m a nduc a re turbis, quod dominium ciborum supponit.
( 8 ) Cf. Matth. XIX 31; Mare. X ai; Luc. XVIII as ss.
(9) Cf. Mare. IV a; XII 38; (10) Cf. Ioh. VII 16.
Archivum Framd$oamm Hidoriacm . — Ab. III. 32
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
506 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM.
Pene enim non sunt ampliande (i). — Non ergo infertur heresis ex
forma in pertinaciter contradicentes, nec ex materia, ut est probatum,
ergo stat conclusio quod pertinaciter contradicens decretali pape Nicolai
in hiis, que videntur repugnare decretalibus pape Iohannis, non est ex
hoc censendus hereticus.
2° probatur quod non ex forma communi quia decretalis, nam
tunc esset pena communis omni contradicenti pertinaciter cuilibet decre¬
tali, quod non est verum, nam varie sunt pene inflicte uel fulminate in
decretalibus et alique arbitrarie, pene etiam sunt restringende ad suum
casum, non dilatande, libro 6 ° de regulis iuris( 2). Pauce autem infigunt
heresim. Inuenitur tamen quod anathema sit, qui decreta contempnit
pontificum, 25 a q. 2 a . Si quis ( 3 ). Set anathema non est heresis, set ma¬
ledictio ; et sic maledictio est communis contempnenti decretalem quamcum-
que, non heresis; minor enim pena est maledictio quam heresis. Licet enim he¬
reticus sit censendus negans auctoritatem pape, uel pertinaciter tenens quod
non possit condere decretales, uel asserens quod non tenemur sibi obedire,
non tamen conuincitur hereticus, qui contradicit quantumcunque pertinaciter
alicui decretali, que de se non inferat in contradicentem heresim ex ma¬
teria uel ex forma, alias nimis graue esset et animarum ingens periculum,
si hereticus haberetur qui alicui decretali indifferenter contradiceret. Item
si contradictio cuicumque decretali inferret heresym, sequeretur quod nulla
decretalis posset cassari, immutari uel suspendi, quia hoc esset heresym
commictere simpliciter uel ad tempus uel tergiuersari hereses, quod non
est de sancta ecclesia concedendum, que sepe decretales cassat, corrigit,
suspendit et immutat, vt patet in 6° et in Clementinis frequenter.
3 0 dico quod nec conuincitur hereticus qui contradicit alicui decretali per
consilium quantumcunque solempne approbate, nisi ibidem hoc exprimatur,
uel decretalis talis sit materie, que inferat heresym in pertinaciter contra¬
dicentem. Inueniuntur autem decretales per concilia generalia approbate,
que nullam determinant penam inobedientibus, alique etiam decretales
sunt, que penam pecuniariam infigunt transgressoribus, uel penam ieiu-
niorum, uel alterius speciei ab heresy, vt excommunicationis, priuationis,
et multe sine taxata pena etc. Solempnitas enim concilii, que decretales
roborat et solem pnizat, non ex hoc penam aliam, quam ibidem taxata
sit, irrogat. 4 0 et vltimo quod non conuincitur hereticus contradicens per¬
tinaciter alicui decretali ex hoc (4) [f. 7 r] solum, quod sit in corpore iuris
canonici inserta et per concilium approbata uel aliqua pluribus summis
pontificibus confirmata auctoritate et solempniter publicata. Non enim per
hoc augetur pena, que ante fuit taxata. Set stante eadem pena in nullo
ex hiis debet intundi. Iniuriose enim agit et sine lege, qui judex ultra
taxatam in lege penam pro tali crimine irrogat transgressori. Non enim
sequitur tunc legem, set propriam voluntatem. Patet igitur assumpta maior
propositio. Set minor propositio, videlicet quod omnis propositio heretica
est heretica ex materia uel ex forma. Hoc patet, quia omnis pena si justa,
fertur a jure uel judice. Nullus enim potest ferre sententiam nisi jurisdi-
(1) Cf. Regul. iuris. n. 49. (a) Cfr. Regul. 15. (3) Cap. 18.
(4) In margine inferiore f. 6v haec additio habetur, eadem manu conscripta : a Et
nota quod licet heresis sit error circa Scripturam uel circa articulos fidei etc., tamen
quia, vt talis error dicatur heresis, adduntur alique circumstande et inferuntur multe
pene incidenti in heresim, et ideo aliquando, vt notem penas sibi illatas et adnexas,
sepe loquar de heresi sub appellatione pene inflicte ex errore et ex sententia iudicis,
vt distinguam heresym ab errore, qui non est heresis».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 607
ctionem habeat, quod fit uel ymitando jura condita et penas ibi taxatas,
uel ex auctoritate commissa penas arbitrarias inferat, si pena est a jure,
est ex materia, si a iudice, est ex forma. Patet ergo ista minar et per
consequens tota 2 a conclusio.
Correlarium huius 2 e conclusionis annexum est hoc: Licet dicta de¬
cretalis exiit non hereticet contradicentem, posset tamen quilibet papa
sequens nouiter hereticare pertinaciter contradicentem, et sic inferret in
contradicentem heresym ex forma a judice inductam. Patet hoc correla¬
rium. Quia decretalis supponitur vera et de materia fidei, in qua potest
errari (i) et ex qua potest in ecclesia propter varios intellectus scisma suscitari,
ad que sum[m]us pontifex debet prouidere et ex officio remediis et penis
occurrere opportunis. Sic enim fecit papa Iohannes prefatus in decretali
Cum inter nonnullos (2), vt patet ibidem. Similiter papa Benedictus (3)
eius immediatus successor, qui hereticauit opinionem quod anime corpore
exute quantumcunque purgate et sancte, ante resurrectionem nudam dei*
tatem beatifice non viderent, et similiter de multis aliis decretalibus, que
primo non erant heretice et nunc sunt heretice, quia primo fuerunt false,
patet in &° et y° decretalium. Sicut etiam patet cum canonizat sanctos.
Tertia conclusio sit hec: Contradicens pertinaciter decretali pape Io-
hannis, que incipit Cum inter nonnullos hereticus expresse con-
uincitur tam ex materia quam ex forma(4). Hec conclusio pro¬
batur. Quoniam papa Iohannes ibi duos dampnat herrores reducens
aperte contra dicta euangelica. Patet de primo; dicit enim quod perti¬
naciter asserere redemptorem nostrum dominum y m xpm eiusque apo¬
stolos in speciali non habuisse aliqua nec in communi hereticum iudica-
mns, cum scripture que in pluribus locis ipsos nonnulla habuisse asse¬
rant, contradicant expresse.
2"* error ibidem per eundem dampnatus est iste: Rursusque in po¬
sterum pertinaciter asserere quod redemptori prefato eiusque apostolis in
hiis que ipsos habuisse scriptura sacra testatur nequaquam jus ipsis vtendi
competierit, nec illa tenendi, donandi, vendendi et ex ipsis alia adqui-
rendi, que tamen ifisos. fdtisse scriptura sacra testatur, seu ipsos potuisse
(1) Utique ab homine privato, non vero ab Ecclesia vel a Papa « ex cathedra »
loquente, ideo argumentatio auctoris hic claudicat.
(3) Eubel, BF V, 356-9, n. 518.
(3) Denifle, CkUP II, 453-4. Bulla « Benedictus Deus », Bull. Rom., Taurini 1859,
IV, 345-7; Mussi, AI. De Joanms XXII opinione circa visionem beatificam, Modoetiae
1906, ioss. (in-ia°, pp. 19).
(4) Fere contrarium tenet et defendit Alvarus Pelagius, De Planctu Ecclesiae II
60: « Quod non est hereticum asserere quod Christus et apostoli habuerunt aliquid
in speciali vel in communi per modum dominii vel proprietatis», ed. Lugd. f. 199ra,
ed. Ven. f. 145 rb. Cf. etiam ib. Cap. 59. Nihilominus tum Andreas Richi Icfr. supra
pp. 370ss.) tum Alvarus Pelagius substantialiter idem sentiunt, quatenus uterque con¬
cordiam inter Bullas Cum inter nonnullos et Exiit astruunt. Eubel, BF V, 356-59 in
nota edidit ex Archivo Vaticano, Armario XXX, 43 , fol. 89-93 scriptum aliquod hac
de concordia post 1336 compositum. Nuper P. Alexander Amaro Diaz O. F. M., in
Collegio S. Antonii de Urbe disciplinae historicae alumnus dissertationem de Alvaro
Pelagio instituens, invenit tractatum illum a P. Eubel editum non esse nisi Cap. 59
libri II De Plasutu Ecclesiae, ubi tamen hinc inde pauca adiecta sunt, esse proinde
tractatum, quem Alvarus Pelagius inter 1336 et 1330 composuit, forsitam occasione
calumniarum apud Iohannem XXII contra ipsum sparsarum, de quibus cfr. Bullam
Licet dudum (33 mart. 1339) BF V, 378; Wadd. ad a. 1339 n° 8 et 9. Cum demum
inde ab anno 1330 scripsit Alvarus De Planctu Ecclesiae, tractatum illum integre,
paucis tamen adiectis, inseruit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
508 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
facere supponit expresse cum scripture sit contrarium de fratrum no¬
strorum consilio deinceps erroneum fore censendum hereticum declaramus.
Patet ergo conclusio hec, quia isti errores reducuntur contra sacram seri-
pturam, quod est esse erroneum ex materia, et quia infert heresym ex
sententia, dicuntur heretici ex forma. Fuerunt autem hereticati a papa
Iohanne volente ponere silentium disputationibus, litibus et accusationibus,
que crescebant inter scolasticos viros (i) religiosos et alios, qui se diffa¬
mabant et incusabant de heresy. Quidam etiam de opinantibus dicebant
xpm habuisse ea, que in euangelio referuntur habuisse, habitione abu-
siua,.ita quod habusiue dicitur talia habuisse. Dominus ergo papa Iohan-
nes ex hiis coactus supradiclam decretalem condere et questionibus et [f. 7 v]
litibus finem perpetuo imponere ( 2 ); et sic patet 3 a conclusio.
Correlarium. Possibile videtur quod duo asserentes eandem numero
propositionem et equali pertinacia, vnus conuincatur hereticus et alter ca¬
tholicus. Hoc correlarium patet, quia vna et eadem propositio potest ha¬
bere diuersos sensus et in vno sensu erit heretica et in alio fidelis et ca¬
tholica, vt patet in hac propositione: Ego et pater vnum sumus ( 3 ); hanc
asserit Sabellius veram, quia vt hereticus confundit personas, eandem
asserit catholicus veram, quia dictam a xpo et scriptam in euangelio, et
eam intelligit veram per essentie ydemptitatem et vnitatem. Et similiter
eamdem dicet Arrius falsam quia essentialiter distinguit personas et dicit:
aliud pater, aliud filius. Similiter est de hac propositione Pater maior me
est ( 4 ); hanc concedunt catholici et Arriani, set sub diuerso sensu, quia
catholici intelligunt maioritatem deitatis ad humanitatem, et Arriani in-
telligunt maioritatem etiam essentialem in deitate. Potest etiam hoc cor¬
relarium aliter declarari sic: Vna et eadem propositio poterit videri alicui
quod repugnet dicti[s] sacre scripture vno tempore, set alio tempore, cum
erit magis doctus, cognoscet non contradicere, set concordare, et sic tem¬
pore quo putauit discordare, putauit hereticam, et tempore quo putabit
conuenire, putabit catholicam. Et si hoc in vno et eodem homine, multo
facilius invenietur hec diuersitas in duobus simul diuersa opinantibus in
eodem tempore uel diuerso. Et ex hoc nascuntur contentiones et brige ( 5 ),
et in ecclesia scismata et discordie et hereses. Et sic puto fuisse in pro¬
posita questione inter Michelistas et papam Iohannem prefatum, inter
quos puto multiplicitatem sensuum fuisse discordie causam, et non repu¬
gnantiam oppositionis intellectuum.
Quarta conclusio sit hec: Posito quod decretalis pape Nicolai et de¬
cretales pape Iohannis contradicerent, vt putant Micheliste , decre¬
tales pape Iohannis sunt censende auctoritate validiores. Probatur
hec conclusio, primo quia decretales pape Iohannis inveniuntur condite
cum solempniori consilio cardinalium, prelatorum et doctorum vtriusque
juris et multorum magistrorum in sacra pagina ( 6 ). Sed in decretali pape
(1) Sunt verba bullae : Cum inter nonnullos, BP V, 356.
(3) Ibidem. (3) Ioh. XVII, 33. (4) Ioh. XIV, 38.
(5) Briga = lis, rixa ; Ducange-Henschel s. v.
(6) In Bulla Cum inter nonnullos dicitur bis « de fratrum nostrorum consilio» BF
V, 357, 359. Maxima et, uti videtur, officialis collectio sententiarum cardinalium,
episcoporum, praelatorum, magistrorum, in quaestione paupertatis Christi et Aposto¬
lorum datarum, habetur in Codice Faticano latino J740, membr. saec. XIV, dum
transscriptum huius codicis extat Venetiis in Bibliotheca S. Marci: Zanetti, latini 143
chart. saec. XV, ex quo Felice Tocco quaedam edidit, La Questione della fovertd net
*eoolo XIV secando nuovi documenti, Napoli, 1910, p. xoss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM. 500
Nicolai non dicitur quod fuerint de consilio alicuius alterius ab ipso papa
edite (i), sicut patere potest prefatas decretales percurrendo. 2° probatur
eadem conclusio. Quia decretales pape Iohannis fuerunt facte ex propo¬
sito directe ad supra dicta dubia, que agitabuntur per mundum, ymo que
perturbabant multipliciter ecclesiam, terminanda, vt patet in dicta decre¬
tali ; dicitur enim ibidem: Cum inter nonnullos scolasticos viros vertatur
in dubium, virum asserere xpm etc. Nos ergo tante concertationi silen¬
tium perpetuum imponere volentes etc. Set decretalis pape Nicolai pre-
fata fuit edita, non vt determinatiua questionum et discordantiarum su-
pradicte materie, set solum fuit introducta vt commendatiua et declara-
tiua regule fratrum Minorum. Appellatur enim declaratio regule fratrum
Minorum, vt patet in dicta decretali. Et sic ex directo non terminat has,
de quibus loquimur, questiones (2), et ideo largius in huiusmodi est lo¬
quendum quam si diffiniendo loqueretur (3). 3 0 probatur idem quia de¬
cretalis pape Nicolai non curat hanc questionem finem statuendo dubiis,
que oriri inde possent et disputationibus, que fiebant in mundo ex parte
qualibet ex aduerso. Set permictit dubia dicens (4): Si quid autem penes
aliquem in supradictis dubietatis emerserit, hoc ad culmen apostolice Se¬
dis deducatur, vt auctoritote af>ostolica sua in hiis manifestetur intentio,
cui soli concessum est statuta condere et condita declarare. Set decretalis
pape Ioannis precidit dubia et que possunt oriri et dispu-[f. 8r]tationes
et discordias, inponens perpetuum silentium super hiis, dicens in prefata
decretali Cum inter nonnullos: Nos perpetuum silentium inponeutes...
Deinceps erroneum declaramus etc. 4 0 patet hec conclusio, quia grauior
pena inponitur transgressori decretalis pape Iohannis, quia infligitur he-
resis, efficit enim contradicentem sibi pertinaciter hcreticum. Set decretalis
pape Nicolai solum infligit in contradicentem excommunicationem et om¬
nipotentis dei indignationem. Que autem decretalis maiorem infligit pe-
nam solicitius est seruanda, transgressio magis timenda et intacta magis
conseruanda. Heresis enim excommunicationem et maledictionem includit
et non e contrario; ergo maior pena etc. 5 0 probatur idem sic: Vltimiori
decretali in editione amplius est fauendum et immobilius inherendum, eo
quod posterior cogitanda est emendatior, eruditior et solidior, eo quod per
tempora ecclesia magis eruditur, magis digerit dubia, et que vera sunt
roborat, et corripit que neglecta. Non enim hoc potest conuenire prioribus
respectu sequentium, vt priora corrigant que futura; correptio enim pre-
supponit errorem, non preuenit, priora inmaturiora sunt, que vero sequun¬
tur putantur digesta per amplius.
Correlarium 4 e conclusionis sit hoc: Si decretalis pape Iohannis
opponitur in aliquo decretalibus pape Nicolai, vt predicant Mi-
cheliste, sequitur quod decretalis pape Nicolai, de qua questio hic
agitur, sit irrita, reuocata et nullius vigoris putanda. Si autem realiter
non sibi opponitur [sic] uel in sensu non contradicunt, vt dicunt Iohan-
niste et cum eis omnes catholici, sequitur quod quilibet successor in pa-
patu prefato pape Nicolao potuerit istam decretalem anullare, cassare,
corrigere et vigore omni nudare, et quod decretalis pape Iohannis Cum
inter nonnullos per nullum eius successorem potuerit uel poterit irritari.
(1) De magna cura et consilio quibuscum Decretalis Exiit composita est, cfr.
Ana/. Franc., III, 369.
(a) Observatio iustissima auctoris, sci. Papam Nicolaum III nullam decisionem
dogmaticam decretali Exiit voluisse dare.
(3) Cod.: loquerentur. (4) In decretali Exiit; BF III, 416.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
510 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
Horum contrarium asserunt Micheliste, Probatur prima pars correlarii, que
est quod si decretalis pape Iokannis opponitur etc. hoc sequitur, quia ex
quo sunt opposite, simul stare non possunt. Nec.aliquis intendit subditos
ad opposita obligare, nec potest etiam si vellet. Ergo altera uel ambe
sunt irrite et nullate. Si altera non potest esse posterior, eo quod non
habet vnde reuocata dicatur ex aliqua posteriori, ut supponitur; nec ex
aliqua anteriori, quia prior in posteriorem non habet anullandi vigorem.
Non enim antecessor ligat uel impedit potentiam succedentis, set magis
qui sequitur acta irritat precedentis, nisi forte in prima esset heresis in¬
terclusa, quod in proposito non supponitur. De hoc videbitur in correlario
sequentis conclusionis, et iam ostensum est quod decretalis pape Nicolai
prefeta in pertinaciter contradicentem non infert heresim nec ex materia
nec ex forma, ergo sequitur quod posterior potuit reuocare statutum edi¬
tum a predecessore. Frustra enim 2 um statutum fieret, si non intenderet
omne precedens oppositum irritare. Et quod successor possit priora statuta,
exceptis statutis que pertinent ad heresym, reuocare, patet I5 a d. sicut (i)
et 25 a , q. prima Sunt quidam (2), vbi dicitur quod papa mutat statuta
conciliorum et secundum totum et secundum partem irritat et anullat, et
patet in libris decretalium sepius de facto, et in materia proposita papa
Nicolaus prefetus multa reuocauit in declaratione regule fratrum Minorum,
que per Gregorium (3) et Innocentium (4) eius predecessores in papatu
fuerant ordinata. Illi enim determinauerunt, quod fratres Minores habeant
jus ad vsum rerum eis necessariarum (5), scilicet ad victum et vestitum et
ad sapientiale studium et dei cultum, [f. 8v] Et tamen Nicolaus horum
successor declarauit, quod non habebant nisi simplicem vsum facti sine
omni jure et reuocat omnem decretalem, que huic sue contradiceret;
ergo et equa ratione successor pape Nicolai , puta papa Iohannes , po¬
tuit precedentis Nicolai pape reuocare decreta. Si autem non opponun¬
tur, sicut tangit 2 a pars correlarii, nec prima est in materia que spe¬
ctet ad heresym, patet per dicta, quod papa Iohannes successor sicut
et alius pape Nicolai successor potuit, sicut et iste poterit illam reuocare,
licet si non contradicant, expedire non videatur immutari. 3 a pars corre¬
larii est, quod decretalis pape Iohannis , que incipit: [Cum\ inter nonnullos
non potest anullari uel suspendi. Patet quia hec decretalis hereticat con¬
tradicentem, et anullare ipsam esset fauere heresy, et suspendere esset
pro tempore licentiare teneri heresym. Hoc autem non potest papa, patet
24 a , q. 2 a Sane (6) et 9, q. 5 Nemo (7). Hec enim ligant auctoritatem
pape, quia hoc fecere esset fidem ecclesie destruere, non construere. Potest
enim papa nouas leges condere, veteres destruere et omnes immutare,
dummodo non sint contra sacram scripturam, contra apostolorum simbo-
lum, uel contra approbata concilia patrum, extra, de electione, significasti (8);
et sic correlarium patet.
Quinta conclusio sit hec: Dato quod decretalis pape Nicolai,
que incipit Exiit, sic sit catholica quod conuincat omnem homi¬
nem et omnem decretalem repugnantem sibi, hereticum uel hereticam
esse. Et sic papa Iohannes, qui, vt putant Micheliste, dicte decretali pape
(1) Cap. a. (a) Cap. 6.
(3) Greg. IX: Quo elongati, 28 sept. 1330, BF I, 68.
(4) Innoc. IV: Ordinem vestrum, 14 nov. 1346, BF 1 , 400.
(5) De ture (civili) ad usum hi pontifices non loquuntur, sicut auctor praetendit.
(6) Cap. 3 Sane quod. (7) Cap. 13 Nemo iudicabit, quaestio 3, et non 5.
(8) Cap. 4. (I 6).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 511
Nicolai in multis repugnauit decretalibus, conuincatur hereticus, non ta¬
men sequitur absolute et simpliciter, quod dicte decretales sint
heretice uel tenentes eas, uel defensantes, uel non delentes si possunt,
sint heretici, vt inferunt Micheliste. Probatur conclusio, quia potuerunt
iste decretales pape Iohannis habere plures sensus et in vno esse here-
tice, in quo sensu tenuit eas papa Iohannes, et sic incurrit heresym, et
in alio potuerunt esse catholice, in quo sensu non hereticant tenentes uel
defensantes, uel non delentes et delere potentes; exemplum in proposito:
Si ista Ego et pater vnum sumus (i), uel ista propositio pater maior
mc est (2), sic sit catholica, quod inferat omnem repugnantem hominem
uel decretalem hereticum uel hereticam, et sic Sabe Ilius qui in diuinis
confundit personas, esset inferendus hereticus, quia intendit istam propo¬
sitionem : Ego et pater vnum sumus, idest vnum suppositum et vna per¬
sona et sic infertur hereticus. Similiter A r r i u s contradicens Ego et pater
vnum sumus et concedens pater maior me est, quia intelligit in es¬
sentia, quia distinguit essentiam, ex hiis conuinceretur hereticus; et tamen
nec propositiones dicerentur heretice, cum sint propositiones xpi et sen-
tentie euangelice, nec nos qui concedimus eas, possumus concludi heretici,
eo quod in alio sensu admictimus quam prefati. Videte quantum in hac
consequentia decepti sunt Micheliste arguendo: Qui contradicit huic pro¬
positioni in tali sensu, arguitur hereticus, et propositio contradicens est
heretica in illo sensu, ergo qui tenet illam propositionem, uel etiam illa
propositio est heretica; non enim sequitur nisi sub sensu repugnante, non
simpliciter. Patet ergo principalis quinta conclusio.
[f. 9r] Correlarium conclusionis est hoc: Si ponantur 2 e de¬
cretales fieri ab eodem papa, uel a duobus sibi inuicem succeden¬
tibus, et ambe sint inuicem repugnantes et quelibet hereticet omnem
aliam sibi repugnantem, et sint cetera alia concurrentia paria, puta quod
ambe sint facte eque sole.npni consilio uel concilio videndum
est, quid agendum ei, qui sit in ancipiti dubio perplexo. Hoc
primo dico, saluo fideliori responso, quod huic preualere volo. Primo quod
casus est possibilis de lege data, quia de potentia dei non est dubium, quin
possit poni in esse. 2° dico, quod credo quod nunquam euenerit, nec quod
sit in futuro venturus. 3 0 dico, quod si dictus casus ex quo est possibilis pona¬
tur in esse, sic quod, sicut Micheliste putant, decretales pape Nicolai opponi
et hereticare decretales pape Iohannis , quas putant sibi opponi, que decre¬
tales pape Iohannis hereticant omnem sibi oppositam, et per consequens
hereticarent decretalem pape Nicolai prefatam, tunc apud sic opinantem
esset casus in forma, puta 2° decretales quarum vna aliam hereticaret et
e contrario. Ponatur etiam quod auctoritate et solempnitate et ceteris
aliis sint pares, et tunc est casus datus, et queritur, quid agendum a per¬
plexo. Respondeo premictendo primo quamdam distinctionem de dif¬
ferentia heresum. Dico ergo quod heresum y est species. Alique enim
sunt hereses dicte fundamentales, eo quod super veritates eis oppositas est
fundata ecclesie fides, et sunt iste, scilicet hereses contra sacram scriptu¬
ram, contra apostolorum simbola, et contra statuta et concilia approbata
patrum. Super hiis tanquam super quedam fundamenta fundatur ecclesia,
super hec insidet papa, nec habet posse aliquid inmutare, eo quod hec sunt
super que fundatur et erigitur ecclesie constructura. Non enim datur pape
(1) Ioh. X 30, (3) Ioh. XIV 38.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
512 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
auctoritas in destructionem ecclesie constructure, set in hedificationem (i)
sicut dicit apostolus ad Ga. primo (2) Licet uel angelus euangelizaret vo¬
bis aliter, anathema sit, et iterum hoc verbum confirmans replicat di¬
cens: (3) Nunc iterum dico vobis: Si quis vobis euangelizauerit preter
illud, quod accepistis a nobis, anathema sit et sequitur vnde habuit con¬
fidenter hoc dicere (4). Notum enim facio vobis euangelium, quod euan-
gelizatum est a me, quod non est secundum hominem, nec ego ab ho¬
mine accefi illud uel didici, set per reuelationem yhu xpi . Idem habetur
25, q. prima sunt($) et capitulo sequenti (6) et in ista specie heresum
non potest accidere ista perplexio, quia statim contra hoc statuens est
sententiatus hereticus et ab omni auctoritate et dignitate priuandus, ymo
priuatus, 15 di. Sicut (7).
2 a species heresis est cum aliqua propositio conceditur uel negatur ex
qua euidenter sequitur repugnantia ad scripturam sacram uel ad articulos
fidei uel ad sententias probatissimas patrum; et accipitur hec euidentia
large, non solum per naturam terminorum, set etiam per credibilia dicta
et auctentica sanctorum, et de hac specie est hec: Corpus xpi in triduo
non fuit vnitum deitati, et hec: xps debet iterum crucifigi et similes que
sunt istius speciei. In hiis dominus papa potestatem non habet, sicut nec
super ea que sunt in prima specie ex [f. 9V] quo ista 2 a species reduci¬
tur patenter ad primam et ideo idem iudicandum. Et in hac specie non
habet locum casus eo quod papa conuinceretur hereticus et sic non valeret
condere 2 an ’ vt patet.
3 a species est earum heresum, quarum dubia est opinio vtrum pos¬
sit reduci contra sacram scripturam aperte, uel consonet sacre scripture,
simbolis apostolorum uel determinationibus conciliorum, aprobatissimis
sententiis patrum, et ad partes sunt rationes, et vni homini apparet vnum
et alteri aliud. Et super hiis dominus papa est principalis determinator,
ymo generalis determinatio solum ad ipsum spectat cum viuit, set concilio
dum vacat ecclesia. Et in ista specie heresum potest habere locum per¬
plexio, quia potest vni pape (8) apparere quod talis propositio sequatur ex
sacra scriptura uel ex apostolorum simbolis uel ex conciliis uel ex appro¬
batis sententiis patrum, et alteri apparebit contrarium, ymo etiam eidem
pape vno tempore apparebit quod sit reducibilis ad prefata fundamenta et
alio tempore quod non sit reducibilis, et pro tempore quo opinatur quod
possit reduci, determinare potest sub heresy quod sit a fidelibus tenenda, et
tempore quo sibi apparet inreducibilis et magis suum oppositum videtur
reducibile ad prefata, poterit sub heresy prohibere, ne sit pro fideli te-
(1) Alv. Pelag. II 61, ed. I.ugd. f. ao3rb, ed. Ven. f. 1501*: «Non enim vicarius
Dei destruet sed construet, confirmabit ct approbabit, quod sui predecessores sancte
et premature fecerunt». (2) v. 8. (3) v * 9* (4) v. n.
(5) Cap. 6. Sunt quidam . (6) Cap. 7. Contra statuta. (7) Cap. 2.
(8) Doctrina quam hic et in sequentibus auctor exponit est « in sensu composito ».
uti scholastici dicunt, falsa et reprobanda, repugnat enim infallibilitati papae in rebus
fidei et moralis. Insuper fundamentum eius doctrinae est falsum, cum Gregorius IX,
Innocentius IV, Nicolaus III ct Iohannes XXII in rebus dogmaticis minime sibi con¬
tradixerint in exponenda regula Fratrum Minorum. Bene ad rem scribit Nicolaus
Palmcrius, O. S. A. episcopus Ortanus tempore Pauli II, in tractatu inedito contra
Fraticellos conscripto, Cod. Vat. lat. 41 jS f. 37r: «Non est insuper tanti ponderis
regulam beati Francisci declarare, ut ab aliquibus extimatur. Nam declarare regulam
beati Francisci non est articulus fidei, nec ad bonos mores uniuersalis ecclesiae spectare
uidetur... ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FBATICELLORUM. 513
nenda. Sic est de iure vtendi rebus vsu consumptibilibus a xpo et apo¬
stolis et fratribus Minoribus. Apparuit enim aliquando aliquibus summis
pontificibus, quod xps et prefati non haberent jus ad vsum, set solum
vsum nudatum omni jure, vt papc Nicolao prcdicto et aliis sequacibus
vsque ad prefatum papam Iohanncm. Aliquibus autem aliis, vt puta pape
Gregario et pape Innoccntio, predeccssoribus prefati pape Nicolai, appa-
paruit quod xps et prefati haberent jus ad vsum rerum necessariarum ad
victum, vestitum, ad studium sapientiale et ad dei cultum, vt patet in
declarationibus regule fratrum Minorum per cos factis, vbi pretendu[n|t,
quod fratres Minores habent jus etiam ciuile(i) ad vsum necessariorum in
predictis et ad predicta concessum, tamen ab alio, qui potest hoc reuo-
care, cum vult. Pape Iohanni vero et aliis apparuit quod vsus in rebus
vsu consumptibilibus, si sit justus, aliquo jure sit justus, a quo jure non
possit separari, et loquitur de jure, quod est necessarium (2) ad justum
vsum. Differentia istorum opinantium est ex vario intellectu, et intellecti¬
bus declarandis habet dominus papa liberam potestatem vt patet, et in
hiis potest euenire talis perplexio; si igitur ponatur in actu, erit casus in
forma.
Ad casum ergo respondeo, quod talis perplexus nullam de¬
cretalem putet esse dampnandam, set singulam per se ve¬
nerandam sub condicione tamen. Tutius enim est inhonorabilem
honorare, quam dignissimam honore hereticam putare, et ideo, ne contin¬
gat catholicam sub ignoto contempni et hereticam putare, preheligendum
est ambas singillatim et simul honorare. Exemplum de hostia consecrata,
que si casu contingat taliter cum non sacrata misceri, quod dignosci non
valeat, non tamen [f. ior] propter non sacratam contempnentur ambe,
set quia ibi est consecrata, honorabuntur ambe et in tabernaculo simul
condentur adorande uel a sacerdote simul sumentur in communione ambe;
sic qui perplexus inter decretales illas nullam determinate contempnet, set
magis ambas simul sub condicione honorabit, sperando tamen quod deus
cito declarabit veritatem soluendo perplexitatem et in isto intermedio ser-
uabit ordinem, qui dicetur statim. In Michelistis autem et in illis qui du¬
bitant inter decretales, que sit catholica queue heretica, est ista perplexitas,
si ponant has decretales esse eque dubias: in nobis autem non habet lo¬
cum hec perplexitas, quia tenemus ambas non discordare in hiis, que sunt
fidei; potest tamen esse in nobis perplexitas inter concordias, que sit con¬
cedenda, queue contempnenda. Set si sic eueniat, quid perplexis agendum ?
Primo dico quod credere debet fidelis quisque, quod
deus non permicteret illas decretales fieri, si inter eas non
vidisset concordiam, licet forte sit nobis ignota. Institutoribus tamen pu¬
tandum est fuisse agnitam uel alicui alteri pontifici reuelatam, cui fides
in hiis erit exhibenda, et sic faciliter erit credendum astruenti concordiam,
quia hec opinio magis est in fauorem fidei et extinctiua perplexionis.
2° dico quod si non constat, quod alicui talis vera pars
que tenenda sit, est reuelata sufficienter, et adhuc perplexio occupet
animum opinantis, credat quod deus hanc permictat vt penam
iuxta [sic] (3) nostrorum scelerum et culparum; sepe enim propter pec¬
cata commissa dat in penam deus peccatori cordis duritiam et increduli¬
tatem et conscientiarum perplexionem. Sic enim indurauit cor Pkarao-
(1) Hoc Greg. IX et Innoc. IV minime dicunt.
(3) Codex habet: de jure, qui est necessarius. (3) Lege iustam.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
514 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOKLLORUM.
nis (i) sic- excecauit oculos peccatorum et obscuratum est insipiens cor eo-
rum (2), vt videntes non videant et audientes non intelligant. Vnde Io.
9° (3) dicit xps in judicio: ego ueni in mundum, vt non videntes vi¬
deant ct qui viderint ceci Jiant et dixerunt ei pharisei: nunquid et
nos ceci sumus ? Respondit xps : si ceci essetis, non haberetis peccatum.
In tali ergo casu penitendum est de peccatis et rogandum est deum de*
uotc ut rcmictat sibi etiam hanc inductam perplexitatem etiam culpam.
Sic enim videtur dicere Grcgorius Mor. 32°(4) super illo verbo Iob($).
Nerui testiculorum eius etc. Ex peccato enim male subgestionis prouenit
aliquando nemorum perpiexio, et testes sunt subgestiones ftraue, que ita
ligant homines quatenus si ex vna parte fugere afpetant sine peccato
alio non enodant; confitenda sunt ergo peccata et pro remissione orandum,
vt perplexio inducta soluatur. Et 2 5°(6) Mor.: Prioris peccati merito
peccatorum subsequentium fouea tegitur, vt quo malum sciens f>erpetrat,
deinceps juste in aliis etiam nesciens cadat. Hoc quippe agitur, vt culpis
culpa feriatur quatenus supplicia fiant peccantium ipsa incrementa vitio¬
rum. Horum vinculorum solutor est de quo in Psalmo (7) Dominus soluit
compeditos, dominus illuminat cecos. Deus ergo rogandus, dicatque orans
deum illud primi Machabcorum 3 0 : Ignoramus quid agere debeamus do¬
mine deus, a te sunt oculi nostri ne pereamus (8).
[f. iov] 3« dico quod si adhuc non appareat signum so-
lutiuum perplexionis, est adhuc cum patientia expectandum, et
in isto intermedio expectationis nullam huiusmodi decretalem con-
teinpncre uel dainpnare audeat ille perplexus. Sct quamlibet verea¬
tur, commendet et juste factam putet et vtrumque vt secretum misterium
veneretur. Sic enim dignum est propter reuerenciam condentium, qui vice
dei sunt nobis in terra et reuerentiam Spiritus sancti, qui maxime in pre-
latis ct superioribus agit misteria, que ab inferioribus sunt abscondita; non
enim turba ascendit ad deum in monte, set solus Moyses per turbinem
ascendit ad deum in monte (9).
4° dico quod si in dicto intermedio necesse habeat ad
partem aliquam harum decretalium declinare uel secundum aliquam ju*
dicare uel predicarc, declinet ad quam vult, alteram tamen
non dampnet, nec sic aliam confirmet quod libere regressum ad aliam
si opporteat non reseruet, semperque addat saluo judicio meliori, uel hec
determinatio valeat donec aliquid magis tenendum appareat, quin etiam si
alter secundum alteram oppositam sententiet, alterius sententiam non con-
dempnet uel inficiat.
5° dico quod si cxpcctando per aliquod tempus percipiat quod
viti m a decretalis imperturbata permaneat et quiete et tam
secularcs quam clerus concordiam in ea habeant, nichilque auersi
contra eam sit ortum, hoc pro signo diuini beneplaciti est ac¬
cipiendum et deinceps in posterum secundum decretalem ultimam, pri¬
ma dimissa, erit judicandum. Nam prima decretalis perturbata est per se¬
cundam. Sct 2 a non est per aliquam posteriorem perturbata, set quiete
se habuit clerus ct populus, relicta priore, quod factum non est creden¬
dum fuisse a deo permissum, nisi quia vult statum secunde decretalis ra¬
ri) Exodus IX ia, XI 10. (a) Rora. I ai. (3) v. 39-41.
(4) Cap. 18. P. L. 76, 653. (5) XL ia. (6) Cap. 9. P. L. 76. 335. (7) Ps. CXV 7.
(8) Haec verba revera habentur a Paral. XX, ia, non autem in lib. Machab.
(9) Cf. Ex. XXIV a.
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOBLLORUM. 515
tum fieri et fixum. Exemplum ad hoc habemus primo Mac habe orum 3 0 : (1)
Fuit enim perplexus Mathathias qui et cum eo erant si deberent die sab¬
bati pugnare uel obstruere aditus vnde inimici possident (2) ad eos in¬
trare, que videbatur lex prohibere. Ex alia parte [hjortabatur lex, vt pro
lege dei saluanda et ceremoniis et salute populi vsque ad mortem viri¬
liter certarent. Hec enim sunt bella domini. Inter hanc perplexionem ele¬
gerunt magis seruare legem sabbati, nolentes bellare nec aditus obstruere,
vt sabbatum non violarent, qua ex causa interfecti sunt plurimi. Viden¬
tes autem quod hoc erat dare victoriam inimicis et perdere dei populum,
inmutato consilio statuerunt nouiter, vt qui aggrederentur eos in die
sabbatorum ad bellandum, bellarent contra eos et non dimicterent gratis
se interfici sicut fratres eorum dimiserunt se interfici sine resistentia in
occultis, et sic deinceps scruauerunt repercutientes in dic sabbatorum in¬
vadentes ; et sub ista lege nihil auersi passi sunt, set potius preualucrunt
contra inimicos. Ideo pro lege determinatiua habitum est, vt liceat etiam
in sabbato expugnare inuadentes; vnde et ubi supra capitulo 2° dicitur,
quod invadentibus infidelibus Iudeos ad Iordanem in dic sabbatorum in¬
siluerunt Iudei in inuadentes, 2 a statuta sequentes et prima reiacentes, et
dixerunt non est hodie sicut heri et nudiustertius, set pugnamus pro
animabus nostris etiam in die sabbatorum et quia sub ista lege invalue¬
runt, confirmata est lex ista, prima dimissa, et expu-[f. iirjgnantur, qui
aggrediuntur, licite, et non contra dei legem in die sabbatorum. Et sic
seruatur hodie a fidelibus vt illa prosperitas sub nouo statuto sit pro si¬
gno, interpretatio diuine voluntatis in tali casu.
Ex dictis ad judicium accersio Michaelistas { 3), qui casum
in forma asserunt, licet dicant quod decretales pape Johan-
nis non valeant, quia sunt super materia iamhereticadam-
pnata. Nos tamen dicimus eas cum aliis pape Nicolai valere, tamen ipsi
quantum a prescripto ordine obseruantie deuiauerint aduertant; mox enim
precipitantes Micheliste apprehensa iuxta suas extimationes oppositione de¬
cretalium, alteram partem uulgauerunt hereticam, non inquisierunt de con¬
cordia, nec astruentes inter huiusmodi decretales esse realem concordiam,
amatores discordie, in papam Iohannem intorserunt culpam, non ex sua
posse prouenire nossa (4) putauerunt, set presumentes de sua superba
justitia de decretalibus a summis pontificibus cum tam sacro concilio cele¬
bratis inania sunt locuti, quibus debuerunt ex dignitate summam reue-
renciam exibere. Noluerunt si deus aliunde reuelaret inter has controuer-
sias concordiam uel sui beneplaciti signa expectare, set sine mora in par¬
tem se precipitauerunt alteram, puta decretalem pape Nicolai catholicam
(asserendo) ($) et decretales pape Iohannis hereticas, cum illa decretalis
pape Nicolai esset vera, set ab aliquibus perturbata. Set velint nolint,
vident decretales pape Iohannis in suo robore permansisse et a cunctis
sapientibus approbatas esse et concordiam ad illam pape Nicolai ratam
habitam esse, quod debet nobis esse signum diuini beneplaciti ad creden¬
dum, quod Nicolaitarum seditiosa opinio abiecta elanguat, et illa, que
concordiam inter p re fatas decretales predicat, ditata multitudine cunctorum
sapientium et omnium ecclesie prelatorum, gloriosa persistat, et sic patet
corre larium.
0
(z) Quae sequuntur narrantur I Mach. Cap. II, (et non m) 3333. (3) Lege: possent.
(3) Que sequuntur bene describunt actionem praecipitem Michaelistarum in nota
quaestione habita cum Iohanne XXII. (4) Lege noxa. (5) In margine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
516 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
Sexta conclusio sit hec : In dubiis fidei Ecclesie romane determinatio
ab omnibus est tenenda et omnibus determinationibus preferenda (i). Hec
conclusio patet di. 2 a quis (2) in fine, vbi dicitur quod romana ecclesia est
omnium magistra et ab omnibus in doctrina sequenda. Et 3*, q. VI mul¬
tum (3), vbi dicitur quod romana ecclesia habet plenitudinem potestatis
et omnes alie ecclesie sunt sibi subiecte et vocate per eam in partem sol¬
licitudinis. Et dist. 1 2 ' n * Preceptum (4) et 24*, q. prima Quotiens (5), vbi
dicitur quod in dubiis arduis ad eam est recurrendum et sue determina¬
tioni standum. Et probatur hec conclusio rationabili conuenientia : Quoniam
inter multas particulares ecclesias, puta orientalem, occidentalem, galhcanam,
cismontanam, vltramontanam et multas huiusmodi, oportet vt preferatur
vna ad quam respiciant et ad quam cfrdinentur vt ad caput cetere alie
subseruientes, ut cum oritur dubium, sit judicium in quo vltimate stan¬
dum, ac etiam ad quam, vbi particulares ecclesie dissiderent, pro concor¬
dia recurratur ad ipsam, alias scismata et dissentiones orirentur, et non
erit dare remedium sedatiuum uel judicium vltimate diffinitiuum, cui pre
omnibus assentiendum (6).
(a° Dubia) ( 7). Set hic duo oriuntur dubia. Primum in quibus
consistit ista romana ecclesia, 2 ult> cur dicitur romana ec¬
clesia. Ad primum [f. nrj dubium quod est: que ista romana ecclesia?
idest in quibus consistit ? Dicunt aliqui quod est congregatio omnium
fidelium, qui quasi membra in vno corpore sunt vnita vni capiti, puta romano
pontifici, vicario yhu xpi. Et de hac ecclesia loquitur apostolus Act. 20 (8)
d. episcopis Grecie: Actendite vobis et vniuerso greci (9) in quo vos
spiritus posuit episcopos regere ecclesiam dei, quam acquisiuit sanguine
suo, et sic includuntur tam peccatores quam- justi omnes potestatibus ec¬
clesiasticis subiecti. Et licet hec tanta multitudo et varietas hominum miro
modo venustet ecclesiam, quantum tamen ad intellectum eius quod dici¬
tur, quod ad ecclesiam romanam spectat determinare dubia et ferre vlti-
mata judicia et ad quam pro necessariis, animabus expedit quod habea¬
tur recursus, non opportet tam diffuse ecclesiam accipi. Non enim faciliter
posset tota multitudo fidelium congregari, ei colloqui et responsa recolligi,
quin etiam si non simul sentirent, set inuicem dissentirent, non posset
per tale medium concordia reuocari et ideo patet, quod non accipitur ec¬
clesia hic, cum dicitur ad ecclesiam sunt dubia fidei vltimate referenda,
pro congregatione fidelium.
Alii dicunt, quod ecclesia proprius dicitur totus clerus, hinc enim di¬
cuntur ecclesiastici viri. Set hec acceptio ecclesie quantum est ad deter¬
minare dubia fidei, est nimis larga, eo quod difficile foret nimis congre¬
gare omnem clerum, cum sint a remotis multi et ad impedimentum po¬
puli et mora posset esse periculi. Verum est tamen quod dubia subiecti
populi in materia fidei prelatis particularis ecclesie sunt referenda; ipsi
enim vocantur in partem sollicitudinis et ministerii secundum suas deter¬
minatas jurisdictiones. Patet hoc d. 93» Legiptimus { 10). Et non est dubium
quin isto modo accipiendi ecclesiam accipitur strictius quam accipiendo
pro ecclesia totam congregationem fidelium. Set tamen hii particulares ec-
(r) Cf. Alv. Pelag., 1 , 27, Lugd. f. 3vb, Ven. f. sra.
(2) Hoc Cap. in Dist. 2 non invenitur. Cfr. tamen Dist. XII, Cap. 2 Praeceptis
apostolieis. (3) Cap. 8. (4) Cap. 2 Praeceptis. (5) Cap. ia Quoties.
(6) Cf. Alv. Pelag. I, 54, Lugd. f. 38rbss., Ven. f. 47vass.
(7) In margine. (8) v. a8. (9) Lege gregi.
(10) Hoc Cap. non invenitur. Est verisimiliter. Cap. 34 Legimus. Dist. 93.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 517
clesiastici non habent dubia fidei determinare, set iam determinata pu¬
blicare, et populo sibi subiecto predicare et declarare. Est enim eorum ter¬
minata et limitata potestas tam extensiue ad subditos, quam intensi ue ad
actus jerarchicos. Et ideo dubia fidei generalia pro omni ecclesia non sunt
per eos determinanda.
Alii vero dicunt, quod ecclesia, ad quam pro declarandis dubiis fidei
est adeundum, est dominus papa cum suo ordinario consilio, uel etiam
cum generali concilio. Et non est dubium (i) quod vbi possit haberi ge¬
nerale concilium, tutissimum foret expectare eius determinationem. Set ta¬
men non est necessarium expectare quod celebretur concilium, quia do¬
minus papa potest ipse cum suo consilio et sine aliquo consilio du¬
bia fidei determinare (2). — Hoc sic probatur. Si generale concilium, uel
suum familiare consilium, puta consilium cardinalium et prelatorum et
magistrorum et doctorum, qui sunt actualiter in curia, dissiderent, ad
quam partem pertinet determinatio et quam partem debet populus com¬
munis sequi et vnde scietur quod vna pars fideliorem sententiam dicat ?
Similiter dico de consilio familiari pape, quod non est necessarium ad
determinationem dubii in fide, quia possunt dissidere et tunc per con¬
silium non poterit determinari et maxime cum dissidet per equales par¬
tes. Si etiam concilium non posset congregari, uel qui de jure requi¬
siti accedere ad concilium uel ad consilium nollent [f. 12rj uel impedirentur
uel non permicterentur, starent fideles sine determinatione dubii pertinentis
ad fidem; hoc enim nimis posset esse periculosum, et esset dare he-
reticis habilitatem ad posse in heresi contaminare fideles, si non sit qui
simplices fideles in credendis doceat et confirmet; si etiam dominus es¬
set in loco quo accedere non possent qui vocandi essent ad concilium
uel etiam ad familiare consilium, staret ecclesia sine determinatione ne¬
cessarii tanto tempore. Concilia etiam rarissimo celebrarentur non de cen¬
tum annis semel. Opporteret ergo expectare tanto tempore determina¬
tionem fidei, non est verisimile quin Spiritus sanctus sollicitius de op¬
portunioribus remediis sue sancte ecclesie prouidisset. Videtur ergo di¬
cendum, quod nomine ecclesie, ad quam pro determinatione ultimata est
recurrendum, est dominus papa, etiam solus, vbi alii ab eo uel inter
se dissentirent. Ipse vt papa, non vt talis uel talis persona, est xpi vi¬
carius, cui apud deum nullus in mundo immediatior officio, auctoritate
et gradu ; sibi sunt date primitus et inmediatius claues (in terris) (3) li¬
gandi uel soluendi, conformiter sicut deus ligat uel soluit in celo. Ha¬
rum clauium vna est clauis scientie ad discernendum, alia auctoritas ad
scruandum. Patent hec in magistro sententiarum in 4 0 dist. (4) et in de¬
creto 24, q. vltima(5) et 2 a , q. 9(6). Ipse judex omnium est 9, q. 3(7)
conquestus et dist. 19 (8). sic omnis. Et omnium dictorum ratio est,
quia oportet vt auctoritas determinationis dubiorum fidei sit reducta in
vnum, vt non possit oriri scisma in determinando ; si enim pluribus es¬
set indistincte commissa auctoritas, faciliter dissentirent, nec esset qui sua
auctoritate remediare posset, nec sciri posset, cui magis herendum. Dica¬
mus ergo quod sicut est vnus solus papa, generalis in tota ecclesia mili-
(1) Et non est dubium in textu repetitur.
(а) Cf. Alv. Pelag. I, 17 Lugd. f. 3rb, Ven. f. 4va.
(3) In margine. (4) Dist. 24. Cap. 9 et 13; P. L. 192, 904-5.
(5) Idest 3. Cap. 13 Apostolicae auctoritatis.
( б ) Haec causa 3 habet 8 tantum quaestiones. Posset esse q. 1, Cap. 5 et 6 vel
q. 6, Cap. W, ia, 13. 17, 34. (7) Cap. 8. (8) Cap. 3 Sic omnes
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
518 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLOBUM.
tanti yhu xpi vicarius, sic vnus solus, ad quem spectat integra auctoritas
determinandi, soluendi, ligandi et sententiandi. Aliis autem competit se¬
cundum distributionem per partes vt coadiutoribus in ministerio. Sct quis
ad hec magis ydoneus quam papa, in ecclesia catholica primus monarcha.
Solus ergo papa intelligitur nomine ecclesie, cum dicitur quod ad eccle¬
siam sunt dubia fidei pro vltimata determinatione referenda, quod autem
papa nomine ecclesie intelligatur patet dist. 41* (i) et sequenti in textu
et glossa, vbi dicitur quod in papa est tota auctoritas ecclesie plena, aliis
in parte, et cum dicitur auctoritas ecclesie est auctoritas domini pape,
vnde dicitur ecclesia ordinauit hoc uel illud, intelligitur quod papa fecerit
uel ordinauerit illud.
Aliquando nomine ecclesie dicitur quilibet prelatus ordinarius respectu
alteritatis [!] domini pape principalis prelati. Patet hoc Mt. 18 (2) vbi di¬
citur: Si frater tuus peccat in te et te non audierit, seruata reprensionis
forma dic ecclesie , idest dic pape, uel ordinario prelato vice pape.
Set quare ecclesia nominetur romana? Respondeo hoc non est quia
debeat esse natione romanus, uel debeat residere Rome, set quia papa
est episcopus romanus. Et eo ipso quo episcopus romanus, est electus
episcopus episcoporum et sic papa; patet per Ieronimum ad Donadium (3)
prcsbiterum et ponitur [f. i2v] in Manipulo florum vocabulo ecclesia sub
E . Et hoc etiam patet 24, q. prima a recta (4), et in glossa et c°($) qui¬
cunque et 7, q. prima Scire debes (6). Et patet hec conclusio.
Correlarium. Meritis domini nostri yhu xpi donec finiatur
seculum fides ecclesie non deficiet.
Ad declarandum hoc 3* faciam:
Primo probabo correlarium,
2° Instabo ad oppositum,
3° declarabo propositum.
Quantum ad primum, probatur correlarium per dictum xpi Luc. 22°: (7)
Ego fro te rogaui, Petre, vt non deficiat fides tua etc., que oratio
ostenditur exaudita Io. XI 0 (8). Scio pater, ait xps, quod semper audis
me. Hoc etiam correlarium habetur 24*, q. prima (9), ubi dicitur quod
ecclesia a recta fide nunquam defecit, nec deficiet in hoc seculo. Et in
decretali pape Nicolai sepe allegata (10) dicitur: Profecto si iuxta xpi pro¬
missa fides in ecclesia nunquam deficiet, sic nec opera misericordie de¬
lebuntur. Patet ergo correlarium.
2° Instandum ad oppositum. Et primo quia videtur fides de¬
fecisse in Petro. Nam post hoc dictum Ego pro te rogaui, Petre, vt
non deficiat fides tua, slatim subdidit xps Petro: antequam gallus can¬
tet bis, ter me negabis (11), quod sic inpletum est. Similiter et omnes
apostoli et discipuli in fide defecerunt, excepta beata virgine, et hec est
(1) In hac distinctione nihil simile invenitur, agitur potius de Cap. 6, Quodcum-
que Causa 24 , q. 1. ubi dicitur: Petrus quando claves accepit, ecclesiam sanctam signi¬
ficavit . (a) V. 15.
(3) Sic clare legitur. Hoc nomen tamen non invenitur inter destinatarios episto¬
larum notarum S. Hieronymi. Invenitur vero Dardanus ep. 139, P. L. aa. 109953 et
iterum inter epistolas spurias ep. 33, P. L. 30, anss. Sed argumentum cum re no¬
stra non convenit. Neque textus S. Hieronymi ap. Manipul. Florum seu Flores Do¬
ctorum Fr. Thomae de Hibernia, (ed. J. Th. Ghilardi), Monteregali 1859, s. v. E,
p. 338 isti concordat. (4) Cap. 9. (5) Cap. 37. (6) Cap. 7. (7) V. 33.
(8) V. 49. (9) Cap. 9. A recta. (10) Exiit.
(xi) Luc. XXn 3 a, 34; cfr. Matth. XXVI 34, Mare. XIV 30.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM. 619
communis omnium doctorum sententia. 2° dico quod non videtur hoc
xpi dictum, quod fides in hoc seculo non deficiat, habere veritatem pro
sum[mjis pontificibus significatis in Petro, cui in officio sunt successo¬
res, eo quia iam de facto multi sum[m]i pontifices ceciderunt a fide et
in heresi sunt defuncti (i), vt patet de papa Anastasio et multis aliis
et Micheliste putant quod omnes pape a Iohanne aa° successiue V9que
nunc ad Urbanum fuerunt heretici. Patet etiam hoc, quia in de¬
cretis ponitur forma correctionis pape cum cadit in heresim.
3° Insto contra hoc: si dicatur quod intelligitur, quod fides non
deficiat in consilio ordinario domini pape uel etiam in generali conci¬
lio. Set cor.tra, quia generale concilium potest errare et vt patet in de¬
cretis allegatis datur ad corrigendum pape. Potest etiam scindi in partes
et nescietur, que pars catholica; quelibet enim pars dicet opinionem
suam esse catholicam et oppositam esse hereticam et sic nil certum.
Nec constabit que assertio sit fidelis. Si etiam concilium generale nun¬
quam congregaretur, quod potest propter multas impediri causas, nihil
approbationis fidei afferret hoc dictum, quod fides ideo non deficiet, eo
quod remaneret in generali concilio. Idem dici potest de pape ordinario
consilio.
4° Insto contra hoc, videlicet si dicatur quod dictum xpi intelligit,
quod fides nunquam deficiet, eo quod semper erit aliquis fidelis, qui¬
cunque sit ille, itaque intellectus dicti xpi sit iste, quod nunquam hec
proposito sit vera: nunc non est in mundo aliquis fidelis, nec vnquam
erit vera et semper hec erit vera: nunc est aliquis fidelis et semper
erit aliquis fidelis. Set contra hoc dico, quod licet hec positio habeat
ueritatem, non videtur esse hec positio precise intentio xpi. Plus vide¬
tur intellexisse xps quam quod fides reseruetur in aliqua quacunque per¬
sona; que enim vtilitas, si fides seruetur in vna persona indocta, que
nec sciat docere fidem nec defendere ? quid etiam vtilitatis, si seruetur
in muliercula ignota [f. 13r] insufficiente ad docendum uel in puero
(nutrito) (2) ab hereticis nuper in forma ecclesie batizato, qui vere fi¬
dem habet in habitu, non in actu ? Quid etiam vtilitatis, si fides re¬
seruetur in persona, que sit in extremis terre, ad quam non est acces¬
sus et que est ignota, nec scitur quod veram fidem habeat, quin etiam,
si talis esset etiam inter nos, quis non crederet plus toti clero et mul¬
titudini sapientum et doctorum, quam simplici muliercule, indocte per¬
sone, que scripturam non nouit, nec docere sciat, nec respondere in
dubiis ? In hoc enim casu juridicaretur fides defecisse eo modo, quo ju¬
dicaretur pars vna bellantium totaliter victa et defecisse, cuius nullus
in campo remansit, nisi vnus qui preliari non potest nec alicui potest
resistere. Secus tamen si, qui remansit, possit et preliari velit, nec ce¬
dere victoribus velit, set querat invadere et pugnare. Quis etiam ita
paruipendit orationem nostri saluatoris in hora sue passionis pro disci¬
pulis et fidei stabilitate ad paternam maiestatem emissam, vt credat
sufficienter inpletam, si fides in vna persona indocta uel in vna sim¬
plici muliercula uel puero reseruetur, que uel qui vtilis esse non pos¬
sit ad fidem docendum uel defensandum uel ad fidei dubia declaran¬
dum ? plus virtutis et efficacie est dandum orationi xpi tam celebri. Et
patet hoc per hoc, quod sequitur et tu aliquando conuersus confirma
fratres tuos. In eo ergo meritis orationis x* reseruabitur fides, cui com-
(1) Hic fabulatur auctor.
(a) In margine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
520 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
petat quod dicit xps consequenter: et tu aliquando conuersus etc. Post¬
quam in te reseruata est fides mea in temptatione, confirma fratres
tuos; confirmare autem pertinet ad doctum et expertum et auctenti-
cum in fide. Non ergo contenta erit xpi oratio. Ego fro te rogaui
Petre, vt non deficiat fides tua , si fides reseruetur in vna sola per¬
sona indocto et inprudenti, vt in una muliercula, uel in vno puero,
uel in vna persona ignota et absconsa in extremis insulis maris, ad
quam non est accessus, nec a qua potest prouenire fidei vtilitas in aliis;
set potius oratio xpi meruit fidei presidium validum, promptum et ma¬
nifestum, ita quod virtute orationis xpi semper erit aliquis sufficiens do¬
cere fidem et defensare ipsam sva scientia uel etiam miraculis et di-
uinis reuelationibus, si sit necesse. Talis autem ordinarie debet esse
su[m]mus pontifex, cui ex officio hoc incumbit. Hic precipue notus, apud
ipsum debet esse consilium et doctrina ad fidem docendam et defen¬
sandam. Quod si ex aliqua causa particulari papa ad hec non sit actus (i),
alium quemdam uel plures excitabit deus virtute orationis xpi, qui
erit sufficiens, uel si plures, erunt sufficientes et ydonei ad fidem do¬
cendum et defensandum etiam miraculis et diuinis reuelationibus si sit
necesse et sic patet 2 um .
3 um pertractandum in declaratione huius correlarii est decla¬
rare propositum, quod est ostendere intentionem xpi, quem defectum
fidei intendit xps per diam orationem; Ego firo to rogaui, Petre, vt tton
deficiat fides tua, amanuensis a fide' [f. I3v]. Et ad hoc dico, saluo sem¬
per meliori judicio, quod fides potest dici deficere quintupliciter et toti-
pliciter non deficere; dicitur enim 2°bus modis deficere simpliciter et tri¬
bus secundum quid.
Primo modo dicitur fides deficere simpliciter et absolute, quando fides
primo est, et nunquam post verum est dicere, fides est; et isto modo
nunquam fides deficiet in hoc seculo. 2° modo potest dici fides deficere,
cum fides sic desinit esse in omnibus, quod non est spes quod possit re¬
surgere per ea, que in hoc mundo, licet deus miraculose nouiter ipsam
infundat. Et isto modo fides nunquam in ecclesia creditur deficere, sem¬
per enim erit spes quod resurget deo fauente et homine aliquo coopc-
rante. Nunquam enim ita extinguetur fides, vt sit sine tractatu resar¬
ciendi et sine spe certa, quod reparetur. 3 0 modo dicitur fides deficere
secundum quid, non tamen dicitur deficere simpliciter, et hoc cum fides
sic ad tempus modicum deficit in aliquo, quod statim resurgit et repa¬
ratur in melius in illo, sicut fuit in beato Petro, in quo fides, si per ne¬
gationem xpi defecit, non tamen simpliciter, set secundum quid, eo quod
deficere non fuit terminus eius motus simpliciter intentus. Set profectus
fidei fuit terminus intentus, et sic a defectu non est denominandus hic
motus per se, set nobiliori termino, et prius intento. Sicut in mutatione
generationis denominatur mutatio non a forma, que corrumpitur et transit
in non esse, set a forma, que introducitur, que dicitur generata. Etenim
generatio mutatio positiua, non corruptiua, licet per corruptionem transea-
tur ad generationem. Et isto modo exponit glossa ordinaria hoc verbum:
Ego fro te rogaui (2), Petre etc. et est Crisostomus (3): Non dixit do¬
minus rogaui, vt non me neges, set ne deficiat fides tua , idest vt non
finaliter sine fide inveniaris. Et Beda in glossa (4): Ego fro te rogaui.
(1) I.ege aptus. (a) Codex roganti. (3) Glossa ad Luc. XXII 32.
(4) Haec verba Redae in Glossa ordinaria non habentur.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 621
Petre, non vt non caderes, set vt in casu lapsus persistens resurgas ne de¬
ficiat fides tua. Set post resurrectionem vales fratres in fide confirmare. Et
isto modo loquendi vsus est etiam ipse dominus Io. XI (i) cum de Lazaro
dixit: Infirmitas hec non est ad mortem, cum tamen Lazarus stalim mor¬
tuus sit. Set quia non erat staturus in morte set resuscitandus, ideo dixit,
non est ad mortem, set firo gloria dei, vt glorificetur deus per eam; sic
etiam de dubitatione resurrectionis sancti Thome(2) et apostolorum loquitur
beatus Leo, I sermone (3) dicens: gratias agamus diuine dispensationi et
sanctorum patrum necessarie tarditati; dubitatum est ab illis, ne du¬
bitaretur a nobis. Non enim quod tarde crediderunt discipuli, fuit tam
discipulorum infirmitas quam nostra firmitas, qui de eorum dubitatione
solidamur. Cum ergo negatio Petri preuisa fuerit in maius fidei robur pro¬
ficere, dicit xps Petri fidem per negationem non deficere. Consimiliter di-
cendum judico in multis casibus, vbi summus pontifex quisque uel alius
aliquis ad tempus modicum errauit, et mox ad fidem, eiecto errore, re¬
diens confessor gloriosior est effectus. Sic enim magis dici debet fidei pro¬
fectus quam defectus, maxime loquendo de prouidentia et ordinatione dei.
Exemplum horum fuit in MarcelUno (4) papa, qui primo in fide errauit,
post ad fidem rediens fidem per martirium gloriosum magnificauit multosque
secum ad martirium animauit.
[f. I4r] 2° modo dicitur fides non deficere secundum quid non sim¬
pliciter, cum licet fides in vno homine deficiat, tamen per equiualentiam
in alio statim resurgit, eo modo loquendi, quo dicimus, quod aqua huius
fluuii semper currit et vertit molendini molas, non enim est eadem aqua
formaliter, set per equiualentiam vnam aquam dicimus, sic etiam dicimus:
aqua istius pluuie durauit tota ista die. Sic ergo loquendo ad propositum
dicimus fidem in ordine et successione summorum pontificum non defecisse
a beato Petro vsque nunc. Nam licet aliqui sum[m]i pontifices sint in infide¬
litate defuncti (5), quia tamen cuilibet pape in heresi mortuo aliquis catholicus
papa immediate successit, ita quod in tota successione cathalugi summorum
pontificum non invenitur, quod essent duo summi pontifices immediate
heretici, vt patet in cronicis. Set semper pape heretico successit papa fide¬
lis et sic non dicetur fides in ordine sum[m]orum pontificum defecisse, nisi
forte secundum quid, set non simpliciter. Et hoc meritis orationis X*.
Hinc apparet Michelistas errare, qui credunt a papa Iohanne 22° vsque
ad papam Vrbanum 6. m omnes papas hereticos fuisse et sic ab ordine
successionis sum[m]orum pontificum in fide defecisse, non solum secun¬
dum quid, set simpliciter, quod derogat promissioni xpi, quod fides Petri
non deficeret, que maxime in sum[m]is pontificibus Petro et sibi in pa-
patu subcedentibus addimpleri credenda est meritis xpi.
3° modo dicitur fidem non deficere simpliciter, licet bene secundum
quid, cum fides sic apud omnes vertatur in dubium, uel etiam sic errent om-
(1) V. 4. (a) Cf. Ioh. XX 25-30.
(3) Sermo LXXX 1 II (alias LXXI), et I de ascensione Domini, P. L. 54, 395-96.
Verba citata ab auctore revera potius desumpta sunt ex Homilia XXIX Greg. Mag.,
P. L. 76, 1213.
(4) Fons huius narratiunculae est Liber Pontificalis, ed. L. Duchesne I, Paris,
1886, 73-73. cfr. ib. p. LXXIV, XCIX, CXXIII ss. notas criticas d. editoris. Ex Li¬
bro Pontificali haec narratio in plurima Medii Aevii chronica transiit, unde etiam An-
dreas Richi hausit.
(5) Doctrina hic exposita damnata et haeretica est. Est enim theoria de infallibi¬
li ta te successiva papae ut talis.
Archivum Frandocanum Historicum. — Ax. III. 88
Digitized by
Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
522 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM.
nes, vt veritatem ignorent, inquirunt tamen scripturas et dicta sanctorum,
vt certificcntur et orant deum vt illuminentur nil temere asserentes, set
dubitantes, in tali casu non dicetur fides defecisse cuius adhuc viget in¬
quisitio et agitur de certificatione eius, nec quiescitur in infidelitate, set
tenditur ad certam veritatem fidei cognoscendam. Actus igitur ad quem
specificabitur motus, et sic non defectus nominabitur, set ad fidem ac¬
cessus uel regressus; et est in talibus semper fides virtualis, licet non actua¬
lis. Sic fit cum ecclesia orat, vt deus reuelet sibi veritatem, in isto enim
intermedio antequam ecclesia certificetur, non dicetur fides defecisse, quia
in habitu virtualiter est.
Septima conclusio est hec: De facto probari potest dei eccle¬
siam, quam pro nunc voco Urbanum papam 6 m et sibi in hoc ritu
et cultu colendi deum per sacrificia, sacramenta et alia mandata, statuta
et cerimonias adherentes, in fide persistere que in beato Petro
post aduentum Spiritus sancti extitisse cognoscitur, et nullo
vnquam tempore post deuiasse. Hanc conclusionem 3 ci medio probabo.
Primum sit hoc: Quero enim a Michelistis, contra quos specialiter
milito in hoc tractatu, qui dicunt prefatam ecclesiam errasse et dei non
esse ecclesiam. Si ergo errauit, quero quando errauit? Respondent tem¬
pore pape Iohannis, non ante. Set anno septimo pape Iohannis 22*, cum
determinauit in suis decretalibus, quod xps [f. 14V] habuit in proprio et
communi, tunc incepit error, quia dicunt quod fuit contradicere euangelio
et diffinitionibus patrum, et signanter determinationi pape Nicolai ji, que
est multipliciter approbata, patet per supradicta. Tunc arguo sic: Post de¬
clarationem pape Nicolai prefati magna est controuersia mota(i) quasi
in tota xianitate de xpi et apostolorum paupertate et vsu rerum, vtnim
distinguerentur a dominio in rebus vsu consumptibilibus et hec questio
vertebatur in studiis Tholos e, Parisius, Bononie, Perusii et in quamplu-
ribus studiis inter Fratres Minores et Predicatores et inquisitores heretice
prauitatis Fratrum Minorum et Predicatorum. Papa enim Nicolaus in pro¬
fata sua decretali, nullum hereticauit, nec opinionibus silentium inposuit,
set potius si que difficultates circa predicta orirentur ad ecclesiam deter¬
minandas deferri mandauit, vt in supradicta sua decretali patet. Quod sic
factum est. Nam pape Johanni addicte sunt hee difficultates, quia ad
ipsum spectabant. Determinauit igitur ista dubia et silentium imposuit
disputantibus, vt patet de hiis omnibus in decretali Cum inter nonnullos
scolasticos viros. Determinationi igitur eius est standum in dubiis plus-
quam toti alteri mundo in hiis, que sunt fidei, quia ad papam et non ad
alterum spectat determinatio dubiorum fidei; patet 25, q. 1. Sunt (2) et
dist. 17 Multis (3) et di. 40 Si papa (4) et alibi, vbi de auctoritate pape
agitur d. 40 Sitis (5), vbi dicitur quod determinatio pape de fide est re*
putanda, sicut esset determinatio dei et beati Petri. Hoc solum non po¬
test papa agere, puta contra sacram scripturam et fundamenta apostolo¬
rum et contra approbatissimas patrum sententias, uel ex hiis aperte se»
(1) Allusio manifesta, quamvis inexacta ad illam quae 1391 incepit litem de theo-
retica paupertate Christi et apostolorum. De controversiis singulis in locis habitis parum
tamen scitur. In codice Vaticano tat. 3340 f. 948va habetur: «Hoc dedit dominus
Cardinalis Viennensis de studio Parisiensi ». In indice codicis sic traditur titulus huius
tractatus: Determinacio Parisiensis data fer dominum Cardinalem Vi ennensem — Queritur
utrum etc. (9) Cap. 6 . (3) C. 5. ( 4 ) C. 6.
(5) Tale cap. non habetur. Legendum verisimilius Si papa, C. 6 Ib., saepius in
hoc tractatu allegatum.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOKLLORUM. 523
quentia. Cum ergo papa Iohannes hec deffinierit, simulque secum senserint
et sentia[n]t magna pars sapientium et omnes prelati et clerus totus, ymo
et tota xianitas, exceptis Michacle de Cesetta cum paucissimis, et hodie
non remanserint nisi pauci indocti, patet quod si multitudini creditur plus*
quam paucitati, si sufHcientie plus quam ruditati, si religiositati plus
quam ceruicitati, si prelatis existentibus in dignitatibus plus quam per¬
sonis vilibus et priuatis, satis est plus credendum papam Iohannem non
errasse et per consequens catholicum fuisse cum tota successione pontificum
usque ad presentem Vrbanum VI. Et sic patet conclusio contra Micheli-
stasj qui dicunt ecclesiam, idest papam et sibi herentes a fide deuiasse a
papa Iohanne 22° et citra vsque ad papam Urbanum 6 m . Ex quo
non assignant errorem et deuiationem nisi in papa Iohanne et sequentibus
ipsum, et ostensum est in predicto papa Iohanne et sequentibus non
fuisse errorem nec ecclesiam in eo isto tempore deuiasse, patet quod con¬
tra eos concluditur fidem in ecclesia a beato Petro vsque ad presentem
Vrbanum perseuerasse.
(Sequitur in codice spatium vacuum circa quattuor linearum).
3* ratio contra Michelistas sit hec: Vsque ad editionem prefatarum
decretalium pape lohannis in ecclesia fuit seruata illa fides, que vere fuit
in beato Petro. Hoc et nos et Micheliste habemus concedere. Set post de¬
cretales illas vulgatas, quas illi dicunt hereticas, nos catholicas, consequen¬
ter illi et nos habemus dicere, quod altera opinio est catholica et fides,
que fuit in beato Petro, et altera est heretica. Set opinio uel fides Michae -
listarum non potest [f. 15r] esse fides, que fuit in beato Petro, ergo nostra,
scilicet Iohannistarum, est fides, que fuit in beato Petro, que est conclusio
probanda. Totus processus et suppositiones huius rationis patunt [sic] vsque ad
minorem, cum dicitur quod opinio uel fides Michaelistarum non potest
amplius esse fides beati Petri. Hoc enim est probandum, quod probo sic:
Illa (i) fides non est credenda esse fides, que fuit in beato Petro, que
rationabiliter est credenda non esse vsque ad finem seculi duraturam. Set
(i) Hunc locum exscribit lacobus de Marchia I. c. p. 6ooa: Cath.... Interrogo
utrum in Ecclesia fuit servata illa fides, quae fuit in B. Petro usque ad Papam loan-
nem XXII. Haer. Dico firmiter sic. Cath. Et tunc inferas, illa fides non est credenda
esse vera fides, quae fuit in B. Petro, quae rationabiliter non perseveret usque ad finem
saeculi; sed huiusmodi est fides, et secta Michaelistarum ; ergo sine dubio non est cre¬
denda esse vera fides, quae fuit in beato Petro, quia Christus dixit Luc. etc. [sic!] :
Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua ; sed fides Michaelistarum non est credenda
durare usque ad finem saeculi : patet, quia si fuit in praestantiori et sufiteientiori statu, non
fiotuit prosperari, sed semper defecit; quanto magis putanda est deficere in viliori, et debi¬
liori statu. Cum in primis haec lecta [sic] fuit ex prae stantis simis viris mundi in omni
facultate et scientia praemunitis, ut Michael de Cesena, hcresiarca, Magister frater Ru¬
beus de Marchia, qui revocirvit. Magister Guglielmus Ocham, Magister Bonagratia in
utroque jure peritissimus, qui tres haeretici excommunicati remanserunt, et quamplurts
alii peritissimi ; et in potentia saeculari fuit Dux Bavariae, qui sibi usurpavit Imperium
et D. Mediolani et multi Domini in Ixrmbardia, et multi Principes Alemannorum, et
multae civitates et fere tota Italia, quae secta maledicta in principio habuit Anti-Papam,
Cardinales, Praelatos, famosos Episcopos ; et tamen non est prosperata, sed deicta, et infra
decem annos, ut dicit praedictus Magister Bonaventura, qui vivebat illo tempore, est tota
extenuata, quod vix sex partes [sic!] notabiles remanserunt inter eos, sed successerunt a
secta haeretica et reversi sunt ad verum Pastorem Ioannem XXII et veram fidem, sed hodie
remanserunt aliqui Apostatae, et viles qui anhelasti vivere sine lege, et ad eorum bene¬
placitum, per domunculas mulierum committendo facinorosa, sicut ego testor coram Deo,
inveni, et sic paulatim deficiet usque ad inferna deorsum, sicut dicit Christus Matth. n
[sic] quod omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus eradicabitur....
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
524 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
huiusmodi est opus et fides secte Michaelistarum, ergo opus et fides secte
Michaelistarum non est credenda fides, que fuit in beato Petro. Maior patet
quia xps sic repromisit Petro Luc. 22°: Ego, inquit xps, pro te rogaui
Petre, vt non deficiat fides tua, et patet per dicta superius, quod fides beati
Petri ad finem seculi in ecclesia credenda durare. Set minor istius vltimi
sillogismi probatur, videlicet quod opus et fides Michaelistarum non est ratio-
nabiliter credenda durare vsque ad seculi finem. Hoc probatur quia si, cum
fuerit in prestantiori et sufficientiori statu, non potuit prosperari, set semper
defecit, quanto magis putanda est deficere in viliori et debiliori statu; deducta
fuit enim hec Michaelistarum secta ex prestantissimis hominibus mundi in
omni facultate et scientia a principio communito, vt sciunt qui noverunt
Michaelis de Cesena religiositatem et scientiam, Magistrum Franciscum
Rubeum de Marchia, fratrem Gulielmum Oham, fratrem Bonagratiam in
decretalibus et in ciuilibus legibus per maximum et alios quamplures si¬
militer in potentia seculi. Fuit in hac secta dux Bauarie (1), qui vi Imperium
sibi vsurpavit et Rome coronam vi armorum preripuit et cum eo tenuit
Dominus Medyolanensis (2) et multi alii domini Lombardie (3) et Alamanie
et multe civitates Tkuscie, vt pisana (4), aretina ($), lucana (6) etc. Hec etiam
secla a principio habuit papam, cardinales, famosos homines, et tamen cum
in tot solempnis esset, non prosperata est. Set infra X annos est sic exte¬
nuata, ut vix sex persone notabiles remanserint inter eos. Recesserunt enim
a secta, et redierunt ad veram fidem aliqui famosi et remanserunt paud
sufficientes et sic paulatim postea questio diminuta est, vt hodie deuene-
rit in manus aliquorum apostatarum vilium et insuffidentium, qui vt vi-
uant libere et pallient apostasie opprobrium se operiunt isto apparentis
paupertatis heretico pallio. Nulli deinceps dubium, quod non sit spes vlla
releuationis ad solempnitatem virorum unde cecidit, quia nec hodie mundus
habet tales; set quod cito penitus heradicabitur iuxta salvatoris dictum
Mt. 15(7): Omnis plantatio, quam non piantauit pater meus, heradicabitur .
2 a ratio ad hoc idem sit hec. Proprium est fidei catholice, que
fuit in Petro, in persequutionibus crescere et dignificari. Set secta et opi¬
nio uel fides Michaelistarum in oppressionibus deficit, extenuatur et ob¬
ii) Ludovicus IV dictus Bavarus.
(а) Familia Vicecomitum. De vario modo quo se habebant Vicecomites ad Ludo-
vicum Bavarum cf. Gualvaneum de la Flamma, O. P., Dt rebus gestis Axonis Viceco-
mitis ap. Mura tori, R. I. S. XII, 993 ss., et Eubel, in Historisehes Jakrbuch. XII.
1891, 394-96.
(3) De adhaesione quam invenit Ludovicus Bavarus in Italia cf. Albertinum Mus¬
satum, Ludovicus Bavarus, ap. Muratori, R. I. S. X, 769ss.; Haec adhaesio dijudicari
etiam potest ex diplomatibus Ludovici in favorem Italorum editis, quae cf. ap.
Boehmer, Regesta Imperii, Die Urkunden Kaiser Ludwig des Baiern, Frankfurt. a. M.
1839, p. 54 ss.; Ficker, Urkunden sur Gesehickte des RSmertuges Ludwigs des Baiem uud
der italienischen Verhdltmsse seiner Zeit, Innsbruck 1865. E. Winkelmann, Acta lutperU
inedita, II, Innsbruck 1885, p. 306ss.
(4) De archiepiscopis schismaticis Pisanis cf. Eubel, Hist. Jakrb,, XII, 300-01.
(5) Aretium habuit episcopum schismaticum a Nicolao V antipapa nominatum sd.
Mansuetum O. F. M. cf. Eubel 1 . c. 308. Eius praedecessor Guidus iam ante schisma
Nicolai V Ludovico adhaeserat, et huic coronam ferream Mediolani 31 mai. 1397
imposuerat; Eubel, 1 . c. 398.
(б) Luca recepit episcopum schismaticum a Nicolao V sd. Roechigianum Tado-
lini O. P., Eubel, 1 . c. 307. De hoc episcopo schismatico ex Ordine Praedicatorum
nihil habetur ap. Mortier O. P., Histoire des Mai tres GiiUraux de fordre des Frbrts
Prtcheurs. III, Paris 1907, qui p. 48 confidenter scribit: «A Fannie rebelle des Fra-
ticellcs Jean XXII opposa 1 'armle fidite des Prficheurs ». (7) V. 13.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM 7 BATI 0 ELL 0 RUM. 625
probriosior fit, ergo secta et fides Mic hae lis tarum non est catholica, que
fuit in beato (i). Maior patet. Omnes enim catholici doctores, hoc vt pro¬
prium actribuunt ecclesie et fidei catholice, [f. x 5v] quod in tribulatione
et conprexione crescit. Et patet, quia tempore martirum plures conuerte-
bantur in centuplo quam occiderentur, et cum plus opprimeretur ecclesia
plus gloriosior exurgebat. Vnde Ylarius, De Trini. (2): hoc ecclesie proprium
est, vt vincat cum leditur, cum arguitur tunc intelligat, tunc optineat, cum
deseritur . Item Cassi odorus (3): hoc habet proprium ecclesia dei, dum perse¬
quitur floret, dum opprimitur crescit', dum leditur vincit, et tunc flrmior
stat, cum superari videtur. Hoc idem Augustinus 16 et 18 de duitate dei
Ca. 0 5i°(4)« Similiter Gregorius libro 18 Mor. (5) et libro 130(6) et po¬
nit pro mirabili, quod ecclesia non resistendo sibi subicit persequentes, et
plus preualet non resistens quam contra aduersantes resiliens, et sic patet
maior. Set minor, videlicet quod secta, opinio ucl fides MichaeUstarum in
persequutione non creuerit, set semper decreuerit et imminuta semper sit,
omnis qui nouit, qui primi huius secte fundatores extiterint et qui nunc
sunt defensores, ipsam defecisse confitebitur. Ostenso igitur quod secta
Michae lis tarum non est catholica, nec eorum fides est stabilis, remanet
fides ecclesie in sinceritate, quam habuit a beato Petro vsque a principio.
3 a ratio ad idem est hec: Vera fides, que a beato Petro per suc¬
cessionem temporum ad homines deriuatur, nunc isto presenti tempore in¬
tegre et vere reseruatur in aliquo. Set non est credendum, quod reserue-
tur in aliquo, qui non sub ritu a beato Petro et successiue per papam
Iohannem 22 m usque ad hec tempora pape Vrbani 6* fideliter degat,
ergo est credendum quod solum sub ritu a beato Petro successiue per papam
Iohannem 22 m vsque ad pape Urbani tempora peruenit fides ca¬
tholica integre et vere reseruatur in quocunque seruatur. Maior patet per
dictum xpi superius allegatum: Ego pro te rogaui, Petre, vt non deficiat
fides tua . Et minor probatur, quia omnis alius ritus viuendi in fide, qui
a beato Petro uel ab eius successoribus ortum uel principium habuit di¬
minutus valde est dignitate, scientia, sapientia, virtute et multitudine,
plusquam in principio fuerit, in tantum, quod nec remanserit in eis qui
illum ritum sciret uel posset defendere, uel sufficienter declarare. Solum
in ritu, qui a beato Petro fuit, successiue per papam Iohannem vsque ad
papam Vrbanum peruenit, remansit dignitas, scientia, sapientia et cetere
sufficientie ad posse sectam et fidem suam defensare et approbare et alias
quasque inpugnare et falsas ostendere. Nunc autem fides, quam xps pro¬
misit non deficere, secundum intentionem xpi in tali persona debet re¬
manere, qui possit alios confirmare et suam fidem defensare, ideo xps sub¬
dit: Et tu aliquando conuersus confirma fratres tuos. Non enim est cre¬
dendum quod, si fides remaneret solum in vna vetula inhabili ad do¬
cendum et declarandam et roborandam fidem, uel in quodam infantulo
indocto, uel in vno, qui esset in loco inaccessibili et ignoto, vt dictum
supra est, oratio xpi esset ad plenum inpleta, et quod non plus inpetrauit
a patre, nec plus dedit intelligere beato Petro; de hoc habitum est supra;
probabo ergo solum quod omnes alie secte, que a beato Petro ortum
et descensum habuerint et nunc successiue per papam Iohannem 22™ et con¬
sequenter vsque ad papam Vrbanum [f. i6r] VI m deuenerint, sint di-
(1) Suppi. Petro. (a) Lib. VIII, 1, P. L. 10, aoa.
(3) Quoad sensum haec verba inveniuntur in Expositione in Psalterium, Psal. XVII,
ao, P. L. 70, 139; et in Psal. LXXXVII, 15, P. L. 70, 627.
(4) P. L. 41, 613. (5) C. 11, P. L. 76, 48. (6) Cap. 5, .P. L. 75, ioao.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
526 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
minute dignitate, potestate, scientia et omni virtute et facultate. Non
oportet autem ostendere hoc de secta et lege Iudeorum, quia non deri-
uatur a beato Petro uel sub Petro, quamuis patens sit illas diminutiones
et prostrationes illi secte aduenisse propter xpm, vt docent doctores, nec
etiam habeo illa ostendere in secta Saracenorum , eo quod non in¬
cepit sub Petro. Non enim sunt scismatici a fide nostra et ideo non
competit eis quod dictum est Petro. Ego pro te rogaui, Petre, etc. Nun¬
quam enim Saraceni fuerunt sub bona fide, et ideo per eos non
est scissa ecclesia catholica, vt habeamus dubitare que pars in bona fide
perseuerauerit, et ideo non venit in dubium sicut alie, que scisse sunt
sub decursu ecclesie sub fide Petri. Veniamus ad Grecos qui fidem beati
Petri habuerunt, et ab ea scissi sunt. Hi post discessionem diminuti valde
sunt dignitate, scientia, sapientia, virtute, fortitudine et omni sufficientia,
cum tamen ante sufficientiores, sapientiores, digniores essent omni gente
mundi. Vnde in Politica {i) probat Aristoteles , quod Greci propter si¬
tum terre precellunt sapientia et virtute cunctos mundi homines, et ideo
barbari naturaliter debent esse eorum serui, et tamen hodie serui Tur¬
eorum et multarum aliarum vilium nationum, et pauci
sunt et viles sine virtute, sine sufficientia et sine fortitudine, vt etiam
in aspectu pretendant a statu suo aliqua culpa cecidisse. Sicut enim Cain
post maledictionem factus est timidus, tremulus, confusione subfusus et
conspectum aliorum verens; posuit enim deus signum in Cain (2), vt qui¬
cunque videret Cayn dignum morte iudicaret, licet nollet deus, quod a
quolibet interficeretur, set reseruaretur ad determinatam vindictam. Sic est
hodie de Iudeis et Grecis et de quibusdam apostatis ab
ecclesia dampnatis, quos omnes conspicimus in facie si¬
gnatos vt Cayn, portantes ex propria culpa signa sue deiectionis omni
priuati sufficientia. Non enim ex natura videtur potuisse eis hec tanta
sufficientiarum exterminatio prouenisse, nisi preuia culpa, ex quo mirantur
ipsi ignorantes causam, miramur et nos detegentes culpam, quia scilicet
vere fidei tenuerunt scisma. Set quis non miretur legendo antiqua Gre-
corum studia, scientiarum gignasia, famosos philosophos, virtuosos et
bene conpositos viros, audaciam, sagacitatem et probitatem nobilium, for¬
mationem et formositatem cunctorum, que omnia hodie deformiter euane-
scunt. Et cur hoc, nisi vt cognoscamus fidem in eis non esse integram et
eos oratione xpi non esse protectos, qua Petro dixit: Ego pro te rogaui,
Petre, vt non deficiat fides tuat Vult enim demonstrare xps, quod non
est par eorum errans ecclesia nostre ecclesie, que potens est suam fidem
contra omnes protegere et alias quasque veraciter falsas probare. Et sicut
de Grecorum secta arguitur, sic potest argui contra omnes sectas scisma-
ticas, que a nostra discesserunt veritate, siue sint Manicei, siue Pela¬
gi a ni, siue Girograui(3) etc. de aliis; nouissime tamen de hiis, qui
tempore pape Celestini^ 4) ab ecclesia discesserunt, et similiter idem
(I) VII, 7; Opera Omnia. ed. Firmin-Didot (Paris, 1848) I, 608.
(a) Cf. Gen. IV, 14-15.
(3) Loquitur auctor de Gyrovagis (!), qui non erant praecise schismatici vel hae¬
retici. sed monaci degenerati, de monasterio in monasterium peregrinantes, in singu¬
lis paucos dies hospitantes.
(4) Sermo est de Spiritualibus, qui a. 1294, ducc FF. Liberato a Macerata et
Angelo Clareno, Papam Coelestinum V adierunt, ut is illis licentiam concedat se-
paratim a Communitate Ordinis vivendi. Characteristicum est auctorem nostrum hos,
legitime tunc a Communitate a Papa Coelestino V separatos, dicere ab ecclesia tunc
recessisse, quod non evenit nisi tempore lohannis XXII. Cf. supra 353 sqq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 527
de pauperibus de Lugduno, begardis, et pauperibus, qui
tempore Clementis{ i), ante papam Iohannem 22 m , et postremo de
hiis Afichaelistis, qui tempore pape Iohannis ab ecclesia apostatauerunt,
omnesque coaspicimus sic a suo principio cecidisse, vt cognoscant omnes,
dei non esse auxilio roboratos, juxta quod doctus a Spiritu sancto Gama-
liel ille doctor et Pauli apostoli in simili casu consultans Actuum 5 0 (2)
in concilio generali [f. i6v] sacerdotum dixit: Viri, inquit, fratres au¬
dite hiis temporibus ante nos in Iudea surrexerunt multi vt Theodes et
ludas galileus etc. usque ibi, audite, si opus hominis est et ex hominibus
eorum est consilium, dissoluetur, si autem consilium est ex deo , non po¬
teritis dissoluere . Quia ergo illorum secta ex hominibus excitata est, non
ex deo, nostra vero ex deo orta est, non ex hominibus, illis ergo defi¬
cientibus, nostra in suo robore est seruata. Nec aliquod debet esse du¬
bium, quin vsque ad finem integra et victoriosa dei auxilio perducetur.
Vt enim dicunt doctores Ioachim (3) abbas et Ricardus de Mediavilla (4)
et Vgo($) exponentes figuram de X plagis Egipti, quas dicunt signare X
tribulationes, quas pati debet per tempora ecclesia, quarum (6) omnes in
ecclesia iam euenerunt, vltima excepta, que uentura reseruatur tempore
antixpi. Ad hoc etiam sermone 33° super canticum dicit Bernardus(7)
exponens illud psalmi (8): Non timebis a timore nocturno, a sagitta vo¬
lante in die, a negotio perambulante in tenebris , ab incursu et demonio
meridiano , dicit quod per hec quattuor pestes, quattuor signantur tem¬
ptationes et aduersitates, quas ecclesia pati debet et iam sumus in 3 a ,
que est a negotio perambulante in tenebris, et iam diu passa est hanc
et restat vltima, que eueniet tempore antixi. Prima persequutio fuit cum
occidebantur martires, putantes se obsequio prestare deo (9). Hec notatur
in hiis verbis: non timebis a timore nocturno. 2 a tribulatio fuit heretico-
rum, quam vicerunt doctores; et hec signatur per hec verba: a sagipta
volante in die. 3* temptatio fuit in vanis et cupidis clericis, curiosis et
luxuriosis, et hec adhuc hodie viget in multis et vincitur per homines
penitentie, et notatur in hiis verbis: a negotio perambulante in tenebris.
(1) Auctor alludit hic ad magnam disceptationem habitam (1309-1313) inter Com¬
munitatem et Spirituales in curia Clementis V. Ex his Spiritualibus quidam post mor¬
tem Clementis V ab Ordine recesserunt, non autem eo ipso ab Ecclesia. Fratres vero
Communitatis statim de « hereticis » conclamaverunt. Cf. ALKH, IV 55. Non minus
falsum est quod scribit Palmerius in iam citato codice Vaticano lat. 41 j8 fol. 35 r.:
a Quod adimpletum est [praedictio S. Augustini] per.... aliquos fratres Minores tem¬
pore Clementis quinti et ab eo per hereticos dampnatos, qui fratres duas ecclesias
fingebant unam carnalem, in qua euangelium erat abiectum; hanc dicebant esse ro-
manam. Secundam spiritualem paupertate subcintam; hanc asserebant congregationem
ipsorum, in qua euangelium renouatum fuit, quod prius fuerat extinctum.... ».
(a) V. 34-39.
(3) Cf. eius Expositiorum in Apocalypsim, Venetiis 1537, pars III, Cap. 11, fol.
«51 vb.
(4) Ubi hoc dixerit non inveni. Mihi videtur hic agi de Richardo a Sancto Victore
potius quam de Richardo de Mediavilla. De illo enim notum est Apocalypsim paulo
liberius exposuisse P. L. 196, 683SS., scripsisseque tractatum de meditandis pia,fis quae
circa jinem mundi evenient, 1 . c. 201 ss. Verba tamen nostri auctoris non inveni in
his tractatibus, caeteroquin apocalypticis ideis sat plenis.
(5) Est verisimiliter Hugo a St. Victore, ast in operibus eius apud Migne P. L.
175-176 non inveni hunc locum. (6) In margine: que.
(7) Sermones in Cantica, sermo XXXIII, P. L. 183, 957. Auctor quoad sensum re¬
fert tantum. (8) Ps. 90, 6. (9) Ioh. XVI a.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
528 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
4* erit tempore antix* in falsitate miraculorum et signorum fiendorum per
antix m et vincetur dei virtute et signatur per hec verba: ab incursu et
demonio meridiano. Tuta igitur est fides ecclesie vsque ad tempora antixi;
omnes iam temptationes vicit et nulla remanet nisi que tempore antixi,
que dei virtute vincetur. Patet ergo tota rationis deductio et per conse¬
quens tota 7 a conclusio.
Nunc autem vnum dictum in hac deductione video declarandum;
quia enim sepe dixi quod a beato Petro fides deriuauit per pa¬
pam Iohannem 22 m vsque ad hec tempora Vrbani pape 6', hoc
dixi quia credo firmiter rite electum(i) in papam, et legi-
ptimum summum pontificem, nichilominus esto quod in ecclesia
sit diuersa (2), quis sit verus papa, et alter (3) ab Vrbano prefato se gerat
vt legiptimum papam, non tamen est questio hec de articulis fidei, nec
aliquis conuincitur infidelis, nisi constet de legiptima electione,
que forte aliquibus non est certa, multi enim dubitant
et querunt certificari, nobis tamen hic in Ytalia certis¬
sima est.
Correlarium . Quam inconsulte presumptuosi Micheliste se in hanc
temerariam sententiam precifpi] tau erunt, vt asserant papam Iohannem,
successores et omnes adherentes hereticos fore judicandos;
multa enim probanda essent, que probari vix possent, esto quod vera es¬
sent. Ad probandum enim dominum papam hereticum, primo requireretur
quod dominus papa publice diceret et pertinaciter teneret propositionem
iam dampnatam pro heretica, quia de non heresy non est recipienda ac¬
cusatio contra papam; patet dist. 40 si papa (4). 2 0 requiritur quod papa
teneat illam propositionem dampnatam in sensu heretico et iam dampnato
et confiteatur se tenere illam in tali sensu, quia si neget eam in sensu
heretico uel negaret quod non teneret, non judicaretur in foro extrinseco here-
ticus. Et esto quod per testes probaretur quod teneret eam in sensu heretico,
nec sibi esset indicenda purgatio uel reprobatio, si nollet. 3 0 requiritur quod
non teneat illam per ignorantiam. 4 0 requiritur quod sit correptus et se corri¬
gere nolit, et intelligitur quod sit admonitus a persona decenti, [f. 17r]
non enim decenter amoniretur (5) a puero, a muliercula, uel vilissima
persona, nisi talis cum aliquo signo micteretur a deo, uel esset ita mani¬
festa heresis, quod non possit sine offensa fidelium audiri, vt esset negare
deum esse, uel negare xpm deum uel nostrum redemptorem nullo modo
xpm fdisse et huiusmodi. Set debet (6) corrigi a suo consilio, a con¬
cilio, uel ab inquisitore, qui habet ex officio corrigere hereticos, uel ab
aliqua persona solempni in aliqua magna dignitate ut a patriarchis, uel
a multitudine episcoporum uel fidelium x^anorum uel huiusmodi. Secus
si est dubia. 5 0 oportet quod papa dicat se nolle corrigere ab assertione
talis approbate propositionis heretice. Si autem dicat seipsum uelle corri¬
gere antequam conuincatur hereticus, sibimet est relinquenda correctio.
Hec habentur 9*, q. 3* (7} nemo et facta subditorum, et 25, q. 1 (8) sunt
(x) Auctor hic bene tangit cardinem quaestionis, quae originem dedit magno schi¬
smati occidentali. Quod Urbanus VI rite fuerit electus, de hoc hodie inter doctos
nullum est dubium.
(a) Auctor videtur hoc vocabulo uti aequivalente HH vel contro v ersiae ; forsan
supplendum est tantum vox : opimo
(3) Sci. Clemens VII, Papa oboedientiae Avinionensis.
(4) Cap. 6. (5) Lege admoneretur. (6) Codex: debent.
(7) C. 13. (8) C. 6.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICRLLORUM. 529
et dist. 40(1) si papa et 24, q. 2* c. sane (2), 2*, q. 3* c° 'dicit ajtosto-
lus (3), 2*, q. prima, Ca° ait Celes tinus (4) et 2 a , q. 5 mandastis (5).
Ad vltimum si papa vult stare correctioni....(6) commictendo se et
sua dicta et scripta commictens, sicut copiam (7) habeo talis auctoritate com¬
missionis; quare infertur contra Michelistas magna presumptio et temeri¬
tas diuulgando papam Iohannem hereticum et iactantes se velle probare,
quod tamen pro impossibili reputatur seruatis condictionibus supra dictis.
Quare etiam inconsulte inruperunt Micheliste dicere omnes successores
eius et adherentes ei hereticos esse, quorum falsitas patet ex hoc, quod
posito quod papa esset hereticus, non tamen publice dampnatus suum
gerens officium, et frater simplex uel persona non litteris multum perita
querit a domino papa vt informetur de veritate fidei et informetur a papa
de illa heresi, quam pro veritate teneat firmiter talis sic informatus, si
alias non sit conscius, non est hereticus judicandus, eo quod credit
informari catholice, sic ergo licet fratres simplices et alii quam plurimi
clerici et seculares audientes papam Iohannem dicere suas decretales esse
catholicas, si crediderunt, non sunt heretici iudicandi. Nam plus debue¬
runt sibi credere quam Michelistis, nec pertinebat ad tales uelle iudicare
papam uel de eius opinione disceptare, set expectare doctores et actendere
illos, ad quos magis pertineret. Sct precipites Micheliste judicauerunt om¬
nes fidem pape Iohannis tenentes uel asserentes hereticos, et sic omnes
fratres, qui cum eis non sentiebant, dampnantes, ordinem exierunt et in
apostasiam se, ne cum aliis participarent, proiecerunt, ecce quanta de¬
mentia. Patet igitur correlarium.
Romae, e Collegio S. Antonii.
(Continuabitur ). P. Livarius Oliger, O. F. M.
(i) C. 6. (2) C. 6. (3) Citatio non correspondet.
(4) Hoc cap. non habetur I. c. in textu, sed est C. 35, cau. XXIV, qu. 1.
(5) C. 10. (6) Haec puncta habentur in ipso textu.
(7) Haec videtur allusio esse ad quaestionem de visiope beatifica et ad declara¬
tionem a Iohanne XXII factam ante mortem.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
530
NtiCBOLOGE DBS FR&RB8 MINEURS d’AUXERRE.
NECROLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE.
(Suite) (a).
JuiUet le tr
L’an 1541 le premier jour de juillet deceda le R. P. F. Bon ave li¬
ture du Biez, natif de Chevannes, docteur en theologie de la
facnlte de Ca8n, le premier religieux vestu de cette maison,
apres la reforme des conventuelles, dans laqnelle il a este gardien
pias de dix-huit ans. II a exerc6 1’office de custode de Champagne
pendant trois ans. D fnt choisy au chapistre provincial tenu it
8ens Pan 1529 pour aller & Rome porter la voix du T. R. P. Robert
Messier provincial au chapistre general. 11 obtint pour lors
obedience pour aller visiter les SS. Lieux de Jerusalem. A son retour
il obtint du Souverain Pontife Clement VII une bulle pour celebrer dans
nostre Ordre (1) la feste du Saint Nom de Jesus, et 4 sa requete
Messire Franpois Dainteville evesque de cette ville en ordonna la so-
lemnit6 dans tout son diocese. Il fit bastir de ses aumosnes, de ses
amis et benfacteurs la chapelle du Saint Nom de Jesus, Pan. 1534.
C’estoit un homme de grand meritte et de grandes vertus. Il fut con-
fesseur 4 Sainte-Catherine de Provins ofi il travaillia beaucoup
tant au spirituel qu’aux bastiments de ce monastere. Il y mourut d’une
appoplexie apres avoir re<?u les sacrements de confession et d'Extr£me-
Onction, etc. (2).
(a) Cf. AFH III, 115^8, 810-82.
(1) Arohives du d6p. de PYonne, H, 1881.
(2) Extra it d’un ouvrage [manusorit] attribui 4 D. Georges Viole Bene-
diotin de la Congregation de 8. Maur: Origine de la Fete du 8. Nom de Jesus.
«... Ce fut en mfime tempe que furent jetes les fondements de cette belle et
ample chapelle du S. Nom de J6sus et la pbbmi4re edifi6e sous oe titre en deo&
des monts; le pape Clament VII donna de grandes indulgences 4 ceux qui con¬
tribuerent de leurs biens pour oet edi ficte par une bulle signAe de lui et de
20 oardinaux, permettant en outre que Pou pht celebrer tous les ans le 14
janvier dpns tous les oouvents de 1’Ordre de 8. Frango is la fete du mfeme nom
de Jesus, 4 la requete que lui en fit le R. P. Frere Bona venture du Bies,
religieux et gardien du couvent des Cordeliers d’Auxerre; d’oii peu de temps
apres, cette meme fete passa en Peglise cathedrale et ensuite par tout le dio-
oese qui Pobserve enoore anjourd’hui comme fete de preoepte, et le pape
Paul V, dument informe de oette devotion des Auxerrois, a octroye une in-
dulgenoe pieniere aux confieres de la Confrerie du Saint Nom de Jesus, erig6e
en la meme ohapelle lorsqu’ils la visitaient le jour de la fete et S“ jours de
Piques, PenteoAte, Assomption de Notre-Dame, de Toussaint comme il est
spAcifie dans le bulle du 15 fevrier 1608 •. — « Bona venture du Bies, aucerrois,
du bourg de Chavannes, fils de Jean du Bies, decede 1517; religieux de oe
oouvent et le premier vfttu en Ia reforme, dooteur de theologie en 1’universi te
de Caen, gardien 4 V6selay 1517 et 4 Auxerre 1520, Pespaoe de dix-huit ans,
eiu oomminsaire de la Provinoe au ohapitre provincial de Sens et depute pour
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOBOLOGE DBS FB&RE8 1 QNEUB 8 D’AUXERBE.
531
JtdUet le 2 /
L’an 1549 deceda frere Jean Philippe du Tiers-Ordre, en
ayant pris 1’habit et fait profession dans cette maison. II se retira en*
saite dans 1’hermitage de S&inte-Geneviesve ou il demeura plu-
sienrs ann6e, vivant en grande edification. U y mourut et son corps fut
apporte dans nostre convent et inhum6 dans le cloistre, du cost£ de
1’eglise, entre deuz pilliers.
Ce mesme jour de l’an 1631 dec$da le B. P. F. Germ&in Papon,
natif du village de Chemilly, profez de cette maison dans laquelle il
requt l’habit un vendredy 28 ° octobre de l’ann6e 1588 , des mains du
B. P. Trahy, aage pour lora de 14 ans et demy, et profession le
12 d’aou8t de 1 ’annfie 1590 , aagfi de 16 ans et demy; religieux prestre
choriste tres assidtte au Service divin tant le jour que la nuit, fort cha-
ritable A entendre les confessions des seculiers et des gens des villages
circonvoisins. Il mourut un mercredy 2 * juillet aagfi de 57 ans apres
neuf jours de maladie. Son corps fut inhume dans le chapistre qui sert
maintenant de seconde sacristie.
JuiQet le 5 .*
L’an 1584 deceda le B. P. F. Ni colas Lamiro u profez du con¬
vent de Vernon, docteur de la fiacultfi de Paris, tres celebre et fa-
meuz predicateur de son temps, ennemi irreconciliable des here-
thiques qu’il a poursuivy pandant toutte sa vie. Il a gouvernfi la pro*
vince avec beaucoup de prudence en qualitfi de provincial 4 laquelle
il fut eleu au chapistre de Beauvais tenu Pan 1574 . Enfin il mou¬
rut et fut inhumfi dans le choeur de Peglise du convent de Vernon.
JtdUet le 6 .*
L’an 1665 le 6 e juillet deceda le B. P. F. Philibert Veron, natif
de cette ville, profez de ce convent dans lequel il avoit pris 1’habit
Pan 1652 et £ut profession Pan 1653 entre les mains du T. B. P. Vinot
pour lors g ardi en, religieuz prestre choriste fors aifectionnfi pour le
service divin. U avoit le don de se faire estimer et honnorer de tout le
monde pour ses manieres honestes et religieuses. Il mourut fort re-
grete et auz obseques duquel presque toute la ville assista. Il fut in¬
humfi dans le chapistre. B. i. p.
aller au ohapitre gfinfiral au lieu de maltre Bobert Messier, d6tenu d’infirmit4,
fit ensuite le voyage de J6rusalem, accompagnd du Fr^re Franpois
Le Prince a ussi aucerrois, et passant par Rome k son retour obtint du
pape Cl6ment VII de faire o^l^brer partout 1 ’Ordre la f6te du T. S. Nom de
J4sus, aveo des indulgenoes pour tous oeux qui oontribueraient 4 l’6difioe de
la Chapelle de oe infime titre du Saint Nom de Jfisus, dont il fut le premier
auteur et de pluaieurs autres b&timenta qu’il proouia fitre faits. Il dfiofida au
oouvent de Provins Pan 1541 auquel lieu il exer^ait Poffice de confesseur
pour la deuzifime fois, comme il fit 4 Longchamps. C’est lui qui obtint de
Messire Fran<jois de Dinteville, 2* du nom, fivfique d’Auxerre, qu’on ohfimerait
pour tout le dioofiae Ia ffite du 8aint Nom de Jfisus, environ Pan 1585 . Il y
avait eu de la mfime famille Frfire Antoine du Biez, aussi natif de Chavannes,
humble et simple dfivot et savant qui mourut fitudiant dans Pestime qu’il
serait un jour grand personnage 1515 *. (Revue francucaine, Bordeauz 1874 , 57 ).
Ms, 828 ( 28 ) de la Bibi. Pro vine, des Capuoins de Paris. — Wadding. Ann.
JfM., IIP, 292 .
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
632
N&OROLOGE DBS FB&RE8 MTNEUR8 D^UXERRE.
JuiUet le 7/
»
L’an 1665 deceda le R. P. F. Jean Guiot natif de Carisey(l) pro*
fez de ce convent, religieux fort zell6 pour son estat. Lee guerres etant
allumez en ce pays, il le quitta et se retira au convent de Verdnn en
Loraine o& il mourut le 7 * jnillet de Pannee cy-dessus, quelqaes jours
avant le tentie da chapistre provincial de Bhims.
JuUlet le 8.‘
L’an 1618 le 8* juillet deceda le R. P.iT. Edme Coa 11 amet, natif
de la paroisse de Villiers-Saint-Benoit ( 2 ), profez de cette maison. Ayant
6te un asse longtemps cur6 d’un village proche la Rochelle nomine
Bourneuf ( 3 ), il revint en ce convent et s’occupa a deservir la cure de
Drassy ( 4 ) proche Toucy. Y estant tombe malade, apres quelques jours
de fieure, il y mourut un dimanche, n’ayant fait avertir aucun religieux
de sa maladie. Les gens du lieu Penterrerent comme un seculier sans
eon habit de religieux, dans la chapelle de Nostre-Dame k Toucy. B.
i. p. Arnen.
JuiUet le 9 . e
L’an 1339 le 9 * juillet deceda au convent de Troyes le R. P. F.
Jean Dauxerre, profez de cette maison qu’il a honnoree de ses pre-
dications et de ses vertus. D fut envoy6 k Troyes pour y enseigner
apparamment, mais il y mourut et fut inhum6 dans le choeur soub une
tombe longue de neuf pieds, sur laquelle tombe est grav6 un religieux
trouss6 par le milieu au dessus de la corde, tenant un livre ou est
escry: In principio erat Verbum; au long de laditte figure il y a: Vir
simplex et rectus ac timens Deum, et de 1 ’autre [cdte] In lege Domini
fuit voluntas ejus die ac nocte. Tout autour de la tombe il y a: Hic
jacet fr. Joannes de Autissiodoro sacrae Theologiae doctor egregius et
verbi divini praedicator eximius qui obiit anno Domini 1339 , 9 * Julii,
cujus anima requiescat in pace. Arnen (6).
Ce mesme jour de l’ann£e 1630 deceda R. P. F. Jean Collinet,
natif de cette ville, paroisse de Saint Eusebe, profez de ce convent. D y
fut successi vernent lecte ur, maistre des jeunes et des novices; reli¬
gieux fort devot et bon predicateur terminaire. Il mourut un vendredy,
propre jours que la ville de Joigny fut reduite en cendre par un em-
brasement. Il y avoit presch6 Pavant et le caresme precedants. D fut
inhum6 dans la nef aupres de son pe re et sa mere.
JuiUet le 10 . e
L’an 1662 le 10* juillet deceda le R. P. F. Jean Moguet, natif de
Troye et profez dudit convent, religieux choriste fort devot et zelle pour
( 1 ) Carisey (Yonne), eant, de Flogny, arr. de Tonnerre.
( 2 ) Villiers-Saint-Benoit (Yonne), oant. de Aillant - sur - Thonon, arr. de
Joigny.
(8) Bourgneuf (Oharente - Inf&rieure), oant. de La Jarie, arr. de la
oheUe.
( 4 ) Draoy (Yonne), oant. de Touoy, arr. dauxerre.
(6) Wadding, Ann. Mmn IIP, 202 . — D serait auteur d’une viedesainte
AI pala de Cudot (Lebeuf, M&mo*r«$ concernant Vhutoire cTAuxerre, Auxerre 1 * 6 .
IV, 447).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&CROLOGE DES FB&RE3 MINEURS d’AUXEBBE.
588
son estat. Estant de communeaut 4 dans cette maison il y exerca l’office de
sacristain pendant plusieurs annues avec beaucoup de propretA Enfin il y
mourut et son corps fut inhum6 dans le cloistre qni tient k 1’eglise proche
la monstee qui conduit aux orgues, qui estoit proche la porte dudit cloistre.
JuiUet le 11.*
L’an 1688 deceda la B. P. F. Jean Muguet natif de Sainfc-Brix
oh il yint au monde l’an 1584 , profez de cette maison dans laquelle il
prit 1 ’habit des mains du B. P. Bonnaventure Brosse gardien,
et sa profession le 5 e juillet de l’an 1599 , aag6 de seize ans accomplis,
entre les mains du B. P. Jean Seillon pour lors gardien. Cestoit
un religieux tres zell6 et tres charitable pour son prochain, comme il
parut dans une maladie contagieuse qui survint dans ce pays,
lequel estant all£ soulager les pauyres de Saint-Brix, de Chitry et de
Champis, il y mourut dans ce charitable exercice, au grand regret de
tout le monde, le XI e juillet de Pan que dessus, aa gk de 56 ans. B. i. p.
JuiUet le 18 .*
Cejourd’huy 18 * juillet 1558 deceda le B. P. F. Claude Louat,
natif de la paroisse de Hery, profez de cette maison, religieux fort devot
et tres assidtle au Service divin. Ayant est6 envoy6 d’obedience au con-
vent de Vezelay, il y mourut apres quelques annez de demeure et fut
inhum 4 dans le chapistre.
JuiUet le 14 .*
L’an 1526 , le jour de saint Bona vent ure deceda dans ce convent le
B. P. Jean Barrabam, natif de la paroisse de Migene, profez de cette
maison, bon predicateur terminaire, religieux fort affectionnh et zell6
pour son estat. Son corps fut inhum£ dans le cloistre.
JuiUet le 15 .*
L’an 1602 le 15 * juillet deceda le B. P. F. Pierre Flory, natif
de Troyes, profez de ce convent, docteur celebre de PuniversitA de
Paris, predicateur tres renomm6 de son temps, religieux de grande
vertu et de grand exemple. Il a gouvem6 cette maison en qualitA de
gardien pendant plusieurs annues avec grande prudence et zelle. En¬
fin, retoumant du chapistre provincial tenu k Arras, il mourut
au couvent de P r o v i n s, et son corps fut rapportA icy et inhum£ dans
la nef de 1 ’eglise devant la chapelle de la Passion (qui n’est plus
maintenant).
JuiUet le 17 .*
L’an 1681 , un jeudy qui tomboit le 17 ° juillet, la premiere pierre
de la pyramide qui est au milieu du preau fut pos6e par le fils
de M. Mele hior de Voigne lieutenant particulier de cette ville, et
fut bdnite par Messire Dominique Seguier, evesque d’Auxerre re-
vestu de ses habita pontificaux, le jour de saint Mathias, 24 * fevrier de
l’ann6e suivante 1682 , le P. Edme Vinot estant pour lors gardien de
cette maison.
JuiUet le 18 .*
L’an 1616 le 18 * juillet deceda le B. P. F. Thierry Dimanche,
natif de Troyes et profez du convent, bon predicateur terminaire. Es-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
684
NftOROLOGB DES FR&RE8 MZKEUB8 D’AUXEBRB.
tant de communaute dan ce convexit, il fat envoy 6 & Ia paroisse de
Botly (1) pour y faire lea fonctions de cur 6 . II y resta en cette q a aliti
1 ’espace de 18 ana et enfln y mourut aagi de 68 ans et fut inhnmi dans
1 ’eglise dudit lieu.
Ce mesme jour de Pan 1667 decedale B. P. F. Dominique Mail-
1 i o t natif de cette ville et profez de ce oonvent. D prit 1'habit le 4 octo*
bre 1682 et profession un jeudi 27 juillet 1684 k 16 ans, prdtre choriste
et religieax fort affectionni k son devoir. II Ini survint une maladie qui
le suffocat. Con corpa ayant este porte dans 1’eglise pour y faire ses
obseques, ses parents firent un grand bruit et scandalle, disant
qu’il n’estoit point mort. On fut obligi de le remporter dans Pinfirmerie
o{i il fut gardi toutte la nuit par leP. Gardien qui pour lors etoit
le P. Tillon, un religieux et deux cousins germains du deffunct. Le
lendemain il fut inhumi dans la cbapelle du Saint Nom de Jesus,
au dessous de la vitre 06 est peinte 1’ystoire de saint Eustache.
B. i. p.
JwUet le 20.*
L’an 1666, un diinancbe 20° juillet deceda le B. P. F. Claude Bran*
che, natif de Toussy, profez de cette maison, bon predicateur termi-
naire. Il fut envoyi d’obedience au convent de Vezelay. Un jour,
estant alii au village d’Aanier(2) pour y faire une predication le di*
mancbe k la grande messe, il revint k Cbarmoy pour y pr&cber k Pissetl
des vespres. Pandant son sermon ily survint quelques gentilshom-
mee passants. A la sortie de la predication les paTsant du village de
Cbarmoy se saisirent d’eux disant que c’estoint des bouttes feu. Le
P. Branche fit tout ce qu’il put pour les delivrer de leurs maius,
mais il luy fut impossible. Ces gentilsbommes furent conduits aux pri-
sons de Vezelay et avec eux ledit Pere-. E tant arrivi dans un bois, t4*
chant de persuader & ses paysents de ne point continuer leur laute
mais de les laisser aller, un d’eux lui decbargea un coup de baston
sur la teste qui le tua, et jetterent son corps dans Pepaisseur du bois.
B. i. p. Arnen.
Ce mesme jour de Pan 1680 deceda le B. P. F. Claude Boussin,
natif de cette ville, profez de ce convent, religieux prestre, oonfesseur
et bon choriste, vivant dans une grande buxxiiliti, ayant pour oet eflet
exerci Poffice de portii pendant plusieurs annies. D fut inbumi dans
le cloistre.
JwUet le 21.*
L’an 1668 le 21 e juillet deceda le B. P. F. Edme Hugot, natif du
village de Carisoy, profez de. cette maison, religieux fort affectionn 6 au
Service divin, bon choriste et habille scribe des livres d’egi i ses.
Il fut pendant longtemps tiers Pere au monastere des religieuses de
Pont-Sainte-Maxence, autrement dit Moncelle( 8 ). Sur la fin de
ses jours etant retourn 6 en ce convent, Dieu Peprouva par une gyrande
maladie qu’il luy envoya et qu’il supporta avec une grande patience et
(1) Peut-etre est-oe Bouby (Ni6vre), eant, de 8aint-Axnand*en-Puisaye, ait.
de Cosne.
(2) Peut-etre Asni^res (Yonne), eant, de Vtoelay, arr. d'Avallon.
(8) Le Monoel (Oise), monastere de Clariases Urbanistes, one. de Pont-Point,
oant. de Pont-Sainte-Maxenoe, arr. de Seniis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nAorologi DBS frBbes minbubs d’auxbbrk.
636
une grande resignation 4 sa sainte volonte. EnfLn il mourut une veille
de sainte Magdelaine et fut inhuma dans le cloistre vis-4-vis un tableau
ou estoit representa 1’Annonciation de la Sainte Vierge et qui n’est
plus maintenant. R. i. p. Amen.
JuiUet le 22.•
L’an 1676, le 22 * de ce mois deceda le R. F. Franqois Trouv4.
II vint au monde dans le village de Trigny ( 1 ) l’an 1606. H prit Hiabit
de 1'Ordre dans cette maison l’an 1616, aage de 8 ans, des mains du
P. Cbapelle pour lors gardien, et sa profession le 21 ' may 1624,
aag4 de 16 ans. Cestoit un fort bon religieux tres exacte et assidtle au
Service divin. D mourut aag4 de soixente et buit ans et fut inhum4 dans
le chapistre, 4 mam gaucbe en entrant, proche le marche-pied des bans,
au dessous du P. Romain. R. i. p.
JuiUet le 23.•
L’an 1546 deceda le T. R. P. F. Robert Messier, profez du con-
vent d’Amiens, docteur tres celebre de Paris, predicateur des
plus scayants de son temps, religieux incomparable par sa probiti,
sa yertu, sa doctrine et sa prudence. II fut establi gardien de Troyes
au cbapistre proyincial qui s’y tint Pan 1504, il gouvema la pro*
vince en qualita de ministre proyincial par deux fois, la pre-
miere au chapistre de la Garde tenu Pan 1623 auquel il fut eleu,
ensuite de son premier trienne onle choisy pour estre gardien de Paris
Pan 1526, et au chapistre de Sens celebre Pan 1529 on Pelut pour
la seconde fois provinciaL S’estant retire au monastere de Long-
champs en qualita de confesseur des religieuses, il y mourut et
son corps fut inhuma soub une grande tombe de pierre proche le se-
pulchre de la Bienheureuse Isabel. Il fit imprimer des sermons
pour tout un caresme Pan' 1532 ( 2 ).
Lan 1483, le [ 2 ] 3« juillet deceda le R. P. F. Jean Donon, profez
de cette maison, docteur de Paris, religieux d’une tres grande yertu.
D a gouverne ce convent pandant plusieurs annues avec beaucoup de
de prudence et de zelle. Predicateur tres celebre. Il a ora 6 l’eglise
et la sacristie de bien des ornements. Il n’en reste neanmoins aucune
chose, le tout ayant est 6 b r u 1 e Pan 1485 dans Pembrasement general.
Son corps fut inhuma dans 1’eglise devant la chapelle de la Passion
soub une tombe de pierre qui fut du depuis transport4e dans le chapi¬
stre qui sert aujourd’huy de sacristie et mise au pied de la chaise du
superieur. Apparamment que c*est celle qui est maintenant 4 la porte
de la premiere sacristie pour entrer dans Peglise. — Je me suis tromp 6
dans la datte du jour de sa mort qui ariva le 13*(?) de ce mois (3).
(1) Trigny (Marne), oant. de Fismes. arr. de Reims.
( 2 ) Wadding, Script. 2 * ed. 210 '; 9* 206. — Sbaralea Suppi, ad Seript., 689.
— J. de S. Ant., Bibldoth. franc ., III, 65. — R. Messier ^tait gardien d , Amiens
et y prdchait le oardme en 1497, il eut 60 sols pour son salaire. Il y prtoha
enoore en 1506 et 1517. Arch. munic. d’Amieiu, (X) 76, f. 116v. Il 6 tait a Amiens
le 25 sept. 1520 Arch., de la Somme. G. 789. — U contribua 4 obtenir de Rome
Poffice de la Bse. Isabelle de Franoe, fondati*ioe de Longohamp (Duohesne,
Hiet, de Vabbaye de Longchamp, Paris 1906, 8-9)-La Bibi. Nat. de Paris, Mss.
fr. 1888, conserve « L’ Adresse de salut • par «Robert Messier Frere Mineor» 1628.
(8) « U prdoha Pavent [4 Auxerre] d6s Pan 1459 et le oardme 1460, oomme
il est porta dans un registre de 1’hOtel de ville >. (Ms. cita des Gap. de Paris).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
536
N&CROLOGE DBS FB&RB 9 MINBUB8 d’AUXBBRB.
Juillet le 24.*
L’an 1634 deceda le R. P. F. Lonis Brou6 , natif de Saint-Morice-
le-Tirouaille (1), diocese de Sene, profez de cette maison, choriate, leqoel
aprea avoir exerce asaez longtempa 1'office de vicaire-cure dans nne
paroiaae proche Sezanne en Brie, il yint estre vicaire dans la paroiase
de Saint-Morice-le-Vieil (2). Mais y eatant tombe malade il ae fit amener
dans ce conyent et y mourut an lundy 24* juillet, aagA de aoixente et
un ana. Son corpa fut in hume dans le cloiatre. R. i. p.
JuiUet le 26.*
L’an 1587 deceda le R. P. F. Estienne Gaudart profez de cette
maison, religieux fort sage et deyot. Retournant de faire son coura de
theologie du grand conyent de Paria et allant A Provins pour
quelques affaires, il mourat dans un yillage de IA aupr&a. Son corps fut
conduit au conyent et inhumA dana le cloiatre au c 6 tA de Peglise proche
la porte pour monter A la chaire du predicateur. R. i. p.
Juillet le 27.*
L’an 1550 deceda le Reyerend P. F. Louia de Lei atres, natif de
Joigny, profez de ce conyent dans lequelle il a presque toujours de*
me ure en exercant 1 'office de choriste et d’organiste. D fut inhume
dana le cloiatre tout joigniant la muraille de 1 ’eglise et attenant la porte
qui conduit aux dortoira. R. i. p. Arnen.
Juillet le 28.*
L’an 1559, le 28* j uilliet deceda le R. P. F. J e a n M o r e 11 e, profez
du conyent de Troyea, docteur tres celebre de 1’uniyeraitA de Pa¬
ris, predicateur des plus renommez de son temps, rempli de
Science, de pietA, de yertu, tres zellA pour aon etat. Depuis qu’il fut
dans lea grades, il fut toujours dans lea charges de la proyince,
dana lesquelles il se comporta ayec grande aageaae. Custode de Ch am-
pagne au chapiatre de Beauyaia, 1543, il fut eleu pour la pre-
miere fois provincial au chapiatre de Chartrea Pan 1546. En-
suite on le choiai pour Atre gardien de Paria Pan 1554, il y com¬
pila lea statuta qui s’obseryent encore, mais Pannee suiyante on
Peleu pour la seconde fois proyincial au chapiatre de Rhims Pan¬
nee 1555. A la fin de ce trienne, scayoir Pan 1558, il ae retira au mo-
nastere de Longcharaps ou il mourut le jour et an que desaus. Son
corpa fut inhume dana le choeur dea aeculiera aoub une tombe de pierre.
11 a orne le conyent de Troyea de la salle qui est dana la cour, des
trois cloiatre a, scayoir: celuy du coste du chapistre, celuy de Pe-
gliae et celuy qui est A main gauche en entrant, de plus, lea chambrea
du R. P. Proyincial et le petit dortoire qui eat audeaaus. L’an 1532 le
chapiatre general de Meaaine le donna pour un des aaaiatanta
du R. P. General Piaotte. R. i. p. (3).
(1) Saint-Maurioe-Thisouaille (Yonne), eant. d’Aillant-sur-Tholon, arr.
de Joigny. (2) Saint-Maurioe-le-Vieil, ibid.
(3) 11 fut re<ju le 19* A la lioence le 8 janvier 1540 (Bibi. Nat., Latina
15440, p. 75), et docteur le 26 nov. de la mfime annAe (Ibid., Latina 6657 A ,
f. 41v.). — La liste dea gardiens de Paria (Arch. Nat., LL 1527 A ) constate que
« pro restituenda disciplina plurimum adlaborayit». Mich. a Napoli, Chromo-
logia hi»t. legali», I, Neapoli 1650, 262: « Socii... (Miniatri Glis) ... Fr. Ioannes
Morellus, Provinoiae Franoiae >.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
637
N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE.
JuULet le 29.*
L’an 1630 deceda le R. P. F. Claude Martini, natif de Guerchy(l),
profez de cette maison dans laquelle il prit l’habit Pan 1560, fait sa pro-
fesaion Pannee auivante 1561, aag6 pour lora de 13 ana, bon predicateur
terminaire, religieux fort affectionn6 pour le bien de cette maison. II
renouvella aea voeux entre lea mains du P. Vinot pour lors gardien
le 24* novembre de Pan 1629, aage de quatre vingt un ane. II fit pa-
roistre dana sa derniere maladie qui dura plus de six mois une grande
patience et resignation a la volonte de Dieu, jointe k une grande de-
votion, n’ayant point manque pandant tout ce temps de ae confessor et
de recevoir la sainte communion. Enfin il mourut un lundy 29" juillet,
aage de 85 ana. Son corpa fut inhume dans le chapiatre qui aert aujour-
d’huy de seconde aacriatie, proche la muraille du coste de Peglise. R. i. p.
Juillet le 31.*
L’an 1586 deceda le R. P. F. Paul Charoloy profez de cette
maison, grand et fameux predicateur de son tempa, religieux tres
affectionn6 k son eatat. Il a este gardien du convent de Mets en
Loraine et ii Sainte-Anne proche de Joinville. U mourut enfin
dans ce convent le demier jour de juillet, aag6 de cinquante ana.
R. i. p.
Ce meame jour de Pannee 1616 deceda le R. P. F. Hubert Manteau,
profez de Chalons (2) en Champagne, choriste fort devot. D fut en-
voy6 en cette maison pour y eatre de coinmuneaut6, dans laquelle il y
resta juaqu’& sa mort, apres avoir donne des marques d’un parfait re¬
ligieux. Il excella dana la charite envera lea malades et envers les ho¬
stes. Une fieure violante 1’enleva de ce monde en sept joura, et son
corpa fut inhum6 dans le cloistre vis-A-via une image de saint An-
toine. R. i. p.
Aoust le 1."
Le premier du mois de aoust de Pan 1608 deceda le Fr. Claude Ver¬
nili at, jeune frere natif de cettte ville et profez de cette maison. Ayant
est6 envoye au grand convent de Paris pour y faire aea etudes de
grammaire il y mourut dans la seconde annAe. Son corps fut inhumA
dans le .cloistre.
L’an 1634 le premier de ce mois qui tomboit un lundi, la chapelle
de Nostre Dame des Anges qui avoit est£ basti e cette ann£e
par les liberalitez de M. Bastonneau aeigneur de Vincelotte et Vin-
celle, fut beniste par Monsieur Percheron archidiacre de Saint-
Etienne et grand-vicaire de Monseigneur Dominique Seguier evesque
de cette ville.
Aoust le 2.*
I/an 1687 le 2* d’aoust feste de Nostre Dame dea Anges deceda le
R. P. F. Francis du Remort, profez du convent de Meaux, li¬
centi 6 de la facult6 de Rhims, lequel apres avoir exerce 1’office de
deffiniteur de la province trois ans, celle de custode autant,
(1) Guerohy (Tonne), oant. de Aillant-sur-Tholon, arr. de Joigny.
(2) Ch&lons-sur-Marne (Marne).
Archivum Framdtcanum Historicum. — Ah. ID. 84
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
688
NEOROLOGB DES FRftREB MIKEUR8 D*AUXERRB.
gardien en plusieurs conventa, il fut nomm6 au chapistre de Beau-
vais pour exercer la mesme charge dans cette maison. Mais an boat
de trois mois il mourut au grand regret de tous les religieux et de
tout le monde qui [1©] regardoint comme un religieux tres doux, tres
humble, estant aag6 de 67 ans. Son corps fut inhumh dans le choeur
au bout des chaises tout procbe la porte qui monte au dortoire. RLp.
Aoust le 3.*
Cejourd’huy 8* aoust 1466 deceda le R. P. F. Jean de Chaviny,
profez de cette maison, predicateur tres renommi, religieux fort
zell6 pour la discipline reguli^re qu’il a conservae dans ce convent,
particuli&rement pandant le temps qu’il y fut gardien. H y mourut en cette
office le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 dans le chapistre.
Aoust le 4 .«
L’an 1626 deceda le T. R. P. F. Claude Chambon, profez du oon-
vent de Chartres, docteur de Paris. D a eth gardien du grand
convent de Paris oh il fut eleu le 11* juin 1614; le premier pro*
vincial de cette province apres la reforme des Peres Conventuels,
ay&nt et6 eleu au chapistre de Meaux Pan 1517. U presida et tint
deux chapistres, le ler 4 Verneuil l’an 1618 et le second 4 Es tam-
pes l’an 1619. Enfin il deceda au jour et an que dessus(1).
Aoust le 6 .«
L’an 1622 le 6® d’aoust deceda le T. R. P. F. Guillaume Huet,
docteur de Paris, profez du convent de Beauvais, predicateur tres
celebre et religieux d’un grand merite. Il a gouvernd le grand oon-
vent de Paris pendant deux triennes dont le l.er commenqa Pan
1502 et le second Pan 1608. D fut eleu ministre provincial de cette
province au chapistre de Beauvais Pan 1520. 8ur la fin il deoeda
au grand convent de Paris le jour et an que dessus, avant la tende
du chapistre. Son corps fut inhum6 dans le choeur de. Peglise (2).
Le mesme jour de Pan 1649 deceda le R. P. F. Gabriel de la
Grange, natif de la paroisse de Chevannes, profez de cette maison,
religieux fort vertueux et choriste tres assidtte aux Services divins. U
receu tous ses sacre menta avec beaucoup d’edification et des sentiments
d’un veritable chrestien dans la maladie dont il mourut le jour et an
que dessus. Il fut ini ume dans le chapistre. R. i. p.
(1) La liate des g&rdiens de Paris d^j& cit£e le dit « provinciae Turouiae,
plurimis virtutibus et scientiis illustris >. L’obituaire de Chartres, p. 840 oon-
state qu’il y 6tait gardien en 1504. — Wadding, Ann. Mm., XVI, 69-70. —
Orbii Seraphicus, III, 289.
(2) < 6 augusti. Anno Domini 1622 obiit venerabilis pater, frater Guiller-
mus Huet, sacre theologie doctor in facultate Parisiensi, qui ferme per trien¬
nium fuit minister alme provincie Franoie et per spaoium unius anni istum
laudabiliter rexit oon ventum, cuius erat filius, sepultus tamen apud oon ven¬
tum nostrum Parisiensem non sine grandi mero re omnium qui noverant eum.
Orent omnes pro eius anima, quia in ecolesia Dei multum profeoit sua do-
otrina et predioationibus et suo medio iste oon ventus multis ditatus est bo¬
nis ». Obituaire det Fr. Min. de Chartres, dans Molinier, Obituaire» de la pro-
vmee de Sene, t. II, Paris 1906, p. 880. — Il fut re?u 7* 4 la lioenoe le 26 jan-
vier 1512 (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 68), et dooteur le 7 juin de la mftme
ann6e (Ibid., 6667 a, f. 88). — Gonsaga, 127*. — Rauni6, EpUmphier du Vtemae
Parie, Paris 1901, III, 282.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOROLOGE DES THEBES MINEUB8 d’AUXEBBE.
689
*
Aoust le 8.*
L’an 1524 deceda le R. P. Jean Figuli natif da village de Mi-
gene, profez de cette maison, religieux fort devot et tres scavant
dans 1’Ecriture Sainte. Ilfutquelque temps confesseur des jeanes
au grand convent de Paris. II a exerce Poffice de gardien dans ce
convent k plusieurs fois. Pendant ce temps il luy procura toutes sortes
de biens. II donna de ses aumosnes un calice d’argent dor£, il fit
£aire des bancs et un lambris tout autour du chapistre. Les he-
retbiques huguenots lea briserent l’an 1567. Enfin il mourut un di-
manche 8* de aoust aagA de soixente et quinze ans et fut inhum6 dans
le chapistre. R. i. p.
Aoust le 10.*
L'an 1689 deceda le T. R. P. F. Louis Macquart, dooteur de
Paris, profez du convent de Chaalons, religieux d’une grande pru-
dence dans le gouvernement. Son merite le fit elire par deux fois
ministre provincial de cette province, la premi6re foiB au chapis¬
tre de Vernon tenu l’an 1662, la seconde au chapistre de Rhims
Pan 1674. Enfin, plein de merite et de vertu il mourut au convent de
Chaalons et fut inhum6 dans le santuaire de Peglise(l).
Aoust le 12.*
L’an 1487 deceda le R. P. F. Jean de la Doube profez de cette
maison, religieux tres vertueux, tres afiectionn6 k ce convent pour lequel
il a beaucoup travaillie par ses predications, assiduitez k 1’eglise et par le
bon exemple qu’il donnoit k tout le monde. 11 mourut le 12* de ce mois
de l’an ci-dessus. Son corps fut inhum6 dans le doistre. R. i. p. Arnen.
Aoust le 14.*
L’an 1674 deceda le R. P. F. Edme Payen, natif de Saint-Aubin-
Chasteauneuf, diocese de Sens, dans la vall£e, religieux de cette maison
il fit profession le 28* d’octobre 1647, entre les mains du R. P. Bon-
naventure Pincot pour lors gardien. Bon predicateur terminaire.
Ayant et4 envoye pour demearer au convent de Sezanne, il y mourut
le 14* jour de aoust de 1’annde cy-dessus. Son corps fut inhum6 dans le
choeur de 1’eglise. R. i. p.
Aoust le 16.*
CejourdTiuy 16* aoust de l*ann£e 1648 deceda le R. P. F. Denis
du Jour, natif du village de Mige, profez de cette maison, bon reli¬
gieux et fort assidue k 1’office divin tant le jour que la nuit. Ayant est£
envoyd au convent de Troyes pour y demeurer de communeautA, apr5s
qaelques anndes il y deceda le jour et an que dessus. Son corps fut
inhumd dans le chapistre. R. i. p.
Aoust le fi.*
L’an 1700 deceda le R. P. F. Louis Guillerot natif de Pouilly(2),
profez de cette maison dans laquelle il a receu 1’habit Pan 1645 et fait
(1) Il fut reou le 22* 4 la lioenoe en 1646 (Bibi. Nat., TAtins 15440, p. 182).
(2) B y a un Pouilly dans PTonne, one. de Fontenay-prto’ Vtaelay, oant.
de Vteelay, arr. d’AvaUon.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NfiOROLOGB DES FBARES MINEUES d’AUXEBRE.
540
profession entre les maius da R. P. Bonna ventu re Pincot ponr
lors gardien le 26* d’aoust de l’ann 6 e 1646, religieux fort exemplaire
et tres laborieux. II fut envoye au convent de Mantes-sur-Seine
o£i il a demeur 6 plus de cinquante ans. Enfin il y mourut le 17* d’aoust
et son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p. Arnen.
Aoust le 19 /
L’an 1552deceda Reverendissime P. F. Jacques de Montracher,
docteur de Paris, profez du convent de Compiengne, religieux de
grand merite et predicateur tres celebre. Il fut eleu ministre
provincial au chapistre de Cambray l’an 1535, ensuite de son
trienne, il fut nomme commissaire general par le R. P. Vincent
Lunelle general de 1’Ordre, et presida en cette qualite au chapistre
de Compiengne Pan 1547. Enfin il fut sacre ev§que de Philadel
phe et suffragant ou coadjuteur de Mgr. Frango is Dainteville
second de nom, eveque d’Auxerre. Il fit toutes les fonctions episco¬
pales avec beaucoup de prudence et de sagesse. Estant all 6 faire la vi¬
site du diocese, il deceda k Blesneau ( 1 ), village situe dans la Pui-
siaye. Comme il avoit ordonne par son testament qu’il vouloit estre
inhume dans notre eglise, ses domestiques Papporterent jusqu’4
Saint-Amatre, et apres avoir fait lever une contestation entre nous et les
curez de la ville pour enlever son corps, nos religieux accompa-
pagniez des Peres Jacobins, d’une partie du chapistre, de tous les ofli-
ciez de Pevesche, le firent prendre et 1 ’amen^rent dans notre eglise et
Pinhumerent dans le milieu de la chapelle du Saint Nom de Je-
s u s, sous une tombe de pierre ou estoit gravee son eloge, mais qui a
este cassee par 1 ’injure du temps; il n’en reste plus qu’un quartier ofi
est representA sa teste, etc.( 2 ).
Aoust le 20 .«
L’an 1570 le 20 ° jour de aoust deceda le R. P. F. Leonard Le-
chaume, natif de Jussy(3), profez de ce convent, bon predicateur ter-
roinaire, religieux de grande vertu et de bon exemple. Ayant este en-
voy 6 par le Superieur pour precher les termes de la moisson dn
coste de Signelay(4), il pr§cha d’abord dans quelques villages cPallen-
tour. S’estant rendu & Signelay pour y faire la predication un dimanche
5® de ce mois, & son retour en cette ville il fut poursuivy par des he-
rethiqueshuguenots depuis le bois jusqu’4 une demy-lieue en de 9 &
de Monesto(5). Il en eut une telle frayeur jointe k une pleuraisie
sans doutte qu’il gaignia, qu’il en mourut au bout de quinze jours
apres avoir receu tons les sacrements, et fut. inhum4 dans le chapistre
qui sert aujourd’huy de sacristie. R. i. p.
(1) Bleneau (Yonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny.
(2) < F. Jacobus Montracher minor fuit magister in capitulo Minorum, 9
mart. 1580 [1581] ». U fut re<ju le 19* & la licenoe le 25 janvier de Pannee pr£-
o6dente (Bibi. Nat., Latins 5657 A , f. 88). Le oatalogue des lioenti^s (Ibid., 15440,
p. 70) 1’appelle J. Mautruohe et fixe sa date de r£oeption 4 1582. — Wadding,
Ann. Min., III*, 292.
(8) Jussy (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d’Auxerre.
(4) Signelay = Seignelay d6j& oit4.
(5) Mon^teau (Yonne), oant. et arr. d’Auxerre.
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
NAOROLOGE DES FREkES MIKEUB8 D^UXERRE.
541
Aoust le 21.*
L’an 1690 deceda le B. P. F. Benjamin Aubert, profez du con¬
vent de Laon, custodie de Picardie, religieux de bon exemple, bon
predicateur terminaire. U fut oblig6 plusieurs annues avant ea mort de
deservir des cures pour soulager son frere qui estoit tombe dans la ne-
cessi te. S’estant trouv6 dans celle de Varenne(l), viliage procbe de
Ligny-le-Chastel, diocese de Langres, pour le m@me sujet, il y fut atta-
que d’une esquinansie qui 1’enleva apres deux jours de maladie, et avoit
receu les sainte sacrements un lundy 21° d’aoust de l'ann6e cy dessus.
Son corps fut inhum6 dans 1’eglise du lieu vis-Avis le grand autel.
B. L p. Amen.
Aoust le 22.*
L’an 1681 deceda le B. P. F. Fran^ois Foigniard natif de Laf-
fatre-en-Bhemoise, proche Soisson, profez de cette maison oii il prit
1’habit l*an 1627 et fit sa profesSion le 18° juin de Pannee suivante 1628
entre les mains du B. P. Vinot pour lors gardien; bon predicateur
et religieux fort devot. Il fut gardien de ce convent pendant trois ans
et en d’autres convente. Il fut envoy6 au convent de Sezanne oii
il demeura plusieurs annees. L’annee cinquante de sa prestrise
il la renouvella par une seconde messe solennelle. Quelque temps apres
il y mourut apres une maladie de cinq mois qu’il endura avec beaucoup
de patience. D fut inhume dans le choeur de Peglise.
Aoust le 22.*
Cejourd’huy deceda le B. P. Me uris se. Voyez le 28® novembre.
Aoust le 24.*
L’an 1698 deceda le B. P. F. Gilles Cathelin natif de Mantes-
sur-Seine et profez du convent de la mesme ville, bon predicateur ter-
minaire. Ayant 6te envoye dans cette maison pour y estre de commu-
neaute, il y mourut le 24® d’aoust, aage de 37 ans, apres une maladie
de dix-huit jours pendant lesquels il a receu tous les sacrements. D fut
inhum6 dans le chapistre k main droite en entrant. B. i. p. Amen.
Aoust le 25.*
L’an 1562 deceda le B. P. F. Sebastien Danion natif de Cha-
ourse(2), profez de cette maison. A son retour de Paris o& il avoit
fait son cours de theologie, il fut frap4 de peste et mourut peu de
jours apr&s qu’il fut ariv6 dans ce convent. Il fut inhum6 dans le preau.
K. i. p.
Aoust le 27.*
L’an 1661 deceda le B. P. F. Claude Gerbault natif de Toussy,
profez de cette maison dans laquelle il a receu 1’habit le 24® juin 1624,
aag6 de 13 ans et fait sa profession au mois de juilliet de Pannee 1627,
aag£ de 16 ans entre les mains du B. P. Vinot pour lors gardien;
religieux choriste tres zel6, vertueux, affectionne et assidtte k admini-
(1) Varennes (Yonne), oant. de Ligny-le-Ch&tel, arr. d’Auxerre.
(2) Chaouroe (Aube), oh. 1. de o., arr. de Bar-sur-Seine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
642
NAOROLOGB DBS FBteBR MDTBUB8 D'AUXEBRB.
strer le sacrement de penitence aui pauvres gens des villages
circonvoisins. H mourut le 27« d’aoust et fut inhum6 dans le chapistre
an cost6 gauche en entrant. C’est le lieu qui nous sert de sacristie main-
tenant E. i. p. Amen.
Aoust le 28/
L’an 1659 deceda Fr. Honnor6e Borelly lorrain de naissance,
d’une trfes illustre famille et proche parent du duc Charles. Pen¬
dant sa jeunesse sa grande debauche lui sussita de grande affaire. II
se trouva un jour dans une querelle et tua d’un coup d’ep6e la personne
avec qui il avoit dispute. II fut oblig6 de s’enfuir jusque les affaires
fussent termin6es. Pendant ce temps Dieu luy toucha le coeur, il quitta
son pays, ses parenta, ses amis et tofis ses biens, ne se reservant qu’une
pension viagere de six milies livres qu’il employa 4 soulager les necee-
siteux, 4 rebastir des chapelles et k orner des eglises. Il la
modifia 4 quatre mille livres, puis 4 deuz mille livres, et enfin il ae
contenta de cent escus. Il prit Hiabit du Tiers-Ordre de saint Fran¬
cis en Provence o& il sestoit retire pour faire penitence. Au retour
d'un troisi4me voyage qu’il fit 4 Eome, il vint en ce pays, il
s'establit dans la chapelle de Nostre Dame de Lorette hors la
porte Saint-Sim6on ofi il passa le reste de sa vie dans une grande
edification, s’occupant 4 prier, 4 enseignier les enfants des pauvres, sou¬
lager les necessiteux, consoler les afiligez. Enfin il mourut et fut inhum&
dans le choeur de nostre eglise au cost4 du grand pulpistre, comme il
1’avoit ordonnA par son testament, avec 1’habit du Tiers-Ordre,
faisant le couvent son unique heritier.
Aoust le 29/
L’an 1541 deceda le B. P. F. Nicolas Hugonis, lorain de nais-
sance, profez de cette maison, bon religieux et tres scavant predi-
cateur. Ayant est4 envoy4 au convent de Vezelay, il y mourut un
vendredy 29® du mois d’aoust de l’ann6e cy dessus, et fut inhume dans
le chapistre.
Aoust le 81/
L*an 1500 deceda le B. P. F. Claude Gastelier prestre [avec]
deux jeunes freres clercs et pjusieurs autres dans les
villages d'alentour de cette ville, pendant que la pe^te ravageoit
tout le pays. Le susdit Pere avec les deux jeunes freres furent inhumez
dans le preau. B. i. p. Amen.
Septembre le 2/
L’an 16S7, le 2* septembre deceda le T. B. P. F. Jean Chapelle
natif du village de Bussy, diocese de Sens, profez de cette maison dans
laquelle il pritThabit des mains du B. P. Guynot pour lors gardien,
l’an 1584, etant aage de 12 ans, et fit profession l’ann4e suivante 1585
entre les mains du B. P. Claude Trahy; docteur de Bhims et
dooteur de Paris, tres fameux predicateur de son temps, grand-
vicaire de Monseigneur l’ev6que d’Auxerre, Messire Franpois
Donnadieu, dont il a exerce la charge avec grande prudence Tespace
de huit ans; gardien de ce convent pendant quinze ans et trois ann6e
dans celuy de Troyes. Il a rempli avec grande edification la chaire
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NACROLOGE des fr&res mineurs d’auxerrb.
548
de la cathedrale pendant deux Avanfcs et trois Caresmes. Aage de
58 ans il renouvela sa profession entre les mains du R. P. Edme
Vinot g ardi en le 24 • novembre 1629. Enfin, plein de merites et de
grandes louanges pour un infinite de biens spirituels et temporels
qu’il a procures 4 ce convent, il deceda k Bourbon-les-Bains (1) ou il
estoit all6 chercher quelque soulagement k une maladie qui le tourmen-
toit depuis longtemps. Son corps fut inhum6 dans la paroisse. Nous
avons une grande quantit6 de livres dans notre bibliotheque qui
estoint k son usage, et un beau calice de vermeil dore dans
notre sacristie (2).
Septembre le 5 .«
L’an 1549 deceda le R. P. F. Martin de Montfriquet, laic natif
d’un des cantons de Suisse, profez de cette maison k laquelle il a rendu
de grands Services pendant quarante ans, estant toujours occupe, soit
A la cbirurgie, a la couture, au jardin et autres exercices semblables;
religieux d’une grand piete envers Dieu et d’une grande edification cn-
vers le prochain. Il fut inhume dans le cloistre, du coste de l’eglise.
R. i. p. Amen.
Septembre le 6 /
L’an 1542 deceda le R. P. F. Louis Hasques, liegoois de na-
tion, profez de la province de Flandre, bon prestre et vertueux ro-
ligieux. Il quitta sa province pour venir demeurer en celle-cy d’abord
qu’elle eut embrass6 la re for me. Estant dans cette maison de commu-
neaute, il y mourut le 6« septembre et fut inhume dans le cloistre de-
vant une image de pierre representant une Assomption de No-
stre Dame qui est aujourd’huy enclavee dans la muraille de 1’eglise,
proche le premier pillier. R. i. p.
Septembre le 7/
L’an 1569 deceda le R. P. F. Matthieu Pasquinot natif du vil-
lage de Marolles, profez de cette maison, licenti^ do Paris, religieux
de grand merite et de une sainte conversation. Etant alie 4 la ville
d’Avallon y prescher l’avent et le caresme, Messieurs du chapistre et
de la ville 1’obligerent encore a rester pour y prescher tous les di-
manches de l’ann6e. D mourut dans cette fonction le 7'' septembre et
fut inhum6 dans 1’eglise collegialle. R. i. p. Amen (3).
Septembre le 9.*
L’an 1562 deceda le R. P. Pierre Lenfant natif de Saint-Florentin,
profez de cette maison, licenti4 de Paris, religieux de grande vertu,
predicateur tres celebre. Apr6s deux mois seulement de gardien-
nat auquel il avoit este eleu dans ce convent, il fut frappe de peste
(1) Bourbonne-les-Bains (Haute-Mame) ch. 1. de c., arr. de Langres.
(2) H fit 4 Auxerre « plusieurs autres predications extraordinaires, notam-
ment l’oraison fun^brc d’Henri le Grand, roi de France... Gardien jx>ur la
deuxi^me fois, fut environ 12 ans, commenpa le 14 juillet I(>13 4 la sortio du
gardiennat de Troye oh il avait et4 trois ans. Il acheva la librairie par lui
oi-devant oommencee...». (Ms. 328 (28) de la Bibi, provinc. des Capucins de
Paris).
(8) R fut requ le 27° 4 la licenoe en 1568 (Bibi. Nat.. Latins 15110, p. {16;.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
544 NfiOROLOGE DES FR&RE8 MINEUB8 D’AUXBBBE.
et y mourut le 9* septembre. II fat inhum6 dans le chapistre qui sert
aujourd’huy de sacristie, an bas des degrez de la chaise da Saperiear (1).
Le mesme jour de l’an 1555 deceda le F. Pierre Tillet, laXc,
profez da convent de Paris. Estant vena dans cette maison poar quel-
que affaire, un jour le mal caducque aaquel il estoit sujet le sur-
prit derriere le grand autel, il tomba sur le pav6, personne n’estant
poar le secourir, il se froissa et fracassa tellement le corps et la teste
que le sang eortant de toutes ses blessures avec tant d’abondance qu’au
bout de neuf jours il mourut et son corps fut inhum6 dans le doistre.
B. i. p. Amen.
Septembre le 10.*
L’an 1588 deceda le F. Jean Veneil natif de la ville de Chartres,
vestu et profez de cette maison, religieux fort doux et paisible. Apres
quelqaes mois de demeare en ce convent ensuite de sa profession,
comme il se disposoit k aller estudier en philosophie an convent de
Paris, il monrat &ag6 de seize ans et demie. Son corps fat inhume
dans le cloistre. B. i. p. Amen.
Septembre le 11.*
L’an 1586 deceda le F. Nicolae Bailly profez du convent de ceans.
Ayant est6 envoye au grand [convent] de Paris poar y faire sa phi¬
losophie, il y mourut le XI 41 septembre, aag£ de 16 ans, fort regretth
de tout le monde k cause de sa vertu et de la grande esperance que
l’on avoit de sa Science. Son corps fat inhum6 dans le cloistre. B. i. p.
Septembre le 12.*
L’an 1511 deceda le B. P. F. Jean Millerant, profez de cette
maison, religieax fort vertaeux et tres afFectionnh aux biens de ce con¬
vent. D fut le premier qui mourut apres que la maison ellt em-
brasse la reformation. Son corps fut inhume dans le preau visA-vis
la porte du chapistre qui sert maintenant de sacristie. B. i. p.
Septembre le 13.*
L’an 1664 deceda le B. P. F. Edme More au, natif du village de
Cheny (2), diocese de Sens, profez de cette maison dans laquelle il prit
rhabit l’an 1625 des mains du B. P. Vinot gardien, et fit sa pro¬
fession l’ann6e suivante 1626 entre les mains du mesme. Preste choris te,
religieux tres zell6 pour le Service divin et fort affectionne pour le bien
de ce convent, comme il a fait paroistre dans 1’office de sacristain qu’il
a exerc6 pandant 28 ans avec beaucoup d’exactitude et de fidelite, fai-
sant orner 1’eglise et la sacristie de plusieurs ornements. D mourut
le 18 septembre, son corps fut inhumh dans le chapistre oh est aujour-
d’huy la sacristie. B. i. p.
Septembre le 14.*
L’an 1687 deceda le B. P. F. Gabriel Montfort natif de Joigny,
profez de cette maison dans laquelle il y prit l’habit le jour de Quasi-
modo de l’an 1599, aag6 pour lors de 9 ans, des mains du B. P. Seil-
(1) B fut reQU le 20* k la lioenoe en 1662 (Ibid. p. 91).
(2) Cheny (Yonne), o&nt. de Seignelay, arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NAOROLOGE DES FRftRES MINEUSR D’AUXERRE.
545
Ion poor lora gardien, et profession aag6 de 13 ans l’an 1304 entre
lea m&ins du R. P. Traby pour lora gardien; religieux trea zelle et
affectionn6 au bien spirituel et teraporel de ce convent, predicateur fort-
eloquent. II fit faire de sea aumosnes la mura i Ile de la bibli o-
tbeque qui regarde le coste du jardin de la porte (le P. Pincot y
adjousta deux ars-boutanta lorsqu’il fit achever le haatiment).
Enfin, plein de merites, regarde par toua comme un saint et parfait
chretien religieux, aprea avoir renouvelle aolennellement aea vocux
& Page de 48 ana entre lea maina du R. P. Vinot gardien, le 25° de
novembre de Pann6e 1629, il y mourut et fut inhume dans le chapiatre
ou eat aujourd*huy la aacriatie.
Septembre le 15. e
L’an 1631 deceda le R. P. F. J aeque a Hennequin natif de la
ville de Troye8 et profez du mesme convent. II fut envoye dans cette
xnaiaon pour y achever sea estudes. Sur la fin de aon cours il rc^ut
l’ordre de la preatriae, maia quelques moi8 aprea il fut attaque de la
peste et en mourut. Son corpa fut inhum6 dans le milieu du preau.
R. i. p.
Le mesme jour de Pan 1562 deceda le R. P. F. Sebaatien Ca-
gnon natif du village de Senan, profez de cette maison, lequel ayant
este porte k Phospital le XI” septembre de cette mesme annee, k cauae
qu’il avoit eat6 frape de pe a te, il y mourut le 15 et son corpa fut in*
hum6 dans 1’egliae du cimeti^re. R. i. p.
Septembre le 16/
L’an 1530 deceda le Rme. P. F. Pierre Talion, profez du convent
de Meaux, docteur de Paria, predicateur trea renomme,
religieux de grandes vertua. Son merite le fit conaacrer evesque de
Sabbathensis et en meme tempa donner pour suffragant k Meaaire...
evesque de Gbartrea. Il mourut enfin le 16* septembre et son corpa fut
inhum6 dans le milieu du coeur de Teglise de Longchamps soub une
tombe de pierre. R. i. p. (1).
Le mesme jour de Pannee 1649 deceda le R. P. F. Edme Du-
rand natif de Fleury(2), diocese de Sens, profez de cette maison dans
laquelle ii prit Pbabit Pan 1611 et fait profession le 13 janvier 1615;
religieux cboriate tres affectionne et tres assidtie au service divin, il a
exerce Poffice de maistre dea novices pendant 12 ana avec beau-
conp de zelle et celle de deapensier Pespace de 18 ans avec une grande
economie. Enfin Dieu Peprouva par une maladie de six mois pendant
laquelle il donna de grandes marques de patience, enfin il mourut et
fut inhum6 dans le chapistre oh est aujourd’huy la sacristie.
Septembre le 18/
L’an 1560 deceda le R. P. F. Pierre Gironde natif de Noyera,
profez de cette maison, religieux trea zelle, predicateur des plus
fameux de son tempa.
(1) «15 aept. Obiit reverendus in Christo pater et dominus dominus epi¬
scopus Sabbatensis, magister Petrus Talon, ordinis nostri, qui fuit predioator
egregius, sepultus in Longooampo anno Domini 1580». (Obit, de Chartree, cit6,
p. 884).
(2) Fleurys (Yonne), one de Malay-le-Yioomte, eant, et arr. de Sens.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
546
K&CJROLOGE DES FR&RES MINEUR8 D^UXERRK.
Son merite le fit choisir pour exercer la charge d’inquisiteu.r de
la foy dans le diocese de Mandes(l), il s’en .acquitta avec toutte
1’exactitudo possible, et enfin, plein de merites il mourut au convent de
Lonsa u lnier(2), province de Saint-Bonnaventure, et fut in-
hume dans 1’eglise. R. i. p.
Septembre le 20/
L’an 1558 deceda le R. P. F. Jean Friquet, natif de Junay(3)
proche Tonnaire, diocese de Langres, profez de cette maison. U quitta
la province de France pour se rendre dans celle de Saint-Bon-
naventure dans laquelle il demeura pandant vingt cinq ans. Enfin il
mourut au convent de Annesy(4) en Savoie le 20° septembre. R. i. p.
Septembre le 21/
L’an 1508 deceda le R. P. F. Est i en ne Titeux natif de cette
ville et profez de ce convent, religieux fort zelle. Estant dans cette
maison pendant que les huguenots possedoint la ville et le convent,
il fut oblige de s'en aller A Sens en attendant que l’on put rentrer
dans ce convent, mais il y mourut et fut inhumA dans le cloistre. R. i. p.
Septembre le 22/
L’an 1528 deceda le R. P. F. Jean Durand natif de Vaugines (5),
profez de cette maison, religieux fort devot et choriste tres assidtle au
service divin. Il mourut le 22" septembre et fut inhume dans le cloistre,
vis-a-vis la porte par ou on passoit du cloistre dans la cour (ce passage
subsiste encore entre le chapistre et la sacristie). R. i. p. Arnen.
Septembre le 23/
L’an 1498 deceda le R. P. F. Michel Buffe natif de Vermanton,
profez de cette maison, devot religieux et tres affectionnA pour le bien
de ce convent. Il fit faire une des vi tres qui sont derriere le
grand autel et aida beaucoup au retablissement de 1’eglise et
du convent ensuite de l’incendie general qui arriva l’an 1485. Il
mourut le 28° septembre et fut inhumA dans le chapistre. R. i. p.
Septembre le 24/
L’an 1448 deceda le Rme. P. F. Jean RaphaAl, profez du convent
de Seniis, tres celebre docteur en theologie. Il fut choisy pour
confesse ur de Monseigneur le Duc de Berry Charles de France,
qui fut ensuite roy, puis nommA et consacre evesque de Seniis.
Pandant son episcopat il fut envoye ambassadeur A Rome aupres
d’EugAne IV. A son retour la re i ne de France, Marie d’Anjou,
femme de Charles VII le choisy pour son confesseur. Enfin le 24
septembre il mourut et fut inhume dans le choeur de 1’eglise du convent,
sous une tombe que lui fit faire son neveu son successeur qui a
fait une fondation ou Messieurs de la cathedrale sont oblige
de veni r le jour de saint Franpois dire un De profundis sur sa tombe.
(1) Mende (Loz£re). (2) Lons-le-Saulnier (Jura).
(3; Junay (Yoime), eant, et arr. de Tonnerre.
(4) Annwiy (Haute-Savoie).
(5) Le IHct. dea Poatea ne donne que Vaugines (Vaucluse), eant, de Cade-
net, arr. d’Apt.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NEOROLOGE DES PHERES MINEURS D^UXERRE. 547
[Ce qui suit provient d’une page aJoutCe au N6crologe\
« Extractum rx actis capitularibus Ecclesiae Sylvanbctensis.
Anno 1433 erat episcopus Guillelmns de Eoitot. Anno 1434 die veneri 21
maii venerunt littere ex parte domine Regine et ex parte domini de Ven-
dosme ad postulandum novum episcopum, quia dominus episcopus
GuUlelmus decessit. Dans une page du mesme registre il est escrit:
Nota de postulatione magistri Iohannis Raphanel postulati seu electi
in episcopum huius civitatis die sabbati 24 augusti 1434. — Ex obita-
rio Fr. Min.: 1448. 8 kal. octob. 1448 obiit dominus Ioannes Raphanel
sacre theologie professor, ordinis nostri, olim confessor domini Bituri-
censis postmodum Regine Francie, episcopus Sylvanectensis, iacet ante
maius altare. — Epitaph. eius: 1448, 24 sept. Hic iacet bone me-
morie Reverendus in X° Pater Ioannes Raphanel, ordinis Fr. Minorum,
Theologie professor, episcopus Sylvanectensis, ambasciator regis Francie
ad curiam romanam ac regine confessor qui vita comite consecravit in
successorem nobilem virum magistium Simonem Bonet huius conventus
benefactorem et amicum precipuum, qui obiit anno Domini 1448, 24 Se¬
ptembris ».
< 1447, 80 dec. Fragment en gothique du testament de Raphanel
qoi veut estre inhum6 aux Cordeliers, nomme pour exeeuteurs M e Si-
mon Bonet son neveu archediacre de Seniis et fr. Raoul de Vreville
religieux de St. Francis, gouverneur de 1’ostel Dieu de Seniis, veut
qu’on rende au l[ieu] de Nyort (dont apparem[ment] il estoit) tous les
\ite fol .*.
« Ex registro Ecclesiae Sylvanect. Anno Domini 1448 die dedi¬
cationis ecclesiae magister Simon Bonneti episcopus Sylvanectensis fecit
iuramentum in suo ingressu in magno porticu dicte ecclesiae etc. ».
« Ex obitario. 4 idus maii obiit in X° Pater Simon Bonet episcopus
Sylvanectensis, benefactor precipuus per cuius medium pro parte repa¬
rata est et instaurata navis ecclesiae; pro anima ipsius et avunculi sui,
predecessoris sui, qui sepultus est ante magnum altare, tenentur fratres
dicere unum servitium tempore adventus*.
< 1446. Quittance de la somme de trois cens escus ou salus pai£s
par M® Jean Raphanel pour sa ranpon et celle de son frere Michel Gi-
rart esenier de cuisine de la Reyne de France, lesquels estoint detenus
prisonniers entre les mains des adversaires du roy ».
« 1445, 25 juillet. Sentence du bailly de Seniis ou son lientenant
pour faire lever une sentence d’excommunication portae par J.
Raphanel contre quelques gens et officiers royaux pour choses tem-
porelles. Ladite sentence sous peine de saisie du temporel dudit evesque.
— Tous les meubles k luy appartenant tant qui se trouvent k Seniis
ou chez son frere Micheau Girart qiTailleurs. — Ordonne que son
crosson d’argent, chape, croix seront donnes k Julien son
neveu pour estre emploies au paiement des debdes dudit testateur.
— Ordonne qu’on rende k 1’hostel Dieu de Seniis deux couvertes
et une 4 une pauvre femine veufve nomm6 Martine et une mine de
bl£ qu’elle luy avoit prestee (1) *.
(1) Wadding, Ann. Min., X*, 72. — Eubel, Hier., I, 68; II, 261; BuU. Franc.,
VII, 600. — Gams, Serie* epite., 628. — Gallia chriet., X, 1485. — Denifle, Char-
tul. Umv. Par., IV, 844, 418, 514; Auctuarium, II, 670. — Bulle de Martin V,
1428, le concernant, Arch. Nat., LL 4*, f. 5, publice par S. Luce, Jeartne d*Arc
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
648
NtfSOROLOGE DES FREBES MIKEUB8 D’AUTERRE.
Le mesme jour de Pannee 1631 deceda le T. R. P. F. Frango is
Soyer, profez du convent de Roye, docteur tres celebre de Paris,
predicateur tres subtible et religieux d’un tres grand merite. D
fut eleu ministre provincial de la province au chapistre tenu 4
Paris l’an 1604, ensuite choisy pour gardien du grand convent.
II exerca ces deux charges avec grand zelle et grande prudence. Rnfin,
ple in de merites, il mourut au convent de Roye qu’il a fait basti r
presque tout' k neuf, et [fut] inhume dans le choeur(l).
Septembre le 25/
L’an 1645 deceda le R. P. F. Edme Piat, profez de cette maison
dans laquelle il prit 1'habit le 30® septembre 1600 et fit profession entre
les mains du R. P. Trahy gardien l’an 1604; bon predicateur ter-
minaire et religieux tres devot. Il fut envoy£ au convent d’Estempes
pour y estre de communeaute. Apres quelques annues de demeure il y
mourut le 25® septembre de l’an que dessus.
.Le mesme jour de l’ann5e 1673 deceda Fr. Philippe Baranger
laic, profez de Laon en Picardie, religieux fort laborieux, ayant
beaucoup travaillie dans cette maison pandant plusieurs annees qu’il y
a demeure. A l’aage de soixente ans Dieu 1’affligea d’une paralysye
qui le privoit de toutes les parties de son corps et de son jugement
mesme. Il supporta ce mal avec une grande patience et resignation
pendant deux ans qu’il dura, et enfin il mourut et fut inhum£ dans le
cloistre attenant 1’eglise au-dessus de 1’escaillier par lequel on monstoit
4 la chaire du predicateur.
Septembre le 26/
L’an 1668 deceda le R. P. F. Hubert Mir6 natif de la paroisse
de Villeme (2), profez de cette maison ofi il re$ut 1’habit le 10 juilliet
de Pan 1628, des mains du R. P. Vinot gardien, et profession un
dimanche 5® may de Pannee 1630. aage de seize ans; religieux d’une
grande piete et devotion. Il fut pendant 3 ans tiers-P4re du mona-
stere de Saint-Marcel. Il a este pendant plusieurs annees confes-
seur des Benedictines de Saint*Jullien. Il a est6 fort long-
temps sacristain dans ce convent auquel il a procure beaucoup de biens,
et enfin maistre des novices dont il a exerce la charge avec grand
zelle. Enfin il mourut le 26® septembre, aage de 54 ans et quatre mois.
Il fut inhume dans le chapistre qui sert maintenant de sacristie, 4 main
droite en entrant. On a fait faire de ses aumosnes deux chande-
d Domremy , Paris 1886, in-8°, preuves 96-97. Of. de Beauoonrt, Hiet. de Charlea
VII, Paris 1881, II, 317. — Mtiller, dans Mimoiree de la eoditi d*arch6ologie de
VOiee, 1865, VI, 659.
(1) H fut re<ju 26« & la lioence le 5 fSvrier 1602 et dooteur le 25 janvier 1606
(Bibi. Nat. Latins, 5657 A f. 61 v). Le P. Fran<?ois Courtot a publie Leeoeuvree
rpirituelles du R. P. Soyer. La premiere edition a dft paraltre en 1664 d^apres
Vimprimatur, la seconde, 3 vols. in-12 est de 1702. La Pratique famili&re pour ee
preparer d faire le» voeux eolennele de la religion... t. I, Paris 1655, ne porte que
les initiales de Pauteur; la seconde partie, publiee, par le P. Courtot, Paris
1664, in-12, nomme le P. Soyer Conseiller et Predicateur ordinaire de leurt Ma~
jestez. D’apres VAvie au lecteur du P. Courtot, le P. 8oyer habitait ordinaire-
ment Paris, il mourut k Roye pendant un de ses voyages. Il av&it ant&-
rieurement prgche un car&me 4 8 . M6d6rio [St-Merry] de Paris.
(2) Villemer (Yonne), eant, de Aillant-sur-Tholon, arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOBOLOGE DBS FRftRES MINEUB8 D’AUXXBRE.
549
liers d’argent qui sont dans nofcre sacristie et le s&int ciboire.
(}k 6tA le P. Tillon qui & eu soin de les faire faire.
Septembre le 28/
L’an 1647 deceda le R. P. F. Paul Coullon natif de Crayant(l),
profez de cette maison dans laquelle il a fait profeseion entre les mains
du R. P.... pour lors gardien le 13« may 1635. Tres verse dans les
Sciences, predicateur fort celebre, il respondit une these au chapi-
stre provincial qui se tint icy l’an 1644, qui luy merita une obe-
dience de docteur. E stant au grand convent de Paris dans le tempe
qu’il se disposoit & se faire passer bachelier, il mourut et fut inhume
dans le cbapistre. R. i. p. Arnen.
Septembre le 29/
L’an 1568 deceda le R. P. F. Daniel Vassoris natif de Chaourse,
profez de cette maison, religieux d’une grande humilitA, tres affectionn6
au bien de ce convent. Il fut oblige de se retirer avec d’autres au con¬
vent de Sens lorsque la ville fut prise par les berethiques hugue-
nots. Sur le temps qu’il prenoit les moyens de retourner, il mourut le
29° septembre et fut inhume dans le cloistre.
Le mesme jour de 1’annee 1704 deceda au bourg de Coullanges-les-
Vineuses, le R. P. F. Fran^ois Boucher, prestre, natif de cette ville.
11 avoit pris 1’habit dans cette maison des mains du R. P. Nicolas Troi-
son et fait profession entre les mains du mesme Pe re le 16 septembre
1688. Etant venu demeurer d’obedience dans ce convent depuis le 21«
may dernier, il fut envoye pour faire les vendanges aux lieux de
Jussy et de Coullanges-les-Vineuses. La surveiUe qu’il devoit rentrer
dans ce convent, se trouvant k souper avec un nomm£ Pe re Niquet
qui est maintenant vicaire audit- lieu, 1'apauplexie le surprit et il
mourut sane pouvoir partir. Le dit Pere Niquet qui est de nostre
Ordre et profez de ce conv*ent 1’a conduit icy et ledit Pere Bou¬
cher a etA inhume dans le coeur de nostre eglise, dans la sepulture
de ses parenta fondateurs de la messe d’onze heures. Il estoit
aage de 40 ans et 16 de profession.
Septembre le 30/
L’an 1589 deceda le R. P. F. Jean Tartara natif de cette ville
et profez de ce convent, religieux tres zell6 pour le Service divin et
d’une profunde humilite Ayant exerce l’office de portier dans cette mai¬
son pendant plusieurs annees, il mourut avec des marques de grandes
vertus, aage de soixente et sept ans, en ayant passe cinquante deux
dans la religion. Il fut inhume dans le cloistre.
L’an 1705 deceda le R. P. F. Bonnaventure-Edme Pincot,
natif de la Charite-sur-Loire, paroisse Sainte-Croix, ne le 5« aoust 1631.
Il fit profession le 28 e du mois d’octobre, jour des SS. Simon et Jude
apostres l’an 1644, entre les mains du R. P. Bonnaventure Pincot
sononcle de qui il avoit re$u 1’habit. Il a exerc6 longtemps 1’office
de sacristain dans cette maison, pareillement il a estA longtemps con-
fesseur des Dames Benedictines. Ca ete un religieux fort devot,
(1) Cravant (Yonne), eant, de Vermenton, arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
660
NACBOLOGE DBS FB*RES MINEUB8 D’AUXERRE.
particulierement depuis deux ans et demie qu’il estoit de retour en ce
convent, employant toute la journee k prier Dien et penser k bien mou*
rir. Son grand age donnoit quelquefois des atteintes k son esprit, mais
il revenoit bientost. II dit la sainte Messe le dimanche 28' du mois, le
lendemain un tres grand rhume le prit avec une fievre violente, le
mardi il fut confesse et le mercredi 30’ sur les 3 heu res et demie il
recut le sacrement d’Extreme Onction et mourut k 4 heures, aage de
74 ans, deux mois, six jours. Son corps a ete inhum6 dans le chapistre
k main droite en entrant, dans le coin contre la muraille, du coste do
cloistre.
Amiens, (Picardie), 21 janvier 1910. (A suivre).
P. Antoine B6ouet O. F. M.
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
CODICOGRAPHIA
DESCRIPTIO CODICUM FRANCISOANORUM
BIBLIOTHECAE RICCARDIANAB FLORENTINAS.
(Continuatio) (1).
Cod. n. 786. (M. II. 3) chart. mill. 290x210 ff. 276 a pluribus
manibus saec. XV scriptus. Simplici membrana ligatus. In principio
et ad calcem folium adest pro custodia. In principio oodicis etiam in¬
venitur fol. non num. et duo alia diminuta insiticia in quibus indi¬
cantur litterae in codice transcriptae. Continet:
[Litteras a Oomm. Florentiae diversis directas].
(f. 224r). «Generali Minorum. Venerabilis in Xpo. Pater. Scitis
Congregationem fratrum, qui in obseruantia regule Sci. Francisci
viteque euangelice penes Fesulas conuenerunt, et in quanta deuo-
tione et reuerentia fratres huiusmodi visitentur. Scitis iniquorum
calumpnias, et quanto feruore soleant improbi bonos quibusque
mendaciis et coloratis inuentionibus insectari. Scitis quanta sit in*
vid[i|e pestis, quam incquieta, quam nocens et quam bonis omnibus
inimica. Quamobrem reuer^ntiam vestram affectuosissime depreca¬
mur, quantum ipsis placeat prelatis Prouincie nostre, ciuitatis atque
districtus nostri, conuentibus et uniuersaliter toti generali Capi¬
tulo commendare. Nam sicut certi sumus, si ex Deo sint (f. 224v)
nihil eis humana consilia nocitura, sic periculum est in prosecu¬
tionibus fragilitatem humanam pati scnandalum, quod in malam
frugem cunCtis transeat in exemplum. Contentaremur autem si no¬
stras istas litteras legi coram uniuersali Capitulo faceretis. Datum
Florentie die 28 Iulii 1399».
Cf. Wadding, Annat., an. 1399 n. 49; IX*, 199. Anno 1399 Ca¬
pitulum Gle fuit Assisii.
Cod. n. 803, (S. I. 9) chart. mill. 310x200 ff. 126, nitido cha¬
ractere exaratus saec. XVI. Ligatura membranacea cum folio pro cu¬
stodia in principio-et ad calcem. Continet duo opera Raymundi Lolli.
In fol. lr. hic titulus inspicitur: Raimundus, Astrologia et secreta.
1. f. lr-85v. [Astrologia Raym. Lulli].
Inc. « Sapiens dominabitur astris. Cum plures sint homines qui
scire desiderant veritatem naturarum et secretorum ». Des. « Et de
0) Cf. AFfl 1, 116-25; 486-42; II, 128-80; 819-24; 480-4; 888-40.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
652
00DI006RAPHIA FRANCEBOANA.
2 l parte alias rationes dicere non oportet, sed supponere quod ta¬
bula sit vera. Finitus est iste tractatus de Astronomia per virtutem
Dei in civitate Parisiensi Anno Dni. 1297° in mense Octobris. Deo
gratias, quem composuit philosophus magnus Magister Raymundus
Lui. Maioricensis ».
2. f. 88r-126r. De secretis medicinis.
« Proemium. Rex serenissime ac Orne. Pluries a me flagitasti,
ut secretum meum de secretis medicinis tibi». Des. «generaliter
consanare et curare omnes infirmitates corporis humani incipiendo
a capite usque ad pedes cum auxilio Domini Dei omnipotentis. Suf¬
ficiat tibi, o Rex Ser.me et Ill.me de hoc meo breui opusculo in
honorem Sanctae Trinitatis. Omnes autem pauperes tibi commendo.
Fecimus hunc librum in sancta Ecclesia Diuae Catherinae Lundini.
Praesentibus R.dis sociis nostris. Anno Domini Millesimo tricente-
simo trigesimo secundo. Tradidimusque Eduardo Regi Anglorum
sub fide et sacramento *. = Cf. Nic. Antonio, Bibi, ttisp. vet.,
II, 137-8.
Cod. n. 804. chart. mill. 290x190 ff. 168 saec. XV nitidissime
exaratus. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet inscriptionem:
Poggi | Florentini | Epistolae | Sec. XV. In principio et ad calcem
fol. insiticium membr. In hoc codice eaedem exhibentur epistolae quae
in Cod. n. 759. Cf. AFH III, 337-8.
1. f. 34v.-36r. [PJoggius pl. sal. dicit fratri Alberto.
Inc. « Tantum abest ». Des. « me ama. Rome VILLI kl. Martii».
2. f. 37v-38v. Magistro Francisco de Pistorio Ordinis
Minorum.
Inc. «Venerabilis pater». Des. «comenda. Rome etc».
3. 38v-39r. [PJoggius pl. sal. dicit Andreolo Iusti-
niano.
Inc. « Licet». Des. « Rome XXII die Ianuarii ».
4. f. 108r-110v. [PJoggius pl. sal. dicit viro insigni
Andreolo Iustiniano.
Inc. «Non respondi». Des. « recognoscam. Ferarie die XV
mensis maij ». — Loquitur de mendaciis fratris Francisd de Pi¬
storio, 0. F. M.
5. f. 149v-150r. [PJoggius fratri Alberto Ordinis Mi¬
norum sal. pl. dicit.
Inc. * Scis esse ciceronis ».
Cod. n. 822. chart. mill. 280x210 ff. 192 ab unica manu saec. XV
exaratus. Membrana ligatus mutilusque tum in prindipio cum in fine.
Continet Legendam auream auct. Iaoobo de Voragine 0. Pr&ed. Prae¬
cipue notanda habentur:
1. f. 88v-95r. [Vita S. FrancisciJ.
Inc .« Franciscus prius dictus ». Des. « nec aque gutta proximavit
ad tunicam». = Iacobi de Voragine, Legenda aurea, ea. Graesse,
Lipsiae 1860, 672-74. Cf. Bibi. hag. lat. I, 3129.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODICTO RIOOABD1AKI.
668
2. f. 140v-149r. [Vita S. Elisabeth. regin. Hungariae].
Inc . « Elisabeth illustris regis Ungariae filia, genere nobilis,
sed fide et religione ». Des. « Mane autem facto sanatum se re¬
pe rit, et toti conventui ipsam manum cunctis stupentibus sanatam
ostendit». = Leg. aur. ed. cit. 752-69, ubi n. 11 lam desinit. Bibi,
hag. lat. I, 2506.
CocL n. 847. (L. II. 13) chart. mill. 290x216 ff. 63 saec. XV
exaratus partim binis columnis (lr-45v) partim lineis plenis (46v-63v).
Nonnulla folia vacua iacent. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet
inscriptionem: AVberti | Magni | De Mineralibus | & c. | Sec. XV. In
principio et ad calcem nonnulla inveniuntur folia insiticia, et in uno
istorum index tractatuum praemittitur. Continet inter alia
1. f. 3lv-34r. [Verbum abbreviatum Raymundi Gau-
fredi].
« Incipit liber Leonis viridis fratris Raymundi Ordinis Minorum.
Verbum abbreviatum verissimum et probatum de occultis enucleatum
breui sermone tam in opere solis quam lune. In primis peto lecto¬
ribus ne talem tamquam margaritam canibus tradant vel porcis
cumculcandam. Hoc est secretum secretorum omnium philosopho¬
rum, ortus deliciarum et aromatum omnium thesaurorum, quem
qui semel intraverit ulterius non cogebit. Istud vero verbum abre-
uiatum multum non (nunc?) immito desideratum, ab egregio doctore
nostro Roggierio Bacconis primo declaratum. Deinde ego Raymundus
Gayfredy, ordinis fratrum minorum, minister generalis et ipsum
brevius quod potui breviter explanare philosophie filiis curavi*.
Inc. «In Xpi nomine. Recipe acetum fortissimum in magna quan¬
titate». Des. «et erit mundus et clarus quem recipe etc. Explicit
verbum abreviatum maioris operis fratris Raymundi Gayfredi,
ministri ordinis fratrum minorum, quod quidem verbum nabuit
a fratre Rogierio Bacconis, anglico, qui fuit de ordine fratrum mi¬
norum, et iste Rogierius ex precepto fratris Raymundi a fratre
eiusdem ordinis propter istud opus erat captivatus, sed Raymundus
exsolvit Rogierium carcere, qui docuit eum hoc opus, et ipse Ro¬
gierius fuit discipulus fratris Alberti ordinis praedicatorum». = Sba-
ralea. Suppi. SS. 626, 644; ubi codex iste citatur. Edit. Francofurti
ad Moenum 1606.
2. f. 34r-42r. Incipit liber Rogierii Bacconis magni
philosophi de Alchimia.
Inc. « Ars principaliter duo continet ». Des. « et convertetur in
solem verum absque dubio. Arnen. Explicit liber verus de AJkimia
Ruggierii Bacconis magni nigromantis, quem composuit relatione
cuiusdam demonis constructi per ipsum ad inveniendum ha[n]c ar¬
tem ». = Sbaralea, 1. c. 644.
Cod. n. 885 (L. H. 2.) membr. mill. 240X 170 ff. 368. Plerum¬
que initiales et tituli sunt rubricati. Ligatura recentior membranacea.
Adest in principio folium insiticium, in quo indicantur tractatus in
ood. misc. contenti, ibique nonnulli, sub dubio tamen, fratri Rogero
Bacconi attribuuntur. Codex fuit exaratus saec. XIV. Opuscula, quae
RogerH Racconis creduntur, sunt:
Archivum Francitcamtm Historicum. — Ah. HI. 86
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
564
00DI006RAPHLA. 7RANG1B0ANA.
1. (f. 144 r-198 v). [De perspectiva].
Inc. « Cupiens te et alios sapientia dignos excitare et disponere
ad scientiam perspective, scias actores multos tractare ». Des. « hic
inferius et super capita inimicorum apparere et multa consilia. Ut
animum mortalis ignorans veritatem non posset aliqualiter susti¬
nere *. = Sbaralea, Suppi. SS., 646 hunc codicem citat. — Alius
huius operis codex membr. in-fol. saec. XV invenitur Toleti in Ar¬
chivo historico; cfr. Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, an. III,
n. 6, ser. I.
2. (f. 200 r-212 v). [De speculis comburentibus].
Inc. « Ex concavis speculis ad solem positis ignis accenditur ».
Des. « hoc etiam notandum quod ovale comburit ante se, annulare
retro. De distantia combustionis nil certum scio ad presens». =
Sbaralea, 1. c.; cum praecedenti op. ed. Combach, F ranco t ad M. 1614.
3. (f. 113r-114v). [De cometis].
Inc. « Occasione cuiusdam comete, que nuper apparuit, applicui
animum». Des. «completum et ex similitudine affectionis quam
imprimit in mentibus videntium potest coniici qualitas rei future
cuius est signum. Explicit». = Sbaralea, 1. c.
Cod. n. 923 (L. III. 28) chart. mill. 220x150 ff. 314 a pluribus
manibus saec. XVI intricatis litteris exaratus et ex diversis compa¬
ctus codicibus. Tabulis ligneis ligatus et in dorso pelle. In principio
duo adsunt folia insiticia, quae indicem tractatuum proferunt, et ad
calcem tria folia etiam insiticia. Inter plurima quae continet, no¬
tabilia sunt:
1. (f. 119r-126v). Scoti Philosophi quaestiones. An Ars
Alchimica aurum vel argentum generare aut
care possit.
ultipli-
Inc. « Quaeritur utrum per artem fieri possit verum aurum vel
non ». Des. « formam veram et proprietates donabit. Laus Deo. Ex -
plicit quaestio de Arte Alchimica subtiliter determinata». = In
margine notulae diversae inveniuntur correctionesque in textu. ==
Sbaralea. Suppi., SS. 413. — Non est Ioh. Duns Scoti.
2. (f. 148 r-183 v). Rosarius editus a magistro Ioanne
Anglico.
Inc. «Desiderabile desiderium, impreciabile precium». Des.
«ignem et auro nostro non coniungit ...».= In fine mutilus re¬
manet. = Sbaralea, 1. c. 386, qui opinatur hoc esse forsan Ioh. G&l-
lensis 0. Min.
3. (f. 174 r-180 v). Ioannis de Rupe Scissa de lapide
philosophorum Compendium, quod liber lucis appellatur
et arcanum arcanorum, Deique optimi maximi donum.
Inc. «Intentio mea, que fuit in alchimicas operationes». Dea.
« Quod malum fugiendum valde, et si sic sit. Laus Deo. Explicit
liber Ioannis de Rupescissa, qui per eum liber lucis intitulatur. Sed
quamplura desunt que ab aliis philosophis redimes presertim in
opere maiori». = Sbaralea, 459-61.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CODICES RIOCARDIANI.
655
4. (f. 181 r 186 r). Fratris Ioannis de Rupe Scissa
commentum primum super librum eiusdem de quinta
essentia.
Inc. * Cum quinta essentia.... nostri evangelicorum virorum *.
Des. « Multa potuissem dicere de lapide maiori que... Tum quia
alio loco pertractavimus hoc accipiatis evangelicis viris. Finis ».=
Sbaralea, 1. c. 460: ed. Basileae 1561, et gallice Lugduni 1549. Cf.
Cod. n. 439, AFH II, 824.
5. (f. 187r-190v). Vademecum Venerabilis Raymundi
Lulli Artis compendiose.
Inc. < Tinctura ignis est melior omnibus tincturis ». Des. « cor¬
porale ex vi sue proprie nature. Ray. Lull. vade mecum Artis Com¬
pendiose. Finis ». = Sbaralea, 1. c. 627.
6. (f. 268 r-293 v). Testamentum ultimum Raymundi
Lulljj, Maioricensis, sive declaratio totius artis secun¬
dum triplicem viam s. vegetabilem, mineralem et ani¬
malem ac mixtam, omnes suos libros declarans et ca¬
pitula ad infra se remittendo. Regi Anglie Carolo filio
Adoardi regis dicatum.
Inc. « Cum ad nos venisti, fili dilectissime». Des. « mola in mor¬
tario vitreo. Et ponas...». Mutilus in fine. Quatuor folia vacua se¬
quuntur. = Cf. AFH III, 385.
Cod. a. 928 membr. mill. 200X140 ff. 48, ad calcem vero non¬
nulla vacua iacent, eleganter exaratus saec. XV ab unica manu. Ti¬
tuli epistolarum, quae in eodem continentur, rubricatis litteris inscri¬
buntur. De his quae continet notanda est:
(f. 31 v-36 r). Magistri Francisci de Paduanis de
Florentia, ordinis Minorum Theologi excellentissimi ad
Nicolaum quintum Summum Pontificem epistola congra-
tulatoria incipit. Lege feliciter.
Inc. « Si quid B. P. de rerum tuarum magnitudine». Des. «ci¬
vibus annuente Domino nostro Iesu Christo, cui laus sit, honor et
gloria per infinita secula seculorum. Arnen. Raptim ex Florentia
XXII Martii anno dni. M CCCOXLVII». = Sbaralea, Suppi., 254:
I», 269.
Cod. n. 932. (L. II. 22) chart. mill. 210X1&0 ff.52 saec. XV ab
unica manu exaratus. Quasdam habet litteras initialjs parumper or¬
natas, et titulos quandoque rubricatos. Tabulis ligneis ligatus et in
dorso pelle. Tria folia vacua adsunt in principio et duo ad calcem
insiticia. In folio custodiae in principio codicis apposito legitur: Rai -
mundi Lullii de mineralibus rebus e greco in latinum translatio et
de auro fixo. Mutilus videtur in fine.
(f. lr.) Rubr. « Traductio de greco in latinum per cl. n) virum
D. Raymundum Lullium XCM. de mirabilibus rebus ad nob.
et doctum virum Hieronymum Lettagnettum ».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
556
OODIOOGRAPHIA FBAKCISOAffA.
Inc. TU. «De fonte Asbameo mirabili adversas periuros. Apad
Taanam civitatem Cappadocie metropolim scribitor aquam quam¬
dam ». In fol. 51 invenitur tit.: Raim. Lui. Pref. Inc. «Aristoteles
quem ferunt ». Des. « opus: ex obscura quidem ».
Cod. n. 940. (L. I. 15) mill. 240X170 ff. 112. In principio et
fine plura sunt insiticia. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet in¬
scriptionem: Tratti { di \ Alchimia \ Sec. XVI. Ab unica manu exara¬
tus. Codex misc. continet in folio insiticio, quod adest in principio,
indicem tractatuum. Notatu digna habetur
(f. 44v-68r) [Compostella Fratris Bonaventurae de
Iseo].
Rubr. «Sequitur tractatus omnium metallorum et de Naturis
et Generationibus fratris Bonaventure de Yseo, ordinis minorum. Et
dicitur Compostella »:
Inc. «Aurum naturale componitur sub terra ex duobus spiri¬
tibus». Des. «causa pulchritudinis, honoris et lucri, quia melius
servatur per custodiam. Finit tractatus Nature seu metallorum,
quem seraphicus doctor Reverendissimus dominus frater Bonaven-
tura de Yseo, ordinis fratrum minorum, summa cum speculatione
luculentissime compillavit. Nicolaus venetus scripsit 1546». = Cfr.
Cod. n. 119, AFH I, 116 s. Sbaralea, 142, 177. (P, 1908, 189-90). Gi-
rol. Golubovich, Biblioteca di T. S., I, 228 sg.
Cod. n. 942. (L. I. 17) chart. mill. 280X165 ff. 119. Nitide
exaratus saec. XVI. Ligatura recentior chartacea cum membrana in
dorso. In principio folium custodiae indicem opusculorum exhibet, et
sequitur aliud folium non numeratum. Mutilus est in principio, quare
primus tractatus (f. lr-3v), nescio cuius sit, nam auctor non profertur,
alii vero omnes, ultimo excepto, ad Raymundum Ltdlum pertinent.
1. (f. 4r-llr). Soliloquium philosophie maius a
R&ymundo Lullio editum.
Inc. «Opus perfecti magisterii quod appellatur soliloquium phi¬
losophie maius secundum Raymundum Lollium, primo de coniugio».
Des. «respiciente humorem peccatem (paccantem?) et sic est finis
nostri soliloquii ad gloiiam et laudem immensi Dei. Arnen. Finis».
= In margine posterior manus apposuit: «Non puto hoc solilo¬
quium esse opus Raymundi LuIRj *.
2. (f. llr-15v). Raymundi Luly de Insula Maioricana
liber lucis mercuriorum incipit.
Inc. «Iam dudum Rex serenissime de transmutatione omnium
metallorum». Des. «quod vulgari sermone transmittimus serenitati
tue ad hoc, ut fides crescat et augeatur. Finis». N. Antonius, BibL
hisp. vet., II, 188, n. XVII.
3. (f. 16r-21r). Epistola accurtationis lapidis Magi¬
stri Raimundi Luly ad Regem Robertum.
Inc. «In Dei nomine. Cum ego Raimundus de Insula Maiori-
carum iam preteritis temporibus plures libros in arte transmuta¬
tionis composuissem». Des. «Elige ex ea intentum et lauda Deum.
Arnen». = L. c. II, 187, n. XI: 138, n. VII: 189, n. XXXIVss. ed.
ap. Testamentum Raym. LuUL, Coloniae 1566 et 1573.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODIOBS RIOOARDIANI.
667
4. (f. 21v-27v). Raimundi Lulij de lapide phisioo mi¬
nerali liber.
Inc. «Materia est res ana vilis » . Des. « octo partes etc. Et
sic est finis huius operis. Laus Deo. Explicit». = L v c. II, 188, n. XX;
ed. Coloniae 1685.
5. (f. 28r-51r). Ars intellectualis seu magica parva
Raimundi Luliy.
«Rubrica seu capitula magice vel artis intellectualis seu intel¬
lective Raimundi Ludio de insula maioricarum». Opus inc. f. 29r:
« De errantibus et velatis in opere philosoph&li et deviantibus obce-
catis cap. I. Sunt errantes ». Des. «que venit de sua proprietate
secundum cursum nature. Finis magice lapidis philosophorum edite
a magistro Raymurido Ludio». = L. c. II, 186, n. IV, ed. Coloniae
1667; et in Theatro chimico , t. 111, Argentorati 1618. Neque hoc, neque
alia huius cod. opuscula sunt Raimundi Lulli, cf. Nic. Antonio, II,
18640; 189, n. XXIX.
6. (f. 52r-70r). Raimundi Lullij anima artis trans-
mutatoria metallorum.
Inc. « In nomine sanctissime Trinitatis et eterne unitatis. Prin¬
cipium huius compendii qui nominatur: Anima transmutatoria artis
metallorum incipit, missum Roberto regi Ill.mo super testamentum
et codicillum et Vade mecum et lapidarium huius preciosissime
artis. — Iam sepe sepius». Des. «quia pro certo omne quod cupis
habebis. Explicit Anima transmutatoria metallorum». = L. c. II,
187, n. XIII, 188-9, ed. Coloniae 1688: Basileae 1600; Francof. 1680.
7. (f. 70v-83r). De investigatione secreti occulti
Raimundi Lullii super totum opus maius.
Inc. «Quoniam homo est magis nobile». Des. «inest etiam la¬
pide granato. Finis. Deo gratias». = L. c. II, 188, n. XI.
8. (f. 83v-92v). Raimundi Lullij de conservatione vite.
Inc. «Intendimus componere rem admirabilem». Des. « miner a
creata iussu Dei. Arnen. Finis de conservatione sanitatis». = II,
188, n. EX.
9. (f. 93r-97r). Incipit elucidatio totius testamenti
Raimundi Lullij ad regem Edoardum missa.
Inc . « Tu in virtute de A. recipe O. et proice ». Des. «tu ha¬
bebis quod desideras cum adinvaminc eius qui est trinus persona¬
liter et unus essentialiter et vivit et regnat per omnia secula se¬
cutarum. Arnen. Finita est ars transmutationis per magistrum Ray-
mundum Lullij in preclaro studio Montis pessulani. Anno Dni. 1883 •.
10. (f. 97r-98r). Sequitur opus margaritarum per
quod plura elucidantur Testamenti capitula.
Inc. «Opus margaritarum sic». Des. «Quere prolixius in nostro
test amento ae hac materia. Finis ». = II, 187, n. XI; 189, n. XXXIV-
VII cum praecedenti ed. Basileae 1672. et 1690.
11. (f. 98r-104v). Incipit compendium artis magice
Raymundi Lullij.
Inc. «Secandum cursum nature». Des. «cum sale martis vel
veneris. Finis». = II, 186, n. VI; ed. Coloniae 1667.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
558
OODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA.
Cod. n. 984. (L. III. 20) chart. mill. 180X140 ff. 86 ab unica
mana s&ec. XVI exaratus. Nonnulla tamen parvi momenti manus po¬
sterior scripsit. Ligatura recentior chartacea; in principio duo folia
insiticia quorum primum in recto habet: Lud. Lazareti. Raym. Lulli
et Io . de Branchis. Tractatus de Alchimia ; secundum vero indicem
opusculorum exhibet. Notatu digna habentur:
1. [Opus Ludovici Lazareti].
In fol. 2r legitur: «Primum de Alchimia, que est naturalis
magia et ab Aristotele vacatur Astrologia terrestris, cuius secretum
habui a Ioanne R icar di de Branchis de Belgica pro¬
vincia, que nunc vulgariori vocabulo de la Burgundia, qui in hoc
fuit magister meus, currente ab incarnatione verbi anno M.CCCCXCIV.
Ipse vero per libros Raymundi de insula maioricarum et Arnaldi
de Villa Nova et per longam habuerat exercitationem. Raymundus
vero ab Amaldo, Arnalaus autem habuerat a quodam magistro
Petro *.
2. (f. 8v-16v). Incipit tractatus magistri R&ymundi
Lulij ad nepotem suum carissimum de lapidis inve¬
stigatione.
Inc. «Scito quod sapientes in miraculo lapidis posuerunt multas
operationes, videlicet, disolvere, congelare, calcinare *. Des. «Verum
in applicatione causarum ipsarum ad suos proprios et adequatos af¬
fectus ignorantis a sapiente latissima est differentia». Rubr. «TtXoc».
= Nic. Antonius, II, 188, n. XVI.
3. (f. 17r-18r). [Tabulae formularum. alchimicarum].
4. (f. 18r-32v). Quaedam excerpta hinc inde ex libris
Baimundi que nimium utilia sunt.
Inc. « Secondo la universa sciencia». Des . « oon el ditto la as-
satione i. imbeuere.... » = Videtur opus mutilum remanere.
(Continuabitur). P. Athanasius L6pbz, 0. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA
1. Little, Andrew, Gh — Tractatus F. Thomae vulgo dicti de
Eccleston: De Adventu Fratrum Minorum in Angliam y
edidit notis et commentario illustravit. — Paris, Fisch-
bacher, 1 vol. in-8°. XXX, 277 pp. —(Collection dWudes
et de documents sur Thistoire religieuse et littdraire
du moyen dge f tom. VII) (8 Fr.).
2. Cuthbert, Father, 0. S. F. C. — The Chronicle of Thomas
of Eccleston: De adventu Fratrum Minorum in Angliam,
newly done into Englxsh ivith preface and notes. —-
Edinburgh and London, Sands Co. 1909. 1 vol. in-12°,
XL, 168 pp. (2 sh. 6 d).
1. Post pluries attemptatas a diversis editiones Tractatus Fr. Thomae,
opera cl.mi A. G. Littlb, «lectoris (uti ipse in libri inscriptione ait)
in palaeographia in Universitate Mancuniensi *, tandem prodit editio
nova et definitiva chronici huius pro initiis Ordinis minoritici in Anglia
summi momenti. Primus librum hunc ediderat I. S. Brewer, ap. Monu¬
menta Franciscana [I], London 1858, 1-72, usus, sed non sagaciter, MS.
Eboracensi CathedraUs. XVI, K. 4. (= E) et Cottoniano Nero. A. IX Mu¬
saei Britannici (= C). Deinde Rich. Howlett, ap. Monumenta Franciscana,
II, London 1882 1-28 denuo Collationes I-VI (L. 9-41) vulgavit, fretus prae¬
cipue Codice saeculi XIV, olim adservati in Lamport, (= L) penes D.
D. Vere Isham, sed modo deperdito. E quibus duabus editionibus, quin
denuo MSS. contulissent, Patres Collegi totam chronicam edidere ap.
Analecta Franciscana, I, 1886, 215-256, atque F. Liebermann, ex codd.
E et C, partes extraxit ap. Mon. Germ, Hist. Script., XXVIII, 660-669.
Cum cl.mus P. H. S. Denifle, Die Universitdten des Mittelalters, Berlin
1886, I, 811 animum novi editoris ad MS. aliud Tractatus, necdum ab
editoribus adhibitum, advocaverat, scii. MS. DD. Philipps 3119 (= P)
iste hoc primus cum aliis adhuc exsistentibus pro hac editione diligentis¬
sime contulit.
Omnia MSS. accurate describit editor, I-XVII XIX. C (p. XI-XIII)
et P (XIII-XVH), quod (P) forsan olim conventus O. F. M. Oxoniae fuerat,
plura alia ad historiam O. F. M. continent. Saltem pars MS 1 C conventus
O. F. M. Herfordensis fuerat (XII). Constat C et L esse fragmenta eiuB-
dem MS 1 ; C non habet nisi inde a Collatione IX (cf. p. 50) usque ad
finem, L vero solas Collationes I-Vl (p. XII, XVI), immo P a cod. C et L
exemplatus certe exstitit; in P addita sunt pauca. P et E ab invicem
non dependent, sed scriba codicis E minus diligens fuerat (XVIII s).
Lectiones quibus editio nova a praecedentibus praecipue differat, iara
enumeravimus AFH I, 660. Reliquae minoris vel minimi sunt momenti,
ita ut editio ap. AF I, 215 ss pretio nondum spoliata sit nec utilitate.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BXBLIOGBAFHIA.
Additiones aliquae ex P in nova editione habentur p. 18, 29, 180,1. 5-8;
131, 1. 17-132, 18 quaeque pro lectorum commodo in Miscellaneis p. 582.
hic subiungimns.
Maxima diligentia et accuratissima sagacitate cl. Little editionis
textum efformavit, variantes in notis apponens, transpositiones particu¬
larium Incidentium , quae in Tractatu saepe occurrunt adnotans. Cum
varii codices Incidentes variis in locis ponant, etiam in nova ista editione
aliis in locis, a prioribus diversis, saepe habentur. Eruditas etiam noti¬
tias hausit e documentis et libris, praesertim e chartulariis in Anglia
vulgatis, quibus instruxit textum ad singulos locos ubi Fratres Minores
seu saeculares in textu nominantur. Haec rerum ab auctore doctissimo
illustratarum copia librum ipsius summi reddit pretii. Poterat autem
pro Fratribus Minoribus librorum auctoribus remittere saepius lectorem
ad bibliographias Waddingi et Sbaraleae etc., sed praetulisse videtur do¬
ctus L. fontes et libros antiquiores allegare.
Quibus illustrationibus accedunt et plures Appendices. I A) Excerpta
ex Chronicon de Lanercost, ed. J. Stevenson, Edinburgh 1889, 80-1 ;
L(ittle), 184-6, de originibus Ordinis F. M. in Anglia; B) Excepta ex
Barth. Pisano, i. e. AF IV, 829; L. 18640. — II. Denuo edit, 141-6 e
cod. P: Peregrini de Bononia Chronicon dbbreviatum de successione Mini¬
strorum Generalium, quod iam ex eodem cod. P (alii enim codd. desideran¬
tur) vulgaverat ap. Bullettino critico di cose francescane, fasc. I, Firense
1906, 46-7. — III. Catalogus Ministrorum Provincialium in Anglia 146-8, e
cod. C et e Cod. Cotton. Vitellius F XII; est ap. AF I, 268-6. Alii catalogi
ap. AF I, 267-74 editi, ap. L. desunt, si excipias seriem Lectorum Oxo-
niae AF 270-1, L. 67-70; et Cantabrigiae AF 271-9; L. 714 — IV. Com¬
modissima lectori cuilibet erit Appendix IV, 149-166, Conventuum O.
F. M. per saeculum XIII in Anglia fundatorum catcdogus, una cum ci¬
tationibus documentorum etc. e quibus annus fundationis eruitur. —
V. Extractum e registro FF. Londoniae 156-164, ex quo iam partes editae
erant ap. Mon. Franc., I, 498-526; II, 148 ss, a J. C. Nichols, Chronide
of the Grey Friars of London, (Camden Society), 1862, et E. B. S. Shep-
herd, ap. Archaeotogical Journal, LIX, 1902. — VI. Offert 166-178 docu¬
menta selecta ad domos 0. F. M. in Anglia spectantia usque ad an. 1260.
— Demum VII. 178-187 e cod. Brit. Mus. MS. Royal 7 E 11, edit: * Ex¬
cerpta e Roberti Grosseteste Sermone de scala paupertatis m capitulo
Fratrum Minorum * ,. qui pro praxi, de quaestione proposita optime
disserit.
Cur hoc in Sermone 183 1. 1 familiae [i e. servitorum] subtectionem,
in sublationem correxerit, non liquet. P. 179 1. 19 lege transitoriorum
contemptum, uti et 183 1. 80. — P. 180 1. 20-1 allegatur lac. 1,17; p. 183
1. 4-6 vero Luc. 22, 27; 182 L 9-10: II Cor. 11, 1 ss 182, 1. 184: Ioh. 12,
14 ss. P. 1487 in fine 1. 6 clare citatur Ioh. 14,16 et subinde Hebr. 9, 12.
— P. 187, 1. 15 Robertus Fratres Min. pulchre alloquitur: Estis namque
epistola Iesu Christi missa in mundum, Ut in epistola nobis legatur Chri¬
stus... Vult ut vos sitis eius epistola et Uber scriptus in pagina et in mar¬
gine intus et foris eius paupertate et humilitate, ut in vobis totis et appen¬
diciis vestris nihil scribatur, nil legatur, nisi solus ipse >.
Ad Chronici textum transeuntes, praeter iam indicatas lectiones vtr-
riantes, alias enumeramus, discutientes, quamquam editor cura vigilan-
tissima et varias lectiones et dubias in notis subnexuerit. P. 1 1. 3 legit:
Quia (Q [ed. ap. AF 1]: Omnis, uti cod. E) iustus vitam suam indicare debet
per exempla multorum (Q uti E: meliorum), quia plerumque plus exempla
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLI06BAPHIA.
quam rationi* verba compungunt; ut habeatis etc. (Q Ut habeatis). Utra
lectio praestet, difficulter decidi potest, excepto loco: exemplo meliorum,
quae forma excellere nobis videtur. P. 1 1. 6 qui tot et tanta... prose-
quendo statui et ordini nostro reliquerunt ubi Q uti et E: pro conse¬
quendo statu et ordine habent; legerem vero potius pro sequendo statui etc.
i. e. ad sequendum reliquerunt. — P. 2 1. 9: viginti sex annos ubi falso
Q XXV. — P. 2 1. 1 melius: communico vobis collationes, ubi Q consecro
vobis, contra MSS uti videtur. — P. 2 1. 4-5 cf. Matth. 17-5. Forsitan E
quem Q magis sequebantur pluries aliis codd. antecellit, v. gr. p. 6 1. 13;
8 1. 10 de die in diem; 1. 13 sedebant; eiusque scriba modo accurate
modo oscitanter scribebat. (Cf. supra et p. XIX). — P. 16 1. 14 inutiliter
corrigitur E: spiritualitas in simplicitas, uti et Q 222 1. 4. — P. 21
L 7. In phrasi negligentius constructa non melius cum E et P legendum:
quaereret, scii. Fr. Richardus a magistro Waltero, qui respondit ei:
« Qui vult esse in pace sileat ». AF I, 224 1. 11. — P. 29 1. 13 legas va¬
cuarunt pro vacuerunt. — P. 34 1. 30 est versus Psl. 136, 1. — P. 36
L 8 legit: laicus Benvenutus quam formam Q 229 in nota reposuit,
contra MSS. — Item ibidem, certa esset iuxta MSS. lectio: auderet, Q 229
1. 21, quamvis sensus omnino requirere nobis videatur: si ordinaret;
cf. et 1. 5: iniunxit ergo. — Quia Elias non tantummodo ultimis sui
Oeneralatus annis « Ordinem turbavit » (65) omnino praeferam 37 1. 15
lectionem communem: Q 230 1. 24 scii. Richardus Rufus (cum L et PJ
contra E et Little, 37 1. 17: Nicholaus Rufus, Sic non multiplicantur
nomina, et 24, 37 ac 64 agitur proculdubio de lectore illo celebri Ri-
chardo Rufo. — P. 46 1. 6 lege offerretur; 44 1. 7 poenalitaspoeniten¬
tiae cum P pro pecuniae uti habet E; (Q. 233 1. 3: paucUitas pecuniae).
— P. 40 1. 17 bene correxit cum L et P falsum latinum, (contra E et
Q 232 1. 12: plurimum latinum). P. 47 1. 19 Wigerius Alemannus pro
Wygmundus. — Ad p. 125 1. 2-3 cf. Matth. 14, 30-1. — P. 59 1. 18 frater
Angeler iuxta omnia MSS, ubi Q 237 1. 40: frater Agnellus, quamquam
et editori idem Frater Angelus esse videatur. — P. 120 1. 8s: quidam
frater stans in horto in oratione in Sicilia [Q 253 1. 38; in cilicio, E Ci¬
licia, sed falso], qui vidisset Fredericum II, mortuum monte Etnae de-
glutiri. — P. 122 1. 3 Guarinus de Erwelle, ubi Q 264 1. 27 : de Esserwel.
— P. 123 1. 4 (Q 256 1. 35) legendum : provincia anglicana profecerat. —
P. 125 1. 19 recte habet (Q. 255 1. 26: Clementinis): • super: Unum ex
quatuor Clementis [i. e. Cl. de Llanthony] canones perutiles compilavit *.
— P. 123 1. 7-9 laus celebris provinciae Angliae ex ore B. Iohannis Par¬
mensis sic sonuit (Q 254 1. 36-7): G utinam talis provincia posita esset
in medio mundi, ut omnibus esse possit in exemplum. — P. 33 1.1 recte
legit: nunc temporis pro Q 228 1. 13: tunc temporis — P. 30 1. 18ss
(= Q. 227 1. 7ss) alluditur etiam ad statuta quaedam a Capitulo Gli
1224 confecta, non solum ad Admonitiones S. Francisci etc.,. uti placet edi¬
tori. — P. 89 not. c. Haymo de Faversham non obiit 1243 sed 1244 cf.
Iordanus a Iano, Chronica, n. 73, AFH II, 51.
Chronicon Fr. Thomae, quem manus posterior in cod. E de Eccle-
ston nominavit (XX), non solum pro rebus gestis provinciae Angliae sed
etiam pro aliquibus factis Ordinis Franciscani in genere magnae esse et
gravitatis et utilitatis, nemo rerum franciscanarum gnarus ignorat.
Quas partes singillatim hic enumerare vix iuvat, ex eo quod in discus¬
sionibus pluribus de his rebus saepius actum sit; v. gr. de S. Francisco
cf. supra = 406 ss; de Fr. Eliae depositione etc. Editor v. gr. etiam quae¬
stionem Capituli Glis Metensis 60,62,53,92,126, modo novo tracta-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
662
HEHOGRAPHIA.
vit cum editiones praeviae falso legerant Q 266: circiter novem annos etc.
ubi legendum 126 1. 14 ss: Igitur postquam circiter 14 annos, qua le¬
ctione recta (quamvis in E aliquatenus dubia) innixus totam quaestio¬
nem nova in basi editori discutere datum est. Opinatur 126 not. b: quasi
certo Capitulum Metense esse assignandum anno 1254. De eius rationi¬
bus cf. supra p. 498 ss. Eo ipso Capitulum Gle lanuense secnndum aman¬
datur ex anno 1253 ad an. 1249 vel 1250, 52 not. a.
Maximis laudibus certe efferendus diligentissimus atque sagacissi¬
mus editor Tractatus Fr. Thomae non solum ob accuratissimam textus
exhibitionem sed et ob plura eidem adiecta pro studiosis adminicula e
documentis librisque undique congesta.
2. Quanquam doctis intersit plurimum habere textus originales
cura maxima castigatos, tamen versiones eorumdem, intelligenti necnon
perito calamo exaratae, ad librorum maiorem divulgationem et notitiam
efficaciter conferunt. Hoc iam praestitit versio De adventu Fr. Thomae
a B. P. Cutubert, O. M. Cap. exarata, quippe quae iam an. 1909 typis
prodierat, sic inscripta: The Friars and how they came to England being
a translation of Thomas of Eccleston's De adventu FF. Minorum in
Angliam (Ione into english uith an introductory essay on the spirit
and genius of the Franciscan Friars, London, Sands, 1908, in-12 ’, VIII,
262 pp. Specimen illud de spiritu et ingenio FF. Min. 1-129, generalibus
potius deductionibus consistens, nova editio omisit, cuius praefatio
XI-XXXIX, notitiis historicis influxum FF. Minorum in Anglia adumbrat,
et de Fr. Thoma et eius chronica agit. — Ad novam versionem Angli-
cam perficiendam interpres sollers et sollicitus ad MSS. quandoque re¬
currit, sed in genere editionem apud AF I, 217 ss. sectatur. Fidelis est
versio ac fida, sed quandoque genuini textus realismum non parum tem¬
peravit (15, 31 etc.). Notae huic novae editioni subnexae longe plures
sunt quam editionis prioris. Maximam partem, uti et notae apud A. G.
Little, e documentis seu regestis et litteris regiis haustae sunt. Apud
L(ittle) ordinarie magis abundant, exceptis tamen aliquibus casibus, mi¬
noris momenti, v. gr. L. 21, C(uthbert), 21 n. 1 de Fr. Vincentio de Co-
ventre, cf. L. 62, 71. — L. 9, C. 7 dicens Will. of Worcester, Itinerarium,
ed. Nasmith 1778, 81 censuisse Fr. Minores anno 1227 Sarum (Salisbury)
venisse, quod forsan uti sat dubium L. omittendum censuit. — Quo tem¬
pore Capitulum Gle Metis celebratum sit p. XXXU-XXXVIII discutit,
concludens illud fuisse «versus finem anni 1253, vel in initio anni 1254»,
XXXVIII. — Opinatur Fr. Ioh. de Dya fuisse Angiicum, et quidem
illum Fr. Ioh. Angiicum, quem 1247 in Angliam nuntium misit et col¬
lectorem Innocentius IV, p. XXVII, 129 s. BF I, 428, 510 etc. Nomen
de Dya seu de Dyva saepius tunc occurrere dicit (quin documenta al¬
leget), dum Little, 114, eum de Dya, Diet in Gallia (d6p. Drdme) fuisse
coniecturat. — Notes velim 1. c. papalem poenitentiarium: nequaquam
eumdem esse ac nuntium.
Alexander Halensis Ordinem ingressus est, non anno 1222, (XVIIT),
sed 1231, cf. Felder, Gesch. wiss. Studien, 180. — Obiectionem, quam
XXXI s. contra annum 1258, quo Ecclestonius Chronicam composuerit,
adducendam censet, scii, locus L. 45: Dum mori debuisset [Fr. Stepha-
nus ] et offerretur ei hostia saltitaris, vidit ostium in hostia, per quod
intrare deberet, et sic cantans alta voce... obiit, nihil prorsus valet. Verbis
enim illis generalibus allusio ad hymnum Verbum supernum, an. 1264
a S. Thoma Aquinate compositum vix detegi potest. Nunc vero accedit,
quod S. Thomas dictum hymnum vix composuerit, quia, iuxta rationes
%
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IU1U0QRAPHIA*
668
a D. G. Morin,0. 8. B. adductas, carmen istud ez Officio Cistercien-
sium una cum pluribus responsoriis etc. mutuatus sit; Cf. L'Office d-
sterden pour la F6te-Dieu compari avec celui de S. Thomas cTAquin,
ap. Revue B4n6dictine, XXVII, 1910, 286-46. — P. 54 not. 2 comparatio
repetenda erat ex lingua Gallica. — Regio ab interprete 119 1. 8 indi¬
cata in textu nullibi fundatur, L. 117. — Versio 48 L 15 ubi vocem
« monticulos > qua Fr. Albertus increpare voluit « pulvinaria », vertit
« fasciculos », eam nimis infirmat, ironiam delendo (L. 48). — P. 8 1. 24-5
vertissem vocem «valde vexati» L. 10 1. 8, vocabulo «fatigati» non autem
« turbati in spiritu >. Venerant enim illi Fratres pedites ex alio conventu,
qaa de causa guardianus eis « lagenam cerevisiae » cum aliis obtulit.
— P. 8 1. 21 non bene vertit dictum Fr. Agnelli, ob rotulos et compu-
tam Fratrum Londini exclamantis: L. 10, 1. 5 « Ay me captivum *: I am
done! [iuxta AF I, 219, 1. 25 ex £, capitum legens], cum verba sonent:
Heu me miserum , malum etc. — Appendix 1: 129-136 ex ipsa Chronica
desumpta est. Appendix II: 137-43 eadem habet, sed brevius ac anglice
versa, quae App. I apud Little 134-140, accedit tantum locus B. de Bessa
AF III, 679 1. 21-680 1. 10 — Appendix de fundatione conventuum
Liond inii 146-150, Oxoniae 151-4, et Redingae 155-6 agit, quae nec
desunt ap. Little. — Idem dicendum de iis quae collecta sunt brevius
de initiis aliorum conventuum FF. Min. per Angliam, in Appendice IV
167-160. Hac in parte securius allegat novum « Monasticon Anglicum »
cuius notae saepe infidiores sunt. Uterque denique liber, et editio et
veraio, copioso indice excellunt. P. Miohael Bihl, O. F. M.
1. Mariotti, P. Candido O. F. M. — II Laterano e V Or¬
dine Francescano. Studio dei P. C. Mariotti. — Roma,
Tip. Artigianelli di S. Giuseppe, 1893; in-8° gr., pp. 158.
2. Idem. — L* Immacolata Concezione di Maria ed i Fran-
cescani. In occasione dei Cinquantesimo delta Domma-
tica Definizione. — Quaracchi, Tip. dei Collegio di S.
Bona ventura, 1904; in-8° gr., pp. XVI-272.
3. Idem. — La Passione di G. Cristo ed i Francescani. —
S. M. degli Angeli, Tip. della Porziuncola, 1907; in-8°
gr., pp. X-301.
4. Idem. — V Eucaristia ed i Francescani . — Fano, Soc.
tip. Cooperativa, 1908; in-8° gr., pp. X-283.
5. Idem. — II Nome di Gesu ed i Francescani. — Ed. 1*
Roma,Tip. dei «Mater Amabilis *, 1898; in-8° picc., pp.
VIII-226. — Ed. 2*, molto accresciuta e migliorata, Fano,
Soc. tip. Coop. 1909; in-8° gr., pp. VIII-242.
Conceptum naotus ex opere cl.mi Leonis de Kerval, S. Giovanni,
suo secolo e sua influenza (Vers. ital. ex 1* edit, gallica, Roma 1887,
p. 110-2), Auctor, qui iam primum opus confecerat, consilium coepit, ut
ex multimoda et originali Fratrum Minorum industria ad Christianam
pietatem excolendam quattuor praecipuas « devotiones » ab ipsis divul¬
gatas etiam illustraret, sicque quemdam, ut ita dicam, cyclum histori¬
cum de hac re speciali tunc non satis nota componeret; quod proposi¬
tum nunc se tandem assecutum esse gaudet. De quibus operibus singil-
latim et breviter dicturus, praemoneam lectorem necesse est, cl. P. C.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
664
Mariotti non meram historiam describere sibi praefixisse, sed etiam, immo
potias opellas conficere, quae iuvenum Ordinis nostri et fidelium animos
tam ad exemplum tum ad pietatem moverent, simulque quamdam antho-
logiam doctrinalem et asceticam, una cum notitia historica, praeberent.
Qua de re, singula haec opera eadem via et ratione procedunt, eis-
dem pollent meritis, eisdemque mendis notantor; hi9 quidem non tam
ab Auctore quam ab ipsa operis intentione dependentibus. Summa libri
optima, processus regularis et raro ex aliqua parte deficiens; sed inve¬
stigatio rationum et factorum non nimis profunda: deest amplus et com¬
prehensivus argumenti conspectus, atque in singulis rerum adiunctis
vis critica, seu potius critici diligentia ex condicto quandoque torpescit.
Quae alii sparsim dixerunt, ipse in unum colligit, nil novi nixus aliqua
ex parte addere vel scrutari, et quidem circa ea, quae ipsius operis pre¬
tium esse viderentur. Qua de methodo et voluntate A. ipse indicem cri¬
ticum praemonet (in praefationibus, passim); neque animadversionis
nobis locus, ubi oculatum propositum adfuit; sed dolendum sane hi¬
storiae studiis occasionem defecisse, quae magno erat ipsis oblata emo¬
lumento.
1. En operis conspectus. Cap. I (1*17): Adumbratio primitivae historiae
et mysticae significationis Lateranensis Basilicae. Cap. II (18-28): Status
christianae societatis ineunte saec. XIII. Cap. III (29-45): Visio Innocentii
papae III de Lat. cadenti, et prima vivae vocis oraculo Ordinis Minorum
approbatio. Cap. IV (46-58): Concilium 'Lateranae IV, et secunda oralis
Ord. approbatio. Cap. V (54-68): De S. Francisci cum S. Dominico, Ord.
Praed. Fundatore, occursu Romae, et Ordinis approbatione per Bullam.
Cap. IV (69-91): Quomodo S. Franciscus et tres Ordines ab eo conditi
reapse Lateranum, id est Ecclesiam catholicam, pietate, doctrina, zelo
apostolico, martyrio etc., sustinuerunt. Deinde, quid Summi Pontifices,
O. F. M.: Nicolaus IV cum eiusdem Ordinis musivariis (Cap. VII, 92-
104); Sixtus IV (C. VIII, 106-114); Sixtus V (C. IX, 115-27); et demum
Leo XIII, Tertiantis Franciscanus, (C. XI, 188-47) ad Basilicae vel re¬
staurationem vel ornatum magnificentissime curarunt. Cap. X (128-87)
habet de Poenitentiariis Apostolicis ex Ord. Fr. Min. a Pio V, Ord. Praed.,
ad Lateranensem Basilicam addictis. Cap. XIII denique (148-55) quam¬
dam ingeniosam et non sine felicibus auspiciis relationem prospectat
inter Lateranum et recens, quod prope surgit, Ordinis Generale Colle¬
gium S. Antonii de Urbe. — Notamus neque Fratrenr Leonem neque Fr.
Rufinum, adnumerari inter primos 12 socios S. Francisci, neque proinde
Romae cum Sancto fuisse testes oculares primae Ordinis approbationis
(85 s.). Quod de occursu in Urbe S. Francisci cum S. Dominico asserit (58)
scii, contra communem sententiam, eum evenisse 1216 tantum, innititur in
Theodorico de Apoldia 0. P. (56-7). Sed hic 1292 Vitam S. Dominici scri¬
bens, non primus occursum narravit, quod revera fecit Gerardus de
Fracheto (f 1271), at sine nota temporis. Angelus Clarenus post ini¬
tium saeculi XIV ponendus eBt (obiit 1387); Glasberger vero potias
ad initium saeculi XVI, quam ad finem XV (51); cf. AFH II, 678.
De Fr. Iacobo Turriti, qui opus musivum absidis Basilicae Lateran.
confecit, alio a Fr. Iacobo, auctore alterius in Baptisterio S. Ioannis
Florentino, circa quos anceps remanet Auctor, cf. AFH II, 869ss. Me¬
minerint lectores, auctoritates recentiorum scriptorum ad veritatem cu-
iusdam rei antiquius actae comprobandam, uti visionis Innocentii III
(87 ss), tantum roboris habere quantum fontes e quibus dependent; atque
in re historica, quando hi adsunt, illas prorsus inutiles evadere.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BEBLI06RAPHIA..
665
2. Hoc opus prae manibus revolventi sponte occurrit, ut illud cum
libro eiusdem fere tituli et eadem occasione exarato conferat, quem P.
Petrus Pauwels, 0. F. M. edidit, Les Franciscains et VImmaculte
Conceptiori, Malinee 1904, et italico sermone vertit P. Augustinus
Mol ini, eiusdem Ordinis, Roma 1904. Eadem in utroque est partium
dispositio et expositionis processus, eisdem Auctores utuntur fontibus,
easdem fere res dicunt. Sed recte indicavit P. Molini (1. c. Prefcuione
dei traduttore, p. 14) opus P. Mariotti non inutilem reddidisse Italis ver-
sionem alterius operis Belgici, quorum unum alterum perficit et com¬
plet. Nam auctor Belga magis historiam curat, Italus doctrinam; ille
potius criticam, iste pietatem redolet. Hinc datur plene agnoscere na¬
turam animi et operum nostri scriptoris, qui a veritate in alios fortasse
dura dicenda se continet, errores mitigat, aciem tendit ut verum, quod
alii posterioreB invenerunt et acerrime defensarunt, in antiquioribus
etiam quodammodo inveniat, vel eorum oppositionem benigne, quod
nihil refert, explicet; quidquid mitiori sententiae favet, liberter exponit,
neque aperte et recise reicere audet (cf. cap. III, 48-60, ubi agitur de
Doctoribus nostris ante Scotum et de S. Thoma Aquinate). Controver¬
siam Scoti Sorbonensem narrat, non discutit (63-6), huiusque sententiam
adumbrat (66-70). Quod sequitur, facile concipi potest: longam seriem
nostrorum Doctorum enumerat, qui privilegium Immaculatae Conceptio¬
nis M. Virginis doctrina et scriptis, Scoti sequentes vestigia, clarius in
diee sartiusque asseruerunt, inter quos tamen nonnullos omittit, ut Lan-
dulphium Caracciolum: excerpta eorum argumentationum transcribit,
quin tamen — neque illius tantum est defectus — progressum veritatis
in eadem doctrina et, huius ope, in toto Christiano orbe, clare indicet
(61-122,194-216). Fr. Bartholomaeus Pisanus, 0. F. M. unum tantum opus
scripsit De conformitatibus B. Virginis cum Christo sive De Laudibus
B. M. V., Venetiis 1696, idque ante alterum de Conformitatibus S. Fran-
dsd etc. (86). — De Conciliis quae huic sententiae favorabiliter adhae¬
serunt, breviter dicit p. 142-5; at Decretum Concilii Basileensis (1436)
obiter tantum memorat, quod tamen magni fuerat ponderis (141). Item
non aequi facit pretii Confraternitates Immaculatae Conceptionis a Fran-
ciscanis saec. XVI ubique erectas, quae index erant fidei et devotionis
in Privilegium B. M. V. late per populos iam tunc divulgatae (cf. 146-
69, ubi de magnis nisibus pro hac re in Hispania peractis disseritur).
Actio collectiva Ordinis Franciscani ex tot dictis et narratis minus re¬
sultat, primumque capitis et ducis locum eam tenere non facile digno¬
scitur (c£ 155-9). Doctrinam Venerabilis Mariae de Agreda, de Imm. Cono,
late reassumit A. in Cap. IX, 171-98. De novissimis Franciscanis qui
dogmati viam straverunt, habes p. 217-88. De Definitionis praeviis et
subeequentibus, p. 239-72. Pretium huius operis est ampla et facilis ex¬
positio doctrinae et laborum quae Franciscalium Ordinum alumni per
tot saecula sustinuerunt, ad firmandam et in fidei dogma evehendiam
veritatem christiano populo praedilectam. Et pro populo liber est scri¬
ptus, eique nostras canit victorias.
3. Facilis idemque difficilis huius tertii operis assumptus. Materia
sane non deficiet; at quonam iudicio eam auctor assumat et seligat, hic
labor! Noster solitam sequitur methodum. — De S. Francisco plura
habet. Miraris quod totam vitam non describat! De eius conformitate
cum vita et maxime cum passione Christi, quae amor, efficacia, gloria
praecipua fuit Sancti, dicit breviter Cap. II, 15-32, ubi etiam de eius
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
566
BIBLIOGBAPHIA.
officio Passionis et stigmatibus. Vellem plura ex fontibus excerpta Auctor
transcripsisset, quo melius singularis animus nostri Fundatoris emer¬
geret, et basis rerum in opere subsequentium solidius firmaretur. Iter
S. Patriarchae in Terra Sancta, illicque Fratrum Minorum synopeim
laborum continet Cap. III, 83-56. Item quoad Montem Alverniae, C. IV,
57-77. Deinde quid de Dominica Passione sancti viri et mulieres trium Or¬
dinum S. Francisci sentierint et scripserint, longa in serie habes Capp.
V-XI, 78-245. Cap. XII, 245-70, de Via Crucis breviter agit tum historice
tum liturgice. Tamen quae dicuntur de eius origine (247 s.) corrigenda
et complenda aliquantulum sunt (cf. AFH I, 50-61 et IT, 335-43). Ideam
sumens ex serie de Via Crucis scriptorum (262-70), quae ut A. ipse fa¬
tetur (262), non perfecta esse vult sed tantum eminentiora opera enume¬
rat, cur, inquam, non censuit A. in hoc ceterisque huius generis operibus
Catalogum inserere operum quae, auctoribus Franciscalibus, de re in
subiecto tractarunt? Levis auctoris fuisset labor, qui haec opera prae
manibus habebat, maximumque evasisset auxilium Bibliographiae Fran-
ciscanae, quae Catalogis per materias distinctis fere omnino adhuc caret.
Neque opera in notis citata huic omissioni supplent, quia maiorem
partem sine loco et anno ibi inscribuntur. — Ultimum Cap. (XIII, 271-
94) brevem historiam texit Crucifixi Redemptoris pulcherrimae iconis,
quae Treiae in parva urbe Provinciae Marchiae a vetustis, uti fertur,
temporibus late colitur, et anno 1671 Fratribus' Min. Ref. custodienda,
una cum loco tradita (276), paucis abhinc annis centrum Societatis Nar
tionalis Reparatricis facta est, templumque eius, diro incendio a. 1902
pene destructum, nunc aere undique per Italiam collato, magnificentias
instauratur.
4. Quod in ceteris, de quibus hic loquimur, libris, hic illic adver¬
tendum sponte venit: quae narrantur non esse tantum Franciscanorum
propria, ea nimirum quae in vitis sanctorum virum inque auctorum
scriptis reperiuntur, quaeque communia esse possunt sanctis et scripto¬
ribus eiusdem saltem temporis; pro hoc opere de Eucharistia agente,
multo magis dicendum esse ex se patet et legenti fit manifestum. At
hinc quid? Responsio facilis, non quid novi circa hanc devotionem Fran-
ciscani adinvenerint Auctorem narrare voluisse, sed quid pro ea in seipsis
egerint et aliis persuaserint, ut, qua digna est, ardentiore et magis aibi
conscia in dies veneratione coleretur. Sed reapse actio Ordinum S. Fran¬
cisci in SS. Eucharistiam magni fuit pretii et efficaciae, et quidem ma¬
iori» quam ex solita exponendi methodo, qua utitur Auctor, concludi
possit. Quae in scriptis P. N. S. Franciscus reliquit (cf. Opuscula S.
P. Francisci Ass., ad Claras Aquas 1904, 3-5, 18, 23 s., 78, eiusque epi¬
stolas I, II, IV et V) magnum signant momentum in historia huius devo¬
tionis. Ex his plurima A. traduxit, p. 26-80. Quae I Ordo postea, exhor¬
tationes Patris secutus, in propria Liturgia decrevit, in totius Ecclesiae
Liturgiam influxit, quorum hic non est mentio. Contra haereses, quae
fidem Eucharistiae negabant, S. Francisci sequaces strenue pugnave¬
runt, inter quos instar symboli assurgunt S. Antonius Patavinus (80-2) et
Martyres Gorcomienses (138-53). De S. Paschale Baylon, a S. P. Leone
XIII omnium Societatum a SS. Eucharistia a. 1897 in Patronum dato,
invenies Cap. V, 92-115. Praedicatores O. M. qui saec. XV florebant
oultum SS. Eucharistiae plurimum propagarunt, maxime circa eius
adorationem in ecclesiis et comitatum in viis dum duceretur ad infir¬
mos (Cap. IV, 69-91). Reformatio Clarissarum, quae eodem saeculo est
perfecta in Italia, sub speciali devotione SS. Eucharistiae obtenta fuit, ita
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BXBLIOGBAPHLL.
ut multa ex huiusmodi monasteriis a SS. Corpore Domini intitularentur
(87 s.). Privilegium recitandi, quinta quaque feria non impedita, officium
Corporis Domini, obtinuerunt Franciscani a Pio V, anno 1668 (90). Quae
de institutore dicit (117-22) adorationis coram SS. Sacramento in altari
exposito, quae « Quadraginta horarum » communiter appellatur, minus
evidenter patent. Quaestio est, uti omnes norunt, an Fr. Bonus Ere¬
mita, Cremonensis (1494P-1542), eam instituerit Mediolani anno 1534, an
potius P. Ioseph de Ferno O. M. Cap., ibidem a. 1636 vel 1637 hoc
fecerit. Rationes ab Auctore adductae contra primam sententiam (119 s.)
non magni habendae sunt; ad documenta synchrona vel propinquiora
erat recurrendum. Haec promiserat sed non clare dedit, contra secundam,
Sac: D. Bergamaschi in periodico La scuola Cattdiea, an. XXXVI, Ser. IV,
vol. 14, 1908, pp. 208-27, 316-37 (cf. 327-31), ubi vitam Fr. Boni texuit,
asserens tamen se omnia argumenta iam edidisse in suo opere: Del-
V oriyine deUe Quarantore, Cremona 1897. Quisquis fuit inventor, certe
P. Ioseph a Ferno hanc devotionem in proprium sumpsit opus, perfecit,
Mediolani stabilivit et per Italiam propagavit, quem multi discipuli ex
Ord. Cap. secuti et auxiliati sunt (122-37). Longam seriem scriptorum de
SS. Eucharistia a saec. XVII ad nostra tempora, praeter illos quos antea
memoravit A., invenies Capp. VIII-XII, 167-279.
5. Secunda huius operis editio plura quam prima continet, quae
latiorem investigationem Auctoris indicant, materiam augent, sed natu¬
ram seu physiognomiam operis non mutant. Duo fuerunt maxima mo¬
menta in evolutione, ut ita dicam, devotionis SS. -Nominis Iesu: ve¬
neratio singularis S. P. Franci sci, cuius animo alta insidebat cura,
at ipse et fratres, immo omnes, « sanctissima nomina et verba eius [scii.
Iesu Christi] scripta», ubicumque invenissent in locis illicitis, colli¬
gerent et in loco honesto collocarent (cf. Testamentum, Opusc., 78).
Quam notam specialem Patris Nostri A. in 2* edit, addidit (33 s.); at non
sub eo respectu consideravit, quo ab ea sit repetendus totus ascensio-
nalis motus de hac re in Ordine posterior. Secundum maximum mo¬
mentum fuit praedicatio S. Bernardini Senensis [140644]; cui
praeierant eminentissimi scriptorum O. F. M., saec. XIII et XIV (34-60,
164-6; in 2* ed., quam semper citamus, additae sunt pp. 43-8), qui quamvis
notae speciali S. Francisci non institerint, tamen quaedam de N. I. ita
noviter et figuraliter deprompserunt, ut ad symbolum S. Bernardini
inde esset facilis aditus. De S. Bernardino habes, qua Nominis Iesu: Apo¬
stolo, C. IV, 61-68; Doctore, Cap. V, 69-86; Defensore, Cap. VI, 86-106.
Nescio cur litterae yhs explicentur tantum secundum tunc adaptatam
interpretationem: iesus, Homo, Salvator (59), et non, saltem etiam, se¬
cundum iam antiquius usitatam abbreviandi rationem, de qua sui rem
cf. Ubertinus de Casali, Arbor vitae etc. Veneti is 1486, lib. II, c. 2, f. iiii.
— Inde melius comprehendi poterat origo Crucis, quae a superiori
parte h minoris signo abbreviationis formata, in emblematibus S. Ber¬
nardini saepe inveniebatur; quae quidem crux, iam ante saec. XVI ab
litteris independens facta, H maiori media in scripturis supereminebat;
ati postea in stemmate definitivo Societatis Iesu adoptata est (160s.). —
Sequitur de S. Ioanne de Capistrano, qui praecipuus post S. Ber-
nardihum propugnator novae devotionis fuit, Nomen Iesu cum S. Ber¬
nardino Romae coram Papa defendit, et eius invocatione Europam et
Catholicam Religionem a Tureis liberavit (Cap. VII, 106-24). Deinde haec
veneratio, publici, ut ita dicam, i uris facta, a subsequentibus Fratribus
Minoribus praedicata, per orbem divulgata, scriptis illustrata est (Capp.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Vm-XI, 125-97: Gap. X, 165-88, ex novo additum eat 2 M edit.; p. 192*
in nota deeat primus trium passuum S. Scripturae ex quibusdam S. Leo-
nardi litteris excerptorum: Omnis qui invocaverit Nomen D. scdvus erit;
cf. ed. 1* p. 177); a Nomine Iesu appellationem acceperunt plures Reli¬
giosae Congregationes (169-68) et Confraternitates (204 s). Ultimum Cap.
(XII*, 198-218; XI 1 , 184-204) agit de cultu SS. Nomini Iesu, procurantibus
Franciscanis, tributo. Officium eids nostro Ordini a S. Sede concessum
fuit a.. 1680, deinde paulatim aliis Ordinibus et Dioecesibus, denique ad
universam extensum Ecclesiam a. 1721 (199-201). Litaniae Nom. Iesu,
quae iam a. 1640 alicubi recitabantur, a. 1866 in unicam formam reda¬
ctae omnibus fidelibus recitandae sunt concessae (209-12). Tandem no¬
vissimis annis devotionem invectam SS. Nomini Iesu consecrandi men¬
sem Ianuarium, S. P. Leo XIII a. 1901 ratam habuit et confirmavit
(212-4). — Opus coronant 8 Appendices, ex quibus n. 2 et 8 I* e et VIII*
additae sunt 2** edit.; quarum sunt praecipuae: I n. 1, Laude al Nome
di Gesii, S. Bernardino attributa (218); IV, Lauda al Nome di GesU a
B. Bernardino de Bustis confecta (228-9); VI, Veteres (et nunc abrogatae)
Litaniae SS. Nom. Iesu (280-8); VIII, Notitiae de Confratemitate N. I.
dicata, Neapoli paucis ante annis orta, vulgo La Santa Lega appellata,
cuius ope mensis Ianuarius N. 1. sacer approbatus fuit (235-7; cf. USs.).'
Ex his breviter dictis et examinatis satis innotuisse censemus, quan¬
tum pro historia, quantumve pro pietate haec opera cl. P. Mariotta
valeant et succurrant. Ad popularem eruditionem et veram Franciscano-
rum pietatem efformandam et fovendam utilissima sunt et maxime pro¬
vida, proinde inter fideles divulganda et specialiter nostris iuvenibus
consulenda; ad historiam vero si minus profecerunt, tamen viam am¬
plam et multis indicibus signatam praeparavit pius Auctor benemerenta
historico qui eadem argumenta ad rigidae criticae regulas et ordinem
reassumere vellet. P. Benvesstis Bs|betti, O. F. M.
De Fabrizio, Dott. Vincenzo. — Fra Roberto Caracciolo. —
Lecce, Tipografla editrice Salentina 1909; in-8°, pp. 84.
[Extratto dalla Rivista Storica Salentina , a. IV.]
Dum aliis pluribus in regionibus de magnis praedicatoribus Or¬
dinis Fratrum Minorum, qui medio aevo doctrina et eloquentia excellue-
runt, monographiae editae sunt, in Italia, ubi tot praeclarissimi florebant,
litteratura ista non parum neglecta est. — Nuper vero Vincentius De
Fabrizio de notissimo illo praedicatore Fratre Roberto Caracciolo sive
Lyciensi, notabile huiusmodi studium instituit.
Post brevem introductionem, in qua de fontibus parum dicit (84),
Fratris Roberti vitae cursum breviter (5-28) auctor adumbrat. Praepri-
mis nobis narrat Roberti ortum a. 1426 illustri prosapia, pueritiam,
atque apud Fratres Minores Conventuales in patria studia, quae postee
in celebri oppidi Neritonensis academia (Del Lauro), in qua optimi quique
ex Italia Meridionali iuvenes confluebant, persolvit. Dein eius ingressum
ad Fratres Minores Observantes describit Auctor, instructionem in
arte oratoria a quodam fratre provinciae Bosniae, ac praedicationem in
Umbria inceptam, quo a superioribus fuerat missus (7-8). Inde magnue
orator singulari eloquentia praeditus ostenditur Robertus fruensque magne
familiaritate cum ducibus Francisco Sfortia Mediolanensi, Cosma Mediceo
Florentino, nec non cum utriusque Siciliae regibus, (11-13); deinde eius
transitus a familia Observantium ad illam Conventus!i nm tangitur (1462).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Postea Auctor Romanorum Pontificum in Robertum benevolentiae men¬
tionem facit, ac de legationibus habitis a Nicolao V, Calixto III, Paulo
II, qui praedicatoris apostolici titulo eum decoravit, ac a Sixto IV, qui
ob praeclara eius merita episcopum Aquini, Vicarium Conventu&lium
Generalem in regno Neapolitano degentium ac demum episcopum Ly-
ciensem eum nominavit (19-20). —Tandem ponitur Roberti. obitus Lycii
die 6 maii 1496; eius corpus a. 1623 in ecclesiam Conventualium trans¬
latum honorifice fuit conditum. Capiti I finem ponit Auctor aliqua de
Roberti operibus innuens, quorum duo praesertim De Fabrizio examini
accurato subiecit, scilicet Quadragesimale in lingua vernacula, Venetiis
a. 1477 editum, Ferdinando rege Aragoniae instante. Ob cognitionem,
quam Robertus in hoc opere ostendit, Auctor eum pluribus praedicatoribus
illius temporis anteponit. Alterum opus, quod examinatur est Lo Specchio
deUa Fede, quod cum contineat 46 sermones de rebus fidei, De Fabrizio
systematicum doctrinae theologicae tractatum vocat, ex quo opiniones
proprias Roberti in quaestionibus tempore illo agitatis cognoscere licet.
Litteratura, quam praeter ipsius Roberti opera adhibuit Auctor,
scilicet: Dom. De Angelis, Le Vite dei Letterati Salentini, Firenze 1884,
parte I; Fr. Torraca, Studi di Storia letteraria Napoletana , Livorno 1884,
p. 186 as. vix sufficere poterat, cum de Roberto Caracciolo multi scri¬
psissent. Inter quos praeprimis nominandus B. Bernardinus Aquilanus,
Roberti coaevus, in Chronica Fratrum Minorum Observantiae, ed. a P.
Leonardo Lemmens, Romae 1902, p. 36 ss., ubi plures notitiae, eaeque
gravissimae de Roberto habentur. Insuper neque Waddingi, Annales ad
a. 1464 et 1486 etc, neque eiusdem Scriptores Ordinis Minorum, Romae
1660, 1806, 1906, neque Sbaralea, Supplementum ad Script. Ord. Min.,
Romae 1806; (1, 1908) apparent. — P. 11 de legationibus pontificiis De
Fabrizio parum dicit, et quod peius est, sine fontium ac temporis indi¬
catione atque sine rerum ordine. — P. 20 falso refert Robertum titulo
episcopi Lyciensis obiisse, nam ex Eubel, Hierarchia Cath. med. aevi, Mo¬
nasterii 1901, II, 104, 196 constat Robertum fuisse nominatum episcopum
Aquini 25 Octob. 1475, ac postea ad sedem Lyciensem 22 Mart. 1486 trans¬
latum, deinde 18 Ini. eiusdem anni iterum ecclesiae Aquini praefectum.
De moribus Roberti p. 23-24 loquens, Auctor eum excusare nititur, et
quidem recte, etsi difficilius sit ab omnibus accusatio^iibus coaevis Ro¬
berti mores vindicare ob suam in propositis inconstantiam ac volubilem
characterem, de quo agitur p. 13-5. Ubi vero Robertum defendit contra
Raphaelis Volaterrani « calumnias >, Auctor a priori ipsas reiicit et Vo¬
laterranum tantum nominat, neque opus citat. Hac praesertim in quae¬
stione B. Bernardini Aquilani Chronicam nullo modo praeterire licuit.
Optandum proinde, ut Auctor haec studia prosequatur, plures fontes
coaevos adiens, nec plurima opera Franciscana negligens; quod si fecerit,
maiores stabilioresque fructus patientis sui studii exspectare nobis licebit
P. Antonius Prinaldus Cooo, 0. F. M.
Gratien, P., 0. M. Cap. — Saint FranQois d’Assise et Vin¬
fluente sociale de VEvangile , in-12°, 74 pp. — Paris,
J. De Gigord; Couvjn, Maison Saint Roch, 1910.
Dans cette brochure populaire d’un style ch&ti6 et precis. 1’auteur
prouve la necessite d’une reforme morale de 1’individu par 1’Evangile
(7-11), la possibilite et le mode de cette reforme propos6 dans 1’action
de St Franqois d’As8ise an Moyen-Age (11-29), qui avec ses disciples,
Archivum Frxmdseomum Historicum, — Ai. III. 86
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
par le moyen de la pr6dication pratique et par 1’exemple de la eoumis-
sion k l’autorit6 r eligi e use, de la pauvretd, de l’humilit6, de la charitd
et des autres vertus evangeliques les plus propres k pacifier les &mes,
parvint k enlever au mal social sa douloureuse acuite, opera le recul dea
idees anarchistes, solidarisa toutes les classes de la sociate dans cette
vaste Internationale qu’est le Tiers-Ordre, et laissa, en mourant, son Or-
dre vigoureux pour continuer son oeuvre (30-67). L’auteur ne cite qne
peu d’ouvrages scientifiques ou modernes et parmi ceux-lA non pas lea
principaux. Nous sommes d’avis, qu’une etude, plus approfondie aurait
ouvert au P. Gratien de plus vastes horizons encore. II aurait mieux
vu, comment S. Fran^ois fit rentrer, avec une intensite et une 6nergie
nouvelle, par des pulsatione vigoureuses, 1’intarissable vitalitd du Chri¬
stianisme dans toutes les artares et dans toutes les veines d u corpa
social. — L’auteur cependant, ne fait pas suffisamment ressortir le g6nie
du Saint. II faut du reste avouer que le R. P. Gratien sans entrepren-
dre des recherches scientifiques, voulut seulement lancer un appel vi¬
brant et efficace «k ces rares jeunes prfits k tout sacrifier pour le
service du Christ, de la v6rite et de la justice >.
Thidt.
P. Stanislas Van den Velde, O. F. M.
Goffln, Amold. — Saint Frango is d’Assise dans la LAgende
et Vart primitifs italiens. — In-8°, 143 pp., Bruxelles,
Van Oest et Cie, 1909.
Dans ces pages ravissantes et 6mues, 1’emi nent artiste, A. Goffin,
nous profile la silhouette du Poverello, telle qu’elle ressort, fraiche et
rayonnante, de la legende et de l’art primitifs italiens. La simple lecture
prouve que 1’auteur est plus vers£ dans la critique d’art que dans la
critique historique. Ses opinione concernant 1’attitude de S. Francis vis-
&-vis de la Science, sa th&se sur les origines et le contenu du Specu¬
lum Perfectionis et de la 16gende des Trois Compagnons, ses idees sur
1’influence des clercs et des savants sur les destin&es primordiales de
1’ordre, mettent en evidence que M. Goffin comme historien, se rattache
de fort pr6s aux premigres idees de M. Sabatier, dont il ne se ddpartit
que pour caracteriser le genie de S. Francis.
Pour ne toucher qu’& un point: Dans ses Admonitiones, destindes
& tous les Fr&res, S. Fran^ois condamne p. ex. uniquement la Science
qui se contente de speculations arides et inutiles & son ideal; cette
Science de son epoque qui en chicanant sur la lettre, tuait la simplicitA
de l’esprit evangelique. M. G. conclut la I" partie en constat&nt que les
contradictions que S. Fran^ois a rencontrees autour de lui, n’ont pas
fait devier la virilit6 invincible et l’in6puisable tendresse de son &me.
II n’est plus permis, aujourd’bui, de fixer le Speculum Perfectionis i
l’ann6e 1227, etc. etc.
La seconde partie de son travail: S. Francis dans l’art primitif
italien (81-143), se divise en deux dpoques, comme 1’histoire de l’art elle-
m&me, k savoir le XIV* et le XV' sifccle. La I* epoqne, il la nomme:
l’Age de la force (31-101) et la seconde: l’&ge de la gr&ce (101-143). Le
XIV' si6cle, 80 us 1’impulsion de S. Fran^ois, rompt avec l’art byzantin,
somptueux et glac6, confini dans la reproduction st6r6otypee et som-
maire de types immuables aux gestes anguleux, art compassi, fig6 dans
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BEBLI0GRAPHL4.
671
Tor et T4mail de la mosaique, poar nous mettre en face de l’&me et
de la pensCe italienne dane T&ge de leur .juvenilit6 forte et fervente.
CTest ainsi que le mouvement suscite par le Poverello prend 1’aspect
d’une renovation realiste de 1’idee chretienne. Les deux coryphees de
cette renovation sont Giotto et Dante, qui inaugurent un certain
rCalisme et tracent le sillon aux artistes des si&cles suivants. Les oeu-
vres d’art posterieures au XV e si£cle marqueraient dej4 la decadence;
c’est pourquoi 1’auteur se borne 4 etudier les primitifs Italiens. Malheu-
reusement, les plus anciennes images, celles dans lesquelles il y aurait
le plus de chance de rencontrer la ressemblance veridique du Saint, sont
dues aux pinceaux d’artistes, assujettis encore 4 la conception byzan-
tine. Les portraits qui ressemblent le plus 4 la description exacte, mais
un peu prolixe et confuse de Celano sont ceux de Subiaco, de Greccio
et de Cimabue. Mais c’est la Legenda Maior de S. Bonaventure qui a
servi le plus, de guide aux peintres, y compris Giotto. Lui et ses emo¬
les font cependant passer un souflle de vie sur les anciens types byzan-
tins. Tandisque 1’ecole siennoise, tendre et devote, reste stagiaire, l’C-
cole florentine deborde de vie, provenant d’une plus grande communi-
cation avec la nature. NCanmoins Sassetta est allC cueillir et puiser
dans les mystiques Fioretti. Comme exemple de l’6cole florentine il cite
B. Gozzoli, Gbirlandaio et Fra Angelico qui, lui, immaterialise
un peu trop les r6alites. Gozzoli reussit le plus dans les expressione
de jubilation ou d’humilite. Certes, ce sont les periodes de paix, trop
oubliees des chronistes medievaux, et ensuite 1’esprit religieux, rCveill4
et fortifi4 surtout par les Franciscains, ces vrais Missi Domini, qui ont
rendu possible Tevolution grandiose de l’art m4dieval. L’Ccole ombrienne,
si l’on excepte Luca Signorelli et Melozzo da Forll, s’est trop
confinee dans la tradition. L’iconographie franciscaine ne leur doit
que des Saints places soit 4 cote de la Ste Vierge, soit dans quelque
compartiment de retable. Pas meme Tardent mais monotone P4ru¬
gi n ne fit davantage. L’61ement essentiel de la peinture est la cou-
leur. Mais on cbercherait en vain de vrais coloristes 4 Sienne ou 4 Flo-
rence comme il y en avaient dans l’6cole flamande. Malgr6 Tinfluence
de Juste de Gand il n’en va pas autrement cbez les peintres de
La sculpture, quoique dans une moindre mesure, a aussi consa-
cr4 ses chefs-d’oeuvre au Seraphique P4re. Niccolb Pisano fut le
Giotto de la sculpture. Le realisme septentrional, issu surtout de la
Flandre, agit puissament sur les fr6res Jacopo et Pier Paolo dalle
Masse gne, qui ornarent le maitre-autel de S. Francesco 4 Bologne
de magnifiques polyptyques en marbe. Mais c'est chez Andrea de lia
Robbia que nous d6couvrons « le v4ritable sculpteur de 1’ordre fran-
ciscain, le fils spirituel de S. Frango is ».
Telles sont, en raccourci, les id4es que M. Arnold Goffina ex¬
posces avec une finesse d’artiste et illustrees de phototypies d’un choix
heureux. S*il avait consulte Touvrage de M. H. Thode, Fmnz von As~
sisi und die Anffinge der Kunst der Renaissance, 11° edit. Berlin 1904;
trad. fran^aise, Paris 1908, 2 vols., il y aurait trouve, sans doute, beau-
coup d’idCes pour appuyer et elargir les siennes. Il efit mieux compris
encore le mot de Benan: «Ce sordide meftdiant devint le pCre de l’art
Itali en >.
Thielt (BeLgique). '
P. Stanislas Van den Velde, 0. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
B1BU06RUPHIA.
Retana, W. E. — Aparato bibliografico de la Historia gene¬
rat de Filipinas deducido de la coleccidn que posee en
Barcelona la Compania general de Tdbacos de dichas
islas. In-4°, vol. I (aftos 1524-1800); pp. XLV11I, CXIX,
463; vol. II (aft. 1801-1886), pp. 465-1064; vol. III (ah.
1887-1905; 1811-1905) pp. 1065-1800. — Madrid, Imprenta
de la sucesora de M. Minuera de los Rios, 1906. — (150
Pesetas).
L*aparato bibUogrdfico que M. W. E. Retana a deerit aveo un
soin des plus minntieux et une comp£tence unique, n’eat pas une Biblio-
graphie dans le sens ordinaire du mot. En effet, il ne s’agit point d’une
liste bibliographique complete de tout ce qui a ete publie sur ou dans
les Ues Pbilippines, mais 1’auteur, bibliophile et bibliographe bien connu,
ne deerit que les livTes qui se trouvent actuellement dans la biblio-
th&que de la Compagnie g6n6rale des Tabaca des ces lies. Or cette ool-
lection 6tant la plus complete que l’on ait jamais rdussi k recueillir, il
est clair, qu’une description bibliographique, exacte et detaill6e de tona
ses livres, feuilles volantes, manifestes, r6glements, journaux, revues etc.
imprimas dans les lies Philippines, egale de bien pr&s une bibliographie
philippine complete. C’est M. D. Clemente Miralles de Imperial
Chef de la Compaiiia Tabacalera, qui, k partir de 1888 (I, p. XXXVII),
s’6tait fait un devoir, de recueillir toutes les publicatione ayant un rap*
port quelconque avec 1’Archipel des Philippines. Au oours des annues on
fit l’achat des biblioth&ques de plusieurs bibliophiles Fdipinistas, comme,
en 1900, de celle de M. W. E. Retana lui-mdme (1. c.).
L’auteur, qui considere cet ouvrage comme 1’oeuvre de sa vie (I,
p. XLTV), ne se contente heureusement pas de transcrire de visu les
titres des livres, d’en indiquer le nomhre des pages, les approbatione etc,
oh il y a lieu; il renseigne aussi' tr6s souvent sur la valeur ou l’uti-
lith de 1’ouvrage en question, en ajoutant assez fr6quemment des 6chan-
tillons tir6s, soit de la pr6face, soit du corps du livre. D’un grand nombre
d’ouvrages et de journaux M. Retana a reproduit, en facsimil6, le
titre, quelques vignettes ou illustratione, et surtout des Gartes. Celles-ci,
il est vrai, ne sont pas toutes 6galement bien re ussi es. Chaque feuille
du livre porte, d’ailleurs, la date du tirage. La premi&re sortit des presses
le 18 janv. 1905 et la demiore (de la pr£face) le 27 ofit 1906. — Les publi¬
catione sont rang£es dans un ordre strictement chronologique. A la fin de
chaque si&cle il dresse la liste des publicatione non datdes. L’auteur trAe
trudit n’a pas manqu6 d’indiquer, au moins sommairement, les difibrentes
Aditione d’un livre reprAsentA dans la collection, tandisque qu’il deerit,
par le menu detail, toutes les Aditione possAdees par la Tabacalera.
Les livres franciscains, les seuls dont nous puissions nous occuper
ioi, sont tr&s nombreux, k partir de VYtinerario dei P. Custodio Fray
Martin Ignacio, (O. F. M.).... que paso ala China... contenu dans Gon-
9 &lez de Mendoza, O. S. Aug., Historia de la coeas mas notables, ritos y
costumbres... de la China..., Roma 1586, part. II, libr. III, num 14-24;
26-82 ; 39 es. Le livre de Gonzales eut, de fait, un «succhs 6pouvantable»
(I, p. 14). Cf. Civezza, Saggio di bibi, eanfranc., Prato 1879, 841. — Nous
nous permettons, en g4n4ral, pour simplifier les indicatione des titres,
de renvoyer an Saggio, chaque fois qu’Us s’y trouvent mentionnts. — La
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BTBLIOGRAPHIA.
573
premi4re publication qui regarde purement lea Fr4res Mineurs, est la Rda-
cion que Dem TeUo, gouemador... embio de xeyft frayles espanoles delaorden
de S. Francisco, que crucificaron los dei Japon... 1597.... [Sevilla 1598],
in-fol., 2 feuilles; plaquette « iuconnue aux bibliographes > et provenant
de la collection de M. Reta na, n. 47; cf. 48. — N° 76, 77, 91, Relation
de l’ambas8ade Japonaise It Rome sous la conduite du Bx. Luis Sotelo;
Saggio, n. 4, 696. — Sur le B. Sotelo v. aussi le n. 167. — II est ques-
tion de plusieurs Franciscains dans le n. 94 [Ant de Le<5n Pinuelo],
Epitome de la BibUoteca Oriental y Occidental, Nautica i Geografica,
Madrid 1629.
Avec le n. 125 commencent les chroniques des pro vinces franci-
acaines espagnoles qui envoy4rent plus ou moins de religieux dans les
les Philippines: A n t. Panes, Cronica de la Provincia de San Juan Bautista
de relig. minores discalzes.... Valencia, 1666-1666, 2 voll., voir aussi n. 150
(= Saggio, n. 394); n. 215 Montalvo, Tbomas de, Chremica de la
prov. de S. Pedro de Alcantara... de Granada y Murcia; part. I, Granada
1706; n. 249 Marco de Alcali, Chremica de la 8. prov. deS. Joseph, Madrid
1786, 2 voll. n. 258 p. 291-96): celle de la province m6me, de S. Gregoire;
AFH D.I, 180, (= Saggio, n. 606) par le P. Juan Fr. de S. Antonio,
et aussi celle de la Prov. de S. Paul n. 282 (= Saggio, n. 604). Le P.
Juan Fr. de S. Antonio se pr&valqt de la Cronica de la prov. di
S. Gregorio M..... du P. Francisco de Santa In6s, qui ne vit le
jonr qu’en 1892, It Manille, 2 vol. in-4”; n. 8248 (= Saggio, n. 646); (v. aussi
n. 45, 270). II y aurait eu, sans aucun doute, selon M. Re t an a, 1,292, et P.
Vindel, Catdlogo... de la bibi. FUipina..., 1904, n. 2290, du vol. III* du
n. 258, une « edici&n subrepticia > 4 Madrid, quoique toutes les 6ditions
portent: Sampaloc, exbra-muros de la ciuddd de Manila, por Fr. Juan
de Sotillo, 1744. Puisque nous venons de nommer l’imprimerie franciscaine
de Sampiloc, notons que dans les titres de beaucoup d’autres livres encore,
le P4re (ou Fr6re) Directeur de la typographie mettait son propre nom;
V. les n. 436, 461 ss., 467 sb., 500, 541 etc. — Un grand nombre des ou-
vrages du P. Joseph Turribia, est repr6sent£ dans la Collection,
le n. 234 le Ceremonial Romano... de esta s. prov. de S. Gregorio, Manila
1728, [II* edit. Sampaloc 1797; n. 436] n. 253 (= Saggio, p. 599); n. 256,
257, 263, 265, 259: La siestas de S. GU, (contre le P. M. de Alcal4; n. 249)
n. 272 (contre le mftme n. 260; voir n. 276 et 293), les n. 284, 287, 289 s.,
449 s., se rapportant 4 ses luttes avec son ancienne Province des Phi¬
lippines; enfin les num. 258, 300 et 304 (= Saggio, p. 598 s.).
Le P. Sebastien de Totanes est le celebre auteur du Manual
Tagalog.... Sampaloc 1745, n. 277, p. 317-21; II edit. ibid. 1796, (non pas
17SX) comme dit le Saggio, n. 785); III 6d. Manila 1850; IV ed. ib. 1866.
La Coleccidn de la Tabacalera poss&de des exemplaires de toutes les
6 ditions, v. successi vernent les n. 432, 788, 1105; et pour 1’influence exer-
c4e par cette grammaire sur d’autres en tagalog v. n. 619, 781, 1335,
1648, 2502, 2844, 4113. — \JArte de la lengua Bicol du P. And res de
San Augustin, eut aussi 4 editione; 1647; 1739; Sampdloc 1795 (n.
429); Manila 1879 (n. 1705), cf. Saggio, n. 603; tandisque le Uocabulario
de la lengua tageda du P. Domingo de los Santos en atteignit trois:
1708; Sampdloc 1794 (n. 428), et Manila 1836 (n. 637 = Saggio, n. 663). Le
P. Melchior Oyanguren n’est repr6sente que par son Tagalysmo du-
ddado, Mexico 1742, n. 270; (= Saggio, p. 440); cf. AFH I, 244. La I r * 6di-
tion de YArte dei idioma Visaya... par le.P. Ant. Figuera parut en
1870 4 Binondo; et la II* la suivit de pr4s, ibid. 1872, n. 1835; (= Saggio,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
574
MBLIOGRAPHIA.
n. 228). Le P. Ant. S&nchez de la Rosa semble dtre un connais-
seur bien plus profond du mSme idiome, dont il publia des grammaires
n. 1654, 2539, et des dictiounaires 3726-7. Mais il traduisit, ou composa
en Bisaya, surtout des livres de pri&res, des neuvaines etc. v. les nam.
1219, 2294, 2418, 2941-3, 3190-95, 323746, 3414-17 etc. La Historia Sagrada
de 1’abbe Fleury traduite dans la meme langue par le P. Franc. de
Paula Marquez, eut deux editione en 1869 et 1872, n. 1217, 1344. Si
le P. Manuel Maria Crespo publia, lui aussi, des livres de piet£
n. 8310, des poesies, n. 1416, 1425 et d’autres n. 1705 (v. plus haut And.
de S. Augustin), n. 3810, ce fut surtout le P. Miguel Lucio y
Bustamante, qui se distingua comme conteur en tagale Si tandang
basio macunat, Manila 1885, n. 2227; Benite y Rosalia (en espagnol) Bi-
nondo 1862, n. 1918. Il publia aussi, en tatalog, les Platicas dei P. Puraa-
rada, Manila 1885, n. 2277, et preta son concours aux PP. Greg.
Martin et Mariano Martinez Cuadrado pour leur Coleccidnde
refranes, frases y modismos tagalos, Guadalupe 1890, n. 2884; v. aussi
n. 2373. — En 1885 le P. Geronimo Asenjo publia It Manille, en
visaya, une Coleccidn de platicas morales, tom. I. n. 2174, de meme que
le P. Greg. Azagra, une serie de Pldticas dominicales y de algunos
Santos k Manille en 1891, n. 2964, et le P. Santos Herrejon fit pa-
raitre k Binondo, en 1882, ses Lecciones de gramdtica Bicol-Hispana
n. 1907. — La Explicaci&n de la doctrina Christiana en lengua tagala du
P. Alonso de S. Ana, fut publie d’abord & Manile en 1628 (contre
Saggio, n. 640; la II* ibid. en 1781 et la IIP ibid. en 1863, n. 841 (v.
aussi sur ce P6re n. 397-8). — Voir d’autres noms It la p. LXXXIX s. —
Comme le prouvent d6j& leurs titres, tous ces ouvrages sont bien loin
d’6tre des livres scientifiques. Cependant grace It leur rarete les ama-
teurs Filipinistas en acqui&rent plusieur* It des prix exorbitants. —
Surtout les neuvaines aux Saints, ecrites dans les- differents idiomes
de 1’archipel, sont fort nombreuses, v. p. XX-XXII; pour les sermons
en leur honneur v. p. XXVIII-XXIX.
Les notes duP. Juan de Plasencia {Saggio n. 514) (1589) sur les
coutumes des peuplades aux lies Philippines, esp&ce de code civU, sont
encore de nos jours d’une importance capitale. M. Pardo de Tavera les
publia It Madrid en 1892: has costumbres de los Tagalos.... n. 8202, edi-
tion qui fut suivie immediatement de celle de P. A. Paterno, EI Ba-
rangay. Con la relacidn de F. J. de PL, ibid. 1892, n. 3204. Le Prof.
H. K e r n en donna une version hollandaise : De geiooonten der Tagalogs
of de FUipijnen volgens P. Plasencia, 1892, n. 3164, et le Prof. Bln-
mentritt ne tarda pas It les traduire en allemand d’apr£s le n. 3202:
Die Sitten und Brduche der alten Tagalen, Berlin 1893, n. 3380. Le mftme
ethnologue tr6s celebre (v. p. XLVII) publia, entre autres, pour la toute
premi£re fois le cat6chisme en egongot (ilongot) du P. Francisoo de
la Zarza {Saggio, n. 784) (t 1810), Katechismus der katholischen Glau-
benslehre in der Ilongotensprache, Wien 1893, in-4°, 30 pp.
Un livre de statistique et de notes biographiques, tr6s pratique, a
6 t6 fourni par le P. Felix de Huerta, Estado geogrdfico, topogrdfico t
estadistico, histdrico-religioso de la.... prov. de S. Gregario M., Manila 1855,
n. 873; la II* edition parut en 1865 k Binondo, n. 1095. Cet estado a 6te
complete par le P. Eusebio Gomez Pia tero, CcUdlogo biogrdfico de
los religiosos franc.. de la prov. de S. Gr. M., Manila 1880, n. 1737, pour
les dates duquel M. Retana professe cependant quelque defiance. — Avec
le n. 2716 d£buta, en 1889, la serie: Estado general de los rtUgiosos y
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOO BAPHIA.
675
religiosas r ... de la prov. de S. Gregorio, Mani Ia 1889, v. les n. 2869,8008,
8224; v. p. XII. Le n. 299 donne un facsimile du titre et ensuite des
extraits des Estatutos y Ordenaciones de la s. prov. de S. Gregorio, Sam-
p41oc 1753. Ces statuts avaient e te Elabores par le chapitre provincial
de 1726, apr&s les deux formes de 1665 et 1696, mais elles ne furent
imprimees qu’en 1782, quoique le titre porte: 1730 (I, p. 343). Le num. 1242
enregistre 1’edition de Binondo, 1870. — M. Retana donne de larges
extraits de la Rdaci&n dei descubrimiento y entrada des Fr6res Mineurs
dans les Montp de Baler, Samp&loc 1754, ainsi que de la Rdacidn fiel
de leurs missione chez les Barbares Ylongot6 s, n. 304, p. 350-6. Notons,
d'accord avec 1’auteur, d titulo de curiositdd, I, p. 75, la stupefiante Re-
laci&n verdadera de Fray Lucae de Soto sur une eclipse qui eut lieu
en 1622, edit, de Lisbonne 1623, et reeditee k Barcelone en 1624, repro-
dnite, I, p. 75-77. — II y a aussi (n. 252, t. I, p. 282-5) le facsimile du
titre et un expose sur le livre du P. Miguel de S. Bernardo, El
Seraphin Custodio de la.... ciuddd de Manila.... S. Francisco, Manila 1736,
ed. II, ibid. 1785; ed. III, ibid. 1854. Cet ouvrage raconte, comment
Manille fut sauvee d’une attaque des Chinois, la veille de la Saint-
Fran^is 1603. — La vie de la M&re Gerdnima de la Asuncidn,
fondatrice des Clarisses k Mani Ille en 1621, a e te ecrite par le P. Barto-
lome Letona, Puebla d. 1. Angeles 1662, n. 121; v. aussi le n. 102, n. 222.
Le Manual-Cantoral para el uso de la religiosas de S. Clara de Ia ciuddd
de Manila, Serie I: Oficio de difuntos ; Ser. II: Misas cldsicas, Manila
1871, n. 1305-6 est le seul cantorale, nous dit-on, qui ait ete imprime aux
lies Philippines. — II n’y a rien sur les PP. Conventuels, et seuls
quelques rares numeros regardent les PP. Capucins, missionaires dans
les lies Carolines, p. ex. le n. 2643 Primer ensayo de Gramdtica de la
lengua de Yap, Manila 1888, est dti, parait-il au R. P. Ambrosio de
Valencina, 1’auteur de Mi viaje d Oceania, III* edit. Sevilla 1898,
(I* ed. Orihuela 1892), n. 4052. Le P. Aug. M. de Arinez publia un
Diccionario Hispano-Kanaka, Tambobong 1892, n. 3125; et un autre
P. Capucin edita un Catecismo de doctrina cristiana hispano-kanaka,
Manila 1893, n. 3299. — L’A. enum&re toute une serie d’attaques pas-
sionees et de diatribes violentes contre les ordres religieux aux lies Phi¬
lippines, contre la frailocracia, comme disait le fougueux Plaridel
(n. 2775). Mais les defenseurs ne leur manquArent pas non plus. M. Re¬
tana etait du nombre de ces derniers; v. n. 2933 ss. et les num. k la
p. XIII. — L’exactitude scrupuleuse avec laquelle sont reproduits les
titres des livres espagnols ne se rencontre cependant pas partout
dans ceux des autres langues (v. p. ex. n. 31), ( unbekandten ... keyserli-
cher ), n. 68 (fUrstl... WUrtxburg), n. 83 bericht .... bey), n. 182 (bey), n. 219
(Nebst ) etc. etc.
Ces echantillons de bibliographie franciscaine, choisis parfois au
liasard, donneront une idee des richesses de la Biblioth&que magnifique
de la Tabacalera, dont iis font, au moins, entrevoir 1’importance hors
ligne pour toutes les recherches ayant rapport k 1’histoire de l’Archipel
dee Philippines. .AprAs la description des livres etc. dont le nombre,
(sans les numeros doubles), s’eleve k 4460, suit le Periodismo Filipino,
n. 4461-4623 fait avec le mdme soin acrupuleux et enrichi de longs
extraits, surtout de programmes des journaux. Les cinq tablas metd-
dicas, p. I-XCII, travaillees avec grand amour, permettent et facilitent
an lecteur une orientation prompte et assez commode dans ce vaste
reoueiL En effet, Vaparato btbUogrdfico fait honneur k son inlassable et
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
676
BIBUOGRAPHIA.
4rudit autenr, M. W. E. Retana, k la Tabacalera et k son directeur in-
telligent M. D. Clemente Miralles de Imperial, auxquels nous adreseons
de nonyeau nos remerclments et 1’expression de notre admiration.
P. M io hei Bihl, O. F. M.
Oambiaso, Sac. Domenico. — S. Francesco d’Assisi e il
Terz* Ordine in Genova, Monografia. storica . — Ge¬
nova, Tip. della Gioventii, 1909; in 8° picc., pp. VIII-248.
La monografia riguarda il Terz’ Ordine Francesc&no in Genova,
da’ suoi inizi ai nostri tempi. L’altra parte dei titolo (S. Francesco ....
in Genova) b parzialmente giustificata dal ricordo dei passaggio di 8.
Francesco per quella citti, senza per6 che 1’ A. possa aggiungere alcnn
miglior dato alia probabile congettura ohe si fonda su la sua andata in
Ispagna traversando la Liguria (Is.; cf. p. 71 per la divozione dei Ge-
novesi dei sec. XIII a S. Francesco); ma meglio si giustifica dalla narra-
zione breve e succosa che 1’ A. premette intomo agli inizi degli altri due
Ordini Francescani in Genova, estendendosi per il 1° Ordine, saltuaria-
mente, sin verso la fine dei secolo XIII (3-82). Nessuno fin qui avendo trat-
tafco ci6, queste ricerche gli erano necessarie come fondamento (VII). Ma
il primo passo b mal fondato (4). Oltre che i Martiri di Ceuta (Daniele ecc.)
invece che nel 1221 furono martoriati e uccisi nel 1227 (cf. Analecta Fran-
ciscana, II, 44 s.; IU, 32.), essi non scrissero in ogni modo alcuna lettera
a Frati Minori o Predicatori in Genova, ma « litteras dederunt » scrive
il Waddingo, riportato anche dal Civezza ( Storia delle Missioni Franc.
I, 165) che l’A. cita, «...duobus Fratribus, quibus unus erat de Ord.
Min., alter vero Ord. Praed., qui venerant illis diebus de interioribus
partibus Saracenorum» (Annales, an. 1221, n. 37). Resta dunque per
ora a prima memoria sicura dei Frati Minori in Genova, il legato testa¬
mentario dei 17 Giugno 1226: « Ecclesie Fratrum Min. solidos quinque >
(6), seguito poi da molti altri. Il primo convento sarebbe stato, secondo
l’A., quello poi divenuto celebre, sui colle dei Castelletto, che b no¬
minato la prima volta in un atto dei 1236 (6); ma il P. Bernardino
‘da Carasco O. F. M. congettura invece che la prima abitazione
dei Minori in Genova sorgesse altrove, nel piano, presso la Darsena,
dove nel 1836 furono trovati avanzi di una chiesa Francescana (La
Provincia Francescana di Genova , Genova 1903, p. 8); n& noi sappiamo
se il nominarsi prima i Frati Minori senza alcuna determinazione, e
poi dei Castelletto, possa sicuramente deporre a favore di uno dei due.
Ma che questo Convento % del Castelletto non avesse, fin dopo il 1249,
chiesa alcuna, cosl che i Frati dovessero frequentare la vicina chiesa
parrocchiale di S. Onorato (65), contradice a quello che l’Autore stesso
aveva affermato a p. 6s., al documento, se mai, dei 1226, e al Salim-
bene che racconta d’un pontificale tenuto 1’anno 1249 il di dell’Ascen¬
sione « in ecclesia Fratrum Minorum Ianuensis conventus » (Chron. ed.
Parm. 161, ed. Holder-Egger, 824). In luogo di questa fu poi, dopo il
1249, fabbricata una vastissima chiesa gotica che appartenne ai Frati
Minori, poi Conventuali, meno una breve interruzione, fino al 1799 (66-70).
In Genova fu tenuto il Capitolo Generale dei 1244 (16-21). Non
troviamo cosi forte la difficoltA avanzata dall’A., il quale, perchA il
Papa Innocenzo IV, giunto malato in Genova, stette nei tre mesi che
vi si ferm6 (7 Luglio — 5 Ottobre) a Sestri Ponente nel monastero
Cistercense di S. Andrea, crede di dover mettere a Sestri Ponente la
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIHLIOG BAPHIA.
577
sede dei Capitolo stesso (18 8.). II Gapitolo fu tenuto il giorno 4 Ott.,
vigilia della partenza dei Papa, nd la Presidenza personale dei S. Pon¬
te fi ce, ove si voglia ammettere (?), & da supporsi anche per tutto il la-
voro di preparazione. Innocenzo IV ritorn6 a Genova, prima di partire
(18, nota 1); e ci6 pot6 fare bellissimo' il giorno 4. — L’ A. nulla dice
dei secondo Capitolo Generale tenuto a Genova pochi anni dopo, an-
ch’ esso importante, intorno al quale vedi Eccleaton, AF I, 245; ed.
Little, 98, e questo fascicolo p. 424. —Dell’ope rositA dei Francescani
in Genova nel primo secolo e dei principali Frati che in quel tempo
abitarono il Convento di Castelletto, vedi a pp. 12-5 e 21-82, nelle quali
ultime 1’ A. si serve assai dei Salimbene; ma va notato che se si pu6
tentare di identificare coi B. Bonifacio da Rivarolo il « Frater Boni-
facius ex Ord. Min. Visitator Provincie Lombardie monasteriorum Ord.
S. Clare >, di cui il Salimbene paria casualmente (ed. Parm. 27, ed.
Holder-Egger, 63), 6 per6 assai erroneo fare altrettanto per il « sancto Bo¬
nifacio > cui a8Bomiglia il Fr. Simone da Monte Sarculo (ed. Parm. 146,
Hold-Egg. 318). Questi, 6 nient’ altro che il S. Bonifacio, morto nel 754.
(cf. Hold-Egg. 1. c. nota 7). Al B. Berlingero da Monteacuto si appli-
cano alcuni dati nuovi (28s.), che andrebbero riscontrati e vagliati, a ve-
dere se veramente a lui possano riferirsi. — Le Clarisse ebbero il loro
Convento in Genova fin d ali’anno 1228 (10).
E passando al Terz’ Ordine, 1’ A. premette un capitolo (II, 32-51) su
P origine di questa Istituzione, aderendo ali’idea dei Mandonnet (Lea
origines ecc.) che pone gli inizi dei T. O. nei primi anni dell’ Apostolato
di S. Francesco, ma poi scartando 1’altra dello stesso critico che fonde
in una sola origine i tre Ordini (35). Dice che alia data dei 1221 non
suffraga alcun documento dei secolo XIII: a noi pare suffraghi assai bene
il primo testo della Regola; ma in ogni modo quale documento dei me-
desimo secolo suffraga alia data 1209-1212? Male sta poi questa teoria
con l’ altra che fa il B. Lucchesio « il primo ad abbracciare il Terz' Or¬
dine > (36;. A pp. 3848 riproduce, tradotto in italiano, meno le rubriche,
il primo testo (1221) della Regola dei T. 0. — In Genova il Terz’ Ordine,
pur avendo dovuto florire assai pifl presto, 6 ricordato la prima volta
solo in un atto dei 5 Gennaio 1266: < Frater Castellinus de sancto Lau¬
rentio frater Penitencie » (52), al quale seguono in quel secolo e nei due
seguenti molti altri documenti che riportano nomi di Terziari, disgra-
ziatamente piu indici di esistenza indi viduale che di operosi t& collet-
tiva (52-6). Il pifl importante 6 ancora quello pubblicato in AFH II, 63-71
(56 s.). Si sa per6 di un ospedale < Hospitale Tertii Ordinis S. Franci-
sci» vicino alia Chiesa di Castelletto, al quale servi vano i Terziari
(58-60). H centro principale dei Terz’Ord. era la regione di Castelletto.
C’ 6 anche memoria nel sec. XV di un’altra Congregazione presso gli
Osservanti dei Monte, alia quale apparteneva Giuliano Adorno, marito
di S. Caterina da Genova; onde pensa l’A. potersi inferire che anche
la Santa fosse Terziaria (58-61). Nel cap; VI, 77-84, si d k notizia degli
altri Terz'Ordini (Umiliati, Domenicani ecc.) in Genova. Con esso si
chiude la Parte I dei libro.
La Parte II (85-149) comincia coi Capit. (VII) Il Tertf Ord. in Genova
nei aec. XVII e XVIII (85-124). Pur troppo ci sono lacune grandi nella
storia di questa Congregazione. — Ma poich6 6 risaputo che i Min.
Conventuali dovettero nel 1505 abbandonare il loro convento e pochi
anni dopo si stabilirono nel luogo che fu poi la SS. Annuziata dd Va-
stato in Genova, donde ritornarono al Castelletto nel 1536 (cf. P opuscolo
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAJPHIA.
B78
dei P. M. Oenti pii avanti (p. 589); si sarebbe desiderata una qualche
ricerca su la sorte della Congregazione Terziaria in quegli anni. — Sol
principio dei sec. XVII essa appare fiorentissima e degna di nola. Da
paesi di ogni parte della Liguria e anche fuori gi unge vano domande per
essere iscritti nella Congregazione Terz. di Castelletto (86-8). A pp. 89-119
6 riprodotto un Regolamento, stampato nel 1726, ma che 1’ A. ha trovato
in vigore, almeno nella sostanza, fin dal secolo antecedente; il quale 6
un diffuso commento alia Regola e attesta della vitalit& della Congre¬
gazione. Nel 1625 i Terziari si fabbricarono un Oratorio speciale nei sot-
terranei della Chiesa, che poi ampliarono nel 1640, e vennero ornando
di suppellettili e di quadri pregevoli (124-32), che ora, in parte, si tro-
. vano nell’ attuale Oratorio della Congregazione e 1’ A. ha riprodotti fine-
mente e sparsi qua e 14 per il libro. Alcune Lettere edificanti di Terziari
di quel tempo, assenti, che venivano lette nelle adunanze e conservate
nell’Archivio della Congregazione, e rivelano come i suoi membri eser-
citassero la loro attivitA anche lontano fondando e riformando Congre-
gazioni in altre cittA (183-44 e 218 20), compiono il quadro di quel
periodo felice dei Terz’Ord. in Genova. Piene, tra esse, di fervida e soda
pietA e di tenace affezione e zelo per il T. 0. appariscono specialmente
quelle dei Sac. Francesco Penacino, il quale nel 1637 lasci6 Genova e
vesti 1’ abito dei Camaldolesi. Emanazione, anzi fondazione dei Terz. di
Castelletto fu, sui principio dei secolo XVIII, un Conservatorio (in
S. Girolamo di Castelletto), per Terziarie che desiderassero far vita
in comune, occupandosi dell’ educazione e istruzione delle fanciulle. Dap-
prima ne rimasero 1’amministrazione e il govemo i superiori dei T. O.;
poi nel 1765 l’istituto si fece autonomo (145-9).
Nftlla Parte III (151-80) l’A. tratta brevemente ’ dei T. O. in Genova
nel sec. XIX. Espulsi, coi Frati, i Terziari dalla Chiesa di Castelletto
alia fine dei sec. XVIII, la Congregazione acquistb la non lontana chiesa
di S. Nicolosio, abbandonata prima dalle Clarisse, la ristaurb e arricchi
in propria sede e fino ai nostri giorni, attraverso le tristi vicende dei
tempi, 1’ ufiicia, vi tiene le sue adunanze, essendosi anche nel 1897 as-
sunta 1’istruzione religiosa di giovinetti con annesso ricreatorio (151-6).
A pp. 157-9 l’A. di brevi ma interessanti notizie di due altre Congre¬
ga z ion i che essendo sorte nel sec. XVIII per il servizio una dell’Ospe-
dale dei Cronici e 1’altra dell’Ospeda le di Pammatone, nel sec.
XIX chiesero di essere accettate nel T. O. sotto la dipendenza dei PP.
Cappuccini, e continuano ancora nella doppia funzione, che riproduce fedel-
mente 1’operositi dei primi Terziari. Di altri due gruppi di Terziari 1*A.
aveva pariato a pp. 1204, che si trovavano in Genova nel sec. XVIII. Ma
n6 allora ne a questo punto accenna per nulla alie altre Congregazioni
Terziarie che dovevano essere e sono certamente dipendenti dai singoli
conventi Francescani in Genova. Anzi qui (160) adduce la ragione di
questa omissione: perch6 «non presentano particolari degni di nota, vi¬
vendo totalmente secondo la regola data da Leone XIII, senza regola-
menti propri». Ci pare un po’strana; e, comunque, in una monografia:
T. O. in Genova andavano ricordate. Anche una statistica dei Terziari
Genovesi, ove pur fosse stata possibile, per il passato, ma certamente
per il presente, avrebbe trovato bene il suo posto in questo libro.
L’ ultimo Capitolo (XIII, 160-80) traccia la storia e la descrizione
della chiesa di S. Nicolosio, sede ora della ormai sette volte secolare
ex-Congregazione di Castelletto. Sorse 1’ anno 1305, edificata per monache
che non 4 chiaro ancora a che Ordine app&rtenessero in principio, che
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BZBU09SAPHIA.
l’A. crede e cert&mente pii tardi furono Agostiniane (168e), e nel sec.
XVI furono sosti tuite dalle Clarisse di S. Margherita della Rocchetta in
Carignano (correggo il Sarzano dell’ A. dietro 1’opuscolo citato dei P. Ber-
nardino da Carasco, p. 36s.). Sotto le Clarisse il Monastero fu fiorentissimo
(172-5). Tra le opere d’ arte che arricchiscono ora la Chiesa, sono di sog-
getti francescani le tavole riprodotte dall’A: I, S. Francesco di Ber-
nardo Strozzi detto il Cappuccino; III, i due Santi Patroni della
Congregazione, S. Luigi IX di Francia e S. Elisabetta di Portogallo (cf.
p. 126), di Andrea Deferrari, discepolo dello Strozzi; V, 8. Rocco proba-
bilmente dello Strozzi; VII, S. Francesco, statua dei Maragliano; X,
S. Francesco in gloria, affresco di G. B. Carbone; XIII, Madonna
coi bambino e i SS. Girolamo e Antonio di Padova, pregevole af-
fresco dei sec. XVI. Altri non sono riprodotti, ma elencati a pp. 129 e
175-80. La figura II di la facciata della Chiesa di Castelletto; la VIU, 1’in¬
terno della Chiesa di S. Nicolosio.
A pp. 184-242 sono publicati in appendice alcuni Documenti, tra i quali
abbiamo ancora da rilevare: Parte II: n. I, Documenti riguardanti di¬
verse Congregationi di Tertiari, tratti dall’Archivio Arcivescovile (194-8);
n. II, altri riguardanti la Costruzione (198-206) e n. III, due Inventori
degli arredi (sec. XVII e XVIII) dell’Oratorio di Castelletto (207-18),
dall’ Archivio della Congregazione. Parte III: n. I, lo Statuto organico,
vigente ora nella Congregazione di S. Nicolosio e adottato nel 1901
(220-282); n. II, Documenti dei sec. XIV e XV, riguardanti la regione
occupata dal Monastero di S. Nicolosio (282-40); n. III, Iscrisioni esi-
s tenti nella stessa chiesa (240-2).
Come il lettor vede, questo libro che noi abbiamo esaminato, rile-
vandone piu alcune sviste che i molti pregi, ma dei quale ci siamo stu-
diati di far intravedere tutto il contenuto, 6 di importanza somma per
la storia di Genova Francescana e dei T. O. in genere. Avessero tutte
le Congregazioni Terziarie, almeno tutti i gruppi Terziarii phe vantano
an lungo passato, il buon desiderio di poter conoscere la loro storia,
oome l’ebbe la Congregazione di S. Nocolosio, e ne affidassero 1’incarico
a un diligente e amoroso r ice rea tore e raceontatore, quale 6 stato in que¬
sto libro il Cambiaso. Ne risulterebbe un grande benefizio, oltre che
alia storia, alia vita dei Terz’Ordine. P. Beuveouto Bughetti, O. F. M.
ESugenio Lazzareschi. — Un nuovo contributo alio studio
delUiconografia francescana (A proposito dell*affresco
scoperto nel Chiostro di S. Francesco a Lue.ca). — Pe-
rugia, Unione Tip. Coop. 1909; in-8°, pp. 31. (Estr. dal Bollett .
della R. Deput. di Stor. Patr Vol. XIV, Fasc. II-III, N. 38).
«Nell’ottobre ultimo [1907], un intelligente fraticello dei convento
annesso al monumentale tempio di S. Francesco in Luoca (che final-
mente d stato in questi giomi riaperto al culto, restaurato dell’innomi¬
nabile devastazione fattavi dai moderni vandali) > scoperse «tra molti
fregi stemini immagini sacre, e storie di S. Francesco, di maggiore o
minore pregio >, in una lunetta al di sopra d’ un sepoicro a sarcofago
che porta la data dei 1274, un affresco certamente contemporaneo e
« quasi miracolosamente conservato », rappresentante la Vergine coi Bam¬
bino, e alia sua destra S. Francesco e alia sinistra 1’immagine inginoc-
chiata dei defunto (16s.). Da questa scoperta il Sig. Eugenio Lazzereschi,
Archivista di Stato in Lucca, ha tratto occasione per questo suo diligente
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
680
BIBLIOGRAPHIA.
e buon lavoro. Conformandosi al canone stabilito da Luigi Lanzi in Quctf
ponto convenga al dipinto di Stroncone neUa serie dette Fonti per la ico-
nografia franrescana, Perugia 1907 (cf. anche AFH II, 154), formulato cosi:
«II ritratto di S. Francesco i tanto piu vero , quanto piu ei scostiamo
daW imperfezione degli artisti nostri primitivi, awiandoci ai moestri deUa
rinascente arte*, e passati in rivista questi ritratti, cbe divide in bizantini,
ispirati a bizantinismo e indigeni, di molti dei quali dk anche la figura
(8-16), arriva a quello di Lucca, cbe classifica tra questi ultimi e crede
posea attribuirsi al Lucchese Bonaventura Berlinghieri, il quale pot&
aver vieto S. Francesco, altri ritratti aveva dipinto di lui e ancora viveva
nel 1274; oppure a suo fratello Barone o a qualcun altro della loro scuola
(19 s.). Esaminando poi il ritratto, lo trova assai conforme alia descrizione
che dei volto di S. Francesco ci lascib il Celano (Leg. I, XXIX, 88), senza
per6 azzardarsi a dire che possa essere un vero ritratto (18 s.). «La figura
dei Santo.... 6 condotta con alta sicurezza di disegno, come dei resto tutto
1’aflresco, ed 6 bellissima, ispirante devozione, quasi direi affetto. L’affilato
Viso dei Poverello si protende illuminato dallo sguardo semplice e man¬
sueto, composta ma sciolta la scama e piccola persona, che tiene fissa
sui cuore la Regola luminosa. La sua statura, sebbene non termini, si
giudica dal busto non sviluppata, ed inferiore alia media.... » (18). Del-
raflresco ha dato tre fototipie; nel suo intero insieme coi sarcofago,
p. 17; tutto 1’affresco solo, 1* Tav. (fuori testo) e il solo S. Francesco,
2 * Tav. (f. t.). Oltre molte altre notizie sparse per 1’opuscolo, sui fratelli
Berlinghieri sono pubblicati in Appendice (25-31) 8 Documenti, inediti,
tolti dagli Archivi di Lucca. P. Ben ventito Bughetti, O. F. M.
Reimers Heinrich. — Friesische Papsturkunden aus dem
Vatikanischen Archive zu Rom herausgegeben von
Dr. H. R. im Auftrage des Friesch Genootschap van
Geschied -, Outheid - en Taalkunde te Leeuxoarden. —
Leeuwarden, Meyer en Schaafsma 1908. In-4°, 126 pp.
(M. 7,50).
Diese Sammlung erstreckt sich auf die beiden friesischen Provinzen
der Niederlande, Groningen und Friesland, und ist zum Teii eine Fortset-
zung des Bullarium Trajectense von Dr. Gisbert Brom, Hagae Co¬
mitis 1891-96, 2 Bde, das leider nur bis 1378 reicht. Reimers publiziert die
Papsturkunden vom Jahre 1378 bis zur Reformationszeit; darunter sind
nur ftinf aus dem Mtlnster’ schen Teile der Provinz Groningen, die bei
Brom, 1. c. fehlen. Dr. R. schmeichelt sich jedoch keineswegs, dass sein
Werk wirklich vollstttndig sei, insbesondere filr die zur Utrechter
Dittzese gehdrenden Gebietsteile. Filr die der MUnster’ schen DibzeBe,
hat Dr. Reimers die Avignonesischen Register von Johannes XXII. an
bis zum Schluss durchgesehen. Von den Supplikenregistern sind die
B&nde 1-4, 41-76 und 101-258 nachgeschlagen, w&hrend die Latera-
nensischen Registerbtlnde von Anfang an bis auf Clemens VII. durch-
bl&ttert sind und fUr die Zeit Eugens IV. das handschriftliche Beperto *
rium Germanicum im Kgl. Geheimen Staatsarchive zu Berlin heran-
gezogen ist, das aber nicht vollst&ndig benutzt werden konnte.
Uns interessieren nur die Bullen, welche einen der Orden des hl.
Franziskus betreffen. S. 53 f. treffen wir die Bulle II: Pius dilectis filius
Oldemanno, consulibus, scobinis ac universitati oppidi Leywerdensis etc.
Pia Deo et ecclesie desideria nostra, worin der Papet auf Bitten der
Stadtobrigkeit die Errichtung e in es Observantenkloeters bei Leeuwarden
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
gestattet. Da sie vom 26. September 1469 datirt ist, wird das bisher
strittige Datam der Grtlndung dieses Klosters einigermassen fest-
gelegt. W a d d i n g sagt, Annal., an. 1467, n. 70, dass das Kloster schon
im Jabre 1457 gegrtlndet worden sei. Die Observanz ist nach den
meisten 1473, eingeftlhrt, w&hrend Btirvenich sich fUr das Jahr 1467
entecheidet. Es scheint ‘jedoch, dass dieses Kloster fUr die Observanten
gegrtlndet wurde. VgL Uber dieses Kloster, Gonzaga, De Origine Seraph.
Rdig., Romae 1587,1168; Van Heussen en Van Rijn, Oudheden van Friesland,
I, 270; P. Schlager, Beitrdge zur Geschichte der Ktilnischen Ordensprovint
im MA., 100, 115, 156, KOln 1904; Eekhoff, Geschiedkundige Beschrijving
van Leeuwarden, Leeuwarden 1846, 90, 807, 816; Vrije Fries, 1906, 164.
Der Verfasser der Niederl&ndischen Franziskanergeschichte in der
Festnummer des « Sint Franciscus », 1909, 854 setzt die EinfUhrnng
aucb unzutreffend in das Jahr 1478; S. 854. Cf. AFH III, 885. — Aus
derselben Bulle geht auch hervor, dass das Observantenkloster ausserhalb
der Stadt Leeuwarden das erste war in den nUrdlichen Niederlanden,
wenigstens in Friesland: « Cum itaque, sicut exhibita nobis nuper pro
parte vestra petitio continebat, in partibus vestris nullus locus fratrum
minorum de observantia nuncupatorum erectus existat * etc.
Papst Julius II bevollm&chtigte durch seine Bulle vom 3. April 1506
drei Kblner Geistliche zur Schlichtung einer Streitsache zwiscben den
Observanten und Konventualen in Groningen. « Julius etc. Dilectis filiis
preposito S. Andree, et decano S. Severini Coloniensis, ac Scolastico
S. Victoris Xanctensis, Coloniensis diocesis etc. Exhibita siquidem nobis
nuper pro parte dilectorum filiorum Petri Marck, guardiani, Henrici de
Amsterdams, et nonnullorum aliorum fratrum domus S. Pauli opidi
Gruninghen, Ordinis fratrum Minorum de Observantia nuncupate, etc. Aus
dieser Bulle (108-5) ist ersichtlich dass die Zeit der Reformierung nicht
nor nach 1451 (S. Schlager, 1. c. 146), sondern sicher nach 1493 angesetzt
werden muss. Kardinal Raymundus tit. S. Mariae Novae war ja ais
Schiedsrichter zwischen Konventualen und Observanten aufgetreten
« tunc in partibus illis sedis ajtostoUce legatus *. Raymundus Peraudi, um
den es sich handelt, war 1500-1508 wieder Legat in Deutschland. Schnei-
der, I., Die kirchliche und politische Wirksamkeit des Legaten R. Peraudi,
1484-1606, Halle 1882, 65 ff. Gottlob, im: HisL Jahrb., VI, 459 ff.
In die vorliegende Sammlung sind noch zwei ebenfalls fils erste Mal
herausgegebene, Tertiarinnenkldster betreffende Urkunden, aufge-
nommen. Hadrian VI genehmigte den 31. August 1522 die Verlegung
des Tertiarinnenklosters bei Leeuwarden an einen innerhalb der Stadt-
mauern gelegenen Platz: « Adrianus etc. Dudum siquidem felicis
recordationis Leoni Pape X etc. (64-6). Eugen IV gewfthrte den 20. De-
zember 1436 die Bitte einiger Schwestern des sogenanuten « Kapittel van
Utrecht » ihre mit besondem Fakult&ten ausgestatteten Beichtv&ter
w&hlen zu dUrfen und ertheilte ihnen zugleich einige Privilegien. Ihre
Supplik ist abgedruckt 89-90: Beatissime Pater. Ut devotarum vestrarum
magistre et sororum etc. Die Klbster, welche diese Erlaubnis bekamen
sind die zu Groningen, Hasselt bei Zwolle, Br unnepe, nordwestlich
von Kampen, der St. Agneskonvent in Kampen, das St. Kathari-
nakloster in Oldenzaal. — Das sind alie Urkunden, die einen der
Orden des hl. Franziskus betreffen. — An der nUtzlichen und dankens-
werten Sammlung Reimers haben wir auszusetzen, dass er fiast gar
keine bibliographischen Nach we i se angefUgt hat.
Venray (HoUand). P. David ile Keok, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
miscellanea
FR. THOMAE DE ECCLE8T0N ADDITIONES AD: DE ADVENTU FRATRUM
MINORUM IN AN6LIAM. — E codice P (Phillipps 3119) cl A. G. Little ad
textam Chronicae Fr. Thomae sequentia adi anxit editioni ap. AF I, 217.
[Cf. supra 560].
L(itt]e) p. 6 l(inea) 22-6, i. e. post AF, 21S 1. 31. « Hic [Fr. Willelmus
de Notingham] aliquando tentatusa came, amputavit sibi genitalia edo
pudicitiae; quo facto papam petiit et ab eo graviter correptus celebrandi
divina meruit dispensationem. Hic etiam WtUdmus post multos annos quie¬
vit Londoniae *. In P hoc additum est manu coaeva.
L. 13 1. 11-14 i. e. post AF I, 221, 1. 7: Sub quo [Fr. Henrico Mise¬
ricordiae, guardiano Lincolniae] fuit tunc conventualis frater Iohannes
de Gememuta [Jarmouth], magnae sanctitatis vir, qui postea obiit Noti -
ghamiae [Nottingham] et iacet inter canonicos Sdfordiae • [Selford].
L. 29 1. 6—80, 1. 14 i. e. post AF I, 227 1. 4: «Apud Northamton
primo collocavit fratres dominus Ricardus Gobiun, miles extra portam
orientalem, in area sibi hereditarea, iuxta ecclesiam S. Edmundi, ubi pa¬
rum post filius dicti patroni, Iohannes nom ine, recepit habitum, cuius in¬
gressum parentes graviter ferentes, praecepit dictus dominus fratribus
quod exirent et vacuarent (1) aream suam. Quibus guardianus cum omni
maturitate sic respondit: « Statuatur adolescens in medio et quamcumque
partem degerit, dia pars firmetur *. Et assenserunt. Positus est igitur puer
in medio chori, parentes ex una parte et fratres ex altera fuerant assistentes .
Posita igitur electione a guardiano, cucurrit frater I[ohannes] ad partem
fratrum, amplectens [L. p. 30] pulpitum in brachiis, clamans: « Hic volo
manere *. Paraverunt deinde se fratres ad exeundum, stante dicto domino
extra.portam expectando exitum. Venerunt autem combinati processionaliter
et exeuntes in fine sequebatur unus senex debdis portans unum psalterium
m manu; quorum simplicitatem et humilitatem respiciens, divina inspira¬
tione compunctus, prorupit in lacrymas, instante[r) et devote domans et
petens, quod sibi parcerent et reintrarent; quod et fecerunt. Qui dictus
dominus in posterum tanquam pater fratrum se habuit. Postea per cives
villae introducti sunt in villam et locati ibi ubi adhuc manent ».
L. 40 in nota i. e. post AF I, 232 1. 14: montes Lombctrdiete, in P
nota marginalis pergit: Iste frater Martinus [de Bartona] obiit North
ampton.
L.' 41 in nota i. e. post AF I, 282 1. 25: ipse vidi, nota marginalis
P addit: Obiit autem [Fr. Stephanus] Northamton plenus dierum.
L. 42 1. 4-6 i. e. AF I, 282, coli. VTI. 1. 34: Divisa est igitur pro¬
vincia in quatuor (2) custodias, in primo capitulo provinciali Londo¬
niae. — Ap. AF deest solus numerus: quatuor.
L. 42, 1. 10. in nota i. e. AF I, 288 1. 1 post Willelmus de Esu-
seby: P. in margine addidit. [f\ste vidit frequentius Christum, [c]ruct
(1) P ta eun m t et vaeue nmt . (2) Id est B. Aegidins Assisiensia.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
MI80KLLANAA
688
confixum sive concld{v]atum, in aere. — Litteras ancis inclusas liga toris
culter abscidit.
L. 5b L 18 i. e. AF 1, 236 1. 11 nota marg. in P addit de provincia
Scotiae: quae incipiebat a Notinghamia usque ad extremum situm in
aquilone.
L. 64 1. 6-8 i. e. post AF 1, 239 1. 1, cf. nota 1: Eustachius de Nor*
manvULe, (C add. in textu, sed manu differenti; P. in textu eadem manu):
« Qui prius fuerat multum nobilis et dives, magister artium et decretorum
et cancellarius Oxoniae ».
L. 66 1. 7-20, post AF I, 6, pergit in P. nota marginalis manus
coaevae: Iste Ricardus [Rufus] veniens in Angliam narravit in capitulo Oxo*
niae, quod cum unus frater Parisius extasi staret, visum erat ei quod frater
Aegidius laicus sed contemplativus (1) sedit in cathedra legens authen¬
ticas septem petitiones Dominicae Orationis, cuius omnes auditores erant
tantum fratres in ordine lectores. Intrans autem sanctus Franciscus,
primo siluit et postea sic clamavit: * 0 quam verecundum est vobis, quod
talis frater laicus excedit vestra merita sursum in coelo. Et quia, inquit,
scientia inflat, caritas autem aedificat (2), plures sunt venerati fratres
derid... in nihilo(t) in aeterno regno Dei*. Ultimam lineam ligatoris
cultrer abscidit.
L. 88 in nota i. e. AF 1, 242 1. 18 post: quid esset in. P nota mar¬
ginalis habet: processit papa in causam [MS: cam] fratrem Eliam gra¬
viter inculpando de proprietate equorum, domorum, molendinorum et pe¬
cuniarum et tunc incepit etc.
L. 84 in nota i. e. AF I 242 1. 85 post dextrarhim in margine P addi¬
tur: quanto magis nec domos nec maneria cum molendinis appropriare.
L 181 1. 17 —1321. 18 i. e. in fine Chronicae P sic explicit: « Quidam
Iohannes, in saeculo valde valens, utpote procerus statura, praeditus sub¬
stantia, simplicissimus litteratura, postquam indutus erat et professus ,
Officium usque in senium complevit ianitoris. Hic, parum priusquam
obiit, mortis suae horam certissime proclamavit, dicens se quadam nocte
quasi montem altum debere iam ascendere. Sed cum usque ad medium
manibus ac pedibus repsisset, lassusque desperavit ulterius proficere, ecce
plures pueri cum tripudio et vultu nimis alacri clamaverunt de summi¬
tate: « Eya, frater Iohannes, cur ibi figis gressum f Ascende ». Statimque
alii ceperunt eum. per brachia, alii per cordam, alii per manicas et ad
summitatem montis feliciter perducentes: « Credo *, inquit, « quod parvuli
et pauperes quos in ianua (2) refeceram de fratrum reliquiis, cito me iuva-
bunt ad coelum pervenire *, et ita dicens , mox tradebat spiritum manibus
Salvatoris.
Sui SeptizoaiUB. — In un precedente numero delTAFH m, 168, ab-
biamo riferito su un lavoro dei signor Dr. Alfonso Bartoli a proposito dei
Settizonio e di Giacoma de’ Settesoli, divota ammiratrice di S. Francesco
d*As8isi. Ora il ch.mo A. b tornato a pariare sui medesimo argomento
in due altre pubblicazioni; e molto opportunatamente, perch6 queste
xnemorie, che si connettono con S. Francesco, stanno in pericolo di
spari re per sempre. — £ noto che a Roma, da circa un anno, si lavora
& prepar&re la celebre < passeggiata archeologica *, che condurri dal-
1* Areo di Costantino fino a S. Sebastiano. Per strana contradizione, il
lavoro finora eseguito b stato piuttoeto distruggitore, specie riguardo a
(1) Cf. I Cor. 8, 1. Cf. Spec. Perf., ed. Sabatier, o. 69, 72.
(2) Ideet ad portam oon ventus, non vero Ianuae (** Ianua) uti habet ol. editor.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
M1S0BLLAKEA.
certi av&nzi monumentali dei Medio Evo, che incrostati sopra monu¬
menti classici, erano o sono cosi caratteristici di Roma dell’et& di mezso.
Non poche voci autorevoli si sono fatte sentire contro questd sistema
di «archeologia ». Tra esse, quella dei Sig. A. Bartoli si fa sentire in
due articoli, di cui il primo 6 intitolato: Per la conservazione di alcune
memorie medievali, comprese nella « Passeggiata Archeologica *, Nota
dei Dott. Alfonso Bartoli, Roma, 1910 pp. 16 8°, Estratto dai Rendicontt
della R. Accademia dei Lineet, Classe di scieme morali, storiche e filolo-
giche, vol. XVIII, serie 6 k fasc. 7' -10°. In esso i’A. spezza una lancia
per la conservazione dello storico mulino e della torre, che esistono
tuttora nel sito dell’ antico Circo Massimo, e una volta face vano parte
dei comple8SO degli edifici posti intorno al Settizonio, ridotto a residenza
e fortezza dai Frangipani. Qui abit6 Giacoma dei Settesoli, moglie di
Graziano Frangipani,' e senza dubbio, vi ospitava S. Francesco, allorchfc
questi si recava a Roma. Nello stesso lavoro il Bartoli, merc6 una
stampa dei sec. XVI sinora trascurata dagli studiosi, determina il sito
esatto dell’ antica diaconia di S. Lucia in Septem Soliis, e riconosce in
un piccolo edificio la cappelletta che doveva perpetuare la memoria di
quel luogo di culto, dopo la destruzione della chiesa stessa.
Nel secondo articolo: La Passeggiata Archeologica, Estratto dalla
Rassegna Contemporanea, anno III, n. 2, Roma, Cooperativa Tipografica
MenuziO) 1910, pp. 22, 8°, (L. 1,60), 1’ A. sottomette ad una critica se
vera, ma giusta, 1’ opera della Commissione Archeologica, e (pp. 8, 9)
paria ancora delle adiacenze dei Settizonio; narra poi (p. 18) dei snoi
passi fatti presso il Ministero della Pubblica Istruzione per la coneer-
vazione delle suddette memorie. Auguriamoci che le premure dell’ A.
valgano a salvare questi ricordi dei Medio Evo e dell’ istituto Franoe*
scano ne’ suoi primordi. Prosegua egli i suoi studl, e riunisca tutti i
documenti letterart e monumentali in una bella monograiia ir torno al
Settizonio ed a Giacoma di Settesoli.
Nello sfogliare il Regesto Vaticano abbiamo trovato una bolla di
Niccolb V dei 24 dicembre 1458 all’ Arcivesoovo di Palermo, nella quale
bolla si dk una dispensa matrimoniale a Nicolaus de Septemsolidis, pro*
messo sposo di Ippolita di Cosentino, nobile damigella della diocesi di
Mazzara in Sicilia. Non so se questo Niocold de Septemsolidis abbia ohe
fare coi Septizonium. Certo 6 che troviamo le trasformazioni pili bia-
zarre di questo nome, come Septem Solia, Septasolis, Septemsoliis, Sedem
solis ecc. (Vedi Bartoli, I Documenti per la Storia dei Settizonio Seve-
riano, Roma 1909, p. 2ss.). Ad ogni modo non sari inutile metter qui
quel brano della bolla, che c’interessa. Awerto ancora che Candida
Gonzaga, Memorie dede famiglie nobili delle Provincie meridionali di Italia,
ri corda pid volte la famiglia de Cosentino, tom. V, Napoli 1879, p. 126,
182; VI, Nap. 1882, p. 164, mentre che della famiglia de Septemsolidis
non ci dfc il nome, cid che potrebbe essere un indizio che questa non
era indigena nel Napolitano o nella Sicilia.
Pe. de Noxeto (1). — Nicolaus etc. venerabili fratri Archiepisoopo
panormitano Salutem etc. Oblate nobis nuper pro parte dUectj /0$ Nicoktf
(1) Nel margine. Petrus de Noceto era segretario sovrastante alia spedi-
sione delle lettere aegrete. Cf. E. v. Ottenthal, Die BuUenreguter Martin V. and
Eugen IV. in MiUheilungen dee Institute fUr oestsrreische Oeechichteforechumg, /,
ErgOmzunysband, Innsbruok 1886, 464-65; Bonamioi, Phil., De clari s Pontificiarum
Epistolarum Scriptoribus, Romae 1770, 68 160.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
MISCELLANEA.
685
de Septemsolidis ac dilecte in X° fttie Ypolite de cosentino domiceUe Ma-
xarien. dioc. petitionis series continebat, quod ipsi non ignorantes se tertio
consanguinitatis gradu fore coniunctos pro conseruanda et augenda be-
neuolentia, que inter eorum consanguineos et a fines hactenus uiguerant ,
sponsalia inter se de futuro contraxerunt. Cum autem ipse Nicolaus et
Y polit a obsistente gradu consanguinitatis huiusmodi matrimonium inter
se contrahere non possunt dispensatione super hoc apostolica non obtenta ,
pro parte ipsorum Nicolaj et Y polite nobis fuit humiliter supplicatum ut
eis super hoc de oportune dispensationis gratia prouidere de benignitate
apostolica dignaremur. Nos igitur....
Si concede la dispensa.
Datum Home apud S. P[etrum] Anno etc. Millesimo quadringentesimo
quinquagesimo tertio. Non. Kl. januarij, pontificatus nostri Anno septimo.
Archivio Vaticano, Regesto Vaticano 427 f. CCLXIIIv.
In fine, segnaliamo ancora un articolo ben documentato di P. Fe-
dele: II Leopardo e V Agnello di casa Frangipane nell’ Archivio deUa
R. Societd Romana di Storia Patria, vol. XXVIII (Roma 1905) pp. 207-
217: studio che completa e corregge in alcuni punti il bel lavoro dei
P. Edoardo d’ Alen^on 0. M. Cap.: « Frtre Jacqueline * (Parigi 1899).
Per essere completi, aggiungiamo ancora: Paul Sabatier, I)e V&volution
des Ltgendes d propos de la visite de Jacqueline de Settesoli d Saint
Fran$ois, Perugia 1905, pp. 19 8°. Estratto dal Bullettino critico di cose
francescane an. I, fasc. 1, 1905, p. 22-40. Lo stesso au tore 6 ritornato
su questo argomento sviluppandolo di piu: Examen critique des rteits
concernant la visite de Jacqueline de Settesoli d Saint Fran$ois nella
raccolta Opuscules de critique historique, fasc. XV, Paris, Fischbacher,
1910, pp. 44, 8°. Cf. p. 596-8. — Inoltre Tommaso Nediani, Una Beatrice
Francescana, FrateUo Giacomina neAV Oriente Serafico, an. XIX, S. Maria
degli Angeli (Assisi), 1907, 271-74; 318-22,349-51, 424-427, poi in un opuscolo
separato: Le Beatrici Francescane. Giacomina di Settesoli, Firenze 1907,
pp. 48, 16°. Questo studio, svolto dal punto di vista piuttosto letterario-
estetico, formb il soggetto di una conferenza, che il Nediani diede il
25 di Marzo 1907 alia Societd intemazionale di Studi Francescani in Assisi.
Cf. il BoUettino della stessa Societi, an. V-VI, Assisi 1908, 24-27. V. ancora
G. T., Una pagina dei Medio Evo in Roma, Fra Jacqueline nel Cosmos
catholicus, a. ili, Roma 1901, p. 231-87.
P. Livario Oliger, O. F. M.
Versus Graeci de FF. Minoribus in Creta. — Occasione mortis Caroli
Krumbacher, eminentissimi byzantinologi (1), professoris Universitatis
Monachii et fundatoris periodici Byzantinische Zeitschrift (cf. AFH I,
129), qui obiit 12 Dec. 1909, meminisse iuvet poematis cuiusdam, quod e
Cod. n° 4. Collegii Graeci Romae ediderat, lingua graeca vulgari con¬
flatum, et quod € Speculum nobilium mulierum ac spectatissimarum do -
minarum » inscribitur, Zuva^oiptov x<3v etrfevtxtBv Y uvat *^ v Ti|no)xdxa>v
dpxovxiooffiv, in dissert.: Ein vulgtirgriechischer Weiberspiegel, ap. Sitzungs -
berichte der philosophisch-philologischen Klasse der kgl. baierischen Akademie
der Wissenschaften, MUnchen 1905, fasc. III, p. 336-427. Auctor poeseos
(1) De eo of. K. Weyman, Zur Erinnerung an K. Krumbacher, ap. Hieto-
riech-polit. BltUter, vol. CLTV, Mtinohen 1910, 161-76; Almanach der bayer. Akad.
d. Witt., Mtinohen 1909, nbi eius bibliographia oompleta, 218 sqq.
Archivum Franciecanum Historicum. — A*.
k»
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF M+CHIGAN
anonymus, qui certe catholicas erat, nec rerum italicarom ignaros
(370seqq.), ineunt e saeculo XVI scriptitabat ac carmina compinge¬
bat. Versibus numero 1210 acerrime in mulieres invehitur, earum vitia
crudeliter revelando et ultra modum increpando. Titulum ipsum non¬
nisi ironice poemati suo praeposuit. Poeta anonymus fratres (qppdptc)
quoque nominat, quo nomine Fratres ordinis Franciscani (vel Domini¬
cam etiam quandoque) vocabuntur a Graecis medii aevi et deinceps (1).
Haec mentio, quodammodo innuit, qui se Fratres in illa urbe graeca
habuerint. Primo in loco mulier, ad modum quasi Xantippes illius fa¬
mosae Socratis, virum suum increpat, quod omnes bonas actiones vitio
sibi tribuat, etiam si pergat ad Fratres solum confitendi gratia,
v. 897. Kal Sv ouvtox® liiv xdv qjpctpi
Jfrouv pi xdv igotYopdpi
X4 Y*i P*’ Xliw xdv xoopjiwlpi etc.
Poetam ignotum, qui iniuriosis conviciis, vocibusque parum decoria
valde delectabatur, vocabulo qppccpic, Fratres Minores designasse alio ex
loco patet. Ibi domina conqueritur, virum suum minime ei permittere,
ut e domo (ox(x»., i. e. hospitium, domus) sua exeat. « Forinsecus ma¬
neas, neve foras evageris, (dicit vir mulieri suae), vias publicas pera¬
grando, uti faciunt Fratres (<ppdpt) qui ostiatim paniculos petunt.
v. 988. M^de si( x ^ v X°P^ V «idcrgc,
fi^dt xd ouxvd vi 'PyaiviQC
ix xd axixL, vi S{-o> pivgc,
oD8s vi ’oac fitaxovidptc
ix xi oitlxta woiv xdv qpipi
8 xo Oxdfsi ditd xic xdpxag
xal Y^psdst xi( xouXoiipag.
Hinc apparet Fratres Minores in illa Urbe praeceptum mendicandi
certe observasse, quia secus poeta noster, hunc modum agendi in exem¬
plum non assumpsisset. Ob poema italianismis scatens, doctissimus edi¬
tor coniecturaverat poetam vixisse et versus suos, non bene sonantes,
contexisse in urbe quadam graeca, quae Venetiarum colonia fuit (878),
forsan, ob dialecton poeticam, una ex insulis Jonicis, specie in Corcyra
(Corfh). Addimus ibi revera conventum Fratrum Min., Provinciae Ro*
maniae fuisse; cf. Eubel, Provinciale O. F. M. antiquissimum 1892, 78;
Pisanus, AF IV, 683.
Deinceps vero Steph. A. Xanthondides, ap. Byzant. Zeitschr., Xvii
1907, 470-78 accurate indolem linguae Speculi investigavit, conclusitque
(478), illud esse factum in urbe quadam Cretae iusulae, et quidem a
Veneto quodam « catholico, sed nato et educato in Creta, cuius idioma
ei proprium fuerit, parvaeque litteraturae, quam hausisset in scholis,
quas Fratres in Candiae urbibus habebant » («... xal pixpdc xivog naidsd-
o«a>c 8v xivi xfflv bnd 4>pdptov xa$oXix<3v dianrjpoufiivmv iv xat£ xdXtoi rifc
Kp^xvj? oxoXtlwv... >. In dicta insula conventus 0. F. M. erant Candiae
et Caneae; Eubel, 1. c. 87; Pisanus, AF IV, 588; cf. Wadding, ad an. 1481
n. 17, (X* 182s.), Conv. Observantium; 1464 n. 88 (XII*, 288s.); 1606
n. 10, (XV*, 886). P. Miohasl Bihl, O. F. M.
(1) Cf. Golubovioh, Bibi. T. S. I, 162, 168 sq., 171 sqq., 266; 286 sqq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
I
CHRONICA
I. — Cronaca Italiana.
BiUiognfla dei VH Centenario dell f Ordine. — Aggiungiamo
ali’ elenco dato nel fascicolo precedente (AFH III, 868-71):
P. Tbodo8io Somigli da S. Detole, 0. F. M., Sinte*i France-
8cane, Quaracchi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura, 1910; in-16°, pp. 131.
Contione i tre discorsi recitati nella basilica papale di S. Maria degli An¬
geli in Assisi per le feste Centenarie dei 1° Ordine i giorni 80, 31 Maggio
e 1 Giugno 1909 e poi ripetuti in molte altre cittA d’ Italia. S’intitolano:
I, FI fondatore — S. Francesco (23-59); II, II Vangelo Francescano =
La Regola (61-91); III, La famiglia Francescano, = un panegirico della
storiae un elenco dei principali uomini dell* Ordine (93-129). L’autore vi
ha premesse alcune pagine: Una parola al Lettore (9-22), nelle quali ab-
bozza le questioni che riguardano la fondazione dell’ Ordine e la genesi
della sua Regola. Qualche nota storica e aggiunta qua e la ai discorsi.
La conferenza dei P. Giusbppe Raimondo, O. F. M., L’ Ordine
Francescano e le sue vicende , della quale demino annunzio in AFH III,
371, 6 stata pubblicata nella Raccolta; Florilegio di Conferenze pabblicate a
cure e spese dei Comitato j)er le Conferenze scienti fico-religiose. Sezione II*
Religione, storia ecc. Conferenza 261 Anno IV, n. 1. Palerino, Stab. tip.
G. Luminaria, 1910; in-8°, pp. 3-30. E una semplice e popolare notizia il-
lustrativa delle principali vicende fortunose e gloriose toccate al 1° Or¬
dine di S. Francesco: le sue riforme, i periodi della sua storia, il suo
regime interno ecc.
D(omenico) Conti, II Genio della santitd in Francesco d’ Assisi,
Roma, Tip. Pont. nell’Istituto Pio IX (Artigianelli S. Giuseppe), 1910;
in-24°, pp. 36. E’ la traccia, la sostanza dei Panegirico recitato dall’illustre
oratore, in Imola, il 4 Ottobre 1909, in occasione delle Feste Centenarie
celebrate dai Frati Minori di IA, nella chiesa deirOsservanza. Erano giA
apparsi, questi buoni e lucidi pensieri, nel periodico II Crocifisso Reden -
tore, Treia, anno IX, 1901, pp. -192-7, 544-9.
BocietA intemarionale di Stodi Franceacam. — Tenne essa la
consueta Assemblea Generale il giorno 21 Marzo 1910, presieduta, in
assenza dei Presidente effettivo Cont. Antonio Fiumi Roncalli, dal Pres.
onorario Paolo Sabatier, il quale lesse la relazione annuale intorno al
movimento degli Studi francescani. Del quale movimento i lettori sanno
anche dalla nostra Bibliografia e dalla nostra Cronaca. A questo ac-
cenno il Conferenziere, e poi in modo particolare alia recente pub-
blicazione della SocietA: Pennacchi, Legenda S. Clarae virginis (Cf.
AFH III, 372), ai prossimi lavori su la stessa Santa di Mons. Gilliat
Smith, dei P. Pasquale Robinson O. F. M. (v. p. 594), e all’altra pub-
blicazione promessa da tempo dal P. F. Van Ortroy. Pare che qualcuno
in Assisi si stia occupando di S. Francesco e di Frate Elia, non sap-
piamo perb in quale senso. — Nel pomeriggio il Prof. Walter Goetz
dell’universitA di Tubinga, nell’aula magna della Biblioteca, tenne la sua
Conferenza sui movimento francescano e la civittd dei duecento. Nella
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
688
CHRONICA.
quale 1’illustre Franciscanista, partendo, in contradizione, dall’ opera dei
Thode, Franz von Assuti und die Anftinge der Kunst der Renaissance
in Italien (Berlino 1885 1 , 1904 2 ), secondo i brevi reBoconti dei giornali,
avrebbe negato o aimeno attenuato d’assai 1’influenza di S. Francesco
d’A8sisi su 1’evoluzione dell’arte nel rinascimento, meno che su la poesia.
II che non ci par retto; e questa concessione fatta alia poesia ci mostra
per s6 stessa la materialitA, vorremmo quasi dire, della critica dei Goetz,
la quale si basa dunque su dati di fatto e non su valori spirituali.
Ch6, S. Francesco influi su la poesia non precisamente o unicamente
come poeta e autore p. e. dei Cantico di Frate Sole; bensi per tutto
il complesso dell’ anima sua e della sua azione. E se su la poesia, al-
lora non sappiamo perch6 non anche egualmente su le altre arti, che
partono da uno stesso principio e seguono una medesima ascensione.
Ma non vogliamo avanzare una confutazione cosi alia cieca: attendiamo
la pubblicazione della Conferenza.
La Conferenza tenuta nella stessa circostanza 1’ anno passato
dal Prof. Umberto Cosmo (Cf. AFH II, 520 s.), apparve poi, nella sua
parte sostanziale, in Nuova Antoloyia anno 44, 1909, Vol. 142 della 5*
Serie (della Raccolta 226) pp. 619-28, donde estratto: Umberto Cosmo,
La contradizione Francescana , Roma, Nuova Antologia, 1909; in-8°,
pp. 12. La conferenza non 6 storica ma, come dicemmo, psicologica, che
tenta stabilire il principio, vorremmo aggiungere, filosofico della storia
francescana, e con quello presentarla nel suo vero aspetto e spiegarla.
Sarebbe, secondo l’A., la contradizione propria delle anime pift singolari,
in lotta tra un ideale di vita eroica e la realtA, la quale non arriva a
raggiungerlo, eppure non lo abbandona, e per esso si agita, combatte,
vive in dissidio, che 6 il suo martirio, ma anche la face inestinguibile
della sua vita (3-4). Tale sarebbe stata la lotta intorno a S. Francesco
vivente, e poi tra i zelanti e la comunitA. Difficile dei resto compendiare
la teoria dell’A. Certo, quale egli 1’espone e 1’ applica, ci semba un’arma
a due tagli: chi ben se ne serve, vede forse piu a fondo nella storia della
vita francescana; ma 6 pur facile servirsene male, e cosl favorire certe
tendenze. L’ A. si mostra sereno; ma non possiamo dire che non inchini
un po’ da questa parte.
Altre pubblicasioxd. — Della erudizione, della pazienza e della
grande attivitA dei P. Paolo Maria Sbvbsi, O. F. M., attesta il suo libro
recente: Storia dei Culto prestato ab immemorabili al B. Bemardino
Caimi da MUano de? Frati Minori, Fondatore dei Sacro Monte di VaraUo .
Documenti editi e inediti. Novara, Tip. S. Gaudenzio, 1909; in-8°, pp. 104.
Quanti scrittori han pariato dei Beato [14..?-1600?] (19-46), in quanti
Martirologi o Leggendari o Calendari si trova introdotto (46-64), come
e quanto 6 stato effigiato (54-67), le sue reliquie (67-73), gli atti di culto
prestatogli (73-87), che ne pensarono e scrissero Sommi Pontefici e Ve-
scovi (87-93); tutto b elencato ed esposto qui con somma diligenza. Ci
pare che lo scopo dell’ A., di provare il culto reso al Beato ab imme¬
morabili, sia stato luminosamente raggiunto. A pp. 94-8, sono state rac-
colte insieme con molta opportunitA le Date cronologiche della Vita dei
B. Bemardino Caimi.
* * In occasione delle feste centenarie celebrate nel Giugno di
quesfanno a Camaiore, e a vantaggio delle feste stesse, Mons. Caelo
Papini ha publicato un libretto analogo: Nel V Centenario deQa Festa
dei Nome di Gesti e della Predicazione di S. Bemardino da Siena in
Camaione. Memoria storica. Firenze, Tip. Barbara, 1910; in-16°, pp. 100.
Nel 1410, agli inizi dei suo apostolato, S. Bern&rdino predicA a Camaiore
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHRONIOA.
e vi. inizib Ia devozione dei Nome di Gesi. Non la festa, che fa deoretata
dal Consiglio dei Comune solo nel 1528, per il 1° Giugno; bench& ci6 dietro
la espressa memoria di S. Bernardino e forse per un uso gi& popolar-
mente invalso (27-88; cf. 86-91). La tavola coi nome di Gesii, che b tra-
dizione fosse in quelToccasione lasciata ai Camaioresi da S. Bernardino,
misura m. 1,82><1,78; quindi 6 piu probabile fosse a esortazione di S.
Bernardino dipinta sui luogo, se pure i caratteri dei lavoro la fanno
risalire a quel tempo, il cbe non 6 detto (8445). La festa dal 1° Giugno
al Nome di Gesto, assunto a Patrono di Camaiore, fu approvata dalla
Chiesa il 22 Maggio 1683 (57 s.), riconfermata pur dopo che Innocenzo
Xm 1’ebbe estesa a tutta la Chiesa per la 2* Domenica dopo l’Epifania.
Da quel tempo a Camaiore si celebra due volte 1’anno la festa dei Nome
di Gesto (59 s.). Intomo al culto dei nome di Gesto e di S. Bernardino
in Camaiore si hanno qui buone notizie (61-82). In appendice (85-96) l’A.
riporta il testo dei documenti comunali ed ecclesiastici sui soggetto.
Ma memorie contemporanee su S. Bernardino non si sono trovate.
*** D libretto dei P. Marcellino Cbnti, 0. F. M., Cenni descrittivi
della SS. Annuntiata dei Vastato in Genova , Genova, Tip. Serafino e
Ferrando, 1908; in 12°, pp. 56, 6 stato scritto con lo scopo di dare una
guida breve ma sicura al visitatore di quel meraviglioso tempio France-
acano. Quattro capitoli. — I, Origine della chiesa (7-15). Chiesa degli Umi-
liati fin dal 1228 (7), Giulio II nel 1507 la d k ai Conventuali, privati dei
convento di Castelletto; i quali, sui luogo della vecchia chiesuola, nel 1520
gettano le fondamenta di un tempio piu ampio, atterrando assai case
intorno, donde Vastato o Guastato (8s.). Ai Conventuali, tornati al Ca¬
stelletto, nel 1587 sottentrano gli Osservanti che compiscono, ancora in
pito vaste proporzioni, 1’ opera, dedicandola alia SS. Annunziata (8-11). Le
pito nobili famiglie Genovesi, assumendovi giuspatronati, la portano alia
presente m^gnificenza (11 s.). — II, Il corpo della Chiesa descritto (17-22).
Non se ne dice 1’ architetto. — III, Descrizione delle Cappelle (28-40) che
sono 18; tempo della erezione, giuspatronato, enumerazione dei tesori ar-
tistici che contengono, con indicati i loro autori. — IV, Gli artisti (41-52).
Brevi notizie biografiche. — Inflne due illustrazioni: La foedata e 1’ in¬
terno della Chiesa.
Un altra Chiesa Francescana. P. D(iombdb) S(Caramuzzi) O. F. M.,
H Santuario di S. Matteo , presso S. Marco in Lamis (Foggia). Cenni
storid. Foggia, Tip. edit. P. Cardone, 1909; in-16°, pp. 82. Badia Bene*
dettina [567P-1211], poi Cistercense [1211-1578] (9-14), con Bolla dei 14 Feb-
braio 1578 fu concessa da Gregorio XIII ai Frati Minori Osservanti (14),
cambiando in quel torno il titolo di S. Giovanni in Lamis in quello di
S. Matteo (Apostolo) e diventando veneratissimo Santuario (15). A pp.
19 s. si descrive la Chiesa, di cui 6 riprodotto 1’ interno a p. 17. A p. 26
6 figurata oscuramente la Pinacoteca di S. Matteo (convento); ma di essa
nulla si dice, come nient’ altro si dice dei Convento. Di tutto, ben poco.
Una storia popolare 6 la seguente: P. Gaetano Rocco da Napoli,
O. F. M., Compendio della vita di S. Giacomo della Marea , O. F. M.,
Napoli, Stab. Tip. N. Jovene e C., 1909; in 16°, pp. 178. Con riguardo spe¬
ciale alia vita dei Santo e al suo culto, in Napoli. A pp. 127-32, si trova
1 ’ elenco delle reliquie e cimelii dei Santo conservati in Napoli. L’elenco
degli scrittori che trattarono di S. Giacomo (145-7), come quello delle
sue opere, &, oltre che scarso, troppo impreciso. Noto anche le impreci¬
sioni geografiche a pp. 34, 85, 37 ecc.
Egualmente popolare 6 la Monografia dei B. Bernardino da Fossa
con cenni storid sulla vita di alcuni altri deUo stesso paese, dei P. Clb-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
690
OHBONIOA.
mente Colletti, 0. F. M.; Torino, Tip. Pontif. Pietro Marietti, 1909;
in-16°, pp. 64. C’ 6 pure un elenco degli scritti dei B. Bernardino (90-86).
Tra gli alcuni altri dello stesso paene , di cui si promette un cenno sto*
rico (ma non sono che poveri estratti da altri scrittori), c’6 il Ven. An-
selmo da Fossa Sac. dei Min. Cappuccini (f 1626] (47s.), e l’A. vi ha in-
chiuso (49), dietro il Waddingo ( Annal., 1461, n. 36) e il P. Cervone
(' Compendio di storia dei Fr. Min. dei tre Abruzzi, Lanciano, 1893, 277),
anche il Ven. Domenico, che nei primi dei 1500 fu Guardiano e indi se-
polto nel Convento di S. Croce di Nizza. Senonchi altri, invece che da
Fossa, lo dicono da Fossano nella provincia di Cuneo 'in Piemonte (cfl
Gonzaga, De origine etc., Venetiis 1603, 957; Britius, Seraphica subalpi¬
nae D. Thomae Prov. Monumenta, Taurini 1647, lib. Il, 210, e L. de
Kerval, Le couvent des Fr. Min. et le Sanctuaire de N. D. de Cimiez,
Nice 1901, p. 14).
*** L’opuscolo dei P. Paolo Maria Sevesi O. F. M., Una Gemma
dei Terz’Ch'dine Francescano. S. Elisabetta d’Ungheria (1207-1231), Ge-
nova, Tip. Serafino e Ferrando, 1909; in-8”, pp. 35, non i la storia, ma
un panegirico della Santa. Esso era appareo dapprima su la Voce di S.
Antonio di Padova, an. XIII (Nuova Serie), 1908-9, pp. 218-27.
*** La Casa Editrice S. Lapi di CittA di Castello ha recentemente
pubblicato in 2 a edizione il libro: Francesco d’Assisi, studio di Rug-
gero Bonghi con [aggiunta una] prefazione di Paul Sabatier. Seconda
Ediz. In Cittk di Castello, Casa Editr. S. Lapi, 1910; in 16°, pp. 146 (Due
Lire). La prima edizione era nscita, ivi, 1884, riprodotta poi, con note
critiche dei P. Candido Mariotti O. F. M., nella Raccolta: Omaggio dcl
Mondo Cattolico a S. Francesco d*Assisi neUa ricorrenza dei VII Cente¬
nario della noscita , 1882 , curata dal P. Raffaei.e da Paterno; Part. IV,
Napoli 1885, pp. 1-44. L’edizione questa volta 6 tipograficamente assai
pih ricca, in cArta a mano, con iniziali in rosso, e tipi cinquecenteschi.
Nulla, si capisce, & stato aggiunto al testo; ma questo appare aneor
oggi tanto meritevole di considerazione e discussione, che non manche-
remo di ritornarci sopra con esame particolareggiato.
*** Della bella e completa Biografia di S. Francesco, scritta dal
poeta Danese Joergensen, Den helliye Frans af Assisi (cf. AFH I, 131-5;
II, 529; III, 179) i uscita ora anche la traduzione italiana: Johannes
Joergensen, Vita di San Francesco d'Assisi. Traduzione autorixzata dalr
V autore. Palermo 1910, Libreria Internaz. Alberto Reber; in-8°, pp. VIII-
633. (L. 6,00). Ne riparleremo.
*** Abbiamo ricevuto dal P. Francesco Zavbrio Molfino, O. M.
Capp. e Archivista della Provincia Ligure, un gruppo di sue opere tra
le pii\ recenti e importanti. Le annunziamo, riservandoci di pariarne
diffusamente in prossimi fascicoli. Codice Diplomatico dei Cappuccini
Liguri (1530-1900). — Il Convento dei Cappuccini in VoUaggio. — / Cap¬
puccini in Quarto al Mare. — I Cappuccini neUa diocesi Chiaravallese .
— Quadri nobili dei Cappuccini Liguri. — Cappuccini Liguri, scrittori
ed artisti. Vedine le note bibliografiche in fine di questo fascicolo.
Conferenae. — Il P. Niccol6 Dal-Gal, O. F. M., Lettore di Btoria
francescana nella Provincia di Venezia, ha tenuto recentemente un ciclo
di conferenze, illustrando alcune forti composizioni e figure dei fran-
cescanesimo italiano. Il 5 Marzo a Verona, nel Teatro dei Patronato
delle Stimate, svolse: L'Elegia deWidtimo giomo di un Poeta francescano
dei Medio-evo (il Dies irae di Fr. Tommaso da Cei ano). Il 6 dello
stesso mese nell’Ateneo di Brescia illustri: Le Pie Donne nel vangelo
francescano (Chiara d’Assisi e Jacopa dei Settesolii), argo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
601
mento trattato antecedentemente il 26 febbraio nel B. A teneo di Veneria.
E finalmente ii ^2122-23 Marzo a Torino, nella chiesa monn mentale di
S. Dalmazzo, ufficiata dai PP. Barnabiti e traeformata per 1’ occasione in
magnifica Sala, parl6 sol Cantico dd Sole, en Jacopone da Todi, e su
la domna nel francescanesvmo.
* * * Nella chiesa dei SS. A. Pietro e Paolo di Cori (Borna') il giorno
6 marzo 1910, il P. Agostino Molini, Def. GleO. F. M., tenne una con-
ferenza con proiezioni sui tema: S. Francesco e i Francescani in Oriente,
*** Il 5 Aprile 1910, al Ciroolo degli Impiegati Civili di Palermo,
il Sig. Albbrto Cappblletti recitd una ena Conferenza franceecana in-
titolata Umbria Verde.
*** Il giorno seguente, 4 Aprile, a Sezze, in occasione delle feste
centenarie dell’ Ordine colA celebrate dai PP. Cappuccini, 1’ Aw. Pibran-
toni tenne una conferenza sui tema: S. Francesco & Assisi, illustran-
dolo come c restaurator© ed apportatore di civilti cristiana con la pre-
dicazione della poverti e dell* amore, inteso nel senso pi^i spirituale ed
universale *.
Bestauri alia tomba di 8. Bemardino da 8iana la Ay»n«. —
Sono stati demoliti ultimamente 1’altare e il sovraccorpo che coprivano
e deturpa vano dai sec. XVII il Mausoleo di S. Bernardino nella sua
Chiesa in Aquila. Il bellissimo monumento, opera di Silvestro Ariscola
dell’Aquila, b tornato cosl a splendere in tutta la purezza delle sue linee.
Vedine la descrizione e la figura in Wadd. Annales, voL XIV, Romae
1786, an. 1472, n. 17 ss., p. 9ss.
AAresohi cooperti a Foligno. — In alcuni locali di Foligno usati
come orfanatrofio si sono scoperti notevoli affreschi, ben conservati, di
scnola eugubina, che sembrano appartenere alia fine dei sec. XTV. In
uno di essi si b creduto riscontrare la morte di S. Margherita da Cor¬
tona. E perch& non della B. Angela da Foligno? Ma ci mancano pifi
ohiari dati. Ci auguriamo che in questo, come in altri simili casi, un
qualche nostro confratello dei luogo voglia diligentemente esaminare le
scoperte e darcene preciso ragguaglio.
Frosaime Pubblicarioni, — Del P. Girolamo Costa, O. F. M., b
proesimo a uscire alia luce: Il convento d’ Ocra e sue adiacenee, contri¬
buto alia storia Francescana deWAbnuszo.
E annunziata un* artistica edizione dei « Messale Bomano », rio-
chissiraamente miniata dai prof. A. Bazzolini. Vi saranno anohe minia¬
ture . francescane (cf. Corriere d f Italia, 1910, n. 166, 7 Giugno). Ne ri-
parleremo a lavoro compiuto.
*% Dalla Casa Editrice Gius. Laterza e figli di Bari b stato lanciato
il programma di una vasta Collezione degli Scrittori d’Italia (intorno a
600 voll. in -8°), proposta dai Sen. Benedetto Croce e diretta dai prol
Achille Pellizzari. La Collezione, che ha scopo storico, artistico e fllo-
sofico, conterrA testi (latini e italiani) di regola per intero, criticamente
curati da studiosi specialisti, senza corredo di note e di commenti,
salvo un’ appendice che dia conto dei sistema tenuto nell’ edizione e portd
per sommi capi la bibliografia dell’ argomento, un indice dei nomi, glos¬
sario ecc. Che ci riguardano, oltre a molti volumi di cronache e narrarioni
religiose ecc., di cui non si pu6 indovinare aneor bene il contenuto, troviamo
annunziati: Canti religiosi dei sec . XIII e XIV (Jaooponb da Todi ecc.:
2 volumi) e altre opere consimili dei secoli XIII-XV; Fr. Salimbbnb, Chro-
nicon; S. Bbrnardino da Sibna, Prediche (1 volume). Seguiremo questa
importante pubblicazione.
P. Beaveslito Bsghetti, 0. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
592
OHBOHIOA.
II. — CHRONIQUE ^TRANGiRE.
ALLBXAGVSL — L’annuaire do collige siraphique de Watersleyde
pour l’annie Bcolaire 1909 k 1910 (AFH IU, 874), contient, outre la chro»
niqoe de 1 ’Institut, des voes du Collige, un aper$u sor lee etudes accom-
pliee dans les six classes d’humanitis do Collige etc. ( 1 - 21 ), one deseri p-
tion do triduum solennel (3-6 janvier 1911), qui y fut cilebri pour fiter le
VJLL* centenaire de l’Ordre. P. Bernardin Jacobi, O. F. M., Freuden- und
Gedenktage im St Josephs-KoUeg, p. 1-82: du Seraphisches St Josephs-
KoUeg zu Watersleyde, Jahresbericht fiir das Schutfahr 1909-10, (Fulda,
Kloeter Frauenberg 1910), in- 8 °, 82 et 21 pp.
A cette occasion fut ezicuti, avec grand succis, le beau drame
historique: S. Jean de Capistran, en 5 actee, composi en vers
remarquablement souples et vifs, par le R. P. Lecteur Hippolyte
Bobhlbn, O. F. M., St Johannes a Capistrano, der zweifarhe Sieger.
(Befreiung Belgrads 1456). Geschichtliches Schauspid in fQnf Akten,
Mttnchen, Val. HOfling, [1909], in- 12 °, 94 pp.
4 ,% Le R. P. Athanase Bibrbaum, O. F. M., auteur de plusienrs
opuscules historiques et ascitiques, vient de publier d’autres brochnres
et manuels de priires dans le mime genre. Ile contiennent d’abord une
esquisse biographique du Saint dont iis portent le nom, et ensuite un
recueil de divotions. Voici les titres de ces trois opuscules: Paschalis-
BUchlein oder Andachtsilbungen zu Ehren des hl. Paschalis, des Patrans
aller eucharistischen Vereine nebst einem kurzen Lebensabrisse, MUnchen-
Gladbach, B. Ktihlen, [1906] in-82°, 115 pp. — Franziskus-Bllcldem. Leben
des seraphischen Ordensvaters St Franziskus von Assisi nebst Andachts¬
ilbungen zu seiner Ehre. [Anonyme], ibidem [1909], in-82°, 140 pp. (A la
p. 44 lisez 1228 pour 1227). — Solanus-BUchlein. Leben des Indianer-
apostels St Franziskus Solanus nebst Andachtsilbungen zu seiner Ehre,
ibidem, [1909], in-32, 111 pp. — Le mime auteur fit enfin paraitre un
tract sur les Missions franciscaines, contenant quelques notes historiques
et leur itat actuel, Das Missionswerk der Franziskaner. I. Heft, Die
Franziskanermissionen in AUgemeinen, herausgegeben von der Redaktion
der Franziskanermis8ionszeit8chrift « Antoniusbote >, Mtlnchen, Jos. Mtll-
ler, Linprunstr. 90, [1910], in-82°, 80 pp.
•% Quoique le R. P. EusAbe Statbcznt O. F. M., n*ait voulu iorire
qu'une vie populaire de S. Antoine de Padoue, il y ajouta oependant un
appendice (186-212) sur les sources de la Biographie du grand Thau-
maturge. Dans cet exposi sommaire il s’attache k suivre les itudes de
M. L. de Kerval, S. Antonii d. P. Vitae duae, Paris 1904, et surtout du
R. P. Ni coi 6 dal Gal, S. Antonio di P., Quaraochi 1907. Zytoot sto. An-
toniego z Padwy napisal Ks. E. St., Bytom G-S. (en Silisie), Czcionkami
« Katolika » 1909, in-16°, 213 pp.
Le mime auteur annonce, qu’il a sous presse une nouvelle vie
de S. Francis d’A 8 sise icrite, elle aussi, en langue polonaise. Elie
comprendra deux tomes, dont le premier sera consacri k des itudee
critiques, tandisque le second contiendra la vie du Saint.
4 ,% La monographie du Pape Alexandre IV par M. le Prof. Dr.
Franz Tenckhoff est un livre erudit et assez bien conduit. En treize
chapitres il depeint 1’action du Cardinal Rainaldo de Segni (1-24) et ensuite
celle de ce pape, ilu le 12 dicembre 1254. Les grandes questions politiques
du temps, la Sicile, la lutte avec les fils de Frideric II, la succession
dans 1 ’empire, les croisades etc., sont toutes traitees avec soin et une pro-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
693
fnsion de ditails. Dans le chapitre XI r , consacri aux relatione du pape
avec lee ordree religieux (271-293), la plue grande partie touche natu-
rellement lee Frires Mineure (271-284). Gregoire IX avait nomme Rai-
naldo protecteur des Frires Mineurs (15), v. Salimbene, (1857), 194, 232;
MG XXXII, 283, 435, sur leur demande expresse, (v. Philippe de Perouse,
Wadding, I*, 264 s.). Si M. T. avait cite 1’edition des AF III, 709, (v. aussi
MG 1. c. 681) il aurait mieux traduit ce passage. D’autre part, il est
clair (p. 2, n. 4) qu’ Alexandre n’a jamais appartenu & YOrdre franciscain,
comme le voulait Potthast, Reg. R. P., II, 1286, qui expliquait mal Sa¬
limbene (1. c.). — L’action du pape protecteur des FF. Mineurs (273-85)
et des Clarisses (20, 286-91) est decrite d’apr6s les bulles. Il en est de
mime du Fr. Lupus (L<5pez)0. F. M., evique du Maroc (213-14), du Fr.
Barthelemy de Bohfeme etc. Quant k Fred. Visconti, eveque de Pise (273),
voir AFH I, 651-3, d’ou ressort qu’il itait certainement ami des FF. Mi¬
neurs. Il eBt prouve (contre 271) qu’Alexandre IV a connu personellement
S. Francis, AFH III, 404ss. Il est stir aussi que le Saint n’a pas composi
la rigle des Clarisses (20, 287), approuvee par Innocent IV le 9 nofit, et
non pas le 15 avril (287), 1253, (BF II, 671; Potthast, n. 15086). Cependant
Salimbene ne dit pas (1. c.) qu’Alexandre IV composa 1’office de Ste Claire
(320), mais seulement « les collectes et les hymnes *. Pour le chap. XII:
sur Alexandre et 1’universite de Paris 294-305, il fallait absolument s*en
refirer k Denifle, Cfiart. Un. Par., I, aux travaux du R. P. Felder,
Gesch. d. iviss. Shid., cf. AFH II, 131 ss. et & ceux de Fr. X. Seppelt, Der
Kampf der Bettelorden an der Un. Paris..., Breslau 1908, 1905, 1908. Sur
les actes du jeune Rainaldo en 1221, 1’auteur aurait trouve quanti te
de renseignements necessaires dans G. Levi, Registri d. Card. Ugo-
Uno,... cf. AFH III, 405. — P. 17 ss. lisez Nicolas de Carbio (Calvi) pour
Curbio, et v. la nouvelle idition de sa Vita Innocentii IV dans Ar-
chivio storico rom., XXI, 1898. — A la p. 172 lisez Adolf de Holstein
pour de Nassau, qui se fit franciscain en 1240. P. 118 il fallait dire que
le Frire Mineur Rainaldo d’Arezzo fut nomme, en 1259, iveque de Rieti
(pas d’Arezzo); Salimbene, 150ss.; MG 322 ss. — Papst Alexander IV,
Paderborn, SchOningh, 1907, in-8‘’, XIV, 338 pp.
Dans le MS. germ. Quart. 206 de la Biblioth&que Royale de
Berlin, M. le Prof. Dr. Litzian Pfleoer decouvrit une sirie de sermons
prfcches k Strasbourg, dans differentes eglises, de 1434-1437. Ces sermons
ont ete recueillis et ecrits par une certaine pieuse Agn^s, fille de Ste-
phan Sachs. Le Dr. L. Pfleger se h&ta d’etudier ces sermons et d’en pu-
blier les passages les plus interessants dans le BuUetin diocAsain de
Strasbourg (Strassburger Di&zesanblatt) . Ces articles, tires ensuite i part,
forment le livre: Zur Geschichte des Predigticesens in Strassburg vor
GeUer von Kaysersberg, Strassburg i. E., Herder 1907, in-8°, 82 pp. La
majeure partie du recueil est due aux Dominicains (27-58). Cepen¬
dant trois sermons ont ete prSches par le Fr6re Mineur Cunrat Beumole,
lesemeyster tu den Barfilsser. Ceci prouve assez clairement, nous parait-il,
(contre ce que dit le Dr. Pfl., 58) qu’en 1436 ce P. Conrad B6nUin etait
actuellement lecteur chez les Cordeliers de Strasbourg. Ce P&re etait
dej^ connu par ailleurs comme ayant ete lecteur k Esslingen, custode
de Souabe, et surtout comme provincial de Strasbourg (1436-1449). C’est
en cette qualit6 qu’il tenait les chapitres (et non pas comme custode,
Pfl., 58). Cf. AF II, 1887, 300 ss. Eubel, Strassb. Min. prov., 165. En 1436
C. BCmlin prScha le careme dans l’6glise des Chevaliers de St. Jean.
Son premier sermon dans le MS. cit6, fol. 200 v-207 v., (Pfl. 59), donne le
vendredi apris P&ques, cldtura ce carime. Le deuxiime, MS. f. 207 v-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHRONIOA.
215 v. (Pfl. 59-60), fnt donn6 le vendredi suivant. II est bien yrai (Pfl. 60)
que, comme pr6dicateur popul&ire, le Fr. Conrad le c&de de beaucoup
aux Dominicains Hugo d’Ebenheim et Pierre de Breslau; il est decidd-
ment trop scolastique. Le sermon qu’un cordelier b&chelier, nomini
«der Schreiber » fit dans 1’eglise des chevaliers de 1’ordre teutoniqne
le jour de la Pentecdte 1437, MS. cite, f. 266 r-v, ne meriterait gu&re
d’6tre pris en consideration, au dire de M. L. Pfleger (60). Celui-ci ne prit
pas mime la peine de donner au moins un expose du sermon XXVIII*
pr&che par un Custode de Bavi&re lors du chapitre provincial en 1436:
« Die... hat geton ein barfussen an dem pfingest mentage uber das wort:
Habent -vitam aeternam [I Ioan. 5, 13] und seit gar ein gaistlictun syn.
Anno XXXVI». — II s’agit sans doute du chapitre provincial tenu k
Strasbourg en 1436, et dont parient les AF II, 298, et Eubel, 1. c. 165. —
La predication, A Strasbourg, ne se maintint pas longtemps k la hauteor
ou nous la montre le recueil de Berlin, et la popularite des Ordres men-
diants declina vite (76); v. aussi Winkelmann, Zur Kulturgeschichte des
Strassburger Milnsters, dans Zeztsckrift filr Geschichte des Oberrhems,
XXII, 1907, 268ss.
II y aussi quelques notes franciscaines k glaner dans le livre
6rudit de feu M. le Dr. Franz Falk: Sur le mariage k la fin du moyen
&ge, et demontrant, contre les recriminations des protestants, en quelle
estime 4tait tenu alors ce sacrement et tout ce qui y touchait de pr6s
ou de loin. Die Ehe arn Ausgange des Mittelalters. Eine kirchen- und kul-
turhistorische Studie, Freiburg i. Br., Herder, 1908, in-8°, VIII, 96 pp.
(ErliiiUeruugen und Ergdmungen zu Janssens Geschichte des deutschen
Volkes, vol. VI fasc. 4). A la p. 10-11 il deerit la bible que Cunigonde
d’Autriche, duchesse de Bavi&re, avait re<?ue en 1486. Devenue ve uve,
elle se fit tertiaire au cdlibre BUttrichkloster k Munich. De 14, la bible
passa dans la biblioth&que du prince de Wallerstein. — La note snr
l’archiconfrerie dei Gonfalone repose sur S. Bonav., Opp. Omn., X, 66.
Berthold de Ratisbonne est cite k deux reprises (42-64). — Au 17° siecle
le P. Martin de Cochem, O. M. Cap. ressuscita dans son Auserlesenes
History-Buch, Dillingen 1687, 927-945, le celibre conte de ‘ Griseldia ’ on
du ‘Marquis Gautier’, employe aussi par Boccace (45). Une narration
semblable fut celle du ( Comte Alexandre de Mayence [d'autres disaient
Metz] attele k la charrue’. Pour le sauver de cet e tat lamentable, car
le comte itait captif chsz les feroces Sarrasins en Orient, sa femine se
revdtit de la bure franciscaine et fit le voyage comme minestrel (46-7).
Enfin k la p. 91-2 quelques mots sur Charitd Pirckheimer, 1’heroique
abbesse de Ste Claire de Nuremberg.
am^.rtqttt DU VOBD. Etata-Unia. — En donnant le compte
rendu de la nouvelle edition de la vie de Ste Claire par Thomas
de Celano, v. AFH III, 372, nous parlerons aussi de 1’excellente version
de cette vie que vient de publier le R. P. Paschal Bobinson O. F. M.:
The Life of St. Clare ascribed to Fr. Thomas of Celano... translated and
edited from the earliest MSS. . Philadelphie, The Dolphin Press, 1910,
in-12* XLIV, 169 pp. v. p. 691.
Fidile au noble usage de marquer les lieux historiques, (v. AFH II,
145 s.), une societ4 americaine fit eriger tout recemmement, le 10 mai 1910,
une pierre commemorative k 1’intrepide explorateur, Louis Hennepin,
recollet. Ce monument, consistant en un bloe massif de granit, a 6te erigd
pres du Niagara, k 1’endroit connu sous le nom «Vue de Hennepin».
Il se trouve sur le territoire des Etats-Unis, non loin des cbutea dn
Niagara. Une plaquette en bronze porte l’inscription suivante:
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONIO A.
595
HENNEPIN VIEW
Near this spot stood Father Lonis Hen-
nepin, Franciscan Missionary and
chronicler of LaSalle’8 expedition, 1678,
. 9. He was the firat to preach the gos-
pel on the Niagara frontier and the
firat white man who aaw and deacribed
the Falla of Niagara.
ERECTED BY THE KNIGHTS
OF COLUMBUS, 1910.
A ilfelQTO DU SUD. — Le livre du P. Fernando Rodriouez
Tena, O. F. M. Historia Natural de la America dei Sur. Tomo I, (Apa-
rato) Zoologia y Botdnica, contiene interenantes informaciones sobre el
Paraguay, Uruguay, Argentina, Chile y Ec.uador publicato el P. Fr. Jos6
Maria Bottaro, O. F. M., Mexico, Eua. Gomez de la Fuente, 1909, in-8°
VI, 607 pp. a 6t6 compoa6 en 1777 et 1778 (y. p. 517, 598 etc.). Ce travail
devait etre, dana 1’intention de aon auteur, la auite de l’hi8toire de la
province franciacaine du Perou, publiee k Lima par le P. Diego de
Cordova Salinaaen 1651 (cf. Civezza, Saggio, n. 160). Pour ce faire
d’une fapon parfaitement exhauative. le P. Tena resolut d’etudier d’abord
le pay8 lui-m^me, aon etat, aea productiona, la Faune et la Flore de cea
r6gions etc. II traite tout cela dan8 le I r , III e et IV* vol. de aon ou-
vrage, conserves k la Biblioth&que Nationale de Lima. Le tome II r , con-
sacre k 1’hiatoire des missione franciacainea du pays, ae trouve, nous
ditron, (p. II) aux Archivea de l’Etat dana la mSme ville. II e8t bien
k regretter, que 1’editeur n’ait pu rien ajouter au texte, aux cita*
tions etc. du P. Tena, et qu’il n’ait paa meme pu noua en donner quel-
quea dates biographiquea (p. II). Esperons qu’il en enrichira les autres
volumes, et surtout le deuxi&me, qui ne sera paa descriptif, comme
Peet le premier, mais hiatorique, au moins en grande partie. II est bien
etonnant que le R. P. Bottaro n’ait paa song6 k consulter un ouvrage
MS. en 4 tomes du m§me P. Tena, conserve k Madrid dans la Biblio*
thftque de l’Academie R. d’Histoire et sommairement deerit par le P.
M. da Civezza, dana aon Saggio , n. 717. Car cet ouvrage doit avoir, au
moina, dea rapports bien intimes avec celui dont le P. Bottaro a publie
le tome I CT .
Le P. Ant. Rernandez Calzada, O. F. M., ne k Gata (Eapagne)
le 12 novembre 1774, passa au Chile en 1803, pour se faire incorporer
au Coll&ge de Miaaiona de ChillAn. En 1846, fut publie k Santiago, par
ordre du gouvernement aa Gramdtica de la lingua Chilena, ainai que son
Dicdondrio ChUeno-Hispano et Hispano-Chile no, Santiago, 2 vola.; les
deux ouvragea perfectionnent lea travaux du Jeauite And. Febres. Ce
n’eet qu’en 1907 que M. Rodulfo R. Schui.ler publia, du MS. autogra*
phe du P. H Calzada, conserve k la Biblioth&que Nationale de Santiago
de Chile, le Queationnaire pour la Confeasion et deux Ser-
mona. En regard du texte castillan 1’editeur met, eans aucune ajoute,
la version araucane. Le queationnaire surtout, compose en 1843, ne laisse
pas de fournir quantite de donn4es interesaant auasi les folkloriates. —
Le T. R. P. Antonio Pavez, O. F. M. a enrichi cette edition d’une
notice biographique (7-10) et bibliographique (11-18) du P. H. Calzada.
Voici le titre de cette publication, ou les pages de la version araucane
repetent toujoura les nombres de celles du texte espagnol. Confesario
por preguntas y Pldticas doctrinales en Castellano y Araucano, segun el
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
596
CHRONICA.
manuscritto inedito dd Mision&ro Franciscano Fray Antonio Fbrnan-
dez Cai.zada (1843). Con notas biogrdficas por el R. P. Fr. Antonio
Pavez O. F. M. publicado por Rodolfo R. Schuller, Santiago de Chile,
F. Becerra, Bandera 4° 1907, gr. in-8°, 14, 68 (bis), 1 pp.
*** Le livre Una pdgiria 6 sea continuaci&n de la historia de Mi -
itiones Fmnciscanas dei Colegio de P. P. F. F. de Potosi por el P. Ber-
n ardi no de Nino O. F. M. Potosi, tipografia « Italiana * 1909, in-12“
XIV, 288 pp. (2, 40 Fr.), est un supplement et une continuation de
celui que le P. Angelico Martarelli, O. F. M. avait publie en 1890: El
Colegio Franciscano de Potosi y sus misiones. Noticias histdricas, ibid.
tip. It-.il. 1890, in-12°, 332 pp. Le P. B. de Nino a modele son livre sur
celui du P. Angelico, dont il continue le r6cit jusqu’fi vers l’annee 1908,
en narrant les efforts qu’ont faits les missionnaires, soit pour fonder
soit pour retenir et faire progresser ces postes de missions. II traite
surtout de la construction des batiments de chaque mission (eglise,
ficoles, maisons des Peres), de leur entretien, agrandisseraents etc. pour
donner ensuite quelques notes sur la vie interieure de ces etablisse-
ments dans la partie orientale de la Bolivie au milieu des Indiens Chi-
riguanos, relevant du Collige missionnaire de Potosi. Ces exposes lui
donnent souvent 1’occasion de mettre nettement en relief les merites
de nos vaillants missionnaires que la loi du 23 decembre 1905 (p. 170ss
228 88) a assujettis fi des rfiglements tracassiers. Le nom de 1’auteur
lui-m£me revient souvent dans ces pages, qui exposent 1’histoire des
Missions de S. Antonio dei Parapiti Grande (1-34), et de S. Fran^ois
Solano (34-48), toutes les deux reprises, en 1903, dans un etat d’aban-
don lamentable; de celle de S. Bonaventure de Ivu (44-62), fondee en
1898, de S. Rosa de Cuevo, fondee en 1887 (63-88) et enfin de celle de
S. Pascal de Boicovo, qui avait fite etablie en 1875 (89-115). La mission
de San Jose de Yumbia avorta, grfi.ce aux hostilites d’un puissant pob-
lador, qui avait aussi instigue quelques Indiens (164-173). La II e partie
du livre, qui est une espfice de chronique, expose Thistorique des qua-
tre doctrinas du mfime Collige (116-163), tandisque la III C partie enu-
mfire les travaux des Frfires Mineurs dans les paroisses dejfi organisees
(174-231). II s’agit surtout du sacrement de confirmation administre par
nos Pfires, munis de pouvoirs extraordinaires. P. Michel Bihl, O. F. M.
ANftT.gPKRRB. — La Quarterly Review, London, J. Murray 1910,
n. 422 (Janvier), p. 58-73 contient une etude anonyme et interessante,
mais ne donnant rien de neuf, sur la vie et les oeuvres de Jacopone de
Todi: « Jacopone da Todi: The poet of the Stabat Mater *. On lui y at¬
tribue, sans hesiter, le po^rae: St. M. Dolorosa, ainsi que le Stabat Ma¬
ter gaudiosa (71), que 1’auteur croit etre inspire par la crfiche de S. Fran-
$ois fi Monte Colombo, (lisez Greccio). Jacopone les aurait compose tous
deux apres son emprisonnement. L’auteur anonyme est aussi d’avis que
Jacopone, avant de rev§tir la bure franciscaine, aurait ete membre d’une
des compagnies de Laudesi, pour lesquelles il a aussi compose quelques
cantiques (64). Mort, selon notre auteuT, fi Thdpital de San Lorenzo ( !)
fi Collazone, son corps aurait ete inhume d’abord dans San Carlo (?) d’ou
il aurait ete transferfi sous le maitre-autel de S. Fortunato (71-2). Le
merite de l’article, inspire par une visite fi Todi, consiste plutdt dans
la version anglaise de quelques pofimes de Jacopone, p. ex. de la V* Sa-
tire (64), du XXV* Cantique (de Tedition de Venise) et du dernier chant
d’amour divin etc. P. Paschal Robinson, O. F. M.
FRANCR — Voici qu’un nouveau fascicule des Opusctdes de cri-
tique historique vient de paraitre apr&s une interruption de quatre ans.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHBONIOA.
C’e8t le fasc. XV da II* tome, dans lequel M. P. Sabati er examine 4
nouveau les chapitres du Spec. Perf. ed. Sabatier, c. 112, de Thomas de
Gelano, Tract. de mirae., c. VI, n. 87-9, et de Bernard de Besse, AF III,
687 (y. aussi Leg. 3 Soc. ed. Civezza, c. 78 et Actus, c. 18) sur Fr&re
Jacqueline de Settesoli: Examen critique des ricits concernant la
visite de Jacqueline de Settesoli d St. Fran$ois, Paris, Fischbacher, 1910
in-8°, 44 pp. ( Opuscules de cr. h., t. II, 289-832). C’est une refonte de l’ar-
ticle que M. P. Sabatier avait publi6 sous le titre significatif: Utvolu-
tion des iCgendes d propos de la visite de Jacqueline d. J. d. S. Fr ., dans
le BuUettino critico di cose francescane, I, Firenze 1906, 22-40. L’auteur
expose tout d’abord les rdeentes recherches sur la famille Frangipane
8-10 [291-298], pour dire quelques mots, ensuite, sur le coussin conserve
4 Cortone — il fut donne 4 Fr. Elie par Jacqueline, 11-18 [299-801] —
sur les drappi d’A8sise 13-14 [801-2] et sur le «portrait> de S. Fran-
qois 4 Greccio 14-16 [802-4]. — L’appendice reproduit, sur les Frangi-
pani, quatre pisces dej4 publiees parle P. Ed. (TAlen^on et M. Fedele;
et ensuite le texte des chapitres du Sp. Perf., de Celano et de B. de
Besse, dej4 indiqu6s. L’examen minutieux de ces chapitres est fait 4 la
p. 16-82 [804-20], avec un art et gofit exquis, et une circonspection tou-
jours en alerte. Le critique que l’on sait 6tre M. P. Sabatier, tAche de
relever et de classer les divers etats ou etapes de l’evolution litt6raire
— il ne s’agit que d’elle — des r6cits sur la visite de Jacqueline 4 S.
Francis mourant. Apr4s une serie d’observations tr&s judicieuses M.
P. S. conclut 4 la priorit4 du chap. du Spec. Perf. sur celui de Celano, sur-
tout contre le « jugement tout subjectif» du B. P. Van Ortroy 28 [816].
Les th&ses qui sont 4 la base de Tqxamen de M. S. 27 [316] ne sont, certes,
pas erronees, quoique leur application trop absolue puisse facilement
mener dans une fausse voie. Nous ne croyons pas qu’il y ait ici d6pen-
dance directe entre le Sp. Perf. et le Tract. de mir.; tous les deux
paraissent avoir puis4 dans la tradition orale. Celano a bien pu fctre
renseign4 par Jacqueline elle-m&me 80 [318].
Quant au dosage du merveilleux, M. P. S. semble bien attenuer quel¬
ques expressione du Sp. P. Quand il dit 24 [312] que «dans le Sp. P. S.
Francis fait derire 4 Jacqueline non pas de venir le voir, mais de lui
envoyer du drap etc. et que « dans Celano, au contraire, il lui fait dire
de venir » ceci ne cadre pas parfaitement, car de fait, dans le Sp. P.
S. Fran$ois dit: « ideo credo, quod pro magna gratia et consolatione ha¬
bebit, si ei significaveritis (MS. Maz. 989 Sp. 1609) statum meum et spe¬
cialiter mandetis (Maz. 989) sibi, ut de panno etc. mittat mihi etc. Il y
a bien ici, dans la premi&re partie de la phrase, une faible allusion 4
ce que Jacqueline, en apprenant l’6tat de S. Fran^ois, serait sana doute
disposee a faire en une telle occurrence. Mais toujours est-il que le
Sp. P. est moins explicite, ici, que Celano. Que le Saint, ayant entendu,
eelon Celano, le c bruit des cavaliers », ait aussi devin4, selon le m&me,
l’arriv4e de celle 4 laquelle il pensait encore, semble un trait si na-
turei, que l’on ne saurait de quel c6t4 chercher le r6cit le plus hu¬
ma in. L’importance du mortariolum dans le Sp. P. nous paralt aussi
an peu exager6 par M. P. S. 20 ss [300 ss], car Celano, loin de taire la
chose, a plus qu’un mot vague et generique: ferculum quoddam 21, [SOI];
il ajoute, en effet, le trait le plus humain du rdcit: «quod sanctus
appetierat» . Enfin M. S. laisse enti4rement de c6t4, un trait merveilleux
du seui Sp. P. 4 savoir que Jacqueline aurait reconnu l’etat desesp4r4
du Saint, ses d4sirs et ses besoins: par une sorte de rdvelation:
Dictum fuit mihi in spiritu cum orarem: Vade et visita etc. Le omnia...
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
698
CHRONICA.
suggesserat Deus de Celano est bien plus pftle. En outre, ce qui suit
directement dans le Sp. P. § 12 : Festina, quoniam si muttum tardaveris,
non invenies ipsum vivum montre a ussi que nous avons bien interpr£t6
le d£but du chapitre (§ 2).
*% Le B. P. Ubald d’Alenqon, 0. M. Cap., a deerit la fondation
et les debuts des PP. Capucins k Angers. Quand en 1868, le P. Laurent
d'Aoste prdcha le car&me k la Cathedrale d’Angers, < 1’oeuvre des RR.
PP. Capucins » se constitua, pour y fonder un co uvent de cet ordre (4-6).
Mgr. Angebault, 6v6que d 1 Angers (1842-1869), soutint de tous les mo-
yens cette ceuvre. Mais la fondation du couvent fut contrarie© par le
gouvernement, de sorte qu'elle ne put s’effectuer qu’en 1863 (29) et le
convent ne fut canoniquement constitui qu’en 1867 (91). En 1864 le P.
Louis de Saint-Etienne y fonda les Petites Soeurs de St. Frangois
(86, 67), et le P. Cbrysostome de Lyon, la Congrhgation des Fran-
ciscaines de Notre-Dame-des-Anges (38, 62). Tout ceci a et4 exposh, avec
quelques documenta k Tappui, par le B. P. Ubald, dans: Les Frtres Mi-
neura Capucins d Angers (1855-1870). Notice historique , Angers, Germain
et G. Grassin 1909, in-s°, 67 pp. Les pp. 1-41 sont un extrait de la Revue
de VAnjou, et 1’auteur, depassant le cadre pr^fixe k son 6tude histori¬
que, y a ajoute le « Ntcrologe des Capucins Angevins depuis la R&volution
jusqu’en 1903, (43-67). 11 y donne de bonnes notices bio-bibliographiques.
*** M. Arthur Huart vient de reprendre et de refaire enti&rement,
sur une base beaucoup plus etendue, l’6tude qu’il avait publiee dane
YAcad&mie des Sciences de Besangon, 1881-82, p. 131-80 sur: Jaeques de
Bourbon, roi de Sicile, frtre mineur cordelier d Besangon; (tir6 k part,
ibid. 1882, 62 pp.). La s6rie d’articles publiAs dans les Etudes Franci -
scaines , XXII, 1909, 128-39, 266-86, 364-74, 648-70, 636-68, a aussi ktk tir£e
k part, avec de nombreuses additione (104-186). Jaeques de Bourbon, (1310-
1488), roi de Sicile, frtre mineur cordelier d Besangon, Couvin, Maison
Saint-Boch 1909, in-8°, 136 pp. Le nom du h6ros est bien connu pour see
exploits, ses infortunes et sa conversion. J aeques de Bourbon batailla
en maint pays et courut force aventures. N6 en 1370, il devint comte
de la Marche en 1393 et grand chambellan de France en 1397. Le 14
septembre 1406 il epousa Beatrix, fille de Charles III, roi de Navarre,
et ensuite, le 10 aoftt 1416, Jeanne II, la reine dissolue de Naples et de
Sicile, qui lui devint bientht infidele. Sorti enfin du sombre cachot (1416-19),
il quitta Naples, oh il avait trouv6 si « peu de plaisance » (87). et re-
tourna en Frande. LA il fut subjuguh par le prodigieux ascendant de
Ste Colette, k laquelle il se livra sans r^serve et dont lui et les siens
devinrent les plus fermes soutiens. Deux de ses filles, Isabeau et Marie.
se firent Clarisses-Colettines (30, 40). Dans son testament, fait le 34
janvier 1436, Jacques dhclarait vouloir < fitre s4pultur4 auprhs de sa
dicte bonne mhre > c.A-d. Ste Colette, (74). Yers la fln de septembre 1486,
&g^ de 66 ans, il re 9 ut 1'habit Franciscain des mains du P. Henri de
la Beaume dans la chapelle de Ste Claire k Besan^n. Aprhs avoir fait
son noviciat k Dole (80, 88 ss), 1’humble frhre lai Jacques, y retouma
dans la petite maison des Colhtans, qui desservaient le couvent de Ste
Colette. Son fils Claude d’Aix, qui l’y suivit, mourut comme novioe
au mois d’aoht 1439 (90). Son phre 1’avait pr6c6d6 dans la mort, le 24
septembre 1438 (94 bs).
«,% Les belles f6tes du VII” Centenaire de TOrdre organismos par
les Phres de la Province de Corse k Levanto sont d6crites dans la
Revue franciscaine, 1910, 164-6. P. MtoM Bibi, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LIBRI RECENTER AD NOS MISSI
Quorum praecipui in BMiographia huius Periodici accurate discutientur.
Historia Franci scari a.
Bonghi, Ruggero. — Francesco d* Assisi con prefazione di Paul Sa¬
bati ee. CittA di CasteUo, Casa Editr. S. Lapi, 1910. In-16°, pp. 146.
(Lire 2).
Buchberger, M. — Kirchliches Handlexikon. Mtinchen, Allgemeine Ver-
lagsgesellschaft, 1909, fasc. 87-40.
Qiuseppe M* da M. Rotondo 0. M. Cap. — GV inizi dell’ Ordine Cap
puccino e deUa Provincia Romana. — Roma, Tip. SS. Concez. 1910.
In-8°, pp. XVI-800.
Hartmann, von an der Lan-Hochbrunn, O. F. M. — P. Peier Singer.
Etn Gedehkblatt eum lOOsten . Geburtstage des KUnstlers, eugleich
em Beitrag zur MusDcgexchichte des 19. Jahrhunderts. Innsbruck,
Wagner, 1910. In-8", VIII, 172 pp.
Herre, Hermann. — Concilium BasiUense. Die Protocolle des ConcUs
1440-1443. Aus dem Manuale des Notars Jakob Hilglin. Basel, Hel-
bing u. Lichtenhahn, 1910. ln-8’, LXIV, 594. — (Concilium Basiliense.
Studien und Quellen zur Geschichte des Concils von Basel. vol. Vll).
Hurtebise, GonzAlbz Eduardo. — Jofrt de Foxa (...1261-1295...), Nota
biogrdfica. Barcelona, impr. de Franc. Alt£s, 1910. In-4°, 16 pp.
•loergensen, Johannes. — Vita di S. Francesco d’ Assisi. Tradusdone au-
torirzata daW Antore. Palermo, Libreria Internationale Alberto Reber,
1910. In-8’, pp. VIII-683. (Prezzo L. b;.
* » — PHerinages Franciscains, traduits du danois avec Vau-
torisation de Vauteur par Tbodor de Wyzewa. Paris, Perrin et Cie.
1910. In-12°, Xn, 823 pp.
Lazzareschi, Euobnio. — Un nuovo contribulo alio studio deW iconografia
Francescana (A proposito deW affresco scoperto nel chiostro di S.
Francesco a Lucca). Estratto dal BoUettino deUa R. Deputazione di
Storia Patria per i’ Umbria, Vol. XIV, Fasc. II-1II, N. 38. Perugia.
Unione Tip. Cooperativa, 1909. In-8°, pp. 31 (con figure).
Molfino, Francesco Zavbrio, O. M. Cap. — Codice diplomatico dei Cap-
puccini Liguri (1530-1900). Genova, Tip. della Gioventu, 1904. In-8°,
pp. LXXV1-496. (L. 7).
* * — U Convento dei Cappuccini in VoUaggio. Ibidem, 1905.
fn-8°, pp. 64.
» » — I Cappuccini in Quarto al Mare. Ib. 1906. ln-8°, pp. 46.
» » — I Cappuccini neUa Diocesi ChiaravaUese. Ibid. 1909. In-8*,
pp. 84.
» » — Quadri nobUi dei Cappuccini Liguri, [con] Prefazione
dei P. Semeria. Ibid. 1909. In-8°, pp. 42.
* * — Cappuccini Liguri scrittori e artisti. Ib. 1909. In8°,
pp. Vin-96.
Papini, Mons. Carlo. — Nel V Centenario deUa Festa dei Nome di Gesu
e deUa Predicaeione di S. Bemardino da Siena in Camaiore. Memoria
storica. Firenze, Tip. Barbara, 1910. In-16°, pp. 100.
Rani de Nantes, O. M. Cap. — Histoire de Spirituels dans VOrdre de
St. Frangois. Couvin, Maison St. Roch. Paris, Gigord, 1909. In-8°,
XVI-601 pp. (Fr. 7,60).
Roblneon, Paschal, O. F. M. — The Ufe of Saint Clare ascribed to
Fr. Thomas of Cdano of the order of Friars Minor [A. D. 1265-1261]
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
600
LIBRI RECENTER AD NOS MISSI.
translated and edited from the earUest MSS. by Fr. P. R. With an
appendix containing the Ride of S. Clare. Philadelphia, The Dolphin
Press, MCMX. In-12', XLIV-169 pp. (1 doli.).
Sabatier, Paul. — Examen critique des rtcits concernant la visite de
Jacqueline de Settesoli d S. Frangois. Paris, Fischbacher 1910. In-8°,
44 pp. (Fr. 2,25). — (Opuscides de critique historique } fasc. XV).
Somigli, Teodo8io da S. Detole, 0. F. M. — Sinte si Francescane. Qua-
racchi, Tip. dei Collegio di S. Bonaventura, 1910. In-16°, pp. 132 (L. 1).
Terry, Charles Sanford, M. A. — A catalogue of the Publicatione of
Scottish Historica! and kindred Clubs and Societies, and of the vo-
lume relative to Scottish History issued by His Majesttfs Stationery
Office 1180-1908. With a Subject-index. Glasgow, James MacLehose
and Sons, 1909. In-8 1 , XIV-253 pp.
— — Acia Congregationis Generalis totius Ordinis Fratrum Minorum
S. P. N. Francisci in Protocoenobio S. Mariae Angelorum prope As-
sisium celebratae a die XXI Maii ad II lunii 1909, Praesidente m
ea Rmo P. Dionysio Schuler, totius Ord. Fr. Min. Ministro Gene¬
rati. Ad Claras Aquas, ex Typ. Coli. S. Bonayenturae, 1909. In*8°,
pp. 102 (Lib. 1).
— — Seraphisches S. Josephs-Kolleg eu Watersleyde. Jahresbericht fitr
das Sckuljahr 1909-10. In-8°, 32, 21 pp. [Fulda, Kloster Frauenberg
1910]; cf. supra 592.
— — The Catholic Encyclopedia. — An intemational work of re-
ference on the constitution... of the Catholic Church, vol. VIII (Greg.-
Infal.), New York, Rob. Appleton Co. [1910]. In*4°, XVI-800 pp.
Varia.
Albartazzi, Can.oo Luioi. — Breve Compendio delta Vita dei B. Giovanni Colom-
bini composta in latino dal B. Giovanni Tavelli da Toseignano e fatta volgare
da un anonimo quattrocentista. Si aggiungono alcuni raffronti con V opera di
Feo Belcari. Quaraoohi, Tip. dei Collegio di S. Bonaventura, 1910. In-9°, pp. 40.
Battaglla, Eliseo. — La Via Dolorosa a Gerusalemme con illustrazioni di Attilio
Razzolini. Firenze, Att. Razzolini edit., 1910; in-16°, pp. 190.
Biarbaum, Athanasius, O. F. M. — Paschalis-BUchlein oder Andachtsiibungen eu
Ehren des hl. Paschalis... nebst einerrn kurzen Lebensabrisse. Mtlnohen-Gladbach,
B. KQhlen [1908]. In-82°, 115 pp. — Cf. AFH IU, 692.
[ » » ] — Franziskus-Bttchlein.... ibid. [1909] in-82°, 140 pp.
• > — Solanus-Buchlein.... ibid. [1909] in-32°, 111 pp.
» » — Das Missionsvoerk der Franxiskaner, Heft I .... MtLnohen, Ios.
Mdller, Linprunstrasse, 90, [1910J. In-82°, 30 pp.
Conti, D(omenico). — II genio della santitd in Francesco d ’ Assisi. Roma, Tip.
Pontif. nell’ Istituto Pio IX (Artigianelli S. Giuseppe), 1910; in-24°, pp. 96.
CornalisM, Edoenius, O. F. M. — Compendiem Theologiae Moralis. Tom. S.
Ad Claras Aquas, ex Typ. Coli. S. Bonaventurae, 1906*10, In~8°. I, pp. 446;
II, 372; III, 564. (Lib. 9).
Dalarbre, RaphaCl, O. F. M. — Le Frbre Mineur risolu. Retroite spiritueUe of¬
ferte d tous les Frtres-Mtneurs. Quaraoohi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura,
1910. In-16°, 200 pp.
Diotaliavi, Febdinando, O. F. M. — Vita di 8. Pacifico Divini dei Minori da
Sanseverino. Quaraoohi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura, 1910. In-24°, pp. 96.
Lavra, Athanasius, O. F. M. — Castu conferendarum Fratrum Minorum Provinciae
Belgii S. Ioseph propositi et soluti annis 1903-1907. Meohliniae, typographia
Provinoiae [1910]. In-8°, 695 pp.
Otaro, Pacifico, O. F. M. — Discursos y conferendas. Baroelona, Herederoa de
Juan Gili, 1909. In-12°, VI, 199 pp.
De lioentia Eoolesiastioa et Baperionun Ordinis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
AD NOTAS
COXPZHDII FB. XABIiVZ
ANIMADVERSIONES PRAEVIAE.
Brevitatis gratia, pro librorum titulis saepius occurrentibus, adhi¬
buimus sigla, quorum interpretationem hic praemittimus. Pro aliis quoque
discussionibus etc. commode et utiliter adhiberi poterunt a colla borato-
ribus Archivi.
AF =■ Analecta Franciscana, Ad Q. Aq. I 1886. II 1887. III 1897.
IV 1906.
lord. — Fr. Iordani de Yano, Chronica, AF I, 1-19. ed. BOhmer, =
Chronica Fr. Iordani, ed. H, BOhmer, Paris 1908. (ap. CoUection etc.
P. Sabatier, IV).
Glassb. = Nic. Glassberger, Chronica Ord. Min. Observantium, AF II.
CG = Chronica 24 Generalium, AF III, 1-676.
Bessa — Bemardus de Bessa: Liber de Laud. b. Francisci, 1. c. 666-92.
OGenM = Catalogus Generalium Ministrorum Ord. Fratr. Min. sive
Chronicon XTV vel XV Ministr. Ord. Min.: AF IU, 698-708. Numeri in
uncis ( ) adiecti, denotant edit. Holder-Egger ap. MG. SS. XXXI,
668-674; cf. s. v. Salimbene.
ZKTh. = editio eiusdem libri a P. Ehrle S. I. curata ap. Zeitschrift
fUr Kathdische Thedogie, VIII, Innsbruck 1886, 822 ss.
Conf. = Barthol. Pisanus, De Conformitate Vitae B. Francisci ad
Vitam Domini Iesu, AF IV, 1-668. [Pars I» 12 conformit].
Calai. = Catalogus Sanctorum Fratr. Min. (c. 1386.) ed. Idem, ibid. 1908.
Prov. = Provinciale ord. Fr. Min. vetustissimum, ed. P. Conr. Eubel.
Ad Cl. Aq. 1892.
Sp. Sab. — Speculum Perfectionis, ed. Sabatier, Paris 1898. (ap. Col-
lection de Documents pour Vhistoire religieuse et litt&raire du moyen dge I).
Sp. Lem. — Specui. Perf. ed. L. Lemmens, DAF II, 28-86.
Bartholi = Fr. Francisci Bartholi de Assisio Tract. de Indulgentia
S. Maria de Port. ed. P. Sabatier, Paris 1902. CoUection II.
Lempp, Elie, — Fr&re Elie de Cortone, Paris 1901. CoUection III.
L. de Kerval, = S. Antonii de Padua Vitae duae, quarum altera
hucusque inedita, Paris 1904. CoUection V.
OCH = Opuscules de Critique historique, ed. P. Sabatier [aliique]. Paris
1908, I; 1904-6, II.
Salimbene = Chronica Fr. Salimbene de Adam Parmensis, ed. Par¬
mae 1867. Numeri uncis inclusi respiciunt ed. Holder-Egger, ap. MG SS.
tom. XXX II. Hannoverae, pars I, 1906; p. II, 1908.
Firm . 1 = Firmamentum trium ordinem S. P. Francisci, Paris 1612.
Firm. * = Firmamentum etc. ed. Venetiis 1618.
De iUustr. — De illustrioribus inris et feminis trium ordinum S. Fran¬
cisci, ap. Firm. 1 fol. XLI ss.
Acta SS. = Acta Sanctorum Bollandistarum, adiecto numero volu¬
minis respecti vi cuiuslibet mensis.
MG SS. = Monumenta Germaniae Historica, series: Scriptores.
BF = Bullarium Franciscanum, ed. Sbaralea I-IV; Eubel V-VTI,
Hornae 1759-1904.
Panfilo = Panf. da Magliano, Storia compendiosa di S. Francesco
e ddFrancescani Roma 1874, 1876. 2 voll.
BOhmer, Analekten = AnaleJcten eur Geschichte des Franciscus von
Assisi, S. Francisci Opuscula etc. Ttlbingen und Leipzig 1904.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Reg. = Potthaet, Regesta Pontificum Romanorum, Berolini, 1874-6.
Hier. = Eabel, Hierarchia catholica medii aevi. Monasterii, 1898-1902.
Little, == Little, The Grey Friare in Oxford, Oxford, 1892.
ChUP = Chartularium Universitatis Parisiensis, ed. Denifle et Chate-
lain. Paris, 1889-1897, 4 voll.
Rfrp. — Chevalier, R&pertoire des sources historiques du moyendge;
Partie Bio-bibliographique, II* edition. Paris, 1906-07.
Aquil., = B. Bernardini Aquilani, Chronica Fratrum Minorum Ob¬
servantiae, ed. L. Lemmens, O. F. M., Romae 1902.
BHL = Bibliotheca Hagiographica Latina, edd. Socii Bollandiani,
Bruxellis 1898-1901, 2 voll.
Ncl. — Hurter, H., Nomenclator litterarius theologiae catholicae , Ed.
IU (ip? t. II*, Oeniponte 1900; III 8 , 1907.
Civezza, Miss. = Marcellino da Civezza, 0. F. M., Storia delle mis¬
sioni francescane, Roma, Prato, Firenze 1867-96, 11 voll.
Civezza, Saggio = Idem, Saggio di Bibliografia sanfrancescana.
Prato 1879.
Picconi, Cenni = Picconi, Giac. 0. F. M. Cenni biografici sugli uommi
iUustri della Francescana osservante Provincia di Bologna. I, Parma, 1894.
Picconi, Serie = Idem, Serie Cronologico-Biografica dei Ministri e
Vicart Provinciali deUa Minoritica Prov. di Bologna. Ibid., 1908.
Eubel, Geschickte — Geschichte der oberdeutschen ( Strassburger) Mi-
noritenprovinz, Wdrzburg 1886.
Schlager. Beitr. = Beitrdge zur Geschichte der KOlnischen Pransis -
kaner-Ordensprovinz in Mitte!alter, K6ln 1904.
Gonzaga = De origine Seraphicae Religionis, ed. II, Venetiis 1608.
Rodulphius — Historiarum Seraphicae Religionis libri tres... a F.
Petro Rodulphio Tossinianensi, Venetiis 1686.
Gubernat. = Dominicus de Gubernatis a Sospitello, Orbis Seraphicus,
Romae et Lugduni, 1680-1689, 6 voll.; voL VI. Ad Cl. Aqu. 1887.
ChHLeg. — Chrondogia Historico-legalis Seraphici ordinis Fratrum
Minorum, Tom, I. Neapoli 1660.
Arturus, Martyrol. — Arturus a Monasterio, Martyrologium Fran-
dscanum, Paris 1638.
Hueber, Menologium = Fortunatus Hueber, Menotogium... Sancto¬
rum etc. ex tripUci ordine S. Francisci... Monachii 1698.
Lisb. Diola = Marco da Lisbona, Croniche de gli ordini instituUi da
S. Francesco. Tradotte da Diola e Barezzo Barezzi etc. corretta da P. Leo*
nardo da NapoU, 4 Partes (IV* pars: 8 voll.) 6 voll. Napoli 1680.
Wadding, Script. = Scriptores Ordinis Minorum, Romae 1660; ibid.
1806 ed. II; ibid. 1906 ed. III.
Sbaralea Suppi. = Supplementum ad Script. ord. Mtn. Romae 1808 ;
ed. II, ibid. 1906, tom. I.
BTS = P. Hier. Golubovich, Biblioteca bio-bibliografica deUa Terra
Safda e deW Oriente Francescano, I, Quaracchi 1906.
Felder, Studien = Felder, Geschichte der wissensschafU. Studien m
Franziskanerorden bis um die Mitte des 13. Jahrhunderts, Freiburg L B,
1904. — Etudes = Idem, Histoire des Etudes dans Vordre de St Frangois qtc.
Paris 1906, i. e. versio gallica huius operis.
AB = Analecta Bollandiana, Bruxellis 1880 ss.
MF = Miscellanea Francescana, ed. Faloci-Pulignani, Foligno 1888 as.
EFr. = Etudes Franciscaines, Paris 1899 ss.
ALKG s= Archiv filr Litterator - und Kirchengtschichte des MHtdattsre,
edd. P. Fr. Ehrle S. I. et H. S. Denifle O. Praed. I-UI, 188687 1
IV-VH, Freiburg 1888^7.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
i
DISCUSSIONES
QUO ANNO CAPITULUM GENERALE 0. F. M.
METIS
CELEBBATITK SIT (1255)
Tot in discrepantium opinionum de anno, quo Comitia
Ordinis FF. Minorum Generalia Metis in Lotharingia habita
fuerint, diversitate, summi fuit momenti, quod et textus qui¬
dam aequales, iam quidem diu noti, sed parum bene typis
vulgati, correctius tersiusque ederentur, et quod documentum
novum ac authenticum de Capitulo isto in lucem protrahe¬
retur. Meritum illud spectat ad cl. D. A. G. Litti e, hoc
autem est R. P. Ubaldi Alenconiensis 0. Cap., qui longe
melius de quaestione dubii ambiguique Capituli Metensis
meritus fuisset, si accuratiore calamo documentum seu eius
apographa reddidisset. Exinde autem dubitatio adhuc vigens
et perdurans, de hoc Capitulo novam instituere quaestionem
ac disceptionem, ut ad discrimen et in liquidum res perdu¬
catur, nos obligat adigitque, exploratis hinc inde documentis
et discussis plane argumentationibus.
Paucis opiniones varias, annum Capituli Generali Me*
tensis enuntiantes, enumeremus oportet, iuxta quod res po¬
stulabit. Tacent Capitulum istud Fr. Iordanus a Yano (1), Fr.
Peregrinus de Bononia (2), Bernardus de Bessa (3), Cronicon
XV Generalium Ministrorum 0. F. M. (4), Philippus de Pe-
(1) Chronica, ap. Analecta Franc. (AF) I, 1886, 17 sqq.; ©d. BOhmer,
Paris 1906, 62; n. 75 sqq. AFH IU, 60 sq.
(2) Ed. A. G. Little, ap. Bollett. erit, di cose francesc., 1,1905, 46 sq;
ap. Eccleston, 143. (8) AF III, 679 ; ed. Felder, Romae 1897, 43 sqq.
(4) AF III, 697, licet ad illud alludat; ed. Felder, 106 sq. ed. ap.
Speculum Vitae, Venetiis 1604; Metis 1509, f. 208 v. ed. Ehrle ap. Zeitschr .
f.kath. Theoloffie, Vn, Innsbruck 1883, 342; ed. Holder-Egger, ap. Monum.
Germ. Hiet. Script. (MGH SS) XXXII, 662.
^ M M M. a/ _n_|aa ili it-I A M TfT OO
xnnvffCiwif “ rLai ia a * ro
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
602 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255).
rusio (1), Angelus de Clareno (2) etc., etsi omnes pluro de
B. Ioanne Parmensi retulerint. Chronica vero XXIV Min.
Generalium (3) Metensia Comitia clare sub anno 1253 adno-
tavit. Fr. Marianus Florentinus anceps haerens (4) de anno
Capituli, de eo agit ad annum 1251; dum Glassberger (5) de
eo silet, et Fr. Ioannes de Komorowo (6) quin ullum annum
praefigat de eo loquitur, non secus ac auctor Memorialis
Ordinis FF. Min. (7). Sic et Salimbene illud commemorave¬
rat (8). Eodulphus Tossiniansis (9) auctor est anno 1249 con¬
vocatos esse Capitulares Metas, ut cum eis Generalis, ante¬
quam in. Graeciam qua Legatus pontificius abiret, Religionis
statum ordinaret. Hanc opinionem amplexatus est P. L.Wad-
dingus (10) eamque praevalere omnino fecit inter auctores
ipso recentiores eumque secutos. Quae opinio communissima
prae caeteris invaluit. Novis fulcimentis aucta est haec opinio
editionibus prioribus-Tractatus Fr. Thomae de Eccleston (II).
(1) AF IU, 709 sqq; MGH SS XXXII, 681.
(2) Ed. Ebrie &p. Archiv f. Litt. u. Kirch.-Gesch. (ALKG) If, 1886,
267 sqq. (3) (OG) AF III, 279; cf. 270 nota.
(4) AFH II, 306; cf. AFH III, 58; cf. Wadding, Annales Minorum,
IIP, Romae 1732, 208 (an. 1249, n. 1). Item et Marcus Ulyssiponensis,
Chronica de la Orden de los Frayles Menores, 1. II, c. 20; versio ital., II.
Venezia 1590, 59. (5) AF II, 1887, 71 sqq.
(6) Memoriale Ordinis FF. Min., Edd. Liske et Lorkiewicz, ap.
Monum. Poloniae hist., V, Leopoli 1888, 101.
(7) Ap. Monum. Ord. Min., Salmanticae 1511, Tract. n, fol. 227 v.;
ap. Firmamenta trium Ordinum, Paris. 1512, part. I, f. 28v. sq.; Venet.
1613, p. I, f. 33r. (8) Chronica, ed. Holder-Egger, MGH SS XXXII,
300sq.; ed. Parmae 1857, 130.
(9) Historiarum seraph. rclig. libri 3, Venetiis 1586, f. 238r. Sic et
Gonzaga, De origine seraph. relig., ed. II, Venet. 1603, 59.
(10) L. c. — De Gubernatis, Orbis seraphicus, III, Romae 1684, 8.
(Mich. a Neapoli, Chronologia historico-legalis, I, Neapoli 1650, 26 nullum
indicat annum). Acta SS. mart., III, 60, etc. etc. Luigi da Parma, Vita
det B. Giovanni da Parma, O. F. M.. Quaraechi 1900, 74; Ehrle, S. J.,
ALKG VI, 31 sq.; Hil. Felder, O. Cap., Gesch. d. wiss. Studieri in Franzisk
Freiburg i. B. 1904, 308 sq.; vers. gall. Histoire des ttudes, Paris 1908,
320. Rene de Nantes, O. Cap., Histoire des Spirituels, Couvin-Paris 1909,
153 sq. H. Holzapfel, Handbuch, d. Gesch. d. Franziskanerordens, Freiburg
1909, 31, 693; Manuale hist. Ord. FF. MM., 28, 623.
(11) Ed. J. S. Brewer, Monum. Franciscana, I, London 1858, 3 sqq.,
partim ed. R. Howlett, 1. c. II, ibid. 1882, 7 sqq., inde ap. AF I, 217-256;
cf. AFH III, 659-63; 682-3. Erroribus numerorum harum editionum innixi
(cf. infra p. 604, n. 2) pro anno 1249 steterunt v. gr. Panfilo da Ma-
gliano, O. F. M., Storia compendiosa di S. Francesco e de 1 Fr ancise a ni,
I, Roma 1874, 594 sq. germ. vert. Quint. Milller, O. F. M., Geschichte des
hl Franz., I, Mtlnchen 1883, 437. Editores AF III, 276, n. 6. Holder-Egger,
1. c. 300. Denifle, Chartidarium Univ. Paris., I, Paris. 1889,187, 217, etc.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
QUO AN. CAPITULUM OLB METIS CELEBRATUM SIT (1266). 608
Attamen pro anno 1253 pronuntiavit P. Irenaeus Aff6 (1),
pro anno 1251 P. Hier. Golubovich (2).
Nova, eaque improvisa luce quaestio aspersa est recenti
editione Tractatus Fr. Thomae communiter de Eccleston
dicti: De adventu FF. Min. in Angliam , quae curante cl.
D. A. G. Little an. 1909 prodiit, et in qua Capitulum Gle
Metense anno 1254 constituit esse habitum (8). Eisdem ratio¬
nibus contentis in Tractatu Fr. Thomae ductus eiusdem in¬
terpres angius, scii. R. P. Cuthbertus 0. M*. Cap. (4), inter
finem an. 1253 et principium 1254 dubius titubabat. Qui vero
post dictos duos auctores atque ab eis adactus, quaestionem
novo documento a se invento decidere ac solvere poterat,
nempe R. P. Ubaldus Alenconiensis 0. Cap. (5), eam
dubiam et ambiguam reliquit, cum documentum suum modo
non felici nec accurato propalaverit. Hoc demum non obstante,
R. P. Ferd. Delorme 0. F. M. brevius argumentationes
resumens novamque addens (6), rem controversam optime
conclusit, Capitulo Metensi annum praefigens 1255. Ast du¬
bitationem, ob P. Ubaldi legendi modum inutiliter exortam,
ipse penitus evellere atque expellere non potuit, quoniam
denuo ipsi hoc documentum inspicere datum non fuerat.
Quo coram examinato, quam brevissime fieri potest, contro¬
versias discutiendas et dirimendas modo aggredimur.
*
* *
Auctores superius allegatos sive aequales sive suppares
nihil certi de Comitiorum Metensium anno statuere, nemo
est quin videat; alii ergo conquirendi nobis sunt, cum
ad annum certum et inconcussum deveniendi animus no¬
bis sit.
Eiusmodi textus sponte offert Tractatus Fr. Thomae
Ecclestonii castigatius modo a cl. A. G. Little typis
cusus. Scribebat Tractatum suum Fr. Thoraas anno 1258 vel
(1) Vita dei B. G. da Parma, Parma 1777, 48sq. Cf. L. da Parma, 74.
(2) AFH III, 68-60. Etiam H. Sbaralea, BuUar. Franc., (BF) II,
Romae 1761, 138 not. d promiserat se probaturum eamdem opinionem.
(3) Paris 1909, 60, 62, 63, 92, 126, 143, in notis ad pagg. calces; cf.
AFH III, 668 sq.
(4) The Chronicle of Thomas of Eccleston.... newly done into English,
London 1909, p. XXXIII sq., AFH III, 662-3.
(5) Ap. Etudes Francvtcaines (EF), XXIII, Paris 1910, (n° 133, jan-
vier), 96-99.
(6) In hoc AFH III, 493-97, ubi incidenter potius rem tractavit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
604 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM 8IT (1266).
1259 (1), ideoque optime res a se relatas scire poterat,
praesertim eas, quae propriam Provinciam attinebant. Re¬
fert vero de Fr. Guillelmo de Nottingham: « Igitur
postquam circiter 14 annos provinciam Angliae rexerat ,
in capitulo Metensi absolutus est. *. Priores editiones le¬
gerant « 9 annos » (2), sed omnino erronee, quia Codices P (3)
et C clare numerum 14, uti aiunt, arabicum praebent Cod. E
vero paululum minus aperte, cum amanuensis non perfectis¬
sime numerum 4, cuius laqueus, uti omnes norunt, tunc tem¬
poris sursum ferebatur, foimaverit, et quem Brewer praepo¬
stere X, romanum quod dicunt, esse autumavit.
Guillelmus de Nottingham in Ministrum provincialem
assumptus est loco Fr. Haymonis de Faversham, qui die
I novembris anni 1240 in Ministrum Glem (4) delectus fuerat,
successurus Fr. Alberto de Pisis, qui die 23 ianuarii obie¬
rat (5). Tunc autem Fr. Haymoni successit « vicarius suus
Fr. W(illelmus) de Notingham per communem electionem et
confirmationem factam ab eis quibus fuerat demandata > (6).
Qua « electione communi» insinuatur aperte Capitulum pro¬
vinciale, cuius erat ista electio (7), et quod revera locum
obtinuit 19 maii 1241 (8). — Si huic termino addis 14 annos,
aptissime et accuratissime in annum 1255 devenimus.
(1) Little, p. XXL Fr. Thomas commemorat absolutam Fr. Ioh&nnem
Parmensem a Generalatu, (2 febr. 1257), 92; de 8. Bonaventura eius suc¬
cessore prorsus silens. Ultimum Ministrum provincialem Angliae nominat
Fr. Petrum de Tewkesbury, cui Ioh. de Stamford an. 1258 successit etc.
(2) Cf. Brewer, 70; AF I, 255. — Pergit autem locus (1. c., Little,
126 sq.): Fr. Willelmum tunc ex parte capituli missum fuisse ad papam,
et Januam pervenientem cum Fr. Ioh. Parmensi, una cum socio suo
Fr. Ricardo, cui inserviebat, pestilentia correptum obiisse. Fratres
Angliae, eius mortis inscios, eum in capitulo denuo elegisse, id quod
Minister Glis prohibuit; novo ergo in capitulo electum et confirma¬
tum fuisse Fr. Petrum de Tewkesbury etc.
(3) I. e. codex Phillipps 3119, saec. XIV; Little, XV sqq. qui primus
eo pro editione usus est. Alii codd. supererant C(otton) Nero A. IX
Musaei Britannici (saec. XIII exeuntis). E(boracensis) saec. XIV; Lam¬
port) nunc deperditus. Constat C et L non esse nisi fragmenta unius
codicis. Cf. AFH III, 569sq. (4) AFH II, 105. Little, 86. AF III, 246.
(5) Iordanus, n. 70, AFH III, 51; Btthmer, 59.
(6) Little, 108; AF I, 249. (7) Cf. Constit. Gles (1260),
ALKG VI, 125; S. Bonaventura, Opera omnia, VIII, 1898, 460.
(8) Little, 108, qui sine ratione de hoc dubitat, cum ipse, p. 166-6
edat mandatum regis Henrici III (20 april. 1241), ut Fratribus Min.
«qui celebraturi sunt capitulum suum provinciale Londonii.... in festo
Pentecostes.... singulis trium dierum.... tria fercula et vinum.... et unam
novatam buscae » det thesaurarius regis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 605
Adest et alius locus Ecclestonii partim eiusdem
tenoris, quippe qui agat de eodem Fr. Wilhelmo et de Fr.
Iohanne de Kethene. Cum Fr. Elias anno 1232 vel 1233 Pro¬
vinciam Scotiae ab Anglica discerpsisset (1):
« Factu* (2) est minister Scotiae (3) frater Henricu* de Reresby; sed
antequam, conveniret ad ipsum obedientia, mortuus erat. Successit igitur
ei frater Johannes de Kethene, gardianus Londoniae, qui omnia loca ultra
Eboracum capi fecit.... Igitur cum per plures annos pi'Ovinciam Scotiae
proltabUitcr rexisset, rcconiuncta provincia Angliae (4), a Ministro Gene¬
rali fratre Alberto minister Hiberniae creatus est.... Cum igitur circiter
XX“ annos minister extitisset, in cajntulo Metcnsi in quo et frater Wil-
telmus Minister Angliae absolvebatur, absolutus est *.
Contra codices C et P, codex E hic habet « 10 », id quod
penitus nequit quadrare, cum circa annum 1245 nullum Capi¬
tulum Grlc Metis certo certius celebratum sit(5). Standum ergo
numero alteri, scii. «XX 4i annis», quique nos versus vel
in annum 1255 denuo deducit, quamvis nec annus
nec mensis erectae provinciae Scotiae accuratius indicari
queant. Attamen assignanda manifesto est divisio primis
annis Generalatus Fr. Eliae (1232-1239), secus enim «plures
anni* pro provincialatu Fr. Henrici in Scotia non suppe¬
tiissent. Depositus est Fr. Elias 15 maii 1239 (6).
Uterque ergo computus duplici in loco Ecclestonii
fundatus in annum 1255 exacte nos deducit, ille quidem
accuratissime, hic modo minus stringenti (7).
(1) De hoc modo agendi Fr. Eliae, cf. Eccleston, Liltle 50-1; AF I,
235.sc|.; Salimbene, cd. Holder-Eggor, MG SS XXXII 101, 106sq.; ed.
Parmae 1857. 105 sqq.; CG AF III, 216. Ed. Lempp, Frerc Elie, Paris
1001, 118 ss.
(2) Little, 51 sqq.; AF I, l. c.; AFH I, 7-10.
(3) Cf. W. Moir Bryce, The Scottish Grey Friars, I, Edinburgh and
London 1909, 7 sqq.
(4) Absque dubio an. 12119, quo numerus Provinciarum limitatus est;
lordanus, n. 67; Bfihmcr, 58, AFH 111, 50. CG AF III, 246; AFH I, 10 sq.
(5) Neque de I" Capitulo Gli Ianuensi 1214 hoc dicere, nisi enor¬
miter errando, potuit Fr. Thomas, quia Guillelmus secus solos 4 annos
Minister prov. exstitisset. — Narrata a Fr. Thoma de Capitulo II Ia¬
nuensi, Little 52; AF I, 235s., optime quadrant, si an. 1251 (vel 1252)
hoc assignatur, id quod ex novo anno Capituli Metcnsis (1255) sponte
consequi videtur.
(6) lordanus, n. 70; Bohmer, 59 sq., AFH III, 50.
(7) Nil mirum, quod cl. Little, 50, 52, 92, 126 magis favet anno 1254,
et P. Cuthbertus p. XXXVIII capitulum hoc * fini anni 1253 vel initio
1254 * adsignare vult, quia anni isti apud Ecclestonium non a principio
anni civilis, sed a variis mensibus numerandi sunt, unde fluctuatio
quaedam promanavit titubatioque.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
606 QUO AN. OAPITULUM GLK METIS OELEBBATUM SIT (1255).
Neque deficiunt nos alii auctores, qui annum 1249 ct
sequentes penitus excludentes, Ecclestonii computos apprime
fulciunt, resque eas, quae de anno quo Fr. Guillelmus de
Nottingham ab officio Ministri provincialis absolutus sit, aliis
factis confirmant. Memoriae prodita est collectio Episto¬
larum (1), quas Fr. Adam de Marisco, 0. F. M., sui
aevi inter Minores Fratres Anglos apud summos infimosque
celebratissimus, ad plures viros saeculares ac Fratres suos
dederat. Obiit vero Fr. Adam anno 1258 (2).
In epistola data: « Reverendissimo in Christo patri
Fratri W[illelmo\ Ministro Fratrum Minorum in Anglia *,
eidem scribit: « Mitto vobis litteras mihi a venerabili patre
domino Lincolniae a Curia destinatas etc. (3) *. Pater iste
ac Dominus est Robertus Grosseteste, episcopus Lin-
colniensis, fautor atque amicus maximus cum Fratrum Mi¬
norum (4) tum praecipue Fr. Adae de Marisco. Ad Curiam
Romanam denuo accesserat anno 1250(5), dum Fr. Adam
« super littus maris Dovoriae, in tanta... maesti cordis an¬
garia, cum lacrimarum profluvio (6) * plangeret, quod iter
idem secundo suscipere sibi non licuisset.
Idem fere lugenti calamo repetit alia epistola, inscripta
« Fratri W[illelmo] Ministro Angliae (7)». Liquet ergo Fr.
Guillelmum adhuc an. 1250 Ministrum Provincialem Angliae
fuisse, cum per continuos 14 annos hoc officium gesserit. —
Alia epistola (8) missa « Fratri W[illelmo ] Ministro An¬
gliae », manifeste alludit ad sedem Lincolniensem, vacantem
ob obitum Roberti Grossetestae (9), qui fatis cesserat 9 oct.
1253(10). — Alia in epistola directa: « Fratri W[illelmo)
Ministro Anglae{ 11)» narratur quomodo non sine tumultu
magistrorum saecularium Fr. Thomas de Eboraco Oxo-
niae « cathedram ordinarie regendi in Sacris Scripturis *
ascendisset, qui eventus a die 22 februarii ad 8 martii 1253
acciderant (12). Eadem epistola commemorat etiam controver-
(1) Eam edidit J. S. Brewer, Monumenta Franeixc., I, 1858, 75-489.
(2) Brewer, 1. c. I, p. LXXVI-CI. Little, The Grey Friant at Oxford,
Oxford 1892, 4 sqq., 31 sqq., 134-9. (3) Brewer, I, 307-9, 306.
(4) Little, Grey Friant, 30sqq. Felten, ltob. Oronte texte, Freiburg i.
B. 1887, 18 sqq.; Stevenson, liob. Groxsetexte, London 1899, 59 sqq.
(5) Stevenson, 279sqq. Antea iam, scii. 1245 Curiam petierat, sed una
cum Fr. Ada de Marisco; 1. c. 247sqq.; Brewer, I, 876-8: cf. epistola
Fr. Adae 1245 Lugduno scripta; cf. 1. c. 158.
(6) Brewer, I, 312. (7) L. c. I, 312. (8) L. c. I, 322*.
(9) L. c. 324. (10) Stevenson, 324; Felten, 100 aq.
(11) Brewer, f, 346-9 ; 334-9; 837-8. (12) Little, Grey Frior*, 37-39.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM 8IT (1265). 607
siain, quae mense novembri 1252 orta est circa hospitale in
South wark (1)*
Ob harum ergo litterarum Fr. Adae tenorem, patet
officium Provincialis Ministri Fr. Guillelmi sal¬
tem in annum usque 1253 esse protrahendum, Capitu¬
lum ergo Metense ante annum 1253 certo locum non ha¬
buisse; additis vero et consideratis locis Fr. Thomae de
Ecclcston, dubitari nequit, quin revera in annum 1255
usque perduraverit, quo ergo anno capitulum Me¬
tense est celebratum.
*
* *
Habemus demum huius anni 1255 confirmationem expli-
citam (2) atque omni exceptione maiorem in litterio a/filia¬
tionis, quibus Iohannes Parmensis abbatem Nicolaum(3)
et conventum monasterii 8. Vincenti i 0. S. B. Metis (4)
suffragiorum Ordinis S. Francisci participes effecit. Forma
epistolae huius adamussim concordat cum alia epistola eius¬
dem penitus tenoris, quam Iohannes Parmensis Ferrariae
6 sept. 1254 dederat « Domno Incobo de Buxolis et domine
Mobili e uxori eiusdem (5) *. Hoc primus advertit R. P. Fer-
dinandus Dclorme(fi), qui et iurc menda prioris editoris (7)
carpsit et expunxit, uti cuilibet exemplar P. Ansclmi Me¬
ti vi er inspicienti statirn patet. Cum autem editor ille etiam
epistolae notam chronologicam, quae in quaestione summi
erat momenti, ( implicuerit atque perturbaverit, plura hic de
exemplari illo subnectere necessc est.
Collectio illa documentorum ex archivo Fratrum Minorum
Recollectorum Provinciae 8. Dionysii, unde occasione per¬
turbationis gallicae in Versailles translata fuerunt, prove-
(1) L. c. 337, cf. 640-42.
(2) Litterae encyclicae, quas Beatus in eodem Capitulo de Liturgiae
uniformitate dedit, nota chronolngica penitus carent. Hucusque sola illa
forma cognoscitur, quae ad Superiores Provinciae Tusciae directa fuit,
quamque e Fr. Mariano Florentino exscripsit Waddingus, 111*, 149-50;
(an. 1249, n. 2). — Cf. Salimbene, 301; Parin. 130.
(3) Gallia Christiana, XIII, 921. AFH III, 494.
(4) Cf. Calmet, Histoire de. Lorraine, II edit., VH, Nancy 1757, II,
p. OCXXIXsqq. Kraus, Kunst und Alte.ii.nm in Lothringen, III, Strassburg
1889, b. v. — M6 SS III, 156sqq.
(6) MG SS XXXII, 298; Parin. 128sq.
(C) AFH III, 494; ideoque a textu hic reedendo ultro supersedemus.
(7) Ap. IStud. Franc., (EF), XXIII, 97.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
608 QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1255).
nit(i). Epistolae autem Iohannis Parmensis non duo (2), sed
tria exemplaria ibi adservantur; sunt a duobus scriptoribus
confecta. Iubente P: Alexandro Pocquelin(3) ministro
provinciae S. Dionysii, iuxta voluntatem P. Generalis Mini¬
stri 0. F. M. (4), Fr. Anselmus M6tivier bullas et docu¬
menta alia conventum Metensem tangentes collegit, easquc
a se fideliter exemplatas et transseriptas 19 februarii 1620
a duobus notariis apostolicis authenticare fecit (5). Collegit
etiam e Manuscriptis, librisque alias notitias qualescumque
historiam conventus Metensis(6) illustrantes. Ministro Pro¬
vinciali misit ergo primo quaternum quemdam, minuto cha¬
ractere exaratum, notitias tales historicas, bullarumque in
archivo conventus nostri Metensis adservatarum regesta(T).
Haec omnia (in MS.° A) repetiit vel ipse vel alius amanuensis
quidam, P. Anselmo auctore et duce, addiditque apogra-
pha bullarum etc. quas ineditas putabat (8).
Utrumque MS® praebet apographon epistolae.Fr. Iohan¬
nis Parmensis, quae his praeviis verbis lectori offertur:
• Et anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo [!], tribus
annis ante obitum S. Clarae (9) a R.mo et nunc beato Joanne de Parma
(1) Versaitles, Archives du depart. Seine et Oise. H. Recollets de
Saiiit-Germain-en-Laye. Liasse 9. — Cf. Etat g&n&ral par fonds des Ar¬
chives d&partementales de France ; Dep. Seine-et-Oise, Paris 1900, p. 9-10.
(2) EF XXIII, 98.
(3) Cf. Hyac. Le Febvre, 0. M. Rec., Histoire chronologique de la jrro-
vince des RecoUets.... de St. Denis, Paris 1677, 43 sq., 62, 70, 107, 111.
Fuit'Provincialis 1619-22; postea (1632-34), guardianus conventus Me¬
tensis. Cf. Sbaralea, Supplement. ad Scriptores Ord. Min., Romae 1906,
21; I*, ibid. 1908, 22. Ch. Rapine, Histoire generale de 1’ordre et progrez
des FF. Min.... RecoUets, Paris 1631.
(4) Pro Annalibus Waddingi conficiendis; cf. Haroldus, Epitome An¬
nat., I, Romae 1662, p. 20sqq. (Vita Waddingi).
(5) In fine MS. maioris, quod nos A designamus.
(6) De eo cf. Wadding IV*, 67; an. 1257 n. 26. Dom S. Fran<?ois et
D. Tabouillot, Histoire de Metz, Metz 1769-90, 6 vols., II, 438, 579; III,
177 sqq. E. de Bouteiller, Notice sur les monas teres de 1’ordre de S. Fran-
$ois d Metz, ap. Memoires de VAcademic imperiale de Metz, XLIX, Metz
1868, 235-327. F. X. Kraus, Kunst und Altert. in Lothringen, 684-691.
Le Febvre, 1. c. 61-2. Gonzaga, De orig. seraph. relig., 633 sq.
(7) Ibidem; hoc MS B inscribimus.
(8) Scii, deerant apud Firmam. 3 Ordin., et ap. Em. Rodericum,
Collectio et compilatio privilegiorum apostolicorum regul. mendicantium,
Lugduni 1613 et pluries. Cf. Wadding, Scriptores O. M., Romae 1630,
106 sq.; ib. 1806*, 72; ib. 1906 3 , 73-4. Sbaralea, SupjA. ad SS., 229-30;
I*, 243-4. — Quae documenta typis edemus suo tempore.
(9) Cum ap. Fimi., S. Clara obiisse dicatur: MCCLIII, nequaquam
hic agitur de confundendo 3 cum VIII, uti vult P. Ubaldus, EF 1. c., sed
P. Anselmus traditionem Metensem (falsam) hic expressit, vel parum
attente scripsit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1265). 609
tunc Generali totius Ordinis S. Fr ancise i celebratum fuit in hoc con¬
ventu capitulum generale, cuiu,s mentio fit in Firmamento trium or¬
dinum (1), absque tamen temporis annotatione, quod nobis indubitatum
manet media littera in pergame.no scripta, quam in praedicto capitulo Fra¬
tribus religiosis S. Benedicti Monasterii S. Vincentii Metis praedictus
beatus Pater, eos admittens ad participationem bonorum operum fratrum
totius Ordinis nostri [< dedit\ cuius tenorem de verbo ad verbum, iisdem
quoad fieri potuit characteribus, sic ponendum habui (2).
...... Datum Metis in capitulo generali anno Domini MCC°L n qhto.
[= quinto].
In altero exemplari (B) P. Anselmi M6tivier exprimi¬
tur sic nota chronologica epistolae:
Datum Metis in capitulo generali anno Domini MCC°l" qhto.
Deinde autem linea transversa amanuensis delevit qTitn ,
scribens qita (sic), quae litterae denuo quinto , legendae sunt,
nequaquam vero quarto uti P. Ubaldus censuerat (3).
Tertium apographon epistolae Parmensis Metis da¬
tae, una cum aliis servatum vix tribui potest Fr. Anselmo M6-
tivier, ob scribendi modum diversum, estque certo posterioris
temporis (4). Adest in alio quaterno, cui titulus: Mernoire
du couvent de Metz tirez de M. r de Madaure (5), suffragant.
Insunt tamen et aliae res (6), quae apud P. Martinum Meurisse
desiderantur. Primo sub numero exponitur epistolam Fr.
Iohannis Parmensis ‘esse deperditam’: quanquam certo
in Archivo conventus adfuisset, ‘testantibus pluribus
religiosis, se ipsam vidisse’(7). Haec notitia deleta
postea fuit, idemque amanuensis in margine adnotavit (8):
« iterum inventa est». Pag. f> sub num. 7 idem scribit
de quodam capitulo Fratrum Minorum Metis celebrato, ‘ iuxta
notitiam in archivo civitatis contentam ’ (9), praesidente ,
(1) Ibi est: part. I, fol. XXVIII v. b. Cf. p. 602, n. 7.
(2) Hic locus etiam ap. EF XXNI, 98.
(8) L. c. 98, ubi haec vocabula reddidit qixto et qrto, contra exem¬
plaris formam ac fidem. Littera secunda alterius notae i potius est; nullo
modo vero r.
(4) Citat etenim opus Martini Meurisse 1684 editum ,* enumeratque
Fratres in conventu Metensi an. 1636 et 1637 mortuos etc.
(6) Id est ex libro P. Martini Meurisse, 0. F. M. suffraganei Me-
tensis episcopi, Histoire des Fvesques de Metz, Metz 1634, p. 443. (Cf.
infra Necrdog. Conv. Antissiodorensis sub die 28 nov.).
(6) Pag. 8: M&moire de ce qui se trouve de remarquable au couvent
de Metz etc.
(7) Pag. 8: Lettre de Jean Parent [!] ou Jean de Parme.... plusieurs
religieux tesmoignent Vavoir veu etc. • (8) Pag. 3: Elie est retrouvde.
(9) Idem affirmat H. Le Febvre, l. c. 61. Agitur procul dubio de
Chronica quadam urbis Metensis, quae tamen omnes longe posterioris
temporis sunt, non de documento quodam. Bouteiller, 1. c., 236 sqq. Cf.
Meurisse, L c., 443-4.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
610 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255).
seu, uti ait potius, praesente S. Bonaventura. Pcrgitquc do
capitulo generali a Fr. Ioanne Parmensi in eadem urbe
celebrato, cuius occasione epistolam illam affiliationis spiri¬
tualis Fr. Iohannes Parmensis monachis O. S. B. S. Vincentii
dedit «quae, ait, tandem denuo inventa est», «scri¬
pta charactere antiquissimo et multum contracto in parva
membrana, lata duos pollices, longa vero quattuor pollices,
absque sigillo et subscriptione, cuius tenor de verbo ad ver¬
bum sequitur....» (1). En eius nota chronologica: Datum Metis
in capitulo generali anno Domini M°CC°L° quinto.
Quamvis ergo authenticum originale huius epistolae
frustra quaesiverimus (2), dubitari nequit de nota chro¬
nologica scii. 1255. Et eo minore iure dubitatio admitti poterit,
quo hic annus 1255 auctoribus Metensibus contradicat (3), et
tria exemplaria huiujs epistolae diversis tem¬
poribus ex originali tunc adhuc superstito con¬
fecta, eumdem annum praeseferunt
Accedit ad probationem s e r i e s illa bullarum gra¬
vium quae P. Ferdinandus monstravit mox post Capitu¬
lum Gle anni 1255 et ob tale Capitulum Ordini Fratrum Mino¬
rum datas fuisse (4). — Neque mirum, quod annum post
Capitulum Gle Metense, scii. 1 iunii 1256, Alexander IV pe¬
tentibus Fratribus bulla sua ordinaverit, quod in Missis pro
Summo Pontifice solemnibus « Gloria in excelsis Deo et Se -
quentias seu Prosas Missis competentes huiusmodi statuto
contrario et praesertim Metis a vobis in generali capitulo
edito non obstante , licite valeant decantare (5)». Qua ex¬
ceptione a Papa promulgata innui videtur hoc ultimo loco
fuisse ordinatum in capitulo Metensi, neque ullum capitulum
exinde locum obtinuisse. Quia alterum capitulum alterius
(1) MS. cifc. p. 6 \Il [Meurisse] fait mention <Tun chapitre generat
tenu en ce conveni Van 1249 (!) par le R. P. Jean de Parme et non
Parent.... II est d croire que ce fut au tempn dudist chapitre, que le Per(e)
Jean de Parme general donna ceste lettre de filiation d St. Vincent....
(2) Cf. documenta Conventus Metensis O. F. M. in Archivo Provin¬
ciae, Metis, (Bezirksarchiv) H, 3771 sqq. et Q 2, 30; Q 2, 129 etc. — Cf.
quoque Documenta Monasterii S. Vincentii, ibidem H 1945, cf. et: Sum-
marisches lnventar des Bezirksarchivs von Lothringen vor 1790: Inven-
taire sommaire des archives ddpartementales de la Lorraine atiterieures
d 1790, vol. III, Metz 1893, Serie H. — Conventus actualis Metensis
ab antiquo situ etc. prorsus diversus est.
(3) Cf. supra p. 606, n. 3 et 6.
(4) AFH III, 496-7.
(6) Sbaralea, BF II, 133. AFH III, 500; Wadding, IV*, 434; Potthast,
Regesta, 16398.
l
i
I
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
decreta absque Pontificis interventione mutare poterat vel
abolire (1).
Capitulo Metensi firme anno 1255 assignato, nova
etiam lux affunditur loco Chronicae Fr. Salimbene, de
Iohanne Parmensi referente (2): « Ultimum capitulum , quod
sub eo celebratum fuit, acceleravit , quia penitus nolebat
esse minister, et factum est Romae in festo Purificationis
anno Domini M°CC°LVII 0 *. Revera non solum paucos men¬
ses, e mense maio in februarium, sed et plus quam annum
integrum 1 2 * 4 5 6 7 8 9 acceleravit ’ Parmensis Capitulum Romanum, quod
iuxta consuetudinem legalem (3) potius 12maii 1258 celebran¬
dum fuerat.
Neque annus 1255, quo Metensia Comitia Glia sunt ha¬
bita, ullo modo certis notis chronologicis vitae B.
Iohannis Parmensis contradicit, neque talium ope
annus 1249 aliusve stabiliri pro isto Capitulo ullo modo
potest (4). Quamquam plurima de eo refert verbosus Fr. Sa¬
limbene (5), pauca habet de anno 1251 et sequentibus (6). Plu¬
rima narrat de annis 1248 et 1249. Hoc anno (1249) dum
Hispaniam visitaret (7 \ (mense martio) ab Innocentio IV re¬
vocatus est, ut a Graecis rogatus Nicaeam legatus mittere¬
tur (8). Circa 11 aprilis Lugduno recessit (9). Postquam Sa-
limbene, celebrato festo S'. Antonii (13 iun. 1249), Ianua ab-
iisset, eo venit Fr. Ioh. Parmensis (10), cui Salimbene denuo
(1) Holzapfel, Handbuch, 171 sqq. Manuale, 152 aqq. (§ 34).
(2) MG 909; Parm. 187. S. Bonav., Opera, X, 47 seq.
(9) Regula FF. Min. c. VIII, Opuscula S. Fr a/misci, 1904, 70.
(4) Cf. Aifo, Vita, 40 sqq.; Luigi da Parma, Vita, 58 sqq.
(5) MG 291-5; 232-8 ; 294-316, 319-24, 560-3 etc. Parm. 93-100, 124-145,
147-152, 317-20.
(6) MG 444 sqq.; Parm. 225 sqq.
(7) MG 821, 1. 15; cf. 824, 1. 18 (Parm. 148, 151).
(8) De hac legatione cf. Golubovich, Biblioteca bio-bibliografica delta
Terra Santa e delT Oriente Francescano, I, Quaracchi 1906, 219-28. W.
Norden, Papsttum und Byzanz, Berlin 1903, 362-5. Hic praeter finem
religiosum Legationi isti fuisse quoque finem politicum scii. Vatazen
imp. a foedere cum Friderico II retrahendi, infert et quidem ex epistola
Friderici II imp. ad Vatazen data, in qua hic locum epistolae ipsius
Vatazes allegat sic sonantem: O-jxoi tk ol cfpiptot (i. e. FF. Minores) ote
dg dpx^JC xaxiXoov dvxaolH, aXXwg s^atvovxo StaxetoD-ai xpoc x^v {JaotXsiotv
ooo (i. e. Friderici) xal iXXtog Jiaxeivxai vuv, af fjxooaav Ciacfopoog 6 oX6y°’JC
aovToxiac 6x*p xfjg paaiXela; 00 ' J ^ap’ ^jjkov. Cum vero Vatazes hac in re
cedere noluisset, Legati isti, ouxdxi, ait, xpioto x&>peiv exdXuTjoav. Miklosich
F. et Mulier, J., Acta et diplamata graeca medii aevi, Viennae 1862, III,
n. 18, 75. Norden, 1. c. 363 not. 1.
(9) Salimbene, 322, (149). (10) L. c. 332, (159).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
612 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1265).
Parmae (1) occurrit (mense iul.); unde Parmensis videtur in
Graeciam profectus esse. Inde Lugdunum rediit, non menso
augusto 1250(2), sed ante 19 april. 1251, si verba Nicolai
de Carbio ad litteram sumenda sunt (3). Difficillime concedi
potest anno 1249 Fr. Iohanni tempus suppetiisse capitulum
celebrandi Metis in Pentecoste (23 maii). Accedit etiam, quod
ex Hispania ex insperato a Papa accersitus, Capitulum Gle,
quod potius 1250 celebrandum fuit, prius convocare debuis¬
set; cui rei agendae tempus deerat.
*
* *
Addimus coronidis gratia, ea quae. Thormis de Ec-
cleston narrat de Fr. Guillelmo post Me tense capitu¬
lum etiam optime confirmari aliis epistolis Fr. Adao
de Marisco. Summis precibus, mortis Fr. Willelmi inscius,
Fr. Iohannem Parmensem rogat, ut Fr. Willelmum reele-
etum in Ministrum confirmet atque remittat in Angliam(4):
(1) L. c. 383.
(2) Uti P. Golubovich coniecit, 1. c. I, 228 et AFH III 60, cum in bulla
primum a P. Sabatier, Revue Historique, LXXXIX, Paris 1906, 314-5
vulgata et inde edita a P. Golubovich, I, 227-8 ac a P. Eubel, Bullarii
Franc.... Epitome, Ad Cl. Aquas 1908, 250, agatur tantummodo de reditu
Interpretis et Kalothiti imperatoris Graecorum, qui caeterum in via
retenti fuerunt a Friderico 11. Norden, 365. cf. Nieol. de Carbio, O. F. M.,
Vita Innocentii IV , Baluze, Miscellanea, ed. Mansi, I, 198. — Mense
sept. 1250 Lugdunum versus rediens Ragusii morabatur Iob. Par¬
mensis, uti e documento Ragusini Archivi: ActaS. Maria Mai. saec.
XII n. 5, quod R. P. Hier. Golubovich nobiscum humane commu¬
nicavit, apparet. Est nempe transsumptum authenticatum Bullae Ca-
lixti II, cui subscripserunt et sigilla apposuerunt: c Fr. Iohannes glis
minister Fratrum Minorum», eiusque socii: * Fr. Drudo, minister
Burgundiae» atque: «Fr. Bonaventura, minister Marciae Tervisinae»,
quod exemplum exemplavit « Iohannes diaconus S. Bartholomaei et no¬
tarius... anno... millesimo ducentesimo quinquagesimo, mense septembri,
indictione nona Ragusii ». — Est indictio Graeca. De his sociis Fr. Io-
hannis cf. Golubovich, 1. c. I, 219 seqq.
(3) L. c.; nam 19 april 1251 Lugduno abiit Pontifex. Unde nec isto
die Fr. Iohannes Lugdunum revertisse dici debuit a P. Ren6,1. c., 157. —
De anno 1254 cf. Salimbene, 228 sq.; 129 sq.; Denifle, Chartul. Un. Par.,
I, 252sqq., 258. Epistola concordiae, quam Fr. Humbertus de Romanis
O. Praed. Magister Glis et Fr. Ioh. Parmensis ad Fratres Ordinis utrius-
que dederunt, Mediolani 1255, nota mensis ac diei caret in Editione
ap. Rodulphum, 307-9 et Wadding, III*, 380-3; an. 1255, n. 12 sed ap.
B. Reichert, Litterae cncycUcae magistrorum generalium Ord. Praed.,
Romae 1900, ( Monum . O. Frat. Praed. Hist., V) Romae 1900, 25-31, ubi
explicit: cum omnibus vobis Arnen. Anno Domini M°CC°LV n , IIII" non
februarii. L. c. 31. (4) Brewer, I, 308; cf. Little, 128.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1265). 613
Caeterum... propter honorem Dei ... una cum caeteris Anglicanae pro¬
vinciae fratribus... attentissime deprecor, quatenus virum honorabilem...
fratrem W[iUelmum] de Notingham in ministrum administrationis Angli¬
canae piae consensioni ? unanimi concordia solemniter electum, et per ve¬
strae praelationis auctoritatem vestri gratia canonice confirmatum ad sa¬
lutem caelicam et perenne solatium filiis vestris... remittere velitis in
patrem et pastorem etc.
Eodem fere, uti videtur, tempore Fr. Adam aliam dedit
epistolam ad ipsum Fr. Willelmum, rogans atque obsecrans,
ut officium Ministri Provincialis iterum acceptaret:
Igitur per altissimam S. Trinitatis maiestatem... adiuro, ut nulla con¬
ditione sub caelo declinare praesumatis beatum operandae salutis officium,
quod vobis iterato imponere curavit occulto consilii sui decreto, per tam
numerosam salvifici assensus electionem (Christus)... Continere calamum
nequivi, quin per privatam litteram id agerem, quod actum est in com¬
muni... Laetificavit me littera vestra mihi a Lugduno transmissa.
Eheu, dum haec epistola scribitur, Fr. Willelmus Ianuae
Fr. Riccardo pestilentia correpto, solus, «aliis fugientibus*
inserviens, una cum socio mortuus est(l)! Quae Fr. Adam in
epistola * praecordiali' habet, adamussim conveniunt cum
relatione Ecclestonii (2). Haec insuper insinuat Fr. Willel¬
mum per Lugdunum (3) transiisse, et probabiliter Rhodanum
descendisse, ut ad eius os navim aliam Ianuam versus con¬
scenderet, lanuam petens, ut inde ad Curiam papalem pro¬
peraret quo eum Capitulum Gle miserat. Curia usque in
1 iunii 1255 Neapoli morabatur, 17 iunii Anagniam rediit,
ubi stetit usque ad 4 novemb. 1255, quo die Romam re¬
versa est (4).
Capitulo novo Provinciae Angliae, iussu Fr. Ioannis
Parmensis coadunato, electus fuit eius successor Fr. Petrus
de Tewkesbury, olim Minister Coloniae (5) et a Fratribus
(1) Supra, p. 604, n. 2.
(2) Little, 126; AF I, 265; supra p. 604.
(3) Iter solitum plurium, cf. Salimbene, MG 312sqq., 320sqq.; Parm.
140 sqq., 148 sqq. Qua de causa Fr. Guillelmus ad Papam missus sit non
constat. Potuit esse ob difficultates a Magistris saecularibus studii Pa-
risiensis et praesertim a Guillelmo de S. Amore contra FF. Minores
aliosque motas (1254 sqq.), Denifle, Chartul. Un. Pa)is., I, 264. sqq.; De-
niiie, ALKG I, 49sqq.; cf. AFH III, 497.; II, 313sq.
(4) Potthast, n. 15893, 15896, 16080. Cf. AFH III, 497, n. 2.
(5) Sic eum nominat Fr. Adam pluries, in suis epistolis; Brewer,
I, 808, 818: ep. 170 et 173. Hac in epistola Fr. Adam item loquitur de
duobus Fratribus Min. « de provincia Superioris Alemaniae > 314, unde
apparet eum optime has duas Provincias distinxisse, etFr. Petrum revera
Provinciam Coloniae rexisse, quamvis in Catalogo Ministrorum, per sae¬
culum XIII non integrum ap. P. Schlager, Beitrilge zur Gesch. der Kblii.
Franzisk., Kbln 1904, 150 et ap. C. Eubel, Gesch. d. Kbln. Minoriten-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
614 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255).
Iohanne de Kethene, ipso Ada de Marisco et Iohanne de
Stamfordia, quibus Ioh. Parmensis facultatem electum confir¬
mandi demandaverat, statim fuit confirmatus (1). Hoc, inspecta
mora, quae occurrebat a nova electione Fr. Willelmi, inte-
rim mortui, ad aliud capitulum, coniicio evenisse mense Septem¬
bri vel octobri 1255. — Quae cum ita sint, optime etiam cum
factis aliis certis congruit et concordat, quae Thomas
Eccleston de aestimatione quadam Provinciae Angliae nar¬
rat (2):
Secundo anno administrationis fratria Petri, quinti ministri in Anglia,
anno sctUcet ab adventu fratrum [i. e. 10 sept. 1224] in AngUam XXXII,
numerati sunt viventes fratres in Anglia in XLIX locis mille ducenti XLII.
Fr. Petri annus secundus currebat a mense septembri
vel octobri 1256 ad eamdem periodum anni 1257 (3). Aesti¬
matio ergo ista, caeterum Constitutionibus praescripta (4),
facta fuit circa finem anni 1256, ob imminens Capitulum
Romanum, a Fr. Iohanne Parmensi acceleratura, et 2 fe¬
bruarii 1257 de facto celebratum (5). Capitulum autem Me-
tense in Pentecoste (6) (16 maii) anni 1255 celebratum, im¬
mediate Capitulum Romanum, in quo, deposito Fr. Iohanni
dc Parma, S. Bonaventura electus est ; praecessit.
Ad Claras Aquas.
P. Michael Bihl, 0. F. M.
Ordensprovinz, Koeln 1906, 284, deficiat. Cf. Eccleston, Little, 118,146; AF
I, 252,264. P. C. Eubel eum inter Ministros Prov. Argen tinae numera¬
verat, Gesch. d. oberdeutschen Minoriten-Provinz, Wilrzburg 1886,159, 888.
(1) Little, 128; AF f, 255 s. (2) Little, 14; AF I, 222.
(3) Quae Fr. Thomas, Little 181; AF I, 256 habet de «tertio anno
Fr. Petri», factis aliis non contradicunt, cum sciamus tantummodo Fr.
lohannem de Stamfordia Fr. Petri successisse ante mortem Fr. Adae de
Marisco, quae evenisse videtur 18 nov. 1258; Little, Grey Friars, 128,
188. Fr. Petri annus tertius a sept. vel oct. 1257 usque 1268 currebat. —
E contra hinc patet L et P omnino erronee ap. Eccleston, 14; AF 232
habere « quinto anno » pro « secundo *. Caeterum, uti Little, 1. c. ani¬
madvertit, scriba ob « quinti ministri», quod immediate sequitur, facile
in errorem ducebatur.
(4) Constitutiones Gles (1260). Ehrle, ALKG VI, 188; S. Bonav. Opp.,
Vili, 462; cf. AFH III, 508, n. 15.
(5) Salimbene, MG 309; Parm. 137. OG ap. AF III, 288, 824, 854.
S. Bonav., Opp., X, 1902, 46 sqq.
(6) De die Capituli certi nil statui potest, unde coniicio illud, iuxta
Ordinis leges, in Pentecoste fuisse habitum. — De actis capituli huiua
hic nihil agendum. — Liquet vero annum 1255 Capituli Metensis, ordinem
invertere pro Capitulo Januensi 11°, quod ergo non jtost sed ante Capi¬
tulum Metense ponendum est, anno, uti videtur, 1251 (vel .1252).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DIB KDENSTLERBOHB KANONISATION D. BL. FBANZI8KU8. 615
DIE KUNSTLERI8CHE KANONISATION
DES HL. YATERS FRANZISKUS <»>
(Zugleich ein Beitr&g znr altesten Konstlergesohichte des Franxiskanerordens).
Am Abende des 3. Oktober 1226 hatte die liebegluhende
Seele S. Francescos die sterbliehe Htllle des stigmatisierten
KOrpers verlassen. Die zahlreichen Wunder am Grabe des
in S. Giorgio vorlaufig beigesetzten Gottesmannes, die allge-
meine Verehrung des Volkes, das in ihm schon bei Lebzeiten
cinen Heiligen sah, sowie persOnliche Hochschfttzung veran-
lasston Papst Gregor IX. bereits nach kaum zwei Jahren,
am 16. Iuli 1228, feierlich die Kanonisation vorzunehmen.
Diese Entscheidung der hbchsten kirchlichen Autoritat
war fUr die kUnstlerische Darstellung des Heiligen
gewiss von nicht geringer Bedeutung. War er bereits vor
seiner Kanonisation an geweihter Statte im Bilde dargestellt
worden, wie das Fresco im Sacro Speco zu Subiaco zeigt,
\\*o wir ihn nooh ohne Nimbus, bloss ais Fr. Franciskus be-
(a) Summarium. De Canonizatione, S . P. Francvtci As s. per artes.
Describuntur opera musiva in apsidibus Basilicarum Laterani et S. Ma¬
riae Maioris Romae. Hoc opus iub( nte P. Nicolao IV (ex ordine Mino¬
rum), auctum et restitutum fuit, ipsique additae tunc (1288-1296) sunt
effigies SS. Francisci Ass. et Antonii Pat. eiusdem plane magnitudinis
ac caeterae figurae Apostolorum; illud vero opus musivum Laterani
resarcitum tantummodo fuit, ac inter Apostolos SS. Franciscus et An¬
tonius, ideoque necessario minoris formae, de novo depicti fuerunt. Qui
agendi et Sanctos hos recentes pingendi modus, eos SS. Apostolis
aeq uiparans ac eosdem artibus nobilissimis quasi canonizans influxum
exercuit in iconographiam eorum, uti triptycha quaedam (anonyma)
pinacothecarum Forilivii et Pisis atque pictura Melozzi Foroli-
viensis, iubente Sixto IV pro Vaticano confecta, demonstrant. Auctor
principalis operum musivorum S. Mariae Maioris et Laterani fuit Ia -
cobus To)'riti, qui tamen Frater Minor dici nequit et diversus est a
Fr. Iacobo Musivario (florentino) O. F. M.; eius socius sollers atque
artis eiusdem peritissimus fuit Fr. Iacoftus de Camerino, qui certe
Ordinis FF. Minorum erat. [Nota Directionis].
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
zeichnet sehen(l), dann wurde er gewiss seit dem 16. Juli 1228
haufig privatim und dffentlich im Bilde verherrlicht. Daas
namlich eifrige Verehrer und Verehrerinnen des Heiligen
Darstellungen von ihm aueh in ihren H&usern besassen, zeigt
die Erz&hlung Bonaventuras von jener Dame zu Rom, die
St. Franziskus zur ihrem himmlisehen Schutzpatron erwahlte
und sein Bild in ihrer Kammer aufbewahrte (2). Noch heute
besitzen wir zirka 28 Darstellungen des Heiligen aus dem
13. Jahrhundert, wo er entweder ais selbstilndiges Sujet oder
ais Nebenfigur auf einem Kruzifixbilde auftritt.
So haufig aber aueh die Malerei zur Verherrlichung des
Arraen von Assisi herangezogen wurde, es geschah doch
immer in einem bescheidenen Masse, vorzugsweise durch
unansehnliche Tafelbilder, w61che in den Kirchen und Ka-
pellen der Minderbrdder aufgehiingt wurden. Da trat gegen
Ende des 13. Jahrhunderts ein Ereignis ein, wodurch die Sach-
lage pldtzlich geHndert wurde. Am 15. Februar 1288 wurde
der Franziskaner Hieronymus von Ascoli zum Papste gewiihlt,
er nannte sich Nieolaus IV. (f 1292). Ebenso gelehrt wie sitten-
rein und streng hatte er nur unter dem Drucke der Verhaltnisse
die hdchste Wtlrde der Christenheit angenommen. Er war der
erste Papst aus dem Franziskanerorden, dem er aueh auf
Petri Stuhl mit ganzer Seele zugetan blieb. Obwohl durch
die kriegerischen Ereignisse in Silditalien und durch die
Fortschritte der Sarazenen im Oriente vielfach in Anspruch
genommen, verior er doch die Entwicklung seines Ordens
nicht aus dem Auge. Von seiner Verehrung des hl. Or-
densstifters zeugen noch heute zwei rdmische Kunstdenkmaler,
an welchen keine Geschichte der mittelalterliehen Moskik-
malerei achtlos vortlbergeht. Es sind die Apsismosa-
iken der Kirchen Santa Maria Maggiore und San
Giovanni im Lateran. Beide wurden auf Anordnung
des Papstes restauriert bezw. erneuert. Bei dieser Ge-
legenheit liess er das Bild des hl. Vaters Franziskus
und gleichzeitig das des hl. Antonius zu den andem
Heiligen hinzuffigen. Dieses war eine so aussergewtthnliche
Auszeichnung dor beiden Franziskanerheiligen, dass man
gcradczu von einer kUnstlerischen Kanonisation der
hll. Franziskus und Antonius reden kann. Aus mehr ais
einem Grunde verdienen deshalb diese beiden Mosaiken aueh
(1) Tliode, Franz Assisi *, Berlin 1904, 71. SchnQrer, Franz. v.
Assuti, Mtlncben lfX)5, 32. ^2) Bonaventura, Legenda Maior , 16, 4.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
i
DIB KUENSTLEBISCHE KANONISATION D. HL. FRANZISKUS. 617
im Archivum eine etwas eingehendere Wtirdigung, wobei
ich mich heute auf den hl. Franziskus beschritnke.
Bevor wir von der Bedeutung dieser kUnstlerischen
Tat des Papstes Nicolaus sprechen kdnnen, mtissen wir
wenigstens eine summarische Besehreibung der beiden
Mosaiken geben. Mitten in der Apsiswdlbung der Late¬
ra nkirch e, deren Mosaiken zuerst restauriert wurden,
erhebt sich auf einem HUgel ein edclsteingeschmQcktes Kreuz.
Aus dem HUgel strdmen die vier ParadiesesflUsse, aus deren
Wassern zwei Hirsche und sechs Schafe, Symbole der christ-
• # _
lichen Seele, trinken. Uber dem Kreuze schwebt die Taube
des Heiligen Geistes, von welcher Lichtstrahlen ausgehen;
darttber sieht man die ernste, fast dUstere Halbfigur des Hei-
landes. Auf jeder Seite des Kreuzes stehen drei grosse Fi-
guren, welche sich durch ihre machtige Gestalt kritftig vom
Hintergrunde abheben; es sind links Maria, Petrus und Pau¬
lus, rechts Johannes Baptista, Jobannes Evangelista und An-
dreas. Zwischen der ersten und zweiten Figur ist auf jeder
Seite eine kleine Gestalt eingeschoben,Beischriften bezeichnen
sie ais S. Franziskus und S. Antonius.
Einen ganz verschiedenen Anblick gewtthrt das farben-
prftchtige Mosaik in S. Maria Maggiore. Hier nimmt
die Krdnung Mariae durch ihren gdttlichen Sohn die Mitte
ein. Etwas tiefer stehen auf jeder Seite gleichfalls je drei
Figuren, links Petrus, Paulus und Franziskus, rechts die
beiden Johannes und Antonius.
Was nun den hl. Franziskus (und Antonius) an-
langt, so fallt sofort der bedeutende GrOssenunterschied stark
in die Augen. W&hrend er in S. Maria Maggiore dem hl.
Petrus und andern Heiligen an Grbsse gleichkommt, ver-
schwindet er in der Laterankirche fast zwischen Maria und
Petrus. Bei dem ersten Anblicke der Mosaiken wird manchem
wohl der Gedanke kommen, die geringere Grftese habe sym-
bolische Bedeutung, und es solle dadurfch ausgedrtickt werden,
dass die beiden Franziskanerheiligen den andern dort dar-
gestellten Personen an Rang und Wtlrde nachstehen. Hat
doch selbst Venturi, der treffliche Kcnner italienischer
Kunst, noch neuestens diese Meinung ausgesprochen (1).
Diese ErkUlrung vertrttgt sich indes schlecht mit dem
zweiten Mosaik, auf welchem jener Unterschied nicht vor-
handen ist. Die Anfertigung beider Mosaiken liegt aber kaum
(1) Venturi, Storia deWarte italiana, V, Milano 1907, 176.
Archivum Franciacanum Hutoricum. — An. III. 89
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
618 DIB KUBV8TLBRIS0HB KANONXSATION D. HL. FRANZISKUS.
fttnf Jahre auseinander, da die Restauration des Werkes in
S. Giovanni 1291, in S. Maria Maggiore aber ei-st 1296, also
nach dem Tode Nicolaus IV., vollendet wurde. Der Grund,
weshalb S. Franziskus in kleiner Gestalt angebracht wurde,
gibt uns die Inschrift an, welche am untern Rande des Mo-
saiks von einer Seite zur andern l&uft; sie lehrt uns, dass
Papst Nicolaus, «ein Sohn des hl. Franziskus», die bauf&llige
Apsis von Grund aus erneuerte und das altehrwtirdige Bildnis
des Herrn an derselben Stelle wieder anbringen liess, wo es
sich vorher befand (1). Diese letzten Worte gelten aber nicht
nur von dem Bilde des Herrn, auch die tlbrigen Figuren
erhielten im wesentlichen ihre frtthere Stelle und Anordnung
wieder; jedoch mit dem Unterschiede, dass das alte Salva-
torbild unverftndert wieder eingesetzt, bei den sechs grossen
Figuren aber nur die ursprtlngliche Komposition beibehalten
wurde. Nicolaus IV. wagte nun zwar nicht, zwei Apostel aus
dem altehrwtlrdigen und stadtbekannten Mosaik g&nzlich zu
eliminieren und an ihre Stelle die beiden Franziskaner zu
setzen, das wtlrde zu auffftllig, zu unerhbrt gewesen sein. Er
fand aber einen Ausweg, indem er seinen hl. Ordensvater
und Mitbruder zwischen die andern Figuren einschob, wie
er auch ftlr sich selbst ein recht bescheidenes Platzchen
auswfthlte neben der Madonna, die ihre Hand auf sein Haupt
legt und ihn dem Herrn empfiehlt. Unmittelbar unter ihm
stehen die Worte: Nicolaus IV Dei Genitricis servus .
Ganz an der s lagen die Verh<nisse in S. Maria
Maggiore. Die Apsis dieser bedeutendsten Marienkirche
Roms wurde nicht restauriert, sondem erheblich vergrOs-
sert. Das Mosaik der alten Apsis, welche wahrscheinlich
nur ornamentalen und symbolischen Schmuck aus Ranken
und Tieren aufwies, konnte in dem Neubau keine Verwendung
mehr finden; derselbe wurde deshalb mit ganz neuen Dar-
stellungen aus dem Leben Mariae geschmUckt. Ais Hauptbild
w&hlte man die Krdnung; doch hielt man auch hier insofern
an dem altchristlichen Schema fest, ais man rechts und links
je drei krftftige Gestalten hinpflanzte.. Hier, wo man freie
Auswahl hatte, trug der Papst kein Bedenken, den hl. Franzis¬
kus auch in der Grflsse ais ebenbUrtig neben die Apostel
Petrus und Paulus zu stellen. Allerdings weist er ihm hier
in der Reihenfolge den dritten Platz an, wie es sich gebQhrt.
(1) Wortlaut bei M. Zimmermann, Giotto u. die Kunst Italiens im
MittdaUer, Leipzig 1899, 184 *.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
KUMN8TLEB1B0HB KAN0NI8ATI0N D. HL. FRANZISKUS. 619
Wer die Bedeutung dieser kttnstlerischen Tat filr die
beiden Franziskanerheiligen verstehen will, muss die ge-
schichtliche Entwicklung des Apsidenschmuckes in den
rttmischen Kirchen ins Auge fassen. In dem Allerheiligsten,
der Apsis, thronte in den rtfmischen Hauptkirchen an be-
vorzugter Steile fast stets der Heiland, dem die Apostel
und auch wohl andere Heilige sich zugesellten, meistens sind
es rttmische oder wenigstens der Titelheilige. So in alter
Zeit z. B. die hll. Coamas und Damian auf dem mehrfach
nachgeahmten Mosaik ihrer Titelkirche am Forum, oder aus
spftterer Zeit (1140) die Pftpste und rOmischen Heiligen auf
dem Apsismosaik von S. Maria in Trastevere, wo sich nach
altem Brauch auch Papst Innocenz II. ais Erneuerer der Ba-
silika mit dem Kirchenmodell darstellen liess. In zwei Haupt¬
kirchen Roms aber an hervorragender Steile zwei neue
Heilige anbringen, die mit dieser Kirche in gar k ei ner
Beziehung stehen, musste ais ein revolution&rer Eingriff
in den festen Bestand der ikonographischen Apsisausschmttck-
ung erscheinen. Heiligen, deren kirchliche Kanonisation erst
ungefhhr sechzig Jahre zurttcklag, eine solch vomehme
Steile anweisen, war eine so ungewOhnliche Tat, dass wir
geradezu von einer zweiten, von einer kttnstlerischen
Kanonisation des hl. Franziskus sprechen kflnnen. So
etwas hatte man nicht einmal zu Assisi in der Grabes-
kirche des Heiligen gewagt, wo ihn noch C i m a b u e neben
der Madonna oder am Fusse des Kreuzes darstellte,
wfthrend die Apsis der Unterkirche dem Gekreuzigten, die
der Oberkirche der Muttergottes reserviert blieb. Es bedurfte
daher einer Liebe zum hl. Franziskus, wie sie Papst Nico¬
laus IV. besass, um sich Uber alie Bedenken hinwegzusetzen
und dem hl. Ordenstifter einen Platz unmittelbar neben Pe¬
trus und Paulus anzuweisen; dass der Papst in der Tat eine
hohe Verehrung gegen den hl. Franziskus hegte, zeigt die
Inschrift im Lateranmosaik, wo er sich mit einem gewissen
Stolz ais filius S. Francisci bezeichnet, beweisen auch die
Pilgbrfahrten, die er noch ais Papst an hohen Festen zur
Grabesstfttte des Heiligen unternahm.
Dass man in der Tat berechtigt ist, hier von einer Art
kUnstlerischen Kanonisation des Heiligen zu sprechen, ergibt
sich auch aus folgender Erw&gung. Der Benedictinerorden
hatte bis dahin der Kirche schon mehrere ganz hervorra-
gende P&pste geschenkt, aber vergeblich wird man in den
grossen rdmischen Basiliken den Patriarchen des abendl&n-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
620 DIE KUEN8TLEUI8CHE KANONISATION D. HL. FKANZI8KU8-
dischen MOnchtums an einer so vornehmen Stelle suchen, wie
S. Franziskus sie noch nicht 70 Jahre nach seinem Tode nicht
in einer, sondern in zwei der bedeutendsten Kirchen der
Christenheit einnahm. Man mag es vielleicht providentiell
finden, dass der demQtigste von ailen, der Poverello von
Assis i, nach seinem Tode aueh auf Erden so hoch erhoben
wurde, immerhin aber ist es eine in der Gesohichte der
kirchlichen Ikonographie sehr merkwtirdige Tat, die auf
unmittelbare Anordnung des Papstes zurttckgeht, und die
sicherlich nichtohneWiderspruch blieb. Wie stark der-
selbe war, zeigt die Erz&hlung, dassPapst Bonifacius VIEL
wiUens gewesen sei, wenigstens den hl. Antonius wieder zu
entfernen und durch den hl. Gregor zu ersetzen;« Franziskus
mOchte bleiben, weil er nur einmal da sei*. Ais aber die
Arbeiter, welche damit betraut wurden, das ZerstOrungswerk
in der Laterankirche vornehmen wollten und schon mit der
Kapuze des Heiligen begonnen hatten, sollen sie durch eine
geheimnisvolle Macht von dem Gertlst herabgesttirzt sein und
das Leben verloren haben. Nach de Rossis Angaben haben
tatsftchlich die Spurem dieser Arbeit lange bestanden und
sind erst bei der Restauration 1663 verschwunden (1).
Die Bedeutung diesejr kiinstlerischen Kanonisation ist
nicht gering anzuschlagen. Wenngleich der Ruhm des hl.
Franziskus schon zu seinen Lebzeiten in ganz Italien ver-
breitet war, so musste die Tat Nicolaus IV. doch nicht wenig
dazu beitragen, seine Verehrung noch bedeutend zu
steigern, besonders bei Pilgern, welche aus fremden L&n-
dern nach Rom kamen, z. B. bei dem grossen Jubil&um 1300.
Bei dem Besuche der Hauptkirchen sahen sie auf gleicher
Stufe neben den ApostelfUrsten die beiden Franziskanerhei-
ligen. Welch mftchtiger Ansporn zu ihrer Verehrung! Doch
bleiben wir auf rein kunsthistorischem Gebiete. Hat auch
hier die neue Kanonisation noch heute nachweisbare Wir-
kungen hervorgebracht? Es ist meines Wissens nicht
insofern der Fall gewesen, dass man in andera Kirchen
das Beispiel Nicolaus’ IV. nachahmte, fand es ja sogar, wie
wir hOrten, in Rom heftigen Widerspruch, wohl aber scheint
es die franziskanische Ikonographie beeinflusst zu
haben. Seit dem Beginn des 14. Iahrhunderts zeigt sich n&m-
lich in der Kunst das Bestreben, die hll. Franziskus und
Antonius mit den Aposteln Petrus und Paulus in Pa-
(1) De Rossi, Mtutaici crintiani dette nhiese di Roma, fol. 173.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
i
DIE KUEN8TLERIS0HE KAN0NI8ATI0N D. HL. FRANZI8KU8. 621
« ~ ■ ■ —— ——-——^^—————
rallele zu setzen oder wenigstens in Verbindung zu bringen.
So thront auf einem Triptychon der Pinakothek zu Fori i
die Madonna zwischen Petrus und Antonius. Von zwei Tafeln
eines Triptyehons in dem Museum zu Pisa zeigt die eine
Franziskus und Petrus, die andere Antonius und Paulus. Die
gleiche Zusammenstellung schuf Melozzo da Forli auf
Befehl Sixtus IV. im Vatikan. Diese Tatsache war ftlr Man-
dach so auffttllig, dass er geradezu von einer neuen Epoche
in der Entwickelung des Antonius-Kultes spricht, ohne aber
nach den Ursachen dieser Erscheinung zu forechen (1). Es
mflgen dafUr verschiedene Grtinde vorgelegen haben, wordber
ich nicht zu urteilen vermag; doch scheint es mir nicht
unwahrscheinlich, dass die von Mandach statuierte Epoche
dureh die in der Hauptstadt der Christenheit angebrachten
Apsisbilder von S. Giovanni und S. Maria Maggiore eingeleitet
bezw. ins Leben gerufen wurde. Ich gehe indes hier nicht
n&her auf den Gegenstand ein.
Auch mit einer genauen Betrachtung der Gestalt des
hl. Franziskus auf den beiden Mosaikbildern will ich
mich heute nicht beschftftigen, doch kann ich von ihnen
nicht scheiden, ohne wenigstens mit einem Worte auf einen
hervorstechenden Unterschied der Darstellung hier und dort
hingewiesen zu. haben. W&hrend Franziskus in der Late-
rankirche b&rt i g dargestellt ist, erscheint er in S. Maria Mag¬
giore ohne Bart. Und doch lag die Anfertigung der beiden
Werke kaum ftlnf Jahre auseinander; zudem war es derselbe
Meister, welcher diese Gem&lde schuf. Welch ein Wechsel
in so kurzer Zeit! Dort ist noch das Bestreben, auf histo-
rischem Boden zu bleiben und 1 Portr&t&hnlichkeit , an-
zustreben, hier hat man eine ‘ Idea 1 gestalt ’ geschaflfen,
welche bald darauf dureh Giotto ihre weiteste Verbreitung
finden solite.
Wer war. denn dieser Meister ? Sein Name ist seit
langem wohlbekannt, es ist Jacobo Torriti oder da Torriti,
wie ihn die Kunstgeschichten gewbhnlich nennen. Torriti
war ein Mitglied der bltlhenden vorgiottesken Malerschule
zu Rom, deren Bedeutung uns erst die neuere Kunstforschung
bekannt gemacht hat. Neben ihm gl&nzten vor allem Fi lippo
Rusuti und PietroCavallini, zu denen ais Grdsster der
Florentiner Cimabue kommt. Es liegt mir fecn, hier den
(1) C. de Mandach, Saint Antoine de Padoue et Vart italien, Pa¬
ris 1899, 51.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Spuren Torritis nachzugehen, es mttge die Bemerkung - ge-
nUgen, dass er ais Mosaikmaler wohl der bedeutendste
Meister seiner Zeit ist, und dass das Apsismosaik in 8. Maiia
Maggiore den Hohepunkt dieser Kunst im Dugento bedeutet(l).
Dieser tttchtige Meister wird seit langem von den Fran-
ziskanerhistorikern mit Vorliebe zu den Ihrigen gezfihlt,
besonders wenn es sich um den Nachweis handelt, dass im
Orden auch die Kunst gepflegt wurde; so noch neuestens
von P. H. Holzapfel in seiner trefflichen Geschiehte (2). Sie
ktinnen sich dabei auf namhafte Kunsthistoriker berufen, die
gleichfalis Torriti ais Franziskaner bezeichnen; so Pe¬
rate (3), Ziraraermann (4) und Kraus (5). Mit Freuden wttrden
auch wir ihn ftir uns in Anspruch nehmen. Bevor wir ihn
indes definitiv in das franziskanische KUnstlerverzeichnis
eintragen, ist eine Prufung aller biographischen Nachrichten
angebracht. Es ist freilich nicht viel mehr, ais was der Meister
von sich selbst gesagt hat, aber es dttrfte gentlgen, um ein
abschliessendes Urteil bilden zu kOnnen.
Auf dem Mosaik der Laterankirche hat der Meister im
berechtigten Ktinstlerstolze unmittellar neben der Figur des
hl.. Paulus (links) seinen Namen verewigt: Iacobus Torriti
pictor hoc opus fecit. Man beachte, dass er sich nicht damit
begntlgte, wie es sonst meistens Ublich war, nur seinen
Namen auf die Arbeit zu setzen, er hebt ausdrticklich seine
Eigenschaft ais M a 1 e r d. h. seinen S ta n d hervor; er gehttrte
der Malerzunft an, nicht einem religiOsen Orden. Dasselbe
tut er in S. Maria Maggiore, wo die Inschrift in der linken
Ecke des Hauptbildes lautet: Iacob(us) Torriti pictor h(oc)
op(us ) mosaic(um) fec{it). Eine Inschriftensammlung aus dem
16. Jahrhundert fugt noch hinzu: Anno Dni MCCLXXXXVI( 6).
Also auch hier nennt sich Torriti einfach < M a 1 e r », ohne
irgendwelche Andeutung zu machen, dass er einem religio-
(1) A. Aubert, Ctmabue-Frage, Leipzig 1907, 128.
(2) H. Holzapfel, Handbuch der Geschiehte des Frcmeiskanerordens,
Freiburg 1909, 294, wo nor das renovierte Lateranmosaik and nicht die
kUnstlerisch viel hOher stehende Originalkomposition in S. Maria Maggiore
erwfthnt wird. (3) Bei A. Michel, Histoire de Yart, II, 1, 448. Paris 1906.
(4) A. a. O. S. 135. Auf Zimmermann’s Autorit&t hin habe ich selbst
ihn frtther ais Franziskaner bezeichnet; vergi. AFH I, 228.
(5) Fr. X. Kraus, Geschiehte der christi. Kunst II, 2, 118. Ebenso
bezeichnen ihn ais Franziskaner A. Germain, Uinfluence de St. Frangatis
d 1 2 * 4 5 As sii e sur la civUisation et les arts *, Paris 1908, 61. Saint Frangois
d*Assise,-b d. Plon, Paris 1886, 273. S. Br anner, Die Kunstgenossen der
KlosteneUe, Wien 1868, 81. (6) Zimmennann, a. a. O. 8. 187.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DIS KUKN8TLERI8CHE K AN ON18 AT ION D. HL. FRANZI8KTJ8. 623
sen Orden angehflrt; er wUrde das aber sicher getan haben,
wenn er ein Sohn des Seraphischen Vaters gewesen, wie
sich ja auch Papst Nicplaus IV. so nennt; zum wenigsten
wlirde er die allgemeine Ordensbezeichnung Friater) hinzu-
gefUgt haben. Dieser Gewohnheit h&tte er sich ura so weniger
entzogen, ais sie einer seiner Mitarbeiter in der Laterankirche
beobachtet hat. Hier befindet sich n&mlich unter dem Haupt-
mosaik, unterbrochen durch vier Fenster, eine Anzahl Apostel
(nicht Propheten, wie Venturi und PeratA irrtUmlich sagen).
Zwischen dem zweit- und drittletzten Apostel auf jeder
Seite kniet in kleiner Gestalt ein Franziskaner; es sind
die beiden GehQlfen oder Mitarbeiter des Meisters. Der
auf der linken Seite hftlt Zirkel und Winkelmass in den
Hiinden, der auf der rechten Seite hat ein H&mmerchen in
der Hand und ist gerade im Begriff, die EmailwUrfelchen
zu praparieren. Neben ihm stehen die Worte: J?r. Iacob(us)
de Camerino soci(us) mag(ist)ri op{er)is recomm{en)dat se
mi{sericoi'd)ie D(e)i et meritis beati Io{kann)is. Obwohl Jo-
hannes von Camerino gerade so wie sein Gehtilfe schon von
weitem durch Habit, Gtlrtel und Sandalen ais Franziskaner
erkennbar ist, hat er doch seinem Namen noch die allgemeine
Ordensbezeichnung Friate?') hinzugefiigt; auch er macht nicht
die geringste Andeutung, dass sein Meister gleichfalls dem
Orden angehdrt; der Titel « Magister *, welchen er ihm giebt,
deutet eher auf das Gegenteil. Ich halte es also fUr vbllig
ausgeschlossen, dass Jacobo Torriti Franziska¬
ner war, so schon es ja auch ware, wenn zwei Sbhne des
Seraphischen Vaters sich vereinigt hfttten, ihm ein unver-
g&ngliches Kunstdenkmal zu setzen, 'Nicolaus IV. ais Kunst-
mitcen und Torriti ais hervorragender Kdnstler.
Die Ansicht, Torriti habe dem Franziskanerorden an-
gehbrt, ist Ubrigens auch bei den Kunsthistorikern schon
alten Datums; sie tritt bereits bei Vasari auf. Der be-
rUhmte Aretiner verwechselt namlich in seinen « Lebens-
beschreibungen » den Franziskaner Jacobo di S. Fran-
_ • •
cesco oaer da Firenze mit dem Meister aus Torriti. Uber
ersteren, den Urheber der Tribunamosaiken des Baptisteriums
zu Florenz, hat P. M. Bihl kUzlich gehandelt(l). In der ersten
Auflage seines Werkes hat ihn Vasari richtig ais Jacopo di
S. Francesco bezeichnet; erst in der zweiten Auflage schreibt
er f&lschlich « Fr. Iacopo da Turrita dell f o?‘dine di S. F?'an-
(1) AFH HI, 869-77.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
624 DIE KUEXSTLERISCHE KaNOXISATION D. HL. FRANZISKUS.
cesco*. Zu dieser Verweehslung ist Vasari oftenbar gekom-
men, ais er in der Laterankirche die beiden kleinen Fran-
ziskanergestalten und Torritis Inschrift gelesen hatte. Seitdem
(1550) ist der Irrtum unzahligemal wiederholt worden; aber
doch nicht, ohne dass dagegen Widerspruch erhoben worden
ware; namentlich hat das de Rossi getan(l), wie ich erst sehe,
nachdem die vorstehenden Zeilen schon geschrieben waren(2).
Konnen wir nach dem Gesagten Jacob Torriti auch nicht fur
uns beanspruchen, so zeigt doch das Mosaik der Laterankirche,
dass der Orden damals unter seinen Mitgliedern Mosaicisten
zahlte, die zur Aussehmuckung der beiden angesehenen romi-
schen Kirchen berufen wurden. Sie schlugen die Ehre, an der
* Kanonisation » ihres Ordensstifters praktisch mitwirken zu
dlirfen, so hoch an, dass sie gegen den ublichen Brauch sich
selbst in Person auf dem Gemalde verewigten. Leider kennen
wir nur einen von ihnen mit Nam en, und selbst dieser Name
ist fur uns nicht viel mehr ais ein Icerer Schall; denn wir
wissen von ihm nichts, nicht einmal, ob er neben Jacobo
Torriti nur ais Gehiilfe oder auch selbstiindig tatig war.
Ersteres scheint die allgemeine Ansicht zu sein, weshalb
die Kunstgeschichte bisher von Jacobo da Camerino auch
kaum Notiz genommen hat. Ich bin indess sehr geneigt, ihm
eine selbstandige Tiitigkeit zuzuschreiben. Denn einem
Gehiilfen, der nur mechanisch ais Arbeiter Torritis Werke
ausfuhrte, wiirde der Meister doch wohl nicht gestattet haben,
sein Bild anzubringen und sich ais seinen « Genossen * zu
bezeichnen. In dieser Meinung bestarkt mich die Wahrneh-
mung, dass die Signatur des berilhmten, fast gleichzeitigen
Ciboriums in der Basilika S. Paolo (1285): Hoc opus fecit
Arnulfus cum socio Petro, dahin erkliirt wird, dass unter
dem «Genossen» Arnulfs von Florenz Pietro Cavallini ver-
standen wird, einer der tiichtigsten Meister seiner Zeit (3).
Es ware kein geringer Gewinn fUr die rbmische Kunst¬
geschichte des ausgehenden Dugento, wenn wir dem leeren
Namen des Fr. Jacobo da Camerino einen Inhalt geben
konnten durch Aufweisung seines Anteils an den beiden Ap-
sismosaiken oder anderen Arbeiten; auch in S. Maria Mag-
giore waren nhnilich Fra Jacobo und sein Ordensbruder tiitig,
da sie sich hier im Bilde am Sterbebette der Gottesmutter
(1) In dem Text zu den Musaici cristiani.
(2) Auch Wadding, Annales ad a. 1291 n. 16, hat ee bereits abgelehnt,
in Torriti einen Minoriten zu sehen. EbensoG. Milanesi in seiner Vasari*
Ausgabe, Firenze 1878, 1, 339s.
(8) Vergi. Michel, 1. c. II, 2, 444.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Mosaik der Apsis des Laterans. Oben reehts vom Kreuz der hl. Franziskus, links der hi.
Antonius. Unten reehts der anonyme Gehtilfe, links Fr. Jac. von Camerino, beideO. F. M.
(Phot. A Unari).
Mosaik der Apsis von S. Maria Maggiore.
Reehts vom Heiland der hl. Franziskus, links der hl. Antonius. (Phot. Alinari).
Archivum Frakcikcanum Historicum, An. III, Fasc. IV, 1910.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
Archivum Franciscanum Historicum, An. III, Fasc. IV, 1910,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DIE
KANONISATION D. HL. FRANZISKUS. 625
in kleiner Gcstalt dargcstcllt habon. Jos. Strzygowski
hat os versucht, das Work des Jacobo festzustcllen;
cr gibt ihm in der rOmischen Kirche S. Grisogono cilio
Madon na zwischen dem hl. Jacobus und dem ais rbmischen
Feldherrn geklcidcten Grisogono und in der Laterankirebo
die neun Aposteln unter dem Hauptmosaik (1). Indes diese
Zuteilung ist doch ziemlich willkUrlich, wie denn auch
Strzygowski uns die Beweise schuldig bleibt; vielleieht
bestimmte ihn dazu der Umstand, dass Jacob von Camerino
sich zwischen den Aposteln darstellte, was naturi ich diese
Frage nicht entscheiden kann. Auch vcrmag ich keine stil-
istischen Unterschiede zwischen den Gestalten des Haupstgc*
maldes und den neun Aposteln zu entdecken, wodurch sich
efrwa jene Zuteilung begrunden liesse. Ein sich eres Urtcil
ist hier allerdings wegen der modernen Restauration unter
Papst Leo XIII. kaum mdglich, sie hat nur wenige Figuren
intakt gelassen. Soweit ich mir nach meinen Abbildungcn
ein Urteil gestatten darf, atmen die oberen und unteren
Figuren den gleichen Geist. Ob die Madonna in S. Grisogono
aus der Hand Jacobos hervorgegangen ist, wie Strzygowski
behauptet, litsst sich aus rein stilistischen GrUnden nicht
• •
entscheiden, literarische aber liegen nicht vor. Ubrigcns
ist es eine minderwertige Arbeit, die Venturi Pietro Cavallini
zuschreiben mOchte, wahrend Hermanin sie eher in den
Kreis der Wcrke Torritis verweisen will (2); dadureh niihern
wir uns dann freilich wieder dem Fra Jacobo.
Fassen wir das Ergebnis des zweiten Teiles dieses Aufsatzes
kurz zusammen! Den Namen eines der hervorragendsten
Meister des Dugento miissen wir zwar endgiiltig aus dem
franziskanischen KUnstlerverzeishnis streichcn, Jacobo
da Torriti, anderseits aber steht fest, dass der Orden im
ersten Jahrhundert seines Bestehens Mosaikkiinstler besass,
die zur Ausschmlickung der angesehensten Kirehen von
Florenz und Rom berufen wurden: dort ist es Jacobo
di S. Francesco, hier Iaoobo da Camerino und soin
namenloser Genosse, denen der ehrenvoile Auftrag
zu teil wurde, an der kiinstlerischen Kanonisation der tte-
i*aphischen Vaters mitzuwirken.
St Ludwig-Kolleg (Dalheim, Rheinland).
P. Beda Kleinschmidt, 0. F. M.
(1) Strzygowski, Clmabue und Rom, Wien 1H88, 178, 181.
(2) Venturi, Stoida, V, 153.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
626
LES METEOROL. LL. IV ATTRIBU&S A J. DUNS SOOT.
SUR LES
M ETEO RO LOGICORUM LUilU QUA TU Oli
FAU88 EMENT ATTRIBU&S A
JEAN DUNS 8COTW
La grande edition des ocuvrcs dc Duns Scot, donnee
& Lyon en 1639, contient des questions fort 6tcnducs sur les
quatre livres des Mdtdores d’Aristote (1). Oet eerit est pre-
c6d6 d’une 6tude composte par le c616bre R. P. Lue Wad-
ding (2), et intitutee: De hoc Meleororum opusculo censura.
En cette « censure », Wadding signale deux particularites
bien propres A faire regarder comme apocryphes ces Ques¬
tions sur les livres des Mdtdores.
En premier lieu, 1’auteur y donne (3) & Thomas dAquin
le titre de bienheureux; or Thomas d’Aquin ne fut eanonisc
que par Jean XXII, en 1323, tandis que Duns Scot est mort
en 1308. — A cette premtere objection, Wadding indique une
Achappatoire possible; le titre de beatus n’aurait pas voulu
(a) Summarium. Ope duorum Codicum Bibi. Nation. Parisiensis, (lat.
16621 et 14576), qui, Tractatum de proportionibus praebentes, eum anno
tantum 1328 a Thoma Bradwardino scriptum patefaciunt, probat Cl.mus
Auctor opusculum Meteorologicorum U. 4, quod iam dictum Tractatum
citat, ex operibus Joannis Duns Scoti omnino esse eliminandum. Quisnam,
vero, Anglicus forsan, illud scripserit, in vanum cl. Professor inquisivit;
sed inde hucusque constat saltem hoc opus neque a Johanne Hennon,
neque ab alio quopiam auctore ante saeculum XVII Scoto fuisse
adseriptum. [Nota Directionis].
(1) R. P. F. Ioannis Duns Scoti, Doctoris Subtilis, Ordinis Mino¬
rum, Meteorologicorum libri quatuor. Opus quod non antea lucem vidit,
ex Anglia transmissum. — Le titre est suivi de cette recommandation
adress6e au relieur: Advertat comjKictor librorum, hunc Tractatum (equo
tardius ad nos delatum, ante Tomum III ponendum esse, ne erret. Or, le
Tomus III des: Ioannis Duns Scoti Opera omnia porte le mention sui-
vante: Lugduni, sumptibus Laurentii Durand, MDCXXX1X. — Dans
la reimpression de cette edition, Paris 1831, ce traite se trouve au t. IV,
p. 1-263.
(2) V. aussi ses Scriptores Ord. Min., Romae, 1650, p. 208; ibid. 1806,
p. 138; ibid. 1906, p. 137.
(3) Op. laud., lib. I, quaest. X.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LE8 mmOOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUN8 800T.
627
signifier que la canonisation de Thomas d’Aquin fQt un fait
accompli; il serait seulement une marque de v6n6ration
donn6e A 1’illustre docteur dont la b£atification future n^tait
douteuse pour personne.
En second lieu, luerit sur les Mdtdores cite (1) le Trac¬
tatus de proportionibus de Thomas Bradwardin (2);
il remarque qu'en ce trait6, Thomas Bradwardin a admis, le
prcmier, que les Gpaisseurs des sph^res des quatre 616racnts
formaicnt les termes successifs d’une progression geom^tri-
quc. Or Bradwardin qui 6tait, en 1325, procureur de TUni-
versite d’Oxford et qui mourut en 1349, quarante-et-un ans
apr6s le Docteur Subtil, ne paratt pas avoir pu composer
son Tractatus de proportionibus du vivant de ce dernicr.
Ici encore, Wadding indique une Gchappatoire possible;
Bradwardin aura it pu vivre jusquA un ftge tres avanc6,
et lc Tractatus de proportionibus pourrait 6tre une oouvre
de sa premi6re jeunesse. — Ce que vaut cette dernttre
echappatoire, il sera possible de le savoir si nous d6cou-
vrons un exemplaire dat6 du Tractatus de proportionibus
de Thomas Bradwardin.
Or, parmi les nombreuses copies de ce trait6 que posscde
la Biblioth^que^ationale, il s’en trouve une qui est datee.
Elie fait partie de cahiers (3) ou, en grand d6sordre et d'une
d^plorable Meriture, un 6tudiant a copte, vers la fin du
XIV® si6cle, un grand nombre de fragmenta philosophiques
presque tous emprunt^s & TEcole d’Oxford. Parmi ces pi&ces,
se trouve le Tractatus de proportionibus de Thomas Brad¬
wardin ; ce trait6 confient, bien entendu (4), la th6oric sur
la grandeur respective des 616ments qu’en a extraite le trait6
sur les Mdteores attribui k Duns Scot. Il se termine par cette
indication (5): Explicit tractatus de proportionibus editus
a Magistro Thoma de Bkeduardin anno domini M°CCC°28.
(1) Op. laud., Lib. I, quaest. XIII, art. III: De proportione elemen-
torum.
(2) Publie A Paris, dans date, avec les Tractatu* de projwvtionilm*
d’Albert de Saxe et de Nicolc Oresme; A Venise, en 1505; A Vienne en
Autriche, en 1515; cette derniere edition, la seule que nous ayons pu
consulter, n’est pas compl&te; ce n’est qu’un abrege, ou manque precise-
ment le passage snr la proportion des elements qui a attire 1’attention
du Pseudo-Scot.
(3) Biblioth&que nationale, fonds latin, ms. n. 16621.
(4) Ms. cit., fol. 211, r°, fol. 212, v n .
(5) Ms. cit., fol. 212, v°
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
628
LES METEOROL. LL. IV ATTRIBUES A J. DUXS SCOT.
Nous avons trouvc une sccondc indication toute sem-
hlahlc cn un autre manuscrit conserve k la Bibliothcque
nationale (1). En ce manuscrit, le Tractatus de proportionibus
porto ce titre(2): Magister Tho. Dc proportionibus motuum.
II se termine (3) par ce colophon: Explicit tractatus de pro¬
portionibus editus a Magistro Thoma de Bradelbardix.
Anno domini M°CCC°28.
C’est donc en 1328, vingt ans apr&s la mort de Duns
Scot, que Bradwardin composa son Tractatus de proportio¬
nibus; les questions sur les livres des Mefeores ou ec traite
se trouvc cite, et cit6 sous une forme tclle que 1’hypothese
dunc interpolation soit inadmissible, ne sauraient etre du
Docteur Subtil; le caractcrc apocryphe de cettc «Hivrc est
desormais hors de doute.
Wadding, qui s’etait bien garde d’en affirmer rautlien-
ticite, avait designe comme autcur possible le franeiscain
Anglais Simon Tunsted (4), qui mourut en 1369; cette de-
signation avait pour seule raison un dire de Pitseus; celui-ci
donne, en effet, Simon Tunsted comme s’etant tout speciale¬
nient consacr6 a l’6tude des m6t6ores et comme avant coni-
••
pos6 un commentaire aux quatre livres des Meteores; mais
rien ne permet d'identifier ce commentaire avec les questions
qui ont 6t6 publices sous le nom de Duns Scot.
Nous avons cherch6, par une 6tude minutieuse de cot
ouvrage, k d^couvrir quelque indice qui en pOt faire devi-
ner Tauteur. Notre attention a 6t6 attir^e par une phrase
de la cinqui6me question du livre I. Cette question est ainsi
formulae: Utrum infinities eaedem opiniones reiterentur.
A 1’article III, intitul6: De causa efficiente in particulari
variationis opinionum , on lit la phrase suivante: « Causa
secunda est propter inclinationes hominum. Et hoc potest
esse.... propter inclinationes hominum ad novitatem , sicut
quandoque Athenienses ad nil aliud vacabant , nisi ad in¬
veniendas novas opiniones. Et consimiliter de Angi icis >.
De cette phrase, faut-il conclure que 1’auteur 6tait anglais
ou vivait parmi les Anglais? N'y faut-il pas voir, au con-
(1) Biblioth&que nationale, fonds latin, ms. n. 14576.
(2) Ms. cit., fol. 255, coi. a.
(8) Ms. cit., fol. 261, coi. c.
(4) Cf. Wadding, Scriptores, 816; II ed. 215; III ed. 211. Sbaralea,
Supplem., 661. Little, The Grey Friarx in Oxford, Oxford 1882, 241.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LES METBOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUNS SOOT.
629
traire, une critique dirig6e par quelque rnaltre de Paris con-
tre le goftt des nouveautes qui caract£risait 1’Ecole d’Ox-
ford? Une marque un peu plus significative de Torigine
Anglaise de 1’ouvrage qui nous occupe, se peut trouver en
1’nllusion qu’il fait k la theorie de la grandeur des quatre
elemcnts selon Bradwardin. En discutant la m£me question,
Utrum quatuor elementa sint continue proportionalia, Th6-
inon le fils du Juit, rnaltre 6s-arts de Paris, ne inentionne
pas cette th6orie(l), bien que le Tractatus de proportioni¬
bus de Bradwardin fOt, de son temps, fort bien eonnu des
parisiens.
Tout ce que 1'on peut affirmer (2), c’est que le trait6 des
Metro res, faussement attribui k Duns Scot, appartient k
un groupe dont les Questions « compilees * par Th^mon
le fils du Juif et, audire de Nifo, compos^es en r6alit6
par Albert de Saxe, semblent et re le prototype. De ce type
paraissent avoir d^rive les Questions que Ton a mis sur le
compte de Duns Scot, les Questions in^dites de Ni cole
Oresme, enfin les Questions , 6galement in^dites, de Jean
Buridan; nous montrerons ailleurs, en effet, que 1’auteur
dc ces demigres n’cst pas le c616bre philosophe de Bdthune,
nmis un autre Jean Buridan, fiamand, qui enseignait k
Paris au d6but du XV e si6ele.
Le trait6 que Wadding a re^u d’Angleterre et qu’il
s’est empress6 dins^rer parmi les oeuvres de Duns Scot
aurait-il 6t6 eonnu & Paris d6s le milieu du XV® si6cle et,
d6j&, attribue A Scot? Ce point, nous Tallons voir, doit Gtre
examini.
La Biblioth6que Nationale poss6de un recueil (3) ou
la Physique d’Aristote, le De Caelo et Mundo, le De ge¬
neratione et corruptione, les Mdtdores, le De anima , les
Pan:a naturalia , enfin les six premiers livres de la M&ta-
physique ont 6t6 commentas au XV® si6cle. Une raain du
XVII® si6cle a 6crit (4), en tote de ce trait6 de Philosophie:
Magistri Johannis Hennon Commentarii in Aristotelis
(1) Quaestione* in quatuor libros Metheororum Aristotelis compilatae
)H'r doctissimum philosophum Timonem. Lib. I, quaest. VI.
(2) Nons avons developpe ailleurs cette opinion: P. Duhem, Les
Origines de la Statique, t. II, note I, p. 326.
(3) Bibliotheque Nationale, fonds latin, ms. n. 6529.
(4) Ms. cit., fol. 4, r*.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
630
LES METROROL. LL. IV ATTRIBUfc A J. DUNS SOOT.
libros Physicorum , parra naturalia et Metaphysicam , com¬
pleti die prima Octobris anno 1473, ut habetur in ultima
pagina huius libri». — En effet, apr&s le Deo gratias qui
termine Pouvrage, nous lisons (1): « Completus est presens
liber philosophie Aristotelis in alma Parisius universitate
conditus ab eximio viro doctissimo magistro Joanne hen-
non In sacra pagina pro tunc baccalaureo formato. Scrip¬
tus per me franciscum fine in preclara artium facultate
eo tunc studentem in collegio provincie navarre in monte
Sancte genovefe virginis, anno domini nostri Jhesu christi
millesimo CCCC°LXXIII°. Die vero prima octobris. In fine
cuius laudes extolle temo et uni viventi in secula secuto¬
rum. Arnen.
Fran^ois Fine avait consacr^ un temps fort long k co-
pier le trait6 compos^ par Jean Hennon, bachelier fonu6
en Th^ologie; en effet, k la fin du De anima , nous lisons
la mention suivante (2), exacteraent ant^rieure de dix ans
k celle que nous venons de transerire: « Explicit liber 3**
de anima per me franciscum fine die prima octobris anno
domini 1463».
II est donc certain que Tepoque oii Jean Hennon ensei-
gnait & rUniversite de Paris n’est gu6re post^rieure k 1450.
Nous n’avons, d’ailleurs, d^couvert aucune indication qui
ait trait k ce th^ologien.
Nettement scotiste en M6taphysique, Maltre Jean Hen¬
non s’inspire, en la solution des questions de Physique, des
opinions des Nominalistes parisiens; en particulier, il se
borne fort souvent k r6sumer les trait6s d’Albert de Saxe.
Lorsqu’il 6tudie le flux, qu’il attribue comme. Albumasar,
auquel il emprunte presque tout ce qu'il dit des marces, /i
1’action de la Lune sur les eaux de la mer, Jean Hennon
se heurte & cette difficile question: Pourquoi la mar6e est
olle haute non seulcment aux lieux qui sont exactement
sous la Lune, rnais aussi aux parties de la Terre qui sont
directement oppos^es k ces lieux 12l? Apr6s avoir remarqu6
qu’Albumasar ne dit rien qui resolve cette difficult6, il
ajoute(3): « Dicit tamen Stotus (sic) quod ratio istius po¬
test esse , quia quando luna agit in quarta terre sibi di¬
recte supposita per radios rectos , ita agit in quartam op-
(8) Ms. cit., fol. 327, coi. a.
(4) Ms. cit., fol. 281, v°.
(3) Ms. cit., fol. 218, coi. c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
LES METEOROL. LL. IV ATTREBU&S A J. DUN8 800T. 681
positam per radios reflexos a firmamento *. Or, cette ex¬
plicatiori se trouve donn^c (1) au trait6 des MMores faus-
seraent attribui k Duns Scot. L’auteur d^clare qu'il l’em-
prunte au trait6 De refractionibus radiorum de Robert
Grosse-Teste. En r6alit6, nucun dcrit de ce titre ne se trouve
parmi les opuscules de Robert de Lincoln (2); mais on y ren-
contre un trait6 De natura locorum od se lit textuellement
le passage cit6 par le Pseudo-Scot. L’explication propos^e
par Grosse-Teste a 6t6, d’ailleurs, reprise en d6tail (3) par
son 6I6ve Roger Bacon.
On pourrait croire que Jean Hennon a fait allusion k
ce passage remarquable du trait6 des MMores attribui k
Duns Scot; il faudrait alors faire remonter cette attribution
jusquAu milieu du XV® si&cle. Cette conclusion, croyons
nous, serait hative et erronee. On trouve, en effet (4), dans
les Questions de Duns Scot sur les Sentences de Pierre
Lorabard, un expos6 assez 6tendu de la theorie des marces.
A la v6rit6, Maurice du Port nous apprend (5) que cette
question n’est nullement trait^e dans les textes manuscrits
Anglais du j Scriptum Oxoniense; elle est tout enttere em-
pruntee aux Reportata Parisiensia; nous ne savons donc
si elle est de Duns Scot ou de ses disciples; mais nous sa¬
vons, sans aucune h^sitation, qu’au temps de Jean Hennon,
elle 6tait connue et attribute au Docteur Subtil.
Or, apr6s avoir expos6 la theorie des marces selon
Albumasar, apr6s avoir emprunt6 k cet auteur Paflirmation
que la mer est haute non seulement sous la Lune, mais en-
core en la partie qui lui est oppos^e, Duns Scot ou son dis¬
ci ple ajoute: « Sed quae sit causa huius , ipse non dicit.
(1) Johannis Duns Scoti Libri quatuor meteororum, lib. II, quaest.
II, art. II.
(2) Ruberti Linconiensis bonanim artium, optimi interpretis opuscula
dignissima nunc primum in lucem edita et accuratissime emendata . Co¬
lophon: Expliciunt. mandato et impensis heredum nobilis viri do¬
mini Octaviani Scoti civis Modoetiensis et sociorum summa diligentia
impressa Venetiis per Georgium Arrivabenum anno reconciliate nativi¬
tatis MDXIV die IV Februarii.
(3) Fratris Rogeri Bacon Opus maius, ed. Jebb., dist. IV, cap. V,
p. 86; ed. Bridges, pars IV, cap. VI, t. I, p. 141.
(4) Joannis Duns Scoti Scriptum super libros Sententiarum, lib. II,
dist. XIV, quaest. III.
(6) Secundus scripti Oxoniensis doctoris Subtilis fratris Johannis
Duns Scoti ordinis Minorum super sententias. In fine: Venetiis per Si¬
monem de Luere pro domino Andrea de Torresanis de Asula. 22 Octo¬
bris 1606, fol. 67.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
632
LES MBTBOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUNS SCOT.
Nam ridetur quod radii Lunae non possint penetrare ter-
ram, et ideo ridetur quod eundem effectum quem causar it
per radios incidentes dum esset in quarta orientali supra ( 1)
terranif eundem causet tunc per radios suos reflexos a fir¬
mamento •dum est in quarta occidentali snb terra ». Cc
passage, e/est visiblc, est celui que Jean Hennon a visG
et qu’il a presque textuellement copie.
Rien donc de ce que nous savons ne prouve qu’avant le
XVII® sieele, on ait attribue ii .Jean Duns Seot lc traite des
Meteores qu’on lui a inalencontreusement attribue depuis.
Bordeaux, 1 Mai 1910.
PlERRE DUHEM
Correepondant de CInstitui de Franre
Professeur d PUmvemiti de Bonfeaux.
<1 ) Par une erreur manifeste, le texte dit: xid) terra.
« •* *
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE 0 ARCA NO DA MILANO O. F. M.
633
IL 3EAT0 MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M. (a)
( Continuatione) (1).
IV. — H B. Kichele Carcano da Milano si fis religioso
nolla Provincia dei Prati Minori dell’Osservanza di Milano.
S. Bernardino da Siena, venuto a Milano nel 1418, colla sua
sfolgorante santitA e colla sua apostolica predicazionc comraosse tal-
mente la cittadinanza, che molti giovani delle famiglie milanesi piii
nobili domandarono 1’abito dell’ Osservanza, testimonio il contempora¬
neo Maffeo Vegio (2). Con questo fatto stupendo datano i primordi
gloriosi della Provincia dei Frati Minori della Regolare Osservanza
di Milano. Tra 1’ eletta schiera dei forti e generosi giovani si distin¬
gue un insigne e venerando religioso, che la fama j>opolare venero
come Santo. il Beato Silvestro da Siena, proclamato « Angelo di
Pace (3) *, che la tradizione crede sia stato condotto da S. Bernar¬
dino da Siena per dare incremento all’ Osservanza nella Provincia Mi-
lanese (4). Dal « Liber Ordinationum Civitatis Novocomi » risuita, che
il B. Silvestro nel 1439 da Milano venne chiamato a Como da quella
ComunitA per stabilirvi la pace (5). Dunque era a Milano, e giA la sua
fama era molto diffusa. Se poi il B. Silvestro fosse compreso tra i
(aj Summarium: Auctor pergens: IV. De circumstantiis et tempore (1440?)
ingressus B. Michaiilis Carcani ile Mediolano in Fratrum Min. Ordinem apud
Observantes Provinciae Mediolanensis discutit. — V. Beati indolem et famam,
qua sacer praedicator, ex ipsius quae exstant ojteribus atque e coaevis scripto¬
ribus depromit. — VI. Eius multiformem pro religione, animarum salute et
populorum prosperitate industriam chronologice describit, atque plurimis novis
allatis documentis illustrat. [Nota Directionis].
(1) Cf. AFH IU, 448-03.
(2) • Tunc multi contempta jtenilus huiwtce. mundi vanitate, ad Deum conversi
adolescentes, Religioni sanctae, sese dicarunt. Quo<l principium fuit eius sancti gre¬
gis, qui sub Frandsci ordinatione stricte vivens, nunc admodum crevit. Magnum
fuit tunc propositum sanctitatis monumentum, antea insuetum, videre tot nobilium ,
clarorumque virorum filios delicate omnes splendideque educatos, ad tantam humili-
latem, sua sponte deiectos pro pretiosis vilissimas vestes induere, pro electis tenuos
cibos capere, pro mollibus plumis duris in stratis recum/tere... • cfr. Wadding, an.
1418, XV.
(8) Dooumento nel qualo si racconta la pace stabilita dal B. da Siena in
Como; cfr. Benvenuto da Milano, Cronaca , XI, 157, dove cita 1’ antico brevia¬
rio comense.
(4) Buonavilla, 1. c. — Il Wadding « a S. Bernardino plurimi mittebantur
[Mediolanum] fratres ex Etruria el Umbria, ut regerent tirones », an. 1445,
289-240, XIII. (5) Vol. III, f. 804.
Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 40
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
634
IL BEATO lOOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
religiosi dell’ Osservanza nell’ Istrumento di donazione della chiesa di
S. Angelo fuori Porta Nuova di Milano, rogito il 18 Luglio 1421,
non lo sappiamo, perche 1’ Istrumento nomina semplicemente gli Os-
servanti senza fare il nome di nessuno (1). RipassA il Santo da Siena
a Milano, e commosse le moltitudini a Como, a Bergaino, a Brescia
ed in altri luoghi della Lombardia, ristabili maggiormente 1’Osservanza,
fondando vari conventi, favori to ampiamente dai Comuni (2). Predicb
con identico successo a Milano il B. Alberto da Sarteano.
Secondo il Calvi, un giovane discendente deirillustre famiglia Car-
cano, chiamato Michele, ascoltando nelfanno 1440 [sic! (3)] 1’intrepido
apostolo Alberto da Sarteano, il quale predicava da un pergamo rizzato
in piazza S. Ambrogio di Milano, si sente scosso dall’ eloquente pa-
rola dei celeberrimo oratore, e subito stabilisce di consacrarsi a Dio (4).
L’Argelati scrive: « A pueritia divina gratia praeventus, et optima
indole ornatus magnum quid se. esse futurum portendebat. Sui status
electioni vix maturus ad quoddam S. Crucis coenobium tunc Ord.
Min. Observantiae, civitate Novocomensi in Insubria vicinum se con¬
tulit, ut parentum amicorumque forsan aufugeret dissensiones, ibique
supplex seraphicum Observantiae sibi dari habitum petiit et obti¬
nuit (5)». Il Wadding, senza accennare alie circostanze dei Calvi e
delP Argelati, basandosi sui Ballarini, il primo che affermasse, il B. Mi¬
chele essersi fatto religioso a Como (6), lo dice iniziato alia vita re¬
ligiosa nel 1440 sotto il magistero dei B. Sil vestro da Siena, allora
Guardiano di S. Croce (7). Il P. Longo invece, non potendo ammet-
tere, che il B. Michele figurasse gi& fra i piu distinti oratori dei Cap.
(1) Arch. Stato Milano. — S. Angelo di Milano — Pergamene Sc. XV-XV1,
129». — Cessione dei Canonici di S. Maria Fuloorina della chiesa di S. Angelo
con un pezzo di terreno fuori Porta Nuova ai Frati Minori Osservanti. Nel-
1 ’ istrumento si legge: • Et quia a*l civitatem Mediolani iam pluribus mensibus
decJinarint nonnulli religiosi ordinis minorum de observantia nuwupati in vinea Do¬
mini ferentes multum fructum et qtierentes locum prope dictam civitatem pro usu
aliquorum ex fratribus dirti ordinis et halntatione . . — Dal diploma dei duca
Filippo Maria Visconti, datato da Milano il 1(5 Maggio 1421, si dedurrebbe. che
gia vi fossero prima dell’Istrumento citato: •prout et fartum est de enlesia
S. Mariae de Angelis prope Itanc nostram civitatem Mediolani » , come ivi si legge.
Ma riflettendo che il Duca avrA prima concesso il luogo, 1’Istrumento sarebbe
come il termine delle trattative per 1’ introduzione dei religiosi.
(2) P. Paolo M. Sevesi, Saggio storico-critiro etc. 14 sqq.
(3) Certamen te in quest’anno il B. da Sarteano non prediob a Milano: dal
Settembre 1439 al 31 Agosto dei 1441 era occupato per gli affari delPOrionte;
cfr. D. Benedetto Neri, La vita e i temjri dei B. Alberto da Sarteano, 92 - 90 .
Quaracchi 1902. — Dal Wadding si ha: « Albertus Sartianensis per urbes Lom-
bardiae hoc anno [1434J, magno animarum fructu Dei verbum seminat>at ». Ivi.
an. 1434, IX.
(4) Per quante ricerche abbiamo fatte, non abbiamo potuto trovare la fonte,
dalla quale il chiariss. Calvi prese la notizia della vocazione alio stato religioso
dei B. Miohele. Forse 1 ’ ebbe dall’ Historia della Famiglia C arcano, composta da
Cristoforo Carcano, Codice della Bibi. Rever. Monach. Cistercientium S. Am¬
brosii Mediolani, cfr. Bib/. Script. Metlinl. dell’Argelati, lettera C. Ma anche
il Codice f irreperibile. (.*>) T. I, |>ars altera, i#8-900.
(0) Op. cit. pars III. (7) An. 1485. 89H. VII.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE OARCANO DA MILANO O. F. M.
635
Gen. dei 1449 (1) con pochi anni di religione [dal 1440 al 1449], con¬
clude, che vi fosse entrato prima, cioe nel 1418, quando S. Beraar-
dino da Siena predico per la prima volta a Milano (2). E allora do-
vremmo dire, che la vita dei B. fu molto longeva, poich&, supposto
che fosse entrato giovanissimo nell’Ordine, per es. alPeti di 15 anni,
nel 1449 avrebbe avuto gi& 46 anni, e nel 1485, data probabile della
sua morte, ne avrebbe avuti 82. Ma, e allora come spiegare 1’ asso-
luto silenzio della sua vita apostolica decorsa prima dei 1449? Marco
da Lisbona afferma, ma con una frase troppo generale e convenzio-
nale, che il B. Michele: « divenne in poco tempo per grazia dei No¬
stro Signore cosl chiaro nella predicazione e nelle scienze delle Sacre
Scritture.... (3)». Del resto il Wadding, mettendo il B. Michele tra la
schiera dei distinti oratori: «vita et doctrina celeberrimi per univer¬
sam Italiam (4) *, non afferma, che avesse predicato; lo ricorda sol-
tanto come presente nel Capitolo Generale, e la frase laudativa pu6
essere applicata benissimo al successo, che il Carcano ebbe in seguito
nel suo apostolato. Questo ci sembra piu verosimile, poicho dai docu¬
menti apparisce, che il principio dei successo straordinario della sua
predicazione si debba datare dal 1453 (5). Posto ci6, in base anche
della testimonianza di Fr. Marco da Lisbona, Michele avrebbe con
molta probabilitA vestito 1' abito in S. Croce di Como, quando era
Guardiano il B. Silvestro, come scrive il Ballarini. Certamente nel
1440 il B. Silvestro da Siena era a Como, e precisamente nel convento
di S. Croce (6), come si ha dall’invito mossogli dalla ComunitA di Lu-
gano, la quale da Como lo invitb nel 1440 e nel 1445 (7).
Fr. Marco da Lisbona dice dei nostro Beato, che: « essendo vissuto
assai spensierato e poco s’occupava nell’ordine, ma ammonito da S. Bernar-
dino e dal B. FrafAlberto da Sarciano [leggi Sarteano] mut6 vita... (8)»,
il che fu ripetuto da quasi tutti gli scrittori posteriori. Quando av-
(1) Cita il Wadding. (2) L. o. (8) Op. oit. (sopra 450 n. 5).
(4) Wadding., an. 1449, XVI-XVII, cita Monum. Ord. e Mariano o. 28.
(5; Arch. St. Milano — Autografi — Carteila Predicatori, III.
(6) I savi di Provvisione della cittA di Como nel 5 Aprile 1489 chiesero
da Milano il B. Silvestro, perch6 stabilisse in Como la paoe tra le esecrande
fazioni dei Guelfi e Ghibellini o sia dei Rusconi e Vitani. Il B. la stabili
realmente nel 18 Dicembre facendo giurare la pace tra i oittadini delle
singole Parrocchie, e qnindi riuniti nel convento di S. Franoesco. Cfr. P. Ben-
venuto da Milano, Cronva XI, 157, il quale cita anche qui 1’ antico bre¬
viario oomense. — Nel 29 Dicembre dello stesso anno chiesero al Papa ed
al Generale dell’ Ordine, ohe il B. Silvestro rimanesse in Como, cosl nel « Uber
Ordin. Civit. Nov. • f. 184. La fabbrica dei convento di S. Croce si pu6 dire,
che fosse in parte giA incominciata fin dal 1435, nel qual anno Eugenio IV
(non nel 1440, come afferma il Wadding, an. 1440, n. 81) diede il suo diploma,
come sostiene il P. Benvenuto [1. c.], il quale ebbe nelle mani il diploma. La
prima donazione dei terreno data dal 22 Maggio 1434, come fa notare il P. Benve¬
nuto, il quale afferma parimenti, che il primo Guardiano dei conv. fu il B. Cri-
stoforo da Monza, come gli risulta da scrittura autentica dell’ archivio.
(7) Ex Ordin. Cone. Communit. Luyani /7 et 28 Der. 1440; et 8 Ianuarii
1445 in Scheda olin Canon. los. Bell ani. — Cf. anche Rovelli. III, T. I, 184-189,
258, 584. (8) L. c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
636
IL BEATO MICHEIe CAROANO DA MILANO O. F. M.
venne questa correzione, dato che sia basata sulla realtA? Probabil-
mente nell’ autunno dei 1442, quando il Santo combatte a Milano
1’ eresia di un certo Araedeo, maestro di matematica, e dissemin6 la
divina parola nelle altre citta di Lombardia, [>oich& dal 1443 al giomo
della sua morte non torn6 piii in Lombardia (1). Il B. Michele in una
sua predica allude di aver conosciuto nella sua giovinezza S. Bemar*
dino, poich6 dice: « Et sancto Bemardino che era tanto lieto et sempre
moctegiava et rideva, et uno frate ne mormorava assai; E dopjjo la
morte sua vedendo luj, che corpo suo, faceva tanti miracoli, andava et
diceva acquel corpo sancto, o bablx) mio, perdonami, che io mormoravo
di te (2)». L’ammonizione fatta dal B. Alberto da Sarteano parrebl>e do-
versi fissare nel 1445, quando predico a Milano, a Busto Arsizio, dal qual
luogo il 30 Maggio cosi scriveva a Tommaso Bibio Ciprio: « mitte ad
Cumensem civitatem, quo celeliter sumus profecturi (3) *. Ovvero puo
essere benissimo, che il Santo da Siena trovandosi coi B. Alberto da
Sarteano, e incontrandosi in qualche luogo della Lombardia, udendo come
il -Carcano seppellisse i talenti datigli da Dio, lo eccitassero a quei
grandi ideali, che lo resero indiscutibilmente uno dei piu grandi a|x>
stoli dei suo tempo.
V. — H Predica tore.
Quando il B. Michele entr6 nell’ Ordine, uomini apostolici saliti
in grande fama di santitA e di sapienza, veri luminari dell’ Online
Francescano e della Chiesa Cattolica, faticavano indefessi per la con-
quista delle anime. Seguaci nell’ apostolato di S. Bemardino da Siena
scuotevano le moltitudini, e, strappando le anime dagli artigli di sa¬
tana, le riconducevano al Dio Crocitisso. Un impulso straordinario alia
vita a]X)stolica fu dato dal Santo da Siena ai suoi seguaci, cresciuti
nei chiostri lombardi, e la Provincia Osservante di Milano, cosi glo¬
riosa ne’ suoi primordi, si vide ben presto circondata da una schiera
luminosa di ajjostoli. La storia oi ricorda un Gabriele da Barlassina, un
B. Cristoforo da Monza, un B. Sisto da Milano, un B. Alberto Moriggi
da Milano, un B. Antonio Pessina da Milano, un B. Silvestro da Siena,
(1) Thureau-Dangin, S. Bemardino da Siena, traduz. di Mons. Telemaco
Barbetti, 827 e seg., Siena 1897.
(2) Cinque prediche a monache, pubhliratc dal P. Marcellino da Civezza, 1U9,
Prato 1881. Abbiamo copiato dal Cod. della Bibi. Naz. di Firenze [Conv. S«»ppr.
Ognissanti, n. 49<>, F. 7], nel sermone quarto. — Abbiamo dal medesimo Beato
una testimonianza piu. esplicita nell’esordio della predica tenuta al popolo mila-
nese nel 1182: «.... atque eum Beato Bemardino qui vere nudius quartus hora circiter
(fuinfa nof/is quasi rumore eorum qui in hac urbe nostra Mediolanensi de suo fratre
Mic.haile non verecundant dicere eum esse ore imptulentem ita retractis apjtarud in
ea [forma], qua meminimus eum in humanis vitlisse a puero cum jxitre nostro atl
sanctum anyehtm jnetlicantem ». Discorso stampato a Milano nel 1482.
(8) Wadding, an. 1445, X. — Nel discorso UU pars tertia dei Quadray. de
pendentia il Caroano afferma di aver conosciuto il Beato da Sarteano: • Quoti
exemplum audivi predicari a Iteato AUterto Sortianend orti. min. multis hominum
millibus in civdate nostra Mediolani •.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIORELB OAROANO DA MILANO O. F. M.
637
un B. Bartolomeo Cattaneo da Milano, ed altri ancora (1). Dinnanzi al-
1’esempio di questi eroi, coi quali il B. Michele pass6 i primi anni della
sua vita religiosa, rassodato nelle virt.u dai sapienti consigli di S. Ber-
nardino da Siena e dal B. Alberto da Sarteano, guidato con intelletto
d’amore dal B. Silvestro da Siena, dal B. Cristoforo da Monza (2) e da
S. Giovanni da Capistrano Visit, e Comm. nel 1441 delPOsserv. di Mi¬
lano (3), i quali ai talenti amministrativi univano una grande discrezione
di spirito, grande cultura e profonda conoscenza dei loro tempi, si form6
un apostolo perfetto. Fra Marco da Lisbona, raccogliendo la tradizione
non bugiarda dell’ Ordine, scrive di lui: «... divenne in poco tempo
per la gratia dei Nostro Signore, cosl chiaro nella predicazione e nelle
scienze delle Sacre Scritture che in ogni luogo per sancto era tenuto,
e illustro tutta Italia coi suo lume et essempio. Haveva special gratia
di commuovere il popolo a lagrimare quando voleva, ne si trov6 huomo
coei duro di cuore, che potesse resistere udendo i suoi sermoni. Per
la gran moltitudine de’ popoli, che s’ univano alie sue prediche, era
sforzato predicare in piazza o vero ne’ campi. E cosl fece molto frutto
nella vigna dei Signore (4) *.
Il Pastor, lo mette fra la schiera dei principali predicatori popo-
lari dei secolo XV. E ben a ragione. Stucliati bene i tempi, in cui
il B. Michele spieg6 la sua prodigiosa attivitA, egli comparisce come
vero apostolo di Dio, che studia profondamente i bisogni della societ&
e vi applica quegli energici rimedi, che la risollevano e risanano.
Egli paria alia folia, sente nella sua anima le vibrazioni dei cuori e
risponde a queste vibrazioni, riversando tutti quei sentimenti pratici
e di attualitA che naturalmente eccitano quell’ entusiasmo, che non
cessa alio scomparire dell’oratore, ma persevera costante nell’esercizio
dei bene. Qui troviamo il secreto dei successo straordinario dei suo
apostolato (5). Se il celeberrimo Cantii (6), il Calvi (7) ed altri scrittori,
i quali si basano esclusivamente sull’ esarae dei Qiuidragesimali, aves-
sero ben studiato il metodo della scuola oratoria francescana, inaugu¬
rata da S. Bemardino da Siena, nonchfe 1’ indole di quei tempi, non
avrebbero attribuito alia sola santitA dell’ intrepido apostolo il successo
della sua predicazione (8). Gli b vero, che i Quadragesimali dei B. Mi¬
chele, ed in genere quelli degli altri oratori Francescani piii celebrati
di quei tempi, sono redatti in forma piuttosto scolastica, ed ogni ser¬
mone ha il suo breve esordio, che ordinariamente dichiara la veriti
(1) Buonavilla, Cap. 2.
(2) 11 B. Cristoforo da Monza era Vic. Prov. nel 1444 (Cod. 00, Bibi. Univ.
Pavia), e nel 1447, (docam. dei 1447 riguardo il oonvento di Asola, Arch. St.
Venea. Conv. dell’ Oss. di Brescia).
(3) Wadding, an. 1441, IX. Il B. da Sarteano predicO ancora a Milano
dal 1447 al 1150. Cf. Benedetto Neri, op. oit. 01. (4) L. c.
(5) Cf. Pastor, op. cit. I, 3-122 passim.
C6) Storia della <riltd e diocesi di Como, 1. c. (7) L. o.
(8) Bonzoni D. Domenico, Op. cit. 85-100, Siena 1890. — Riguardo alia
predicazione di S. Bemardino da Siena, cfr. Diani P. Adriano O. F. M.,
Dolia Scuola al Pulpito, 72-74, Roma 1909.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
638
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. P. M.
d’ assunto presa dal brano evan gei ico, e 1’ assunto e cos tante mente di¬
viso in tre parti, ed ogni parte e dimostrata in fonna scolastica con
1’ apparato di una sorprendente erudizione, cui segue la perorazione;
e per giunta sono scritti in lingua latina, in guisa che ci sembra di
leggere una dissertazione scolastica, anziche im discorso pel pulpito.
Ma e ormai dimostrato con certezza, che i grandi oratori dei secolo XV
predicavano nell’ idioma volgare e che i loro quadragesimali in latino
erano schemi ossia sunti di discorsi, che recitavano al popolo(l).
I discorsi dei B. Michele sono riboccanti di erudizione, e rivelano
che era versatissiino nelle Sacre Scritture, nella filosofia, teologia.
diritto, n6 meno erudito nella letteratura. Del resto i grandi oratori
dei secolo XV si trovavano di fronte alTumanesimo sempre crescente:
e come si spiega 1’ alta ammirazione, che per essi ebbero non pochi
degli stessi umanisti? Ma non e nostro scopo di far 1’ apologia del-
1’eloquenza dei nostro Beato: il fine nostro e di dare il vero ooncetto
storico dei successo straordinario della predicazione dei B. Michele.
I suoi discorsi, presi come sono tracciati, sono i documenti piu evi¬
denti, che dimostrano come seppe opporre argine ai mali invadenti di
ogni genere. Discendendo dalle sottigliezze teologiche e filosofiche ad
una dolorosa realti, egli diventa il vero oratore pratico che flagella i
vizi, in ispecie il lusso smodato che consumava interi patrimoni: 1’ in-
continenza e quelle brutaliti che menavano strage vasta ed orrenda
in ogni ceto di persone, mantellate purtroppo vergognosamente nelle
corti dei grandi a Milano, a Firenze, a Roma, ecc.; 1’ usura non solo
presso gli ebrei, ma anche presso i cristiani, che dissanguava il popolo (2),
mettendo a nudo tutti i contratti ed affari fraudolenti; 1’ astrologia,
gl’ incantesimi e quegli usi paganeggianti, che spegnevano nei cuori
la fede e le pratiche religiose. E di rincontro come illustra e rende
amabile le virtu e le opere della fede e 1’ osservanza dei divini pre-
cetti! Tutti i suoi discorsi hanno 1’intonazione di quella praticitA
cosi necessaria a quei tempi. Le grandiose opere, delle quali ci resta
memoria, dimostrano come la sua predicazione fosse persuasiva e
rispondente ali’indole dei tempo; gli ospedali di Milano, di Como,
di Crema, di Piacenza, il primo Monte di Piet& eretto da lui a
Perugia, e 1’ altro iniziato a Padova, 1’ impulso dato alie Crociate, la
parte che prese nella difesa dell* Immacolata Concezione di Maria,
gl’ inviti rivoltigli da Pio II, da varii Duchi e dai Comuni, sono prove
dei suo successo oratorio.
Aggiungansi le testimonianze dei contemporanei, le quali manife-
stano, come il Pastor abbia colpito nel giusto segno.H GlassbergerO.F.M.
nella sua cronaca, terminata nel 1508, dice: • Claruerunt in Italia circa
illa tempora in officio jrraedicandi optimi viri et devoti a tempore sancti
Bemardini, vidcl. Matthaeus de Sicilia... Michael de Mediolano... Ber -
(1) Zanotto, Storia della predicazione nei necoli della Letteratura italiaua,
Modena 1889, 74 ss.
(2) Ce lo assicura il Beato : « In hie nostri» temporibus non solum iudei resti¬
tuere... Insuper et christiani quam plure» ]>er iutleorum manus occulto usura* multi¬
plicant ». Quadrag. de decem praeceptis, s. 59, pars sec.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARCAXO DA MILANO O. F. M. 639
nardinus de Feltrio ... omnes in genere dicendi ei praedicandi famosissimi
et Beati (1)». Nella Serie citata delle Provincie e conventi delPOsser-
vanza, presentata nel capitolo generale dei 1506 il nostro B. vien elo¬
giato: «... vere apostolicus Praedicator, qui auditores mira virtute ad
planctum et poenitentiam flectebat (2) *. Il Ven. Bemardino Busti lo
cita varie volte nel suo Mariale nei sermoni della Concezione, rile-
vando alcune sottili argomen tazioni dei B. Michele (3). La testimo-
nianza piu solenne la raccogliamo dal labbro dell’ insigne apostolo,
che in s& radunava in grado eminente tutre le doti oratorie, il B. Ber-
nardino da Feltre. La prendiamo dal diario scritto dal P. Francesco
da Feltre, compagno dell’intrepido apostolo: * Accedit autem... cum
Ven et iis orationes h aJteret, ut frater Michael Mediolanensis eximius
oraior, qui postea inter Beatos memoratus est, in S. Pauli Camjto con¬
ciones iugiter haberet, qui sepius ex propositis egrediens populo dice-
Ixit: Bemardinus parvulus condonator, ad cum concurrite, tempus
meum jmojte est. Hunc vobis relinquo, scio quem vini optimi cadum
offero, gustate ut cognoscatis. Quapropter ad illum tunc numerus in
dies maior populi concursus ad hujus viri jyreconium preter nominis
famam sua sjtontc crebrescentem fiebat. Ilee verbis ille jx>pulo et facto
etiam, que dia:erat de jxirvulo suamque de illo existimationem com-
jtrobavit. Ad hunc enim suas condones quadragesimales, quas nulli
alii imjHirtire voluerat, gratis dono misit in virtutis excrescentis ar¬
gumentum. At ixirvulus haud beneficii immemor, lUfens enim talia a
tanto viro munera, gratias agendo acceperat, quod antea sponte fa¬
ciebat multo vehementius virum seniorem j/redunvit, se enim immit¬
ium fraterculum, at illum Sanctum alterum Paulum exortum Chri¬
stianis: ad illum Christi tubam, quoad liceret, accUrrcrent ut dulci
eius atque tonanti eloquio fruerentur (4) *.
Seguono altre testimonianze, certamente non bugiarde, della per¬
suasione popolare sulla predicazione dei B. Michele. Nella lettera de-
dicatoria dei « Commentaria sui>er Psalmos » di Pietro Brebbia,
stampato nel 1477, si legge: « Deinceps Venerabilium et Fratris
Michaelis Carcano Mediolanensis et Fratris Pauli Bririensis et jto-
stremo Fratris ' Antonii Vercellensis aetate nostra et Theologorum et
Philosophorum, et divini verbi jvraedicatorum clarissimorum, eorum-
dem Virorum sanctissimorum indicium censuramque usitatus sum. (5) •.
IL celel>eiThno Pietro Tomasio, professore dell’universita di Padova, ri-
corda con meraviglia un discorso dei Beato, recitato a Padova, nel quale
porto 140 testimonianze per dimostrare 1’ immortalita dell’anima (6).
Nel Quadragesimale de Poenitentia, stainpato nel 1487, leggesi :
* Qui tum sanctimonia, vite, tum ferventissima Dei predicatione a
tl) An. Fr., II, 85K>-397. j (2) Wadd. 15(16, u. X.
01) Ivi, sermo I, pars. 2: sermo VI, p. o; sermo VII, p. 1.
i4) Saturor. Tiit. Cont/r.... Papie nui* Feltrcnsi* Canoniz. B. Bemavd. dc Feltrio,
romjHfxta fla Simone da Marantica, lectio II, § 24, nella Vita dei Beato.
(5) L. e. presso Argelati, Bibi. Scrijt. Med., Comm. in Psalmos auctore Petro
Brebbia, I, 451-455. (6) In Foenice r 1. c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
640
IL BEATO 1O0HELE 0 A EO A NO DA MILANO O. F. X.
Deo innumeris meruit coruscare miraculis ». II Tritemio nella sua
opera, edita nel 1494: « Michael de Mediolano O. F. M. in scripturis
sanctis studiosus et eruditus et secularis litterature non ignarus, ingenio
subtilis, vita et conversatione predarus, in declamando sermonibus
ad populum celeberrime opinionis (1)». Splendido oltremodo e 1’elogio
dei P. Filippo da Bergamo Agostiniano: « Declamator divini verbi no¬
bilissimus, ac tamquam aUer Paulus concionator praeclarus hac tem¬
pestate in tota Italia nominatissimus fuit (2)». Raffaele Maffei lo
dice € vehemens in sermonibus (3) *, il Giovio canta di lui « nos et
formavit voce magistra (4) *, e Parte sacra lo rappresenta dipinto nella
chiesa di S. Nazzaro di Novara coi motto liturgico: «Ego quasi oliva
fructificavi in domo domini (5) *. — Da ultimo citiamo Antonio Pe-
lotus, il quale nel suo earine «Ad beatum fratrem Michaelem Carcanum *,
cos! lo celebra: « Vita celebs doctrina potens mens conscia recti \ Mirus
et in populis fructus opusque pium j Te certam ante Deum Michail
statuere lucernam j Dasque salutiferam qua cogat aeger opem | [o] Char-
cane nostra videns in te pia vota fidemque | Ipse 'lYivulziadis auxiliare
tuis (6) ». Migliori di questi elogi sono i documenti, dai quali apparisoe
1’efficacia delle predicazioni, nonche Penorme influenza che il B. Michele
esercit6 sui popoli.
VI. — Vita d’ asione dei B. Michele Carcano da Milano
seoondo i documenti mucroni.
L’ apostolato dei B. Michele seoondo i documenti si svolge tra il
1449 e 1483, dopo il quai anno non abbiamo di lui nessuna traccia.
1449. — Nel Capitolo Gen. delP Osservanza, celebratosi il 28
Maggio nel convento dei Bosco nel Mugello, figura tra i Franoesc&ni
piii illustri di quel tempo. Molto probabilmente fu condotto come com-
pagno dal (B) P. Sil vestro da Siena, che il Wadding fa comparire
tra i pifi illustri predicatori, e che nell’ anno seguente b designato dal
Papa a predicare la quaresima a Siena (7).
1453. — Il B. Michele inaugura il suo glorioso apostolato a Mi¬
lano colla predicazione quaresimale. Il grande successo ci vien raooon-
tato dalla duchessa Bianca Maria, la quale mostrando il suo vivo
desiderio, che il Carcano rimanesse a Milano per oonsolazione di tutta
la cittadinanza, il 23 Giugno cosl scrive al B. Marco da Bologna, Vic,
Gen. dell’ Osservanza:
(1) De Script. eccl., oit. 125. (2) L. o., f. 817.
(8) L. o., 1. XXI, sotto il tit. « Francieeue ejutque Ordmie viri dari».
(4) L. o. (5) Il dipinto venne oertamente frescato alia fine
dei quattrooento o nel principio dei oinqueoento.
(6) Codice Cart. Bibi. Ambroeiana, se gnato 20, p. 29.
(7) Wadding, an. 1449, XVI-XVII, oita Monum. Ord. e Mariam, o. 28» —
Crediamo, ohe il P. Silvestro da Siena, il quale predioa a Siena nel 1460 sia
il medesimo B. Silvestro, che era guardiano a Como, quando il Carcano vesti
1’ abito religioso, poiohe il Wadding (ivi, an. 1450) lo designa oome disoepolo
di S. Bemardino, citando il Regmta Capietram.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M.
641
Non addubitamur Reverende in Christo pater amice noster carissime,
f/uin t)estra paternitas pi‘esenti optato nostro se facilem exibifura sit, cum
jrro mansuetudine utens affectione in Illustrissimum Ducem... Consortem
meum precordialissimum, et nos sua, tum quod eadem Vestra paternitas
res honestas et religionem et altis simi dei cultum, qualis hec est, concer¬
nentes non appetere solum et amare, sed et maximi pendere et omni pa¬
trocinio iuixire consuevit. Attigit hanc urbem nostram Venerabitis frater
Michael de Carcano Mediolanensis noster, et iam predicare cepit. Cuius
facundia, humanitate, morum sanctimonia, vite integritate , summo in Do¬
minum nostrum lesum Christum fervore, ferventissimis predicationibus
et ceteris optimis partibus et virtutibus ac ornamentis, ita delectamur et
alliciuntur universi hi Cives nostri, ut cum eius presentia maximam no¬
bis consolationem afferat, omnes egre et permoleste feramus, quod abitu¬
rus sit, et aliam, que quidem designata sibi esse videtur, provinciam peti¬
turus. Itaque paternitatem vestram hortamur et rogamus 'quam maxime,
quod priorem diam deliberationem immutet, neque contentetur modo et
concedat, sed etiam committat illi, quod apud nos remoretur, et predicando
ollissimi dei verbo perserveranter incumbat, nec solum anno presenti , sed
etiam in futuris proxime diebus quadragesimaUbus. Nam cum exinde
nobis et huic omni populo nostro mirum in modum gratificabimini, tum
is nullum ad locum verisimiliter proficisci potest, ubi et maiorem audito¬
rum copia sit, et uberiorem ipse fructum et animarum utilitatem pari¬
turus. Ex quo, ut eum in hac ipsa urbe nostra commorari per id tempus
et predicare rubeat, iterum et iterum rogamus vehementius eandem vestram
paternitatem; et in iis omnibus que ad iUius et universi demum ordinis
vestri commoda, favores atque dignitatem pertineant, ex corde nos offerimus.
Date mediolani die 23 Iunij 1453.
Blanca Maria vice comes ducissa Mediolani et Papie, Angle-
rieque Comitissa ac C remone domina.
A tergo. Reverendo in Christo patri amico nostro carissimo fratri marco
de Bononia provinciali et vicario generali ordinis observantia
fratrum minorum Sancti Francisci (1).
1464. — H B. Marco da Bologna, Vic. Gen. dell’ Osservanza, die-
tro vivissime istanze dei Daca e della citti di Mantova, ordina al
B. Michele di predicare in quella cittA (2).
1466. — La duchessa Maria Bianca nel 10 Febbraio lo racco-
manda alia marchesa di Mantova, perch6 gli ottenga < uno crucifixo
molio bello et devoto *, come il Beato aveva scritto « ad uno suo frate
Id de Sancto Francesco (8).
La fama dei Beato va ognora crescendo, e per 1’ alta autoritA,
che si A meritamente acquistata, viene a dare impulso ad opere gran-
diose. L’os pedale maggiore di Milano, il piA grande monumento della
cristiana beneficenza milanese, sorge per le ferventi predicazioni dei
Beato. Ad eccezione dei Motta, il quale, come vedremo, ha pubblicato
un documento, da cui deduce, che il Carcano ebbe qualche inge-
renza sulToepedale di Milano, nessuno degli storici a noi vicini, che
(1) Aroh. St. Milano, Gartella Predicatori, Autografi III.
(2) Wadding. an. 1451, n. XXVIII.
(8) Arch. St. Milano, Minuta in potenze eetere, Mantova. — Motta, 6.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
642
IL BEATO MICHELE 0ARCANO DA
O. P. M.
scrissero suile origini e sullo sviluppo dell’ ospedale maggiore di Mi-
lano (1), hagno ricordate le benemerenze dei grande francescano, nelln
cui anima pulsava fortemente 1’ amore dei fratelli colpiti dalla sven-
tura. II B. maturava 1’idea della concentrazione dei piccoli ospedali.
i quali non potevano certamente corrispondere alio scopo della lom
fondazione, andandone i proventi pii a benefizio dei ministri che dei
sofferenti. Milano verso la metA dei sec. XV, come scrive Gaetano
Caimi (2), aveva ventinove di questi piccoli ospedali. GiA il Gard.
Enrico SantfAloisio, legato apostolico in Milano, indotto dalla stessa
ragione, aveva ordinato che gli ospedali pii piccoli e pii poveri ve-
nissero concentrati coi pii ricchi (3). NicolA V. con lx>lla dei D marzo
1448 (4), approvava queste disposizioni, che peri non diedero risiiltati
sino a quando Francesco Sforza non si mise all’opera della costmzione
dei grande ospedale. Gian Giacomo Gilini, il primo storico dell : os]>o-
dale ed anche il pii autorevole per le notizie dell’origine dei rnede-
simo, scrive:
Cum... his in locis hospitalitatis ratio eversa esset, ita ut ne vestigium
quidem ullum appareret... anno quirujuagcsimo sexto post mille quadrin-
gentosque... Francixus Sfortia singularis virtutis princeps... has hoxjtifalcx
domos in curam suscepit, ad quam rem cum senatum ac reliquos ma¬
gistratus atque insuper nobilitatis quoque Mediolanensis omnium que or¬
dinum concilium collegisset, ac praeter eos omnium religionum quae Me¬
diolani erant, in primisque illius, quae sub Sancti Francisci titulo ret/vla¬
rem observationem profitetur, in qua tunc praecipue Michaelis Cakciiani
virtus exitehat, cuius vehementissimae conciones ad has reformandas
domos populum inflammabant, jyrimanos viros adhibuisset, re mature
tractata atque his repetitis quae ante Mediolanensis jyopulus sub ponti fiet-
Nicolao quinto movet'e atque agere ceperat, in id omnium sententiis itum
est, ut nulla re facilius in locis de quibus dictum est.... (5).
(1) Nfc il Caimi nella Guida St orico- Artutica deWOsped. May a. di Mi/ama,
Milano 1857, ufc il Cannetta. archivista dell’ Ospedale Maggiore, nei Crmui
nuit' Osped. Mayy., Milano, 1880, rioordano il nostro Beato. Lo ricordann per«»
il Gonzaga (op. eit. .841), il Moriggia nel Tenor o dei Milanesi, nel quate si dr-
scrivono le opere di canta cristiana c. 2. p. 4, Milano 1602.— J1 Tirabosehi i'op.
eit. T. IV, 1766) erra attribuendo anche al B. Bemardino da Felire I 1 2 impulsa
alia grandiosa opera, perche il B. da Feltre fu istituito predieatore nel 11*2*
(Cfr. P. Lodovico da Besse, op. eit. I. 400). Forse intenderebbe la fonda:sinij<>
dell’ospedale dei pellegrini, dei quale fa un cerino il Paravicino, cretio pemprn»
dei P. Michele Carcano e dei B. da Feltre (Paraviciuo, op. eit.).— NelVerroro
dei Tirabosehi cadde puro il Rosmini (Storia di Milano, II, 1. IX, 531).
(2) Op. cit. 0. (3) Ivi, 13.
(4) Bolla che si conserva uelPArch. dell’Osped. di Milano.
(o) Hospitalis Mayni Mediolani oriyo, e. VI, Mediolani 1508. — II moHo-
simo Gilini pubblicava I’opera sua tradotta in italiano, uella quale al C. V.
« Da unde ha piytiato ]>rinci]>io fa reformatione » dioe: • Trovandosi le rose de
« dicti hoxjritali per questo reducte in abominatione a tal modo che a }>ena in ejnn
. era seyno et ombra a f cuna de liospif alita, et ha vendo li tempi turbulenti /ier longo
« spario confirmato questa confusione, nel cinquanta sci dopo mille quatnsento.. . .
« Francesco Sforza siynore de sitiyo/are vir (iule . .. intra le rose digne de la r*n-
« sura sua ... se pre.se et questa cura de reformare questi hospitali et havcmh* rot
• seu alo suo et tuiti li magistrali coadunato ancora la nobilita et li principii ordini
, de la cita et uftra epsi li principali homini de fa religione posti in Milano, e sj>e-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO HIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M.
643
Nel 1 Aprile 1456 Francesco Sforza e Maria Bianca sua consorte
donavano con diploma palazzo e case per la fondazione. La donazione
fu ricordata con iscrizione marmorea (1). Nel 4 Aprile, come descrive
Tarchitetto Antonio da Firenze, incaricato per la costruzione dei
grande ospedale, il Duca alia presenza di popolo e di personaggi illu¬
stri colloco la prima pietra (2). Certo che il Duca dovette incontrare
opposizioni nel concentrare gli ospedali, poich6 ci consta che Pio II
- mentre nel 1459 a Mantova trattava per la crociata contro i Tur-
chi - concesse alio Sforza una Bolla approvando la fondazione dei
nuovo ospedale, ed ingiungendo 1’ unione dei piccoli ospedali sparsi
dentro e fuori la cittA e nei sobborghi; « etiam la incorporatione de
It prodicti [cioe S. Dionigi, S. Celso, S. Lazzaro, S. Vincenzo, S. Am-
brogio, S. Simpliciano, Di Brolio, S. Caterina, Ospedale Nuovo di Donna
Bianca (3)] et de altri dei Ducato di Milano • , scrive il Gilini (4).
D B. Michele Carcano collaboro efficacemente per questa unificazione,
ed ebbe, come vedremo, recriminazioni da parte dei Galeazzo succe-
duto nel Ducato a Francesco, riguardo ali’ Ospedale di S. Antonio.
1457. — Dal Rovelli (5) sappiamo, che Michele Carcano, eccel-
lentissimo predicatore della divina parola, cosi qualificato da nume¬
rosa adunanza di Decurioni, nel 1457 ha il soggiorno nel conv. di S.
Croce in Como, come risulta da una ordinazione dei consiglio della
ComunitA di Lugano di quest’ anno, dalla quale Comunita lo vediamo
regalato per aver ivi predicato (6).
1458. — Il P. Michele nel 26 Maggio dal conv. d^racoeli in
Roma scrive alia Duchessa, raccomandandole il P. Martino da Pon-
tremoli, latore della lettera, il quale aveva da trattare una causa in
favore di suo padre.
Ecco come scrive:
Illustrissima Domina post recomendationem et subierta obsequia etr.
Ala vostra signoria illustrissima ric.oro con quella solita confidenza
la quale per vostra clementia et liberalita io sono experto potero, prendero,
pregando quella che gli debba piacere avere per racomandato uno nostro
« ctOflmente li observanti de sancto Francesco, per la quale alhora compar eva frate.
• Michele da Carcano, confortando con le predicatione sue questa reformatione, et
« molio era credulo per la sanctita de la vita, disputata et hen maturata questa
c materia dela quale de alchuni anni ante el populo ne haveva facto mentione cum
« papa Nicola quinto el obtenuta la reformatione et unione . . . ». 11 Moriggia nel-
1’ opera citata ripete quanto scrive il Gilini.
(1) Caimi, op. cit. p. 18-15. — Bossi, an. 1456, Mediol. 1492. — Giulini,
Memorie di Milano, T. VI. p. 516-517, Milano 1857.
(2) Cannetta, op. cit. p. 2-8. (8) Gilini, op. oit. c. VII.
(4) Ivi. — Tra i diseendenti dei Carcano e degno di esserc ricordato Gio-
vanni Pietro Carcano, il quale con testamento dei 18 Maggio 1621 dot6 1’Ospe¬
dale Maggiore di cospicue offerte. L’ iscrizione su lapide marmorea, collocata
sopra la porta d’ ingresso dei 1’ ospedale, lo elogia come un seoondo fondatore.
« Ioh. Petro Carcano \ Xenodochii \ A Ueri prope Fundatori | ». Caimi, op. oit. p. 19.
(5) Op. oit. III, 493-494.
(6) Ex libro r&tion. dati et recepti Comm. Lugani ad an. 1457 in sohaeda
olim Canon. Io. Bellasii.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
644
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. P. M.
fratello spirituale chiamato frate martiuo da pontrcmoM, lo quale frate
[«] portatore di questo. Lo suo padre a una causa de la quate U rostro
confessore vi dara piena informatione, et simile ili fpiello adiufoiio, che
il Urito frate ricercha da la vostra signoria. Prego et supplico qneUa rh*
li piaccia per amore di Iesu nostro signore et di santo fraucesco men-
in racomandato il detto frate, et darii tutti queUi favori per lettere et
mandati, per li quali possa consequitare il fine, lo quate intende, che
non e altro, se non che il suo padre non sia oppresso iniustamente sotto
la vostra illustrissima signoria. Ne altro per la presente, se non che Iesu
ri salvi et conservi in felice, stato de lanima et dei corpo, parato a tutti
i mandati et bcnejdaciti deUa Signoria illustrissima.
Data a Roma in dei convento de ara celi 26 Maggio 1458.
Ejusdem Illustrissime Dominationis vestre
servulus frater michael de Carchano Ordinis Minorum.
A tergo. Prudentissime atque illustrissime domine lllance Uxori Fran-
cisci Sfortie comitis et Mediolani incliti ducis ibidem rei ubi
fuerit domine sue reverentissime (1).
1459. — Nel 9 Aprile e ancora a Roma, e viene raccomandafo
al Papa Pio II dal Duca Francesco Sforza, il quale seri ve pari menti
a Ottone Carreto pel medesimo scopo.
Sanctissimo Domino nostro Pape.
Beatissime ac sanctissime pater et domine noster perpetue jtosf. pe¬
dum osculum orator.
Est adeo mihi carissimus frater Michael de Carcano ordinis mino¬
rum observantie cum ratione patrie tum propter vehementiam quam ha¬
bet in explicando dirinum verbum, ut sibi, ubicumque fuerit, omne com¬
modum appetem. Et cum apud Beatitudinem. vestram inpresentia illum
esse accepimus, et si non expediat, non enim vestram ipsam Beatitudiiuui
sua in omnibus mansuetudine in eum maxime benevolentiam habere (?], ni¬
hilominus pro satisfactione huiusmodi desidery eundem fratrem mirhae-
lem Beatitudini vestre exigenti causa quam magis possum sujqdex roni-
meiulo. Non autem quid commodi ipsa vestra beatitudo sibi conferre/, t/uott
mihi collatum non ascribam, tuis pedibus humillime commendatum me facio.
Date mediolani die 9 Aprilis 1459.
Domino Ottoni de Can eto.
Carissime noster.
Nuy scrivemo ala sanctita di nostro signare re/iomandandola frate
Michele nostro da Carcano de lordine observante di frati minori, sujqdi-
cando a sua sanctita, quando che acati esse de esscrli propicia, cosi con-
foitamo ruy vel vogliati jier modo prima recomandarli e similmente che
non li manchasse dei favore vostro, ne li suy bisogni e di quella sancta
famiglia, che non li farite bene ne favore, che non ne sia semjire gratissimo.
Date mediolani die 9 Aprilis 1459 (2).
Pio II ordina al P. Michele di recarsi a Mantova a predicare.
Allora il P. Michele era a Siena, ed aveva in animo di recarsi nel
(1) Aroh. St. Mil., Cart. Santi e lioati, Autogr.
(2) Arch. St. Mil., Cart. Santi e ( Beati, Minuta. Rqtortiamo il documento
tale qual’£, lasciando gli errori; — E forse la raccomandazione, perclie sia
nominato predicatore apostolico? L’Argelati (op. cit.) aflerma, ohe Pio II lo
nomin6 predicatore apostolico.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
645
prossimo Settembre in Terra Santa. A quanto para il Marchese di
Mantova aveva proibito di predicare in pubblica piazza, raa si intercede
presso la Duchessa di Mantova per aveme consenso. Ci6 risulta dalla
seguente lettera di Antonio Carcano.
n
«Illustrissima et, excellentissima domina domitui singularissima.
Son stato cum fra michelle secundo me fu imposto pt j r V. S. et
factoli la ambasciata deUa V. S. esso me ha risposto sempre essere apa-
reyiato a fare quanto pia.ce, ad essa, ma che e deliberato questo septembre
mulare a visitare il Santo Sejndr.ro. Ritornato che. sia sera sempre prompto
a satis fare ali apetiti di Vostra S. ha vendo luy licentia da suoy sujyeriori.
Ceterum me ha dicto chel Summo Pontifice, ylie la comandato voylia
mulare a Mantua di proximo, e li stia a predicare tanto tempo che crede
fronarsi irum V. S. dove jxirlera di queste cose. ad compijmento. Ma jter
che ha inteso chel Ulmo S. Marchese la facto comandare che niuno dei
ordine suo jjossa predicare nella piam, sujdica n Vostra Siynoria se de-
tjtui scrivere ad dicto marchese voylia lassare predicare al modo usato,
promete.ndo V. S. al dicto Marchese che tal dijtorta mento se fara, che
sua S. rimara contenta, dubitando esso fra michelle che faciandossi <U-
f ramenti’ non sequisse. scandollo cossi jsr jiarte de. esso S. Marchese, come
tlel ordine suo, che non vorra jn j r moilo alchuno per che non sera laude
tle dio, il quale luy intende j> reponere. ad oyni rosa di questo mondo.
Sempre. me recomando a Vostra S. et cossi la mia ysal>etta. Didum
Senis 14 Aprilis 1459. • Servus Antonius de Carchano
A tergo. Ulme et excellme domine domine, sinyulanssime. domine dtunsse
mediolani et pajne anylerieque comit fisse ac cremone domine (1)».
La Duchessa a quanto pare si rivolse subito alia sua tiglia Bar¬
bara Marcliesa di Mantova, sjmsa dei Marchese Luigi II di Mantova,
come risulta dalla seguente in data I Maggio 1451).
Illustrissima principissa et excellentissima domina mater
honoraiul issima.
Insieme cum la lettera de la rostra lllma S. ho ricenuta la cojiia de
quella yli ha scripto lo Ulmo Conte (laleaz dei yionyere suo a Piorenza
ct dei honore, ylie stato facto, la qual cosa me piaciuta yrandemente inten¬
dere, e rinyrazione yraiulemente la Cei. Vostra. Alia parte che. la me
serim dei Venerabile fraf.e mirhele da Carchano io ne son stata cum lo
111. S. mio consorte, et hoyli dicto quanto circa cio me. jxirso bisoynare. La
S. sua me ha risposto che. quando la S. de. n. S. sera in questa terra,
sera contenta che jrredichi in jriaza et dove parera ala prefida S. de n.
S., e non essendoyli quello ye jxtre piu conveniente, chel predichi al mo-
muite.ro suo, che. suxo le piaze. Esso P. 'mio yvatia de dio sta lu-ne et hora
earalcha per tuto, la Dorothea...
Mantua jrrimo Maji 1459.
Illustrissime Dominationis Vestrc
filia Barbaria Marchionissa Mantue.
■
A tergo: Illustrissime princijtesse et excellentissime domine matri hona-
randissime. domine Blanche Marie Vice comiti Ducisse Mediolani
et jKijrie Anylerieque comit isse ac Cremone. domine.
Mittantur statirn <le Iwzulo cremonam, deinde mediolanum (2).
(1) Aivli. St. Mil., Potenze cstuie — Itonia — 115}). (iennaio, Giugno.
(2; Arch. St. Mil., Cartella Santi t? Heati. Autogr.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
646
IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M.
Dal Registro dei Predicatori che si conserva nella fabbric. di S.
Petronio di Bologna, abbiamo che il B. Michele tiene in quesfanno
alcune prediche nella cattedrale di Bologna. Molto probabilmente le
tenne prima di recarsi a Mantova, cio£ tra il 14 Aprile e 22 No¬
vembre.
Nel 22 Novembre b a Mantova a predicare, e di 1& scrive alia
Duchessa B Lanea Maria, comunicandole aver egli chiesto a Pio II,
che allora dimorava a Mantova, alcune grazie per mezzo di Ottone
Carreto.
Illustrissima domina domina mea singularissima reccomandatione
premissa etc.
Non altro per lo premente, non mi occorre aUro a scrivere alia Si-
gnoria Vostra, se non e che a questi giomi o facto domandare alcu?ie
yratie al papa de messere otto per parte, dela Siynoria Vostra. E la san-
ctita sua me a promesso gratiosamente volerlo fare pei' fare cossa sia
grata alia Siynoria Vostra. Supplico adoncha ad essa se degna di novo
scrivere alia sua sanctiia, di novo riceomandemi ad esso cossa vostra,
ocio lo faeda pyu volentera e presto et pyu amplamente. Similmente a
missere otto. Non altro sono sano et gaiardo. Desidero sempre el simet*
sentire de la S. V. et tuti li vostri et nostri.
Valeat illustrissima dominatio vestra in Christo feliciter, optans do-,
minationem vestram in felicitate suprema videre.
Data mantue die 22 Novembris 1459.
Ejusdem Dominationis vestre
servulus frater Michael de Mediolano
ordinis minorum alias de Carchano.
A tergo: Illustrissime et excellentissime domine domine Blance Marie de
Vicecomitibus Ducisse Mediolani , Anglerieque comitisse ac Cre-
mone domine (1).
Un’ altra lettera in favore dei P. Michele — diretta al Vesoovo di
Modena e ad Ottone Carreto — sembra scritta dal Duca di Milano
per ottenere dal Papa, che il P. Michele Carcano predichi a Milano
la prossima quare sima. E dei tenore seguente:
Domino Episcopo Mutinensi et Othoni Carreto
Per che havremo bisogno di pr edicat ore questa quaresima qua et sa¬
tisfaccia ad my et alia Illma nostra consorte et questo nostro populo, et
cognoscendo la virtu et scientia et optimi costumi dei venerabile nostro
messere michele da carcano delordine di frati minori: Haveremo caro
e/i« Sanctiia di nostro S. se degni accordarlo per questa quaresima, et
cosi pregarete supplicando sua Beatitudine coi in fame questo piacere et
(1) Aroh. St. Milano, Cart. S. e B. Aut. — Pio II eia a Mantova per il
concilio, il cui scopo era 1’ attuazione della Crocia^a contro i Turchi. Vi erano
molti vescovi, diciasette cardinali, molti principi e baroni, fra i quali primeg-
giava Francesco Sforza, Duca di Milano con Galeazzo Maria suo primogenito.
Ma i prinoipi avevano mire troppo pri *\to, e Pio II allora rivolsc il pensicro
a Scanderbegh, e propose di recarsi lui stesso coli’ armata, ma la morte rese
nulli i suoi disegni. II B. Miohele predicava in questa solenne oircostanza per
inoarico dello stesso pontefice. — Cfr. Donesmondi, Ittoria Eccf. di Mantova,
8 e seg., Mantova 1618.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO mCHELE CAROANO DA MILANO 0. F. M.
647
gratia per appagamento nostro e.d tuiti li nostri, quali amano cordial-
tnente esso domino frate michele, si percite cilii nostro mUanese, si etiam
jtoiche ette dotato di queUa scientia et virtude chelle sono conosciute. Siche.
ainsatem- presto di quanto avrete exeguito (1).
Altra raccomandazione ducale al Papa in favore dei P. Michele
e dei tenore seguente:
Sanctissimo domino nostro Pape.
Uti accepi venerabili* frate}' Michael de Carchano ordinis minorum,
videtur velle a Beatitudine Vestra impetrare nonnullas {p atias quas sibi
necessarias fore affirmat. Et quia hominem illum et propter vite integit'
t.atem et mirificas virtutes aud mediocriter diligo quantum possum humi-
liter eidem Vestre Beatitudini supplico quatenus requisita* gratia* benigne
de solita sua clementia concedere dignetur, cuius pedibus commendatum
sujjplex facio.
Date Mediolani die XIII Decembris 1469 { 2).
1460. — In quest’ anno molto probabilmente, come consterebbe
dalle precedenti lettere ducali, predica la quaresima a Milano. Nel 4
Giugno b a Pavia, dove b visitato da Alessandro Castiglioni Refe¬
rendario di Pavia, coi quale conferifcce di aver determinato di recarsi
in Terra Santa, e che la Duchessa Bianca Maria 1’ avrebbe provve-
duto dei mezzi per il viaggio in Oriente. Ecco la relazione dei Refe¬
rendario alia Duchessa:
Illustrissima Principissa Excellentissima domina domina
mi singularissima.
Essendo capitato in questa Citta il Reverendo messer frate michelle
da calchani per andare ale parte desotto verso venetia, et essendo infor¬
mato de la sua optima vita e devotione, per il debito mio anday ad vi¬
sitari o, et retionandomi con luy , me disse, che intendcva andare ad vi-
netia et deinde in yherusalem per la sua divotione, et che V. IUma S.
haviva sciipto ad messer Antonio de li Eustachii, che gli provedes.se de
una nave per lui e compagnii et che dicto domino Antonio li respuose, vo-
leva prima rescrivere a V. IUma S. dei modo haviva a tenere, e dicto do¬
mino frate michele me disse, che dicto d. Antonio haviva rescripto a V. S.
IUma, postea vero dicto messer frate michaeUe manda per mi dicendomi,
che Vostra IUma Signoria haviva scripto adicto d. Antonio, che provedesse
al dicto d. frate michelle di nave, et etiam ale spexe di luy e compagni
per fin a venetia, e che pero lo dicto Antonio non ne haviva facto altro.
Me richieste per parte V. IUma S. la quale so cei'to era de sua intentione
li fus.se proveduto, libre trcnta sol. per le spexe de la nave per luy e.
pes' li comjtagni per fin ad venetia, donde che intendendo io quanta divo¬
tione sic ne la V. IU. S. verso simili homini. Intendendo etiam quanto
V. IU. S. Uto ama solo verbo ho creduto a quanto mha dicto [e] richiesto
per j/arte di V. IU. S., per che li ho facto dare libre trenta de Imperiali
per dicta spexa, li quali li ho facti dare si per eseguire la mente di V’.
IUma S., si etiam per far honore ad quella, la quale so certo hc cosi di-
x/tosta. Et se la intentione di V . IUma S. he, che cosi sia exequUo, et
habia facio bene io resto contentissimo, queUa se degna adonrJta proce
(1) Arch. St. Mi)., Cartella Predica tori, III, Minuta.
(2) Arch. St. Mil., Cartella S. e B. Aut. Minuta.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
648
IL BEATO MIOHELE CJAROANO DA MILANO O. F. U.
dere per quella via parera a V. lUma S. meglio per modo me siano re-
Htituiti. Et se pur havesse facto male, prego V. Ittma S. me perdont.
Ultra che li voglio haver pagato de li miei, che ad me paverim rosa mi¬
nima in comparatione di queUo faria per conservatione de Ihonor di V.
Ittma S., ali piedi de la quale sempre me ricomando.
Date Papie die 4 Iunii 1460.
Itfusdem Illustrissime D. D. Vestre
fidelis orator Alexander de CastUUmo
Civitatis vestre papie Referendarius
A tergo: Ittustrissime principutse et excellentissime Domine et Ducisse
mediolani et Papie Anglerieque Comitisse ac eorundem Domine
Domine sue singularissime. Cito Cito (1).
Dal 4 Giugno 1460 fino ali’ Aprile 1462 non sappiamo altro fuor-
che dei suo viaggio in Terra Santa e dei suo ritomo. Tenuto calcolo
dei tempo necessario per sl lungo viaggio, il Carcano sarebbe partito
subito dopo d’aver conferito coi referendario pavese, e molto probabil-
mente si sarebbe imbarcato a Venezia. Dal Diario di Fr. Francesco da
Feltre sappiamo, che mentre il B. Bernardino da Feltre studiava Teo-
logia a Venezia sotto il magistero di un P. Conventuale, Dottore de lia
Sorbona, fatto venire da Parigi: « Fr. Michele da Milano, il quale se
bene allora predicava in detta Chiesa continuamente, perb udiva quelle
lettioni(2)». D B. da Feltre a S. Francesco di Venezia studib dne
anni teologia dal 1459 al 1461, nel qual anno fu destinato lettore a
Mantova (3) ; nel 1459 il Carcano lo troviamo a Siena, poi a Man-
tova nel Novembre; nella quaresima dei 1460, stando alie lettere du¬
cali, avrebbe predicato a Milano. Quindi molto probabilmente prima
di partire da Venezia per Terra Santa, tenne alcune predicazioni nella
citti delle lagune. Il B. ci ricorda in una predica di aver visitati i
Luoghi Santi. «Illud mare [Tiberiadis], dice egli, est lacus quidam mar
gnus, quem ego vidi, per quem transit Iordanis fluvius (4)». Lo at testa
anche il Busti nella fondazione dei Monte di Piet& di Perugia. « Ipse
autem beatus Michael tunc erat in partibus Terre Sancte, qui postea
nutu Dei ad jmrtes illas (Perusiae] perveniens (5).Iacopo Vannucci
da Cortona, Vescovo di Perugia dice soltanto, che Fr. Michele da Mi¬
lano, « e longissimis partibus » fu chiamato a predicare a Perugia da
Ermolao Vescovo di Verona e Legato dei Papa e Governatore di Pe¬
rugia (6).
1462. — Ma qual fine ebbe la predicazione di Fr. Michele a
Perugia? B Busti, cui si deve prestar fede, avendo scritto il Defen -
(1) Aroh. St. Mil., Cartella S. e B. Aut. Minuta. (2) L. cit. (B) Da Besse, ]. c.
(4) Quculrag. neu Srrmonarium duplicatum sc. per Adventum et Quadr. de Pe¬
nite n/ia et eius parti/jus, sermo 07 nell’ esordio, 1487 Yenetiis. Cosl pure nel
medesimo Quadragesimale, serm. 88, p. tert. partic. 7: « O si vidissetis devoti
christiani lorum illuti, quod nunc est ante portam ecclesie sancti sepulchri et montis
cafvarie, quem septus vidi... ».
(5; Defensorium Montis Pietatis, composto nel 1497 e pubbl. nel 1506, se¬
cundus tract., pars. III, argum. 55.
((>) Ballarinus, De Iure divino et naturali circa usuram, II, 80-91. Il docu¬
mento £ dell’ Aprile dei 1402.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO 1O0HELE 0 ARO ANO DA MILANO O. F. M.
8orium Montis Pietatis per le esortazioni dei B. da Feltre, il pii caldo
ed il piu efficace organizzatore dei Monti di Piet A, e in un momento
di opposizione violenta contro 1’ insigne opera, scrive: Alia quoque re¬
velatio facta fuit patri fratri Bamabe de Ternis et patri fratri An¬
tonio de Todis Provincie S. Francisci, quibus sepius rogantibus Do¬
minum lesum Christum, ut succurrere dignaretur civitati Perusine,
que Iudeorum et aliorum usurariorum voraginibus devastabatur, Ipse
Dominus lesus cuilibet apparens, dixit eis quod volebat in sequenti
quadragesima mittere ibi patrem fratrem michaelem de Car cano Me¬
diolanensem qui faceret montem... (1). Che Fra Michele dovesse vera-
mente predicare contro Fusura, che a Perugia portava immensi danni
morali ed economici, e pur confermato dalla testimonianza di Iacopo
Vannucci, Vescovo di Perugia, nel suo scritto, che porta la data
« mense Aprili 1462 { 2)*. Da Terra Santa dunque viene il B. Mi¬
chele a Perugia, invitato da Ermolao Legato papale di Perugia, e pre-
dica contro 1’ usura, alio scopo accennato dal Busti « qui faceret mon¬
tem ». In realtA predicd il santo religioso, ed indusse la ComunitA di
Perugia a cassare i privilegi concessi t agli usurai. Ci6 A confermato
da quattro documenti contemporanei. E bene che li citiamo, per ve¬
nire ad una legittima conseguenza, la quale A in contraddizione con
alcuni scrittori dei nostri tempi.
H primo A dato dal testimonio oculare, Iacopo Vannucci, Vescovo
di Perugia:
Suis [Fr. Michaelis] igitur persuasionibus, consiliis ac rationibus ac
fecundissimis et excellentissimis jrredirationibus adeo hanc civitatem com¬
movit., quod omnes una voce et uno sermone privilegia hebreis concessa
revocaverunt... (8).
Il seoondo dal B. Marco da Montegallo:
... i da notare che nel 1462 la... cittd di Perugia, svegliata ed indotta
dalle sante predicazioni e dottrine dei Beato frate Michele. da Milano
deJT Ordine dei Frati Minori, d elV Osservanza nuncupato, )>er allora neUa
jjredetta cittd pubblicamente evangelizzante il Verbo divino, tale e tanto
bene esortante; vedendo essa cittd la voragine degli Ebrei usurai publici
verso dedi povercUi cristiani, introdotta per vigore delli pnvilegi de facto
cui essi Ebrei concessi per li tempi passati, ed i moUi altri quasi innu-
merevoli mali o perir.oli d’ anime di di in dl per vie dirette ed indirette,
et etiam li cristiani di dl in dt venire a massima poveHd, e gli Ebrei a
grandissimo cumulo ed accrescimento di nchezze per la usuraia pravitd
ingixistamente acquistate, dichiard li prefati pnvibgi exxei' nulli, e in
ejuanto fosse di bisogno li cassd cd aimullo (4).
Il terzo ci b dato dalle Cronache e dai Diarii Perugini dei tempo,
lira o i cronisti o il trascrittore, hanno errato sui nome, poiche negli
(1) L. cit. (2) Ballarinus, Op. cit. (8) Ivi.
(4) Sm/T lInara e mi Monti di Pie/A, capit. XIII, comp. nel 1480, e pubbl.
nel 14H4. — i*. Candido Mariotti, Vi/a det B. Marco da Mov/rt/al/o, SB-84, Qua-
racchi 1890.
Archivum Franciscanum Historicum. — As. HI. 41
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
650 IL BEATO MICHELE C ARCA NO DA MILANO 0. F. M.
Annali Decemvirali 6 chiamato e ri pe tu tamen te segnato il nome di
Pr. Michele. Difatti leggiamo: 10 aprile( 1).
1462. — Predico in piazza piu volte Fr. Nicolo [leggi Fr. Michele}
deW Ordine dei Frati Minori dett’ ustura contro li Giudei, percht nr fu
fatto il consiylio nel palazzo dei Popolo fra li Priori e camerlenyhi e
fugli tolto ogni privilegio che aves sero dal Comunc d’ imprestare ad usura;
e deliberato di fare il morde per il Comune e fu fatto (2).
Il quarto b registrato negli « Annali Decemvirali • di Perugia,
nei quali si ha, che nel 4 Aprile il Magi strato si aduna e delibera:
In primis actcndentes quod sej/itis hiis diebus venerabilis f rotet' Mi-
chael de Mediolano doctissimus ac ferventissimus predicator ex ordine
fratrum observantie sancti Francisci multis rationibus et auctoritatibus
publice ostendit quod cimtas pcrusina est excomunicata propter capitula
et indulta facta Iudeis in favorem pravitatis usurarie quousque illa non
revocat et annuUat; et quod iUi maxime vinculo tenentur qui possunt
obviare et tUa revocare... e si delibera di cassare i capitoli e le concessioni
fatte in epoca anteriore agli Ebrei(d).
Nel 13 dello stesso mese il Magistrato coi 40 C&merlenghi delle arti
delibera sui prestito da fare per la sowenzione dei poveri, stabilendo,
che il capitale sia di 8000 fiorini, e che per nessun motivo e in nessun
tempo si possa togliere. Ecco il testo:
Item quod cum proximis diebus per utrumque collegium profatorum
M. D. P . et camerariorum artium civitatis Perusii ad saluberrimas ex¬
hortationes et monita venerandi patris et ferventissimi predicatoris do-
ctrine Christiane fratris Michaelis de Mediolano ord. obs. s. Francisci ad
se et dictam civitatem Perusinam liberandum a vinculo excom municatio¬
nis, quo quasi omnes detinebantur per solempnem reformationem sublata
et anullata fuerunt capitula indulta et privilegia ebreorum in favorem usura¬
rum vel aliter contra legem dei tendentia, ut supra manu mei Notarii
infrascripti publice patet, ut adempta huiusmodi facultate fenoris, Intel-
ligatur esse necessarium pro subventione pauperum et gentium prodicto¬
rum in sum necessitatibus ordinare et facere unum prestum sive montem
per commune Perusii, ex quo ipsis necessitatibus subcuriutur, et ad ipsa
collegia principaliter spectat, ut sicut illud pro salute animatum provide¬
runt, ita etiam hoc pro pietate et misericordia pauperum non minori cum
diligentia prosequatur... idcircho actenta necessitate dicti presti seu montis
flendi exibitisque consiliis, ac matura deliberatione prehabita... M. D.
Priores et Camerarii... omni meliori modo via iure et forma, qufims
magis et melius potuetunt, ordinaverunt, statuerunt, sanciverunt, provi¬
derunt et deliberaverunt, quod mictantur, ponantur et micti et poni de¬
beat tria millia florenorum ad rationem XI boloneorum pro quolibet
(1) Il B. Michele aveva inoominoiate le sue predioarioni certamen te prima
dei 10 Aprile, oome risulta dagli Annali Decemvirali di Perugia.
(2) Diario di Ser Antonio dei Veghi dal 1425 al 1491, edito dal Senatore
Pabretti, II, 40, Torino 1888. — Cronaca dei Orcueiani, suppi. 6® alie Cronache
e Storie inedite di Perugia, pubbl. e illustrate da Bonaini, Pabretti e Polidori.
Cfr. Arch. Stor. Ital., 637, Firenze 1850.
(8) Bibi. Civ. di Perugia, Ann. Dec. an. 1462, fol. 24 tergo. — Fabretti,
op. cit. 8-10.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE CAROANO DA MILANO O. F. M.
651
flweno... que quantitas postquam fuerit posita et missa in dicto monte
seu presto uUo unquam tempore... possit adimi... (1).
Ora domandiamo: Quale parte ha avuto il B. Michele nella fon-
dazione dei Monte di Piet&? Lo Scalvanti, basato sulla deliberazione
dei 4 Aprile, la quale si e limitata a cassare i capitoli e le conces¬
sioni gi& fatte agli Ebrei, afferma: « E nemmeno ha da credersi che
il monaco milanese abbia dato esplicitc norme e il vero disegno sta-
tutario dei Monte Pio (2) *. Dunque tutte le determinazioni riguardanti
1’ erezione dei Monte sarebbero da attibuirsi ali’opera soltanto della
Comunita, secondo lo Scalvanti. Ma il B. Marco da Montegallo aggiunge,
che la citti di Perugia, rivocati i privilegi concessi agli Ebrei, de-
termin6, mediante il deposito fatto di 8000 ducati, di dare il prestito,
con cauzione per6 (3). Cio e come conseguenza della predicazione dei
B. Michele. Cosl pure & la determinazione dei Magistrato dei 13
Aprile, nel quale si dice che per le esortazioni ed i consigli di Fr.
Michele furono aboliti i privilegi, e si e determinato di fare il pre¬
stito ossia il Monte per mezzo dei comune di Perugia. Quindi il P. Mi¬
chele ha avuto realmente parte attiva, come lo afferma il Busti con
quelle espressioni: *qui faceret montem... ad illas partes [Perusiae]
perveniens per obedientiam prelatorum, deputatus fuit ibi predicator,
atque montem cum denarii solutione ordinavit ... (4)». Gli e vero
che, secondo lo Scalvanti, non e nominato, quando i Priori e Camer-
lenghi si adunano pro secunda vice (5), e nel 16 pro ultima vice (6),
e nel 20 quando i Priori eleggono dieci Camerlenghi (7), e nel 22
per la nomina dei Cassiere (8), e nel 28 Aprile quando il magi¬
strato delibera sulla € forma et modis regiminis et gubernationis
montis (9) »; ma chi pu6 dubitare che non abbia dati suggerimenti
anche nelle ultime determinazioni, quando si dice espressamente nella
seduta dei 13 Aprile, che per « saluberrimas exhortationes et monita *
dei P. Michele da Milano « intelligatur esse necessarium... facere unum
prestum sive montem per commune Perusii »? La Comuniti di Peru¬
gia, che fu persuasa dalle ferventi predicazioni dell’apostolo di Dio,
avri agito da s6 nel compimento dell’opera, senza punto curare chi
ne aveva dato 1’ impulso ? Ovvero il P. Michele avri lasciato a met&
1’ opera sua, che sorgeva si rigogliosamente, dopo le sue esortazioni e con¬
sigli? E naturale, notiamo con Anselmo Anselmi, che le deliberazioni
speciali per dar forma e vita ad una istituzione aspettano a coloro,
che debbono deliberare della medesima (10).
(1) Ann. Decemvirali, an. 1462, fol. 22 tergo. — Fabretti Ariodante, Nota
ttorica interno alV origine dei Monti di Piet A in Italia, Torino 1871, p. 7. —
Oscar Soalvanti, Annali dell’ Univerritd di Perugia in Pubblicaeioni periodicke
della Facoltd di Qiurisprudenea. — Nuova Serie, Vol. II, 1892, fasc. I, 1-52
[Corr. p. 449, nota (5)].
(2) Ann. Dec. Perugia. — Anohe il Prof. Adamo Rossi nell’ opera: Lapiaeta
dei Sepramuro di Perugia eoe., 85-36, Perugia 1887. (8) Op. cit. (4) Op. oit.
(5) Ann. Dec., 1462, carte 25 tergo. (6) Ivi. (7) Ivi. f. 27 recto.
(8) Ivi. (9) Ivi 28 Apr. 1462, f. 28 al 29 reoto.
(10) Miscellanea Francescana, V, p. 168.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
652
IL BEATO MIOHELE OABOANO DA MILANO O. F. M.
Ma Fra Michele fd solo od ebbe con se altri f raucescam? — ed
il primato della grande istituzione A da attribnirsi a lui ovvero
anche ad altri ? Gli storici quasi ad unanimitA 1’ attribuiscono ancbe
ad altri francescani (1). Ma i documenti citati P attribuiscono sol-
tanto al P. Michele Carcano da Milano; di altri francescani tacciono
assolutamente. Difatti 6 il P. Michele che vien invitato da lontane
regioni per questo scopo a predicare a Perugia, A lui che a Perugia
colla sua eloquenz^, commuove tutta la cittadinanza, A lui che mette
a nudo le ingiustizie dell’ usura, lui che perora la causa dei povero,
lui che consiglia il modo di dar il coipo di grazia ai contratti usurai,
e la cittA rievoca i privilegi, lui che espone il modo di sovvenire al
povero colla fondazione della cassa di mutuo soccorso ossia dei Monte
di PietA, ed il Magistrato formola lo Statuto. H Manassei 1’attribui-
sce al P. Barnaba da Terni (2); ma gli sono contrarii i documenti
citati, i quali neppure lo nominano. L’Holzapfel segue il Wadding,
il quale attribuisce al P. Barnaba da Terni la fondazione dei Monte
di PietA. « Insigne illud opus ... primus omnium iste excogitavit (3)».
Ma U Wadding si b fatto un concetto chiaro della storia della fonda¬
zione dei Monti di PietA? L’Holzapfel direbbe di no, escludendo af-
fatto la falsificazione delle fonti, alie quali attinse il celebre Annali-
sta, fonti che perA non cita. Molto probabilmente U Wadding non
ebbe i documenti, dai quali si ricava che il P. Michele da Milano
ebbe gran parte nelF origine dei Monte di PietA a Perugia. Una prova
diretta, che farebbe intervenire altri francescani, A la testimonianza dei
Busti, il quale accennando a Barnaba da Terni e ad Antonio da Todi,
lascerebbe supporre, che essi vi prendessero parte. E difatti come
spiegare, che Ermolao invita il P. Michele da Terra Santa a predicare
a Perugia, senza ammettere P intervento dei Francescani, i quali pre-
sentano un loro confratello? Tuttavia i documenti che riguardano la
fondazione dei Monte di PietA di Perugia, non parlano ne dell’uno
nA delPaltro. Dal Paleotipo citato al § U, abbiamo, che nel 1462
« Mons Pietatis primitus Perusii erectus futi * per autoritA di Er¬
molao, per la predicazione di Fr. Michele da Milano e per istanza di
Fr. Giacomo delle Marche (4). Ermolao avrebbe bensl il merito di
aver fatto venire il P. Michele Carcano, ma A chiaro che fii il P. Mi¬
chele a muovere la cittA a rivocare i privilegi in favore dell’usura,
ed a contrapporre ali’ usura la fondazione dei Monte di PietA. Ri-
guardo ali’ intervento ossia istanza di Fr. Giacomo delle Marche, cer¬
tamen te non si pu6 fissare nel 1462, quando fu eretto il monte, sia
perche i documenti non fanno menzione di lui, sia anche perclie il
consiglio dei Monte di PietA di Perugia, composto dal Baglioni per
istanza dei P. Giacomo, si deve datare non nel 1418, come erronea-
(1) P. Andrea Corna O. F. M., I Francescani e il Monte di Pidd di Pia-
censu», nell’« Arr.h. Franc. Hietor .», an. Il, 34. — Holsapfe) O. F. M.. Le ori¬
gini dei Monti di PietA, 21. — Wadding., an. 1474, n. II.
(2) BoUettino delta R. Deputazione di Storia Patria, VoJ. VIII, fasc. III,
n. 28, Barnaba da Terni e i Monti di Pietd. (H) Ivi. (4) Luogo cit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARO A NO DA MILANO O. F. M.
653
mente stamparono i tipografi, ma dopo che fu eretto il Monte. Difatti
il consiglio in parola e la soluzione di un dubbio sui Monte di Piet&,
che naturalmente suppone gia esistente. Il Ballarinus con molta pro-
babilita ne fa risalire la redazione nel 1464. Sia in quesfanno o dopo,
6 una prova evidente che Fra Giacomo vi ebbe intervento, ma quando
il Monte era gi& eretto. A chi dunque dobbiamo darne il primato?
A Fra Barnaba da Terni? ad Ermolao? al Magistrato di Perugia? a
S. Giacomo delle Marche? a Fra Fortunato Coppoli, che compose un
consiglio o statuto pel Monte di Perugia, ma quando era gi k istituito?
Noi domandiamo con Anselmo Anselmi: < Chi ne pose innanzi per primo
Pidea? chi sj)ese per primo la parola fervente di apostolo? chi cerco
di farla penetrare nell’ anima dei puhhlico(l) *? I documenti ci d&nno
il nome di Fr. Michele da Milano, il quale e chiaraato fin dai Luoghi
Santi ad opporre un argine ali’usura degli Ebrei (2).
Da Perugia il P. Michele si reca a Milano, e da Milano va a Bre-
scia, corae lui stesso dice: * Poy chio aduncha mi ■parieti da la lllmn
Cita vostra di Milano, e giunto a Bressa *. Cosi si legge nella lettera
dei 18 Ottobre 1462, che dal convento di S. Apollonio di Brescia
manda alia Duchessa Bianca Maria. In questa lettera raccomanda
alia medesima una certa Giovanna, moglie di Francesco di Pilato hre-
sciano, la quale, era stata derubata delle gioie dei valore di 500 du-
cati. Eooone il testo:
Ad la Illustrissima et ExccUentLssim n Madonna Blancamaria
frate Mic.hfle felice pros/tcrita e salute in christo.
Se io non aconoscessi la equita e dritnra delanimo vostro Illustris-
sinta Madonna, il quale tnay temeraria mente non f/indica persona, non
hamria ardire scriverm la presente. Ma perche gia longo t.e.mpo passato
ho aconoscuto la redolente fama de le vostre marevigliose virtude, non e
rosa de che /tossa dubitare. Poy chio aduncha mi parteti da la Illma Cita
mstra di Milano, e giunto a Bressa, dopo la prhna predica fuimi rife-
rito uno jnetoso caso per parte de una nobile do tina giohana moglie de
francesco di pilato bressano, che gia per alquatdo tempo passato dicte al•
cune gioie de non picolo pnrezo in conserva, presenti li testimonii, a giohane,
pietro e latui i no figlioli che forono de uno ditto moncino frisaro in milano.
Le quale gioie, come essa naiTa, gia forono im/tegnate cinquecento du¬
cali. Finalmente la bona gentildonna, venula a poverta, li costrinse ala
ragione, et essendo dato per ley due setdentie, li volsc far dettenir tuti,
ma solo uno fu pigliato, e posto in prigione, e li altri scapparono. Unde
novellamente pare haver inteso, questo impngionato essere fugito, de, che.
seglie il vero cio intende, rimane tuita sconsolata e exutio disperata, se. dio
glorioso prineipalmente non lagiuta, e dijtoy la Illma Vostra S., poiche
ha parechi figlioli e figUole, che li sono passuti per amore de dio in que¬
sta sua extremitade. Io aduncha comosso data pieta, humilmente supliro
(1) Miscellanea Francemiana, t. V, fasc. VI, 172-178.
(2) Il Pellini, Historia di Perugia, Parte Seconda, 1. 18, 665, Venezia 1664,
crediamo, ohe abbia ben compresa P opera dcl P. Miohele a Perugia, a oui
attribuisoe non solo la rivocazione dei privilegi degli Ebrei, ma anohe la fon-
daxione dei Monte di PietA, pel quale potessero i bisognosi avere in prestito
d&naro, lasciando un pegno.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
664
IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
ala prelibata Illustrissima V. S. Ia quale, christianissimamente subviene
a paveri con le proprie substantie, voglia etiandio favorizare a questa
povera vergognosa humile serritrice deUa prelibata Illma V. S. con la ra-
gione. Non vogria nitro aduncha la prenominata senon che la sua mise¬
ria fusse aleviata con li beni de li proscritti debitori, maximamente fla¬
vendo loro unde li possano satisfare. Et poiche lo marito e in (?) milano
])cr soUecitare questo fatto, li. donara ad riso, cierchi-per qualrhe via par¬
iare con la prelibata IU nui V. S. ad lo quale, quanto posso, prego, gra-
tiosamente vogliate prostare udito si come e per vostra gratia de vertuosa
consuetudine di benignametite, udire, sovenire e consolare li oppressi. Non
altro sempre sono ad ogni requisitione dela prelibata Ittma S. V. lo glo¬
rioso dio vi mantenga in jrrospero stato et felice dominatione delo mundo
flelo corpo c delanima ecc.
Data in Sancti Apollonio presso Bressa 18 Octobre 1462.
ExceU. lUustriss. D. Di Blance Marie
prescriptus frater michael de mediolano
ordinis minorum supplex servus et orator
A tergo: /Uustrissime et Excellentissime Domine Domine Blance Marie
Ducis.se mediolani et Papie Anglerieque comitis.se ac C re mone
domine devotissime fautrici sue etc. (1).
Da questo solo documento che ci rimane della predicazione dei
Carcano a Brescia nel 1462, apparisce chiaro il conoetto che si aveva
di lui, e come egli fosse animato da ardente zelo per sovvenire ai bi-
sognosi. Ma quale scopo ebbe la sua predicazione e quale ne fu l’ef-
fetto? Lo Zanelli fa coincidere alcune deliberazioni dei Consiglio Bre-
sciano contro gli Ebrei colla predicazione dei P. Michele da Milano
e Iacopo della Marea. Degne di nota sono le deliberazioni dei 4 Gen-
naio 1462, per le quali si determina di scacciare i perfidi giudei non
solo dalla citt&, ma da tutto il distretto, essendo dessi « contra legem
dei et honorem Christiani nominis et contra bonum reipubblice (2) • ;
e Taltra dei 3 Marzo 1463, nella quale si insiste presso il Doge, perche
non si conceda loro di praticare Tusura, perch^ erano « causa ruine
et exterminium totius districtus et civitatis (3)». Che gli Ebrei fossero
realmente causa di rovina per Tusura, che esercitavano allora nell’ Ita¬
lia, non si pu6 negare. Richiedevano persino il 70 e T 80 per V* (4),
Che i Comuni d’ Italia si fossero molto impensieriti dei danni immensi
che T usura recava alie famiglie, e che ne studiassero i mezzi per ri-
muovere questi danni, 6 pur dimostrato dalle loro deliberazioni con-
sigliari. Dunque e da escludersi affatto e il preconcetto religioso e
Teccesso di zelo religioso ovvero il sistema dichiarato di combattere
senza giuste ragioni gli ebrei, sistema detto antisemitismo (6). Vi sono
stati degli eccessi contro gli Ebrei, e purtroppo vero, ma i giudei
(1) Arch. St. Milano, Cartella Santi e Beati.
(2) Arch. Patr. Stor. Brescia, Liber Provvis. Beg. 499. o. 189. t. — cf. Za¬
nelli, I Predicatori a Brescia nelqucUtrocento, Arch. Slor. Lombardo, 1901, 108-112.
(8) Ar. St. Bresoia, Liber Prowis. Reg. 000. c. 12. — Cfr. Zanelli, ivi.
(4) Pastor, luog. cit. 71-73.
(5) Zanelli, ivi. — Glissenti, Commentarii nell’ Ateneo di Bre$da, 1891, 214
seg., Nuo ve indagini imi orno agli Ebrei nel breeeiano.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELE CAROANO DA MILANO O. F. M.
665
certamente si resero invisi presso i popoli, e questi avevano bisogno
di reagire contro 1’ ingiustizia giudaica e provvedere ai loro bisogni.
II moviraento francescano spiego tutte le sue forze contro un tal pro¬
cedere degli Ebrei, mantenendosi sempre nel giusto e nelPonesto, e
trov6 il mezzo di rimediare a tanto male coli’ istituzione dei Monti di
PietA. Basta solo guardare ai principali fautori e sostenitori di questo
movimento, per capire come avesse un indirizzo da uomini scevri da pas¬
sioni, ed animati soltanto da ardente zelo di far dei bene. Pu6 essere,
che il P. Michele a Brescia predicasse contro 1’ usura giudaica, da lui
combattuta a Perugia, ma che eccitasse la cittA a scacciarli, conforme
la deliberazione dei 4 Gennaio 1462, ci sembra di no, poichA il Car-
cano dal 1460 al 1462 fu in Terra Santa, e nell’ Aprile dei 1462 pre-
dicava a Perugia, per invito fattogli da Ermolao.
1463. — Nel 17 Giugno di quest’anno la ComunitA di Lugano
lo chiama da Como a predicare in quella cittA (1).
Nel Novembre e certamente a Cremona, e da Cremona vien in¬
vitato a predicare a Pavia. Pavia era ricaduta nell’ interdetto giA ful¬
minato da Giovanni XXII per non aver messo in esecuzione le con-
dizioni richieste a ottenere l’assoluzione. Per eccitare i cittadini a
liberarsi dalla scomunica e dalPinterdetto, si commise al sindaco Lorenzo
Folperti ed al Cancelliere G. Francesco Morbio di portarsi a Cremona,
dove, come si era inteso, trovavansi i celebri predicatori Antonio da
Bitonto e Michele Carcano, e di procuraro che Puno o Paltro di questi
celebri predicatori, pienamente edotti della bisogna, tosto venisse a
Pavia a dar principio alia desiderata predicazione (2). Ecco la deter-
minazione della cittA:
IV. Nov. in Vesperis.
Convocato et congregato consilio ... in quo fuerunt et sunt infrascri¬
pti... Dominus Laurentius de Folpato et Ambrosius de Margano Sindici...
Cum. vestris litteris noviter transmissis per Jievcrendum protenotarivm
de butigeUis pro facto pecuniarum habendorum et recuperandorum pro
remissione interdicti facti huic • civitati... et volentes providere, et solici-
tare... optimum predicatorem qui vakat incitare personas hujus civitatis
ad sublevandum de pecuniis promissa ex causa iuxta possibilitatem suam,
et prout sibi libuerit et intellecto quod de presenti adsunt domini fratres
xlntonius de Bitonto et Michael de Carcano in civitate Cremone... elligunt
Dominum Laurentium de Folpatis sindicum et Ioannem de morbiis... et
informati de negotio huiusmodi ad plenum, vadant cum litteins credcn-
tialibus sibi flendis cremonam et aliunde ubi informati emint ubi sunt
dicti predicatores et alium eorum conducant ad hanc urbem (8).
Mancano documenti, che ci dicano se questa provvisione fu e se¬
gni ta (4). Molto probabilmente il Carcano non si rec6 a Pavia, poichc
lo troviamo a predicare la crociata contro i Turchi nella piazza di
(1) Ordin. Comm. Lugani, 17 Iunii 1468. — Ro velli, op. oit. 498-494.
(2) Arr.h. Storico Lombardo. an. XXIV, Vol. VIII, 00, Astolut. di Pavia
dnlVinterdetto di Papa Qiovanni XXII dei Prof. Rodolfo Maiocohi.
(8) Onlinat. Civit. Pajtien. an. 1468. (4) Arrh. Slor. Lomb. cit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
656
IL BEATO MIOHELE CARO ANO DA MILANO O. 7. M.
S. Marco a Venezia nel 28 Novembre. Riferiamo il fatto come e nar¬
rato dal Sanuto:
Prcdicd In Crociata contro dei Turchi nelln piazza di S. Matro Fr.
Mtchole da Milano ai di 28 [Novombre]. E jmbblirata In Bolla dei Pa/ta
| Pio II], fu dato principio a riscuot.erc i donari, videlicet, si. din In trige¬
sima parte delle proprie entrate. E quasi tuiti pngarono molio aUrgra *
mente a tanta buona ojyera. Sicr.M chi. dnva Durati 20 ome.ro mulam di
persona contro i Turchi avena jlenaria lndiUgenza. E fu fatta una cassa
di ferro neUa Chiesa di S. Marco, dove si Imttavano danari, con ire
rhiavi, una delle quali teneva Messer Io Doge [Criatoforo Moro Dogc 52 •],
una U Patriarca e una Fr. Michele da Milano (1).
1464. — Predica la quaresima in S. Petronio di Bologna (2).
Terminata la predicazione a Bologna, il Carcano deve essersi i mine-
diatamente recato ad Assisi, dove gli Osserv. erano adunati a S. Maria
degli Angeli per il Cap. Gen. Nel 20 Maggio, udita 1’elezione dei
P. Francesco da Savona in Min. Gen. dell’ Ordine, 400 Padri dell’0»-
servanza si recano a prestargli obbedienza e lo accorapagnano in pul>-
blica processione nella cattedrale di Perngia, dove: « Concionem ha¬
buit in medio fori Michael de Mediolano observantinus, insignis jtrae-
dicator (3) *.
1466. — Nel Marzo di queat’ anno il Carcano trovasi a Roma.
E forse predica tore quaresimalista nell’eterna cittA? Crediamo di non
errare affermando che, intesa la morte dei Duca Francesco Sforza, da
Roma scrivesse alia Duchessa per confortarla in tanto dolore. Dalla
lettera della Duchessa, scritta da Milano il 28 Marzo 1466 si ha:
« Siamo certa rispondendo alia vostra lettera de di X VII dei presente
halliate preso summo dispiacerc et amaritudine della morte dei. quon¬
dam Hl.mo Sig. nostro Consorte et meritamente ve ne possite dolore,
per lo amore ve portava sua Celsitudine et per lo summo capitale
faceva de vuy: dei quale invero hauresti possuto pigliare confidentia
in ogni vostro caso ». Aggiunge la Duchessa di aver avuti conforti
dalla lettera dei Carcano, che essa e rassegnata alia volontA di Dio, c
che attenderA alia conservazione dei Ducato Milanese. Gli annunzia, che
Galeazzo suo primogenito A tornato dalla Francia e fu universalmente
accetto alia cittadinanza (4).
Un giorno dopo, dal convento di Aracoeli in Roma, il Carcano
scrive alia Duchessa una lettera piena di soave pietA, raooomandan-
dole di pre porre innanzi tutto le cose di Dio, e di « favor ire cum
opere et cum parole et cum veri et evidenti effecti che quello hospitale
si flnischa che sera gratissimo a dio et opera pijssima et commenda¬
ti) Mura tori, Perum Italic. Scriptores T. XXII, Vitae Ducum Veret, ita lice
w-riptae al» origine uritis sive ab anno 421 ad an. 149S auet. Marino Sanuto Leo-
nardi filio Patricio Veneto [il quale certam, termin* 1’opera prima dei 1500,
essendo ricordato nel Suppi, di Giacomo Filippo da Bcrgamo, st&mp. nel 1506]
p. 1171, an. 1403.
(2) Registro dei pred icatori in S. Petronio di Bologna presso la Fabbriceria.
(8) Tussinianus, op. oit. f. 1J6. — Wadding, Vol. XIII, 845, n. XI.
(4) Aroh. St. Milano, Registro Missive, n. 78, f. 12. — Motta, op. cit. y 3.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
II, BEATO MIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M.
bile apre 880 tutti li homini ... utile et proficuo ala patria et ali po-
veri di eruto (1)
Nel Liiglio di queat’ anno il Carcano molto prohabilmente 4 an¬
cora a Roma, come si deduce dalla lettera che riportiamo, nella quale
la Ducheasa Maria Bianca per mezzo di Galazio, seri ve ad Agoatino
Rossi oratore presso il Sommo Pontefice, perche ottenga che il P. Mi-
chele predichi a Milano la quaresima nell’ anno seguente:
Ducissa Mediolani etc.
Carissime noster. Volemo che supplicati in nostro nome ala Sanctita
de nostro Signor e, che se degna de fare scrivere uno breve al venerabile
firate Michele da Carchano pet' lo qualle gli comanda che non obstante altra
allectione de luy facta chel resta a predicare qui la quadragesima proxima
che tene, expedito che sera il breve mandatimclo presto. Con queste due
fettere alligate directive luna a domino lohanne lacomo rizo e laltra a
latomo Syrano non essendo anchora partito dicto domino lohanne la¬
como daritili la sua et in caso che fusse partito Servaritella perfin ala
ritornata li de lacomo Syiono al qualle li dariti poy ambedue che luy
lapjrra. Ne scrivemo una a frate marcho da Bologna come vederiti: perche
e de grandissima importantia. Volemo che ie le dagate vuy stesso in mano
proprie, e non ritrovandossi li che per uno cavallario a posta ie la man¬
dati. Imponendogli che non la dia in mano de altri ma in mano sua.
Ex Mediolano die 28 Iullj 1466.
G alatius
A tergo : Spectabili Militi et luris Utriusque Doctori domino Augustino de
Rubeis apud summum Pontificem oratori ac nostro carissimo (2).
Il documento che riportiamo dimostra quanta ingerenza ebbe il
Carcano nella costruzione dell’ os pedale di Milano.
Fratri Michaeli de Carchano Mediolanensi ordini observantie fratrum,
minorum magno divini verbi preconi.
Venerabilis in christo dilecte noster. Quod ante decessum, hinc ve¬
strum Reverentia vestra facere constituerat, opus est pro comodo Petri
de Apiano nostei', in re sediminis quod a deputatis ospitalis huius inclyte
urbis nostre conducturus est, ut apparere etiam vestrum adducatis in me¬
dium an pro ipso locando eidem sedimine apponenda sunt et in contra¬
ctum deducenda pacta illa que proinde tractata fuerant, a Petro de Ho-
mede conscripta.
Mediolani XX decembris 1466 (8).
1467. — La lettera commendatizia dei Duca di Milano per Pie-
tro de’Medici dei 21 Febbraio di quest’anno dinota, che il Carcano
predica la quaresima a Firenze (4). — Il Carcano si era raccomandato
al Duca di Milano e gli aveva notificato come era stato ben accolto
a Firenze, come apparisce dalla seguente ducale, che porta la mede-
sima data della ducale diretta a Pietro de’ Medici.
(1) Arch. St. Mil. C&rtella S. e B. — Motta, 9-10. — Allude oertamente
airOspedale Maggiore di Milano, alia oui fond&zione preee parte il Carcano,
oome abbiamo veduto.
(2) Arch. St. Milano, Sesione Storioa Autog. Predioatori, III.
(8) Arch. St. Mil. Cartella SS. e BB. — Motta, 10-11.
(4) Arch. St. Mil. Cari. SS. e BB. — Motta, 11.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
668
IL BEATO MIOHELE CARCASO DA MILANO O. F. M.
Fratri MichaeU.
Revererende in Christo dilectissime noster.
Gratulate sumus apprime quod Reverentis vestre a magnificis diis
dominis offitium humanitatis et grate recoligentie nostra potissimum causa
exibebatur, sicuti vestris didicimus litteris. Et ut vestre satisfaciamus re¬
quisitioni litteras etiam presentibus adnexas ad magnificum petrum de
Medicis damus, quibus eidem quoque presentiam vestram magnopere com¬
mendamus. In aliis si quid nostra facultas potest, Semper studebimus
vestre morem gerere voluntati. Insuper pro vestrarum admonitione litte¬
rarum nosipnas et rectitudini et bene vivendi norme accomodare nitemur.
Sicut etiam nostra sponte affecte sumus.
Ex mediolano 21 februarii 1467 (1).
1468. — II Carcano predioa a Como 1’ unione degli ospedali come
aveva fatto a Milano. Ci6 4 conformato dalle « Ordinationes Civitatis
Novocomi (2) •.
MCCCCLXXXI die merchurii undecimo mensis apritis. Spectabilis
dominus mapheus de Salvaticis potestas...
Item attendentes prefati domini sapientes et additi quod alias usque
de anno MGCCCLXVIII proxime peracto interveniente hortatu Reve¬
rendi patris domini fratris Michaelis de Carchano ordinis minorum dei
preconis qui modo in civitate nostra verbum divinum predicabat, interveniente
etiam consensu Rmi in Christo patris domini Brandi castiUoni Episcopi
comensis facta fuit mentio et deputatio duodecim civium huius civitatis...
qui intendere deberent ut fieret unio hospitalium huius civitatis,., et vo¬
lentes omnino attenta requisitione deputatorum facta per pre fatum do¬
minum fratrem mickaelem etiam in hac civitate predicatorton qui non
modicum instat quod huiusmodi unio hospitalium fiat.
Come ci consta dalla Bolla « Ut hospitalia et alia pia loca » dei
21 Maggio 1468, vi erano in citt& dne ospedali, di S. Leonardo e di
S. Maria Maddalena; gli altri nei sobborghi, ed erano gli ospedali o
luoghi pii: S. Lazzaro dei lebbrosi, S. Gottardo, S. Giorgio di Vico,
S. Martino, S. Pantaleone, S. Matia Nova, S. Bartolomeo, SS. To-
maso, Silvestro e S. Antonio (3), ma anche qui si ripeteva il guaio di
Milano (4). Gi& se n’ era tentata prima 1’ unione, ma forti opposizioni
ne ritardarono il compimento fino al 1468. Il Rovelli (5) ed il Tatti (6)
sulla fede dei contemporaneo Benedetto Giovio, il quale descrivendo
1’ ospedale di S. Anna, ne attribuisce al Carcano il merito: « huius
memorandi operis avetor fuit Michael de Carchano Ord. Min. Reg. Obs-
vir ingentis spiritus et doctrine minime vulgaris (7) >, Celebrano il
(1) Ivi. (2) Bibi. Civ. Como, Vol. VIII, IX. f. 187.
(8) Tatti, op. oit. Deca IU. Supplementum alia Storia di Como, 188-143, dove
e pubblicata la Bolla.
(4) Cfr. Bovelli, op. oit. parte III, T. I, 547-548 seg. dieoorre degli oepe¬
daii dentro e fuori della oittA — oause per oui farono molti, ivi, p. 494 —
rimanda alia loro origine per la parte II, 811-815 — quali ospedali inclusi nel-
r unione, ivi, p. 547 e segg. [Tatti, Deca III, 845-846] — oome awenne Ia
fturione, ivi, p, 564 [Tatti, Deoa III, 846].
(5) Ivi, III. 494, 554. (6) Op. oit. Deoa IU, 845.
7) Historia Novocomensis, 1. 2. — Cfr. Para vioino op. oit.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CABCANO DA MILANO O. F. M.
659
fatto memorando della concentrazione dei tanti ospedali nell’ospedale
unico di S. Anna, di cui fu autore e promotore il B. Michele, il quale
colle sue prediche ed efficacissime esortazioni indusse la cittadinanza
ali’ opera insigne, confermata poi dalla Bolla surriferita. Il Ballarini e
il primo che ci ricorda come il Vescovo Brandi ed il B. Michele Carcano
con una solenne processione e con gran seguito di popolo, si recassero sui
luogo designato per l’erezione dell’ospedale maggiore, e quivi piantarono
una colonna di pietra sorreggente una grande croce, per eccitare i cit-
tadini a concorrere con larghe elemosine a cosi fruttuosa opera (1).
Mentre il B. Carcano sopisce tutte le difficoltA per la concentra¬
zione degli Ospedali a Como, il Duca di Milano il 1 Aprile dei 1468
scrive al Vescovo di Como biasimando « fratrem Michaelem de Car¬
cano in jved icat ion ibus illic suis inhibere, ut non fiant elimosine ho¬
spitali Sancti Antonij seu pro ipso hospitali agentibus *, secondo gli ri-
sulta dal lamento mosso da parte « preceptoris domus Sancti Antonij
civitatis nostre Mediolani *, il quale si basava sui privilegi apostolici,
e minacciava di procedere contro il Carcano se non desisteva in forza
degli stessi privilegi apostolici (2). Il Carcano, secondo il documento,
non predica punto in odio ali’ ospedale, ma di non far elemosine per
i Ministri dell’ ospedale di S. Antonio, i quali, come e facile supporlo,
consumavano le offerte devolute ai ricoverati. Non h questa la causa
che lo muove alia concentrazione degli Ospedali? Ma il Carcano ac-
cenna ali’ospedale di S. Antonio di Como o di Milano? Il documento
direbbe veramente dell’ ospedale di Milano, e se 6 propriamente quello
di Milano, che c’ e di male ? Non era gi& stabilita a Milano la con-
centrazione degli ospedali? Puo essere, che il superiore della casa di
S. Antonio di Milano avesse ingerenza sull’ospedale di S. Antonio di
Como, il quale era mantenuto con elemosine raccolte dai Frati detti
dell’ istituto di S. Antonio di Vienna (3), ovvero che il Superiore del-
1' ospedale di S. Antonio di Como si fosse rivolto al superiore di S.
Antonio di Milaiio, temendo che venisse concentrato cogli altri in un
solo ospedale. Il Rovelli fa notare, come i Canon, regolari della Con-
greg. di S. Antonio di Verona pretendessero di a ver diritto sull’ospe¬
dale di Como, diritto contestato dalla cittadinanza comense gi& fin dal
1430, ed allora da Filippo Maria duca di Milano furono invitati ad
esporre le loro ragioni (4). Crediamo di non andar errati, se vediamo
qui una ripercussione dei lamenti passati. Ma le bolle papali dichia-
ranti la concentrazione degli ospedali chiudono la vertenza, ed il Car¬
cano vide a Milano ed a Como il trionfo della sua idea (5). La lettera
(1) *Op. oit. 281.
(2) Arch. St. Mil., Registro Duoale, n. 109 f. 226 tergo. — Motta, 12.
(8) Rovelli, op. oit., parte II, 313 dove paria dell’origine delPOsped. di
S. Antonio di Como.
(4) Lett. di Filippo M. duoa di Milano 21 Maggio 1430 in Protoc. Ioann.
de Zoliis, p. 116 e seq.
(5) In forza della Bolla di Pio II dei 9 Dio. 1458, fu ordinato che tutti gli
ospedali della cittA e dei sobborghi di Milano fossero incorporati ooll’Ospedale
maggiore. [Caimi, op. cit., 17-18]. Anohe Tospedale di S. Antonio fu incorporato,
ma, oome atteeta il Caimi [op. oit. 29-80], si ignora in quale anno e mese.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
660
IL BEATO MIOHELE CABOANO DA MILANO O. F. M.
ducale per6 e il principio delP animositA dei Duca Milanese contro il
Carcano, che proromperA troppo acu tamen te contro 1’ apostolo di Dio.
Nel 21 Maggio seri ve da Brescia, do ve trovasi a predicare, alia
duchessa Bianca Maria, alia quale raccomanda nn certo Maestm Gio-
vanni di Gioacchino per una causa, che si doveva trattare a Milano.
Ecoo la lettera dei Carcano:
illustrissima et Excellentissima Domina. Cum debita recomendatione.
Essendo gionto qua a Bressa, dove ho a fare alcune prediche: heme
renuto olle mane uno nostro singulare devoto, che se chiam a magistro
Gioane de / oachino, portatore della presente, el quale ha una certa rausa,
che se versa inante alta Signoria vostra. Per tanto prego essa mstra Si-
gnoria, che. oliva la rasone et iustitia che sono per lo ditto magistro gio-
vane, se voglia dignare etiam per mio amore farlo exjwdire pia presto
sia possibile, acid che idio conserve U stato dola Signoria vostra ct di >y>
stri fidi. Ver la quale se io potesse alcuna cosa sono sempre promitto ct
aparegiato ad ogni suo servitio. Alia quale me ricomando.
Ex loco sancti Apollonij apud Brixiam. 21 maii 1468
Ejusdem Dominationis Ventre
ad deum orator frater Michael de victi io-
lano ordinis Minorum: ac divini irrbi
predicator im?neritus.
A tergo: Illustrissime et excellentissime Domine Domine Blance Marie
vicecomitisse: Duxisse mediolani dignissime Domine honoran-
dissime (1).
In queat’ anno viene eletto ali’ importante officio di Commiaaario
Visitatore dell’ Osservanza nell’ Austria, nella Boemia e nella Polonia.
Easendo cresciuti di numero i religiosi dell’ Osservanza nelP Austria,
nella Stiria, Carinzia, Polonia, Mazovia, Russia, Litlandia, Cuvaria,
nella Boemia, Slesia e Moravia, nel Capitolo dei 1467 di Mantova fn
decretata 1’erezione di tre Provincie, confermate da Paolo II ii 15 ott.
dell' istesso anno (2), cioA la Prov. d’ Austria, territorio dell’ Austria
inf. e superiore, la Stiria, Carinzia, Carniola ed il Tirolo, la Prov. di
Boemia coi territorio omonino, Moravia e Silesia, la Prov. di Polonia
estesa in tutto il ducato e regioni soggette al ducato(3). Nel 1467
ai 6 Nov. i Padri delle tre Provincie fecero istanze al P. G. Battista
da Levanto, Vic. Gen. dell’Osservanza, perchA mandasse un Padre
idoneo a visitare i numerosi conventi ed a presiedere il Capitolo (4).
Ai quali rispondeva il Vic. Generale con sua lettera dei 18 Luglio
dei 1468, comunicando 1’elezione dei Comm. Visit, nella persona dei
Padre Michele. Non vogliamo omettere 1’elogio, che il Vic. Gen. fa
dei Carcano:
Nunc autem plurium venerabilium Patrum consilio fretus et iudido,
licet cum magna incommoditate, nedum mea, sed totius Italiae , mitto cui
vos venerandum Patrem fratrem Michaelem de Mediolano, praedicatorem
(1) Aroh. 8t» Mil., Cartella Santi e Beati.
(2) Analecta Frandecana, I, 57.
(8) Ivi. (4) Wadding, XIII, 428-424, ex Reg. Ord. f. 98.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MIOHELB 0ARCANO DA MILANO O. F. M.
661
eximium, vita, scientia, fama et experientia praeclarum, officium suum
modis et verbis honoraturum, cum utilitate vestra non modica... Rogo
autem ut digna a vobis veneratione suscipiatur, humanitateque tractetur,
utpote qui vitam suam ex obedientia pro utilitate vestra periculis mortis
exponit... (1).
Nel giorno seguente il Vic. Generale manda alio stesso P. Mi-
chele da Milano * praedicatori clarissimo * la nomina di Commiss. Visit,
per le tre Provincie con pienissima autoritA di visitare tutti i conventi,
compresi i monas teri delle monache soggette ali’ Ordine, di presiedere i
capitoli ecc. Il Vic. Gen. cosi lo anima ad assumere Pimportante incarico:
«plurium venerabilium Patrum consilio freti et iudicio, te idoneum
indicans ad praedicta, harum tenore, te, de cuius vita laudabili, per-
religiosa conversatione, discretione praefulgida, morum et consilii gra¬
vitate, sufficientia doctrinae , rhultiplicique idoneitate mihi constat... (2) *.
Certamente, considerata la distanza dei luoghi, il P. Michele non parti
dall’ Italia nel 1468, e neppure nei primi mesi dei 1469, poichA nel-
P Ottobre 1468 lo troviamo'presente al capitolo provinciale di Lodi,
e nel Marzo 1469 A a Padova, come vedremo. Da Lodi il Carcano va
a Melegnano ad assistere la moribonda Duchessa Bianca Maria. Ecco
quanto ci ha lasciato il Corio:
La Duchessa Maria Bianca era giunta a Melegnano mostrando di
ivi essere andata per ricrearse a principio di questo mese che fu loctobre...
E circa al mezo infirmasse la Bianca: onde di giorno in giorno gravan-
dose li medici non li trovavano salute., ne ardimento havevano di palesargli
U male. In modo che manchava senza pigliare alchuno sacramento. Non
per altro adunque che per divina gratia intervenne che uno capitulo a
Lode sera celebrato per li frati observanti de sancto Francesco: et de U
quali sejdantadue Coppie luno insciente de laltro ivi se trovarono per visi¬
tare la Duchesa come donna religiosa et amatrice de simili servi de Dio:
questi tutti fuono homini existimati, e tra loro era frate Michele de Car -
cheno Mi Unies e U quale per sua sancta vita puoi e stato chiamato Beato:
lui essendo non puoco famigliare ala Bianca e dedito; intendendo da me¬
dici come laltro giorno mancharebbe dela vita il tuito a lei fece palese: U
perche con grande rivcrentia tol.se li divini sacramenti. Et inde laltro dimane
che fu U vigesimo tertio dei predicto Vanima rese al suo creatore (3).
1469. — Il Carcano predicando a Padova, e probabilmente nel
mese di Marzo, esorta caldamente tutti i cittadini a fondare il Monte
(1) Wadding, ivi, ex Reg. Ord. ivi.
(2) Wadding, 425, ex Reg. Ord. ivi.
(8) Historia c.ontenente lorigini di Milano. Cfr. sotto P anno 1467. Milano 1608.
— 11 Wadding [an. 1440, n. XXXI] dice dei Carcano: « Confessiones excipiebat.
Candidae, seu Blancae Mariae Sfortiae, Ducitsae Mediolanensis ». — Il Carcano
nel primo disoorso recitato alie monache [Cfr. Cinque prediche a monache in
lingua volgare ecc. per cura di Fr. Marcellino da Civezza. Prato, 1881], p. 84,
Ioda la pietA della duohessa Bianoa Maria. Manifesta parimenti la famigliaritA
che aveva colla medesima: « Pariando noi cosi familiarmen/c, benchl la fusse
moglie dei Duca, io gli parlavo come a una delle sue fantesche, per modo di par¬
iare, ellei diceva: Dite pure, io sono per fare lucto el vostro voler e. La vedeva che
io dicevo ogni cosa per la salute deflamma sua .Nell’ originale 6 la seoonda
predica, non la prima. (Cfr. Bibi. Nazion. di Firence, Conv. Soppr. Ognissanti,
n. 486, F. 7).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
662
IL BEATO MIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M.
di PietA (1). Si pu6 benissimo supporre, che ivi predicasse la quare-
sima, considerato che la fondazione dei Monte richiedeva un corso di
istruzioni non solo, ma che 1’ oratore sapesse attirarsi 1’ amrairazione
della gran maggioranza della cittA. Con molta probabili tA durante
questa predicazione quaresimale fu ascoltato dal celebre P. Tomasio
da Ravenna, il quale lasciA scritto : « centum et quadraginta quinque
• auctoritates religiosissimi fratris Michaelis de Mediolano Padue pre-
« dicantis } immorUditatem anime probantes , coram eo memoriter et
« prompte pronunciavi, qui me amplexus est, dicens: vive diu gemma
* singularis! O utinam te religioni dicatum viderem (2)*. A mos
Mattei giustamente osserva, che la proposta di Fr. Michele trov6 facile
e larga eco in Consiglio, ove se ne parl6 con molto calore ed entu-
siasmo. I Rettori della cittA, Giovanni Gradenigo podestA, e Stefano
Trevisano capitano, scrissero lettere al Senato intormandolo della
nuova corrente, e il Consiglio mand6 dal canto suo una deputazione
a Venezia per ottenere dal Doge V approvazione delT erezione dei
Monte (B). Il Doge Cristoforo Moro s’ affrettb il 29 Marzo a rispon-
dere, plaudendo ali’ idea generosa. Portiamo qui la lettera ducale:
Nos Christophorus Mauro Dei gratia Dux Venetiarum Nobil. et Sa¬
pient. Viris loanni Gradonico de suo mandato Potestati et Stephano Ter-
visano Capitaneo Padue fidei. dUect. sal. et dilect. affectum.
Rem sane piam et Christianam ac his religiosis et venerandis diebus
convenientem nobis hodie per vestras litei'as denotastis; hoc est predica-
tione religiosi fratris Michaelis de Mediolano factum esse, ut pro evitandis
intolerabilibus extorsionibus ludeorum feneratorum, qui a variis viis et ar¬
tibus corrodere et exsorbere sanguinem pauperum non cessant, cum in-
duxerint per multos prestantes Cives Patavinos Fratalee diritatis et mi-
sericordie deponere Ducatos tres mille, et alii etiam exemplo suo hoc idem
facturi sunt, ita ut accumulabitur summa Ducat. 8 millia ad conficien¬
dum Montem unum publicum pecuniarum, ex quo pauperes et indigentes
possint subveniri sine fenore. Quas ob res non possumus non vehementer
et vos qui diligenter de his notitiam dedistis, et istos fidelissimos Cives
qui causam scribendi dederunt summopere commendare et laudare, pro-
bamusque vehementer omnia.
Datum in nostro Ducali Palatio die 29 Martii Ind. sec. 1469 (4).
(1) Gennari, Delie unire degU antichi padovani, 24, Padova 1846.
(2) Phoenice #c. de Artificioea Memoria, prima ediz. Venetiis 1491; sec. edi*,
f. 18, Venetiis 1565.
(3) A. Mattei, Delta fondazione dei Monte di Pietd di Padova e deiprimordi
della sua gestione 28-29, Padova 1908. Quest’ opera e dettata con spirito irreli¬
gioso. Manca nella raccolta degli Atti Consigliari la relazione di questa 9eduta,
e la deliberazione di spedire oratori a Venezia, la si desume dal fatto ohe pochi
giomi piu tardi, quando si trattO di sottoporre ali’ approvazione dei Doge i
capitoli dei Monte, si decise in Consiglio di inviare a questo scopo di nuovo
— novit er — una commissione. Quanto alie lettere dei Rettori non si oonser-
vano, poichd le piu antiohe risalgono al 1588. — Cfr. Archivi della Regione Ve¬
neta, 51.
(4) Arch. Civ. Padova. Atti dei Consiglio, n. 6. c. 28v an. 1469. — Pietro
Saviolo, Leggi dei Sto Monte di Pietd, 68, Padova 1647.
%
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M.
663
L’ idea dei Carcano prendeva vita, e |>oclii giorni dopo, ai 5 cioe
di Aprile, si raduna il Consiglio con largo intervento dei consiglieri
e di alcuni fra i cittadini piu riputati per senno e per rettitudine, e,
letta 1’ approvazione dei Doge, si decide:
Ut igitur cum Mons iste sanctus cum. Dei benedictione perfici possit
tui subveniendum jtauperibus et indigentibus, quo sola honesta necessitate
impulsi sunt, ut sanguis et facultates nostre faucibus perfidissimorum
Jndeoruvi auferantur, et ipsi in sanguine Christiano amplius locupletari
non valentes, a nobis recedant., amjMns non redituri, postquam pius, iu -
stu.s et multum m isericors Deus non passus nos ultra a Iudaica per fu/ia
opprimi, suscitavit in nobis spiritum, salutis et nostre conservationis , et. si
quam calamitatem propter hos Judeos nobis transmittere decrevisset, jrro-
Ititiatvs et placatus flagella iracundie sue avertat a nobis. Vadit pars,
quo<f quibus placet, quod mons predictus iam inceptus fiat et compleatur,
quodque omnis favor sibi prostetur /tonant in piride precedenti affirma¬
tiva, quibus vero non placet ponant in sequenti negativa (1).
Favorito con tanto entusiasmo il Monte di PietA, nell’ 8 Aprile,
in iina nuova assemblea consigliare, venne nominata una commissione
composta dei dott. Antonio Francesco dei Dotti, dei dott. Gabriele
Capodilista e di Paolo degli Ongarelli, con 1’ incarico di recarsi al
Doge « ad impetrandum confirmationem capitulorum lectorum in isto
consilio super facto montis flendi (2) ». Dunque i capitoli erano gi&
compilati, letti, discussi, approvati, raa negli Atti dei Consiglio non
si trovano. Cio indica, che al momento non se ne fece piii nulla. E
T assoluto silenzio negli Atti dei Consiglio fino al 1491, lascia supporre
le difficolt& insorte. Spettava al B. Bernardino da Feltre far rivivere
P idea e concretare quanto il B. Michele aveva tentato nel 1469(3).
Dal Marzo 1469 al tempo in cui predica la quaresima a Milano,
nulla sappiamo dei Carcano. Si reco forse in Polonia, in Austria ed
in Boemia per mettere in esecuzione il mandato dei P. Battista da
Levanto di visitare quelle ProvincieV I documenti su questo punto
tacciono. Anzi abbiamo prova in contrario. Certamente non fu nella
Boemia, poiche il Commissario nel Cap. Gen. dei 1469, celebratosi sui
Lago di Bolsena nell’ Aprile, domandb un visitatore per la Boemia.
Prima dei 1469 il Carcano non si reco certamente ne in Austria ne
iu Polonia, come abbiamo notato; dopo il Cap. Gen. neppure, poiche
fu eletto * Commissarius sujtcr Provincias Austrine, Poloniae, Boe-
miae, qui vices gereret Generalis Vicarii in remotis illis regionibus,
Ludovicus Mantuanus (4) *. (Continuerd).
Milano.
P. Paolo Sevesi, O. F. M.
(1) Ivi, 146?*, dic 5 Aprilis in Consilio Mag. Civitatis. — Abbiamo osteso
i duo documenti sull’origine dei Monti,* di PietA di Padova per far vedere
como il ('arcano anebo qui dicdo un grande impulso, come d’ ordinario facova
in ogni sua opera, accendendo subito gli animi a darvi mano.
(2) Atti dei Consiglio ecc. ivi.
(8) P. Lodovico da Besse, op. cit. I, 225; II, *21H. — Holzapfel, op. cit. 48-49.
(4) Wadding, an. 1469, n. IV. — Gonzoga, 453-455.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA
DOCUMENTA
SPECTANTIA (1262-1207).
In Franciscana historia celebris est dissensio suborta inter Fratres
Minores et Moniales S. Clarae «pro spiritualibus exhibendis et recipien¬
dis obsequiis (1)» circa tempus primi Generalis Capituli Pisani 1203,
sub Ministro Generali S. Bona ventura. Attamen notandum, quod circa,
et non post Capitulum Pisanum, ut auctores omnes habent, quaestionem
subortam esse diximus; ante ipsum Capitulum enim praecipue exagitatam
fuisse probare intendimus.
Primus omnium, qui de ipsa locutus sit, est Philippus Perusinus
in Catalogo Cardinalium qui fuerunt Ordinis Protectores (2); qui, post¬
quam mortem Alexandri IV Pontificis, et Ordinis Fratrum Minorum in¬
simul Protectoris, narravit, de Cardinali Ioanne Caietano de Ursinis —
postea Nicolao III*— eius in protectoratu successore loquens, sic totum
processum controversiae exponit:
«Hoc itaque defuncto [Alexandro IV], a successore eius domino
Urbano Papa IV natione Trecensi, celebrato Capitulo Generali Pisis, a
Fratre Bonaventura, tunc Generali Ministro, et a Ministris ceteris anno
Domini MCCLXIII dominus Ioannes Caietanus, sancti Nicolai in car-
cere Tulliano diaconus Cardinalis, petitus et obtentus est.... Isto igitur
ad Protectorem Ordinis deputato, accidit quod Fratres ex certis domi¬
narum supradicti Ordinis sancti Damiani temeritatibus, quibus sibi
ius ministeriorum ab Ordine vindicabant, Fratribus petentibus et
Cardinali ipso assistente, Fratres ipsi sive Ordo ab earum obsequiis
absoluti sunt per dominum Urbanum praedictum, adiecta declaratione
quod Ordo nullo eis debito tenebatur. Unde Papa ipse eis alium Cardi¬
nalem praefecit scilicet dominum Stephanum, Episcopum Praenestinum.
Sed quia hic volebat quasi ex auctoritate Fratres ad ipsarum Monia-
lium obsequia revocare, visum est quod uni tantum, scilicet domino
Ioanni praelato, uterque, quaemadmodum et aliis praecedentibus, fuit
Ordo commissus, qui eis ordinavit Regulam, quam nunc habent, sub
Bulla domini Urbani praedicti».
(1) Confer infra Documentum V, litteras scilicet Cardinalis Protectoris
loannis Caiet&nis de Ursinis ad Moniales S. Clarae Provinciae Thusoiae.
(2) Ap. Anal. Prone., III, 710. — Mon. Oer. Hiet., XXXII, 681-62.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
i
DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN.
665
Post Philippum Perusinum eadem, eisdem fere verbis, auctores po¬
steri narraverunt(J); sed inde factum est, ut praeter multa et gravia
ab ipso Perusino minus recte dicta, etiam alia documenta, quae super
huiusmodi controversia habebantur, ad eius narrationis normam expli¬
carentur (2), sicque controversia ipsa intricatior evaserit. Novis vero
documentis, quae in Archivo nunc primo prodeunt, et, ipsorum ope, per
accuratiorem discussionem veterum, enodatio quaestionis longe facilior
redditur; quamvis difficultatibus seu, ut melius dicam, obscuritatibus
plurimis etiam in praesenti non careat.
Nova autem documenta sunt: 1°) Bulla una Urbani IV, diei 15
Maii 1263, Ministro et Capitulo Generali Pisano data; 2°) quatuor litterae
Cardinalis Protectoris Ioannis Caietani de Ursinis, Monialibus Provinciae
Thusciae earumque Visitatori, mensis Decembris eiusdem anni 1263:
3°) para quarumdam instructionum de visitatione Clarissarum Visitatori
in eadem Provincia, eiusdem circiter temporis; 4") duo Instrumenta pu¬
blica Monasteriorum Castri Florentini et de Monticellis prope Floren¬
tiam, diei 27 Septembris 1262 et 25 Ianuarii 1263 (3); 5*1 alia epistola
Ioannis Caietani diei 13 Aprilis 1271: demum, 6°) duae aliae epistolae
Cardinalis Protectoris Matthaei de Ursinis, circa finem saeculi XIII ad
eundem Visitatorem Moni&lium datae, quae tamen nostram controver¬
siam non respiciunt. Antequam autem de his documentis discutiatur,
narratio Philippi Perusini ad normam veterum coaevorum documen¬
torum corrigenda est.
Asserit in primis Perusinus, celebrato Capitulo Generali Pisis, Ioan-
nem Caietanum de Ursinis Cardinalem a Generali Ministro S. Bona-
ventura et ab aliis Ministris, ab Urbano IV in Protectorem petitum
et obtentum fuisse, Cardinalemque Stephanum Hungarum, pariter post
huiusmodi Capitulum, protectionem Monialium suscepisse ; verum ambo
Cardinales dictam protectionem iam longe ante Capitulum praefatum
habuisse facile evincitur, si dies et annus recte constabiliatur, quo lit¬
terae Inter jxtrsonas [ 4) Urbani IV apud Montem Flasconem datae sunt.
(1) Cfr. Chr. XXIV Gen., AF III, 820-80. — Glassberger, Chron., AF II,
77. — Marianus Florentinus, Delie degnita et exeel/enfie dei/ordine defla sera-
phira Mndre ilelle /tovere donne sancta (Uiiara da Asresi. (MS. XXXVII 256,
bibi. Nat. Florentinae, fol. 20ss ). (Jui Moniales in hanc temeritatem venisse
dicit: « per Ia reputazione grande ohe avevano aquistata in ne! mondo, per Ia
sanet ita di sancto Francesco e di sancta Chiara. ehe loro dicevano, ohe lordine
* e
de frnti minori jjer obligo doveva servirle et governarle. et ohe mediante loro
Ii fratri erono reputati ». — Wadding, Annales, ad an. 1268 n. 16, p. 210,
ex Mariano.
(2; Praesertim Bullae Urbani IV Agrum virtutum, sine die, Sbaralea, Ruit.
Freno., II. 467: Eubel, Epitome Rufi. Fr., n. 1250, p. 114: et Liret ex iniuncto
nobis diei 14 Iui ii 1268, Sbaral., ihid. II, 471; Eubel, n. 1151, p. 114; loannem
Caietanum de Ursinis Protectorem Fratrum et Monialium constituentes; ac
Bulla Inter personas eiusdem Pontificis, eidem Protectori loanni Caietano et
Generali S. Bona venturae super hac quaestione data. Cfr. Wadd., Reg. Urbani
IV. toin. IV, 516: Sbaral., II, 574; Eubel, n. 1182, p. 112.
(8) Sic secundum comput.um Florentinum a die 25 Martii annum inci¬
pientem; secundum computum ordinarium est «lies 25 Ianuarii I2t>4.
(4; De quibus cfr. nuta 2.
Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 42
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
666 DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARI8SAS ET FF. MIN.
quibas iidem Cardinales in dicta protectione confirmantur, quam oUm
obtinuerant.
1. — De ver» nota temporie litterarum Urbani XV Inter persona*.
— Waddingus noster, quem sequitur Sbaralea, eas exhibet tanquam
XIV calendas Septembris, Pontificatus Urbani IV anno tertio datas,
id est, 19 Augusti 1264(1); sed, ut argumenta plura omittamus, haec
nota temporis ex eo iam falsa demonstratur, quod, dum litterae Inter
personas de Ioanne Caietano et de Stephano Hungaro Cardinalibus Pro¬
tectoribus Minorum et Clarissarum (2) agunt, eosque confirmant, iam
die 18 Octobris anni praecedentis 1268 Urbanus IV per Regulam omni¬
bus Monialibus S. Claram sequentibus datam, ipsarum curam et regi¬
men plene commiserat soli «Ioanni S. Nicolai in Carcere Tulliano (Ioanni
Caietano de Ursinis) diacono Cardinali, gubernatori, protectori et corre¬
ctori Ordinis Fratrum Minorum »; statuens, « ut sub eius et aliorum
Cardinalium, qui fuerint pro tempore gubernationi, Protectioni atque
correctioni eorundem Fratrum Ordinis a Sede Apostolica deputati, obe-
dientia et cura et regimine » deberent « de cetero permanere (3) *. Quod
insuper Regula ipsa Monialibus concessa sit post susceptum a Ioanne
earum protectoratum, imo, quod ipso specialiter agente concessa sit,
sine dubio constat (4). Protectoratum enim earum, revera Ioannes accepe¬
rat iam a die 14 Iulii eiusdem anni 1263, per litteras Licet ex jniuncto
nobis (6). Igitur Bulla Inter personas , duos Protectores adhuc suppo¬
nens et confirmans, mense Augusti 1264 minime dari potuit.
Insuper vero neque mense Augusti, neque ullo alio, mense 1263,
eadem Bulla data est. Hic quoque plura argumenta interna, quae solum¬
modo post cognitionem omnium vicissitudinum controversiae patescunt,
omittentes, notamus hucusque nullum documentum in medio prolatum
esse, talem notam chronologicam habens. Igitur illi erraderunt, qui,
quamvis huiusmodi litterae diei 19 Augusti Pontificatus Urbani IV
anni tertii cum Waddingo et Sbaralea dicerent, ut difficultatibus quomo¬
documque obviarent, confundentes annum tertium cum 1263, huic anno
eas adscribebant (6).
(1) L. cit. p. 662 n. 2.
(2) Advertendum, nomen Clarissorum seu Ordinis 8. Clatros, Monialibus
seoundi Ordinis Franciscani, universim solummodo ab Urbano IV die 18 Octo¬
bris 1268 impositum fuisse in Regula ab eodem eis data. « Ipsum (Ordinem) ed
fratrum nostrorum consilio, de cetero decrevimus Ordinem. S. Claras, ac ipsum
professae Sorores Ordinis Santae Clarae uniformiter nominandas, etc. ». Cfr.
ipsam Regulam, Guiraud, Les Regislres d' Urbain IV, Paris 1901 II, n. 449,
p. 220ss.; Wadd. Regest., IV, 517-18; BF II, 509ss.; Eubel, XLU, 276.
(8) Cfr. ipsam Regulam in fine, 11. oo.
(4) « Fuit nobis supplicatum, (ait Pontifex Monialibus in prinoipio ipsius
Regulae) ut... certam vobis vivendi formam... largiremur * (11. cc.); quod
autem supplicans idem Ioannes Caietanus fuerit, ipsemet testatur: « Regu¬
lam... per sanctissimum patrem dominum nostrum Urbanum Papam IV...
procuravimus vobis dari» (infra Doc. V). Imo Clemens IV ipsi Ioanni scri¬
bens, tuam Regulam, ipsam Regulam Urbani simpliciter vocat. Cfr. Bulla De
statu tuo, BF III, 82; Eubel, n. 1268 p. 126. (5j Vide supra nota 2 p. 665.
(6) Sio Editores Analert. Francisc., III, 880 nota 8. et Auctores Y'itae S. Bo¬
na venturae in eius Opera Omnia, X, 56; oum annus tertius Urbani IV solum¬
modo a die 29 Augusti eiusdem anni 1268 incipiat.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 667
Duo autem Instrumenta Castri Florentini et de Monticelli»
a nobis inventa, dici 21 Iulii 1266 revera easdem litteras inter personas
tribuunt, sed cum nota chronologica certe erronea.
Instrumentum enim Castri Florentini, cum sit diei 27 Septembris 1262,
ullo modo potuit integraliter referre litteras Papales, die 21 Iulii 1263,
post, scilicet, decem menses primo dandas. Neque hic quoque praeteriri
possunt litterae Liret ex iniimcto nobis diei 14 Iulii 1263; si enim Instru¬
mentum Castri Florentini et de Monticellis, bene sub die 21 Iulii eius¬
dem anni litteras Inter personas exhiberent, dicendum esset Pontificem
septem dies postquam Ioannem Caietanum Protectorem Fratrum Mino¬
rum, Protectorem quoque Clarissaruin ipse constituit, adhuc de duobus
Protectoribus, de Ioanne scilicet et Stephano, loqui, atque eos in eodem
Protectoratu confirmare.
Loquitur insuper Pontifex in istis litteris de Capitulo Generali Or¬
dinis proxime (1) celebrando; die vero 21 Iulii pariter ac 19 Augusti, ut
auctores citati habent, 1263, de Capitulo Generali proxime seu nuper
celebrato, potius quam de proxime celebrando loqui debuerat. — Ceterum
die 21 iulii 1263 Pontifex Viterbii non Monteflasconi morabatur (2).
Veram igitur notam temporis Bullae Inter jtersonas habent «litterae
eiusdem tenoris, quae bullatae in archivo sacri conventus Assisiensis ex-
tant » quae « XIII kal. Septembris.... anno primo» sunt datae^3), videlicet
19 Augusti 1262. Hoc egregie confirmatur ex eo, quod apud Montem Flasco¬
nem hae litterae datae fuerunt, ubi Pontifex moratus est solummodo a
die 22 Iulii ad secundam medietatem mensis Octobris eiusdem anni 1262(4).
Nunc autem, harum litterarum adiutorio, etiam verum tempus, valde
saltem approximative, assignare poterimus, institutionis scilicet Ioannis
Caietani et Stephani Hungari in Fratrum Minorum et Clarissarum pro¬
tectores.
2. — De tempore snsoeptionie Protectoratu» Fr at rum
rum et Clari»earum ex parte Ioannia Caietani de Ursini» et Ste-
phani Hungari. — De Ioanne Caietano tanquam Fratrum Protectore
iam a tempore processus B. Ioannis de Parma, loquuntur Chronicon XIV
(1) Waddingus et Sbaralea habent proximum celebrandum, exemplar autem
Assisiense, de quo statim, Codices n. 72 Bibi. Cortonensis, et n. 1046
Bibi. Perusinae, ambo saec. XIV, ubi plures Bullae in compendium reda¬
ctae sunt, proximo celebrandum habent ; Instrumenta vero oitata et Cod. n. 810
s&eo. XV eiusdem Bibi. Perusinae, piures Bullae pariter in oompendio conti¬
nens, proxime celebrandum.
(2) Imo eodem die ternas litteras e Viterbio Pontifex dabat. Cfr. Lea Regi-
alrea etc. I, n. 64, 95, 96; Potthast, nn. 18882-83; Giuseppe Signorelli, Viterlto
nella storia della Chieaa, Viterbo 1907, lib. III, Cap. I, p. 240-41.
(8) Epit. ad n. 1182, p. 112, nota 8; et in Elenchus Romanorum Pontificum
Epistolarum, ete. quae in publica Bibliotheca Assisiensi, ex archivo sacri Con¬
ventus provenientes, asservantur; apud AFH I, 614; epistola 155,
(4) Cfr. Guiraud, Les Reyistres etc. I, nn. 142 et 114, p. 88-89, ubi prima
Acta Pontificis Monteflascoue prodita habentur die 28 Iulii 1262; die 21 autem
eiusdem mensis adhuc Viterbii Pontificem fuisse aliae epistolae inibi eodem
die datae, ut supra, nota 2 vidimus, clarissime probant. — Ultima epistola
Montefiascone data est diei 10 Octobris, et prima apud Urbem Veterem diei 18
eiusdem mensis. Cfr. Potthast, III, p. 1195, n. 18418-14.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
668
DOC. DK CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN.
Generalium, Bernardo de Bessa tributum (1); Historia VII tribulationum
Ord. Min. Fratris Angeli Clareni (2); et Chronicae XXIV Generalium (3);
Philippus Perusinus autem, loannis et Stephani protectoratum post Ca¬
pitulum Pisanum 1263 demandavit; sed erronee quidem.
Vidimus enim litteras Inter personas, die 19 Augusti 1262 datas
fuisse; in his autem de OUM commissa Ioanni Caietano et Stephano cura
Fratrum et Monialium loquitur Papa; non ideo post Capitulum Pisanum
1263, eadem cura ipsis commissa fuit. Recte igitur iam P. Eubel litteras
Agrum virtutum, quibus expresse Ioannes Caietanus Protector Fratrum
constituitur, quaeque absque nota temporis ad nos pervenerunt, « paulo
post assumptionem Urbani IV editas esse * censuit; id est, probabilis¬
sime, ultimis mensibus anni 1261 (4). Secus dicendum esset, quod nemo
dixit, ultra duos annos (25 Mai. 1261—Iun. 1263) Ordinem, contra prae¬
ceptum Regulae, absque Protectore fuisse.
Litterae institutionis Stephani in Protectorem Monialium non cogno¬
scuntur, sed et ipse parum post Ioannem — postmodum, ait Pontifex —
institutus fuisse dicendus est (5).
His statutis, per examen praesertim ipsarum litterarum Inter per¬
sonas processus chronologicus totius quaestionis, a morte Alexandri IV
ad Capitulum Pisanum, valde approximative statui potest ( 6 ).
3. — Chronologia controversiae a morte Alexandri IV ad Ca¬
pitulum Generale Pisanum 1263. — Reverso S. Bonaventura in Ita¬
liam a Capitulo Generali, die 23 Maii 1260 Narbonae celebrato, (iuxta
voluntatem Capituli operam daturus Legendae S. P. Francisci conscri¬
bendae) Viterbii, die 25 Maii 1261, Summus Pontifex Alexander IV e
vita decessit; qui, quoad vixit, ut vidimus, Protectionem Fratrum et
Sororum quoque gerere voluit (7). Mortuo autem Alexandro, ab Urbano IV,
qui 29 Augusti eiusdem anni 1261 ipsi successerat, novum Protectorem
Ordinis ex praecepto Regulae Fratres mox postulare tenebantur. Et
« Generalis, et quidam alii Ministri » Ioannem Caietanum specialiter 18 '
(1) AF III, 696-99.
(2) Apud Archiv fttr Litteratur-und Kircken-Geschirhte des MUtelalters , II, 2H5.
(3) AF III, 850.
(4) Epii. n. 1150, nota 7, p. 114. — Philippus Perusinus dicit, Urbanum,
nepotem suum Ancherum, loco loannis Caietani in Protectorem Ordinis dare
voluisse (AF III, 710): Ancherus autem mense Decembris 1261 (Eubel, Hterar,
cath. Med. Aevi, I, 8), et secundum alios mense Maio 1262 (cfr. Pagi, Brevia¬
rium etc. III, 857) cardinalatum accepit: sed Pontifex etiam in praevisione
eius Cardinalatus, poterat nepotem suum in Protectorem designare. — Sba-
ralea autem ad mensem Maium vel Iunium Bullam Agrum virtutum deman¬
davit, ut cum aliis documentis non bene, ut vidimus, quoad tempus intel¬
lectis, concordaret. Cf. BF II, 467-68 in notis. — Cf. etiam AFH III, 846.
(5) Sic praesertim ex serie factorum in litteris Inter personas relatorum,
infra exponendorum concludendum censeo.
(6) In expositione huius Bullae integrum nostrum textum sequemur. Par¬
tem ipsius ab auctoribus hucusque reliotam, vide infra, Doc. II, pag. 674. .Vo¬
tamus insuper textum Waddingi et Sbaraleae in multis mendosum esse.
(7) Cfr. supra p. 664.
(8) Bulla Agimm virtutum, 11. sup. cit. Neque ex eo, quod Pontifex dicit
quod Protectorem Generatis et quidam alii Ministri postuiassont, argui potest (cfr.
Sbar., I. c. nota* c; S. Bou., Op. Omv., X, 56) hoc factum fuisse post aliquem
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DE CONTROVERSIA INTER C LAR ISSA 8 ET FF. MIN. 669
postularunt et a Pontifice obtinuerunt. At «isto ad Protectionem Ordinis
deputato » inter fratres et Moniales controversia de qua agimus orta
est. Ex quo factum est, ut « Fratribus petentibus et Cardinali ipso as¬
sistente*, Ordo noster ab Ordine Clarissarum seiungeretur ; per assi¬
gnationem praesertim distincti Cardinalis Protectoris, ipsis Monialibus
factam, in persona scilicet Stephani Hungari, Episcopi Praenestini (1).
At buiusmodi divisio controversiam non sedavit, sed auxit potius.
Etenim «exorta est contentio inter Principes, et quae versabatur inter
Fratres et Sorores controversia, transiit ad Cardinales, utrinque con¬
tendentes circa maius emolumentum Religionis sibi commissae (2) >.
Quia igitur «post huiusmodi concessionem factam dicto Episcopo »,
id est Protectoratus Monialium card. Stephano, nonnulli Fratres a Mona¬
steriis, ubi ecclesiastica Sacramenta ministrabant, amoti sunt, Stephanus
ipse coram Pontifice conquestus esse videtur, et responsum favorabile
obtinuisse. Sed postea, sua vice, Ioannes conqueritur, quod litterae
« circa hoc * Stephano concessae «in manifestum Ordinis eorundem Fra¬
trum [sibi] commissi poterant praeiudicium redundare * ; ac etiam, quod
« quaedam proponebantur pro Sancti Damiani Ordine supradicto, quae
libertati praedicti Ordinis Fratrum... derogabant*. Tunc Pontifex ab
utraque parte sic pressus, die 19 Augusti 1262 Bullam Inter personas
edidit, sperans fore, ut utrique parti aliquid concedendo, desideratam
pacem denique consequi posset.
Rogat in primis Pontifex, hortatur ac mandat Generali Ministro Bo-
naventurae, ut Fratres usque ad Capitulum Generale proxime celebran¬
dum, in omnibus erga Moniales se gerant, sicut «memoratae Commis¬
sionis tempore *, id est tempore protectionis Card. Stephani Ungari se
gerebant: dummodo prius Moniales per instrumenta publica declarent, se
omnia in his litteris circa ipsas contenta adprobare et grata habere,
atque perpetuis temporibus esse observaturas. Interim vero ad visitanda
Monasteria, quae tales litteras confecerint, Generalis deputet Fratres
idoneos, qui «usque ad dictum proximum Capitulum » dicta Monasteria
visitent, auctoritate ipsius Stephani, et secundum formam ipsis ab eo
« utriusque Ordinis decentia et honestate servata », per litteras mitten¬
dam. Nullam tamen, ex quavis causa, iurisdictionem in dictos Visitatores
et alios Fratres Monasteriis quomodocumque addictos, Stephanus habeat.
Si autem usque ad praedictum Capitulum Generale, vel in ipso Capitulo
«concordia... de communi assensu partium non provenerit inter Ordines
supradictos, ex tunc Ordo Fratrum Minorum, et ipsi Fratres, si vo¬
luerint, ac ipsum Capitulum Generale eo ipso quod hoc voluerit» a
quacumque obligatione erga Moniales « sint liberi penitus et immunes ».
Consessum Fratrum: quia Generalis semper sibi associare poterat Ministros,
viciniorum praesertim Provinciarum, vel ad maiorem solemnitatem, vel ad
exactius adimplendum praeceptum Regulae, quae obligationem petendi Car¬
dinalem Protectorem Ministris, non soli Ministro Generali facit; cfr. Seraphieae
legislationis fertus originales, Quaracchi 18517, p. 47. Simili modo iam prius B.
Ioannes a Parma, eum esset Generalis Minister, « cum aliquibus Ministris »
Protectorem ab Alexandro IV postulaverat. — AF II, 74.
(1) Cfr. supra pag. 664. (2) Wadd. ad an. 1268, XVI.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
670 DOC. DE CONTROVERSIA INTER OLARISSAS ET FF. HIN.
Querimoniis etiam Card. Loamiis ex alia parte Pontifex satisfacere
nititur Papa. Non solum enim ipsius Stephani revocat potestatem, per
«quasdam litteras > illi concessam, compellendi Fratres ad obsequia
Monialibus praestanda, etiam « per censuram ecclesiasticam », sed et
insuper declarat, quod, salva eius potestate et iurisdictione in Monasteria
et Moniales, alia quae dictos Fratres et eorum Ordinem quoquoinodo
contingunt, «de voluntate ipsius > revocat, et carere decernit « omni
robore firmitatis (1) ».
Res igitur sic se habebant die 19 Augusti 1262, iam novem men¬
ses scilicet ante Capitulum Pisanum, habendum die 20 Maii an. se¬
quentis 1268.
Ab expeditione autem litterarum Inter personas, ad diem usque
15 Maii 1268, tempus scilicet Capituli Pisani, unicum vestigium contro¬
versiae Instrumentum Castri Florentini nobis exhibet: quod adamussim
Instrumentum publicum est iuxta formam ab Urbano Monasteriis prae¬
scriptam, ut beneficia assistentiae Fratrum obtinere possent, quodque
quadraginta dies post praescriptionem confectum est, 27 Septembris vi¬
delicet 1262. Scimus vero, nec litteras Inter jtersonas mutuam pacem,
ut forte Pontifex speraverat, attulisse. Die enim 15 Maii, tempore scilicet
Capituli Pisani anni sequentis 1263, ipse Pontifex Ministro et Capitulo
Generali super hoc scribens ait: « Cum igitur disposuisse dicamini super
huiusmodi negotio, priusquam praesens vestra Congregatio dissolvatur,
salubriter et finaliter providere, universitatem vestram rogamus et horta¬
mur attente, quatinus ob reverentiam Apostolicae Sedis et nostram, So¬
rores easdem habentes in Domino commendatas eis, more solito, vestrae
curae praesidia ministretis » ; et quidem iuxta mentem S. Francisci (21.
Apparet itaque Pontificem credidisse, aut saltem suspicatum esse
Capitulum ipsum contrarium fore curae Monialiiun retinendae, etiam
post dispositiones in favorem Ordinis per litteras Inter jtersonas factas.
Insuper apparet pacem hucusque minime consecutam fuisse, quibusque
sub auspicis sententiam definitivam de servitute Fratrum erga Moniales
Capitulum Pisanum ferre debebat. Quid decreverit postea videbimus;
nunc nova documenta ponenda, quae ipsum Capitulum praecesserunt.
Bulla nempe Urbani IV ipsi Capitulo missa, et Instrumentum publicum
Monasterii Castri Florentini. Et quia eiusdem tenoris est etiam Instru¬
mentum Monasterii de Monticellis, quod insimul inveni, hoc quoque
postea ponam, quamvis ipso Capitulo posterius sit.
Litterarum Urbani notitia ex Sbaralea habebatur, qui illas in serie
litterarum eiusdem Pontificis «quibus caremus» commemorat, citans
(1) Cfr. ipsas litteras j*?r totum. Notandum, omnes litteras super hanc
quaestionem Stephano missas, et in hac Bulla memoratas, deperditas case:
nec certe scire possumus an singulae ve) plures post, eius assumptionem ad
Pro tecto ratum Monialium usque ad Inter /tenona* eidem sint missae. Memorat
enim Pontifex quaetlam littera h (haee verba desunt apud Wadd. et >Sbar., tex¬
tus autem eius hic est: Cum iilem fCod. (,'ort. Cum autem] Epieropu» quaedam
litterae a Nolti* olt/imtvt.ie ditatur in quittu* e te.) quibus ei ooncedelwitur Censuras
ferre in Fratres; at ignoramus an eaedem sint, ac illae de quibus loannes
conquestus est. (2) Cfr. Doc. I.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARI8SAS ET FF. MIN. 671
quoddain autographum conventus S. Crucis Florentini (1). Sbaralea for¬
san in aliquo indice illas invenerat, quin originale vidisset; nunc autem
ipsum originale habetur in Archivo publico Florentino (Arch. di Stato,
Fondo S. Croce).
I. Bulla Urbani IV, Ministro et Capitulo Generali die 15 Maii ex
Urbeveteri data, qua summis laudibus Ordines Fratrum Minorum et
Sororum S. Damiani cumulantur, monenturque Patres Capitulares, ne
contra morem ab sui Ordinis Fundatore provisum, et hucusque servatum,
dictarum Sororum curae se subtrahant.
X.
Urbanus episcopus, servus servorum Dei. Dilectis tiliis Ministro et
Capitulo Generali Ordinis Fratrum Minorum, salutem et apostolicam be¬
nedictionem.
Spiritus Domini replens corda tidelium, mentes vestras, in quibus
sibi habitaculum preparavit, ea, sicut firmiter speramus et credimus,
virtute replevit, ut non solum propriam sed etiam aliorum studeatis
procurare salutem. Ad hec enim paupertatis onus et terrene iugum
servitutis voluntarie subiistiti, ut proficientes vobis vite beate me¬
ritis, ac trahentes ad divine maiestatis obsequium alios per exemplum,
[ad]eatis (a) cum eis heriditatis eteme divitias, et superne gaudia liber¬
tatis. Haec est profecto vera fraternitas, qua vos sub fraterne viventes
caritatis vinculo, diligitis, ut divine legis mandata (b) servetis, pari dile¬
ctione vos metipsos et proximum, et ad communem utilitatem in tem¬
pore metitis, quod de proprio seminastis.
Propterea non indigne Deus et generalis Ecclesia in agro vestre
Religionis exultant. Nam in ipso semina sparsa non pereunt, flores pro¬
ducunt, nec arescunt; et tandem, multiplicatis manipulis, ibidem grana
glorie colliguntur. Gaudete igitur, quod studio clare devotionis hunc
agrum solerter excolitis, quod in eo virtutum semina spargitis, et quod
inde talia grana meremini colligere post laborem.
Nec mirum, filii, quod tales estis agricole, dum illius seq uimini Confes¬
soris almi vestigia, qui Ordinem vestrum instituit, institutum coluit et
cultum claritate beatitudinis illustravit. Cuius nempe Religionis ager,
inter alios fructus uberes, quos profert assidue, Christi devotas ancillas,
Sorores Ordinis S. Damiani, produxit, que vobiscum, eiusdem membra
corporis existentes, argumentose deserviunt, meritorum decore preful-
gent, et reddunt devote Domino vota sua. Hae sunt quarum humilitatem
Deus ex alto prospiciens, ipsas inter voluptuosas mundanae suavitatis
illecebras educatas, ad sanctitatis propositum spiritu consilii et fortitu¬
dinis animavit. Hae sunt que generositatem et pulchritudinem suam
ei, qui speciosus estpre filiis hominum, dedicarunt. Hae sunt adolescentule,
que florem campi et lilium convallium super omnia dilexerunt. Hae sunt
que ad immaculati thori nuptias invitate, se in desiderabiles veri sponsi
emiserunt amplexus, in claustri reclusis spatiis sibi perpetuo serviture.
(a) Primae litterae huius verbi fere deletae sunt et remanet solumm
, eatis. (&) text. mandato.
(1) BF H, 578.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
672 DOC. DK CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN.
Processit itaque, prout dicitur, de ipsius providentia Confessoris,
ancillas easdem vestris debere confoveri presidiis, consiliis dirigi, spiri¬
tualibus nutriri subsidiis, et in suis oportunitatibus adiuvari (1), ut ipsa¬
rum ad Deum exuberarent affectus, liberius ei famulatum impenderent
et gratie plenitudinem mererentur. Porro manifeste cognoscitur, quod
dum eis favoribus oportunis assistitis, Btatus earum optata quiete leta¬
tur, in felicitate persistit, ac iugiter vigoris suscipit incrementa. Quid
autem contingeret si, quod absit, manum ab eis soliti retraheretis auxilii?
Quid posset de sexus fragilitate sperari, ubi circa illum debite corre¬
ctionis officium negaretur? Quibus possent nutriri delitiis imbecciliuiu
anime personarum, nisi reficerentur pabulo verbi Dei? Absit, quod erga
dictas Sorores eiusdein Confessoris provida, sanctaque dispositio non ser¬
vetur; absit, quod in Redemptoris iniuriam tantarum periculum anima¬
rum, tantus Ordo, vestrae curae defectu, maculam alicuius dissolutionis
incurrat. Gravia siquidem inter alia, dispendiosum posset emergere
scandalum, si Regum et aliorum Magnatum filias (2), quae sub eiusdein
Ordinis observantia Domino famulantur, contingeret absque debita cu¬
stodia derelinqui.
Cum igitur disposuisse dicamini super huiusmodi negotio, prius¬
quam presens vestra congregatio dissolvatur, salubriter et finali ter
providere, universitatem vestram rogamus et hortamur attente, quatinus
ob reverentiam apostolice sedis et nostram, Sorores easdem habentes
in Domino commendatas, eis, more solito, vestre cure presidia mini¬
stretis. Sicque circa eundem Ordinem sollicitudo vestra vigilanter in¬
tendat, quod in ipso perenniter vigeat gratia solite caritatis, et exinde
etiam digna vestris laboribus premia, superna providentia recompenset.
Ceterum, quia scimus quod iustorum oratio plurimum est efficax ad
salutem, omne sanctum propositum expedit, corroborat et accelerat pia
vota, celumque claudit et aperit cum puritate mentis effusa; ac ideo
nostram impotentiam in laboribus iniuncti remigii, ad dirigendum cre¬
ditam nobis Petri naviculam inter sevas procellas secularitvm tempe¬
statum, et maligni spiritus tumultuosos insultus, speramus non mini¬
mum adiuvandam. devotionis vestre promptitudinem attente requiri¬
mus et rogamus, quatinus attendentes quod omnipotens Dominus ser¬
vorum suorum deprecationibus aures benignas accomodat, sibi pro nobis
et fratribus nostris, ac universali Ecclesia, ut in suo beneplacito diri¬
gens actus nostros ipsam gubernet et protegat, et semper ad statum
prove[h]at meliorem, orationum vestrarum sacrificia iugiter offeratis ; ita¬
que de universo grege fidelium ac de nobis ipsis digne |>ossimus in
examine districti iudicii respondere. Datum apud Urbem Veterem, Idibus
Maii Pontificatus nostri anno secundo.
A tergo duabus manilms saeculi XIII et XIV, ut videtur , habetur: Lit¬
tera domini Urbani Pape IIII in qua recominendat Generali Ministro et
Capitulo Ordinem Sancte Clare.
(1) A Monialihus quidem dicebatur et credebatur, equidem « ius miuiste-
riorum ab Ordine vindieabant ■ fcf. Pbil. Perus., 1. c.r, verum, si hoc ius ex
dispositione S. Franoisei habere poterant Moniales Monasterii Assisiensis, (ef.
earum Regulam apud Seraphirae legislationi* Textus Oriffinate*, p. H2 et ibidem
Testamentum S. (Harae, p. 275), quoad alia Monasteria intentio et dis|>ositio
S. Francisci potius contraria fuisse videtur. Cf. Wadd., an. 121W, nn. XLV
et XLVII.
(2) E regia progenie tunc tcni|>oris inter Clariss&s degebant B. Agnos
Bohemiae et B. Salomea Poloniae. Cf. Pisanus, ap. AF IV, 357 sqq.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARIS8AS ET FF. MIN. 673
Alia manti pariter .saeculi XIII legitur: Littera quod Sorores Ordinis
Sancte Clare sint recommendate Fratribus.
Postea manu .saeculi XVIII signatura Archivi; quae repetitur etiam in
jxinxi schedula ah ipsa Bulla findenti: S. Croce di Firenze. 16 Maggio 1268.
Oriy. perg. absque plumbo pendenti mll 465X360.
Instrumenta, quae hic exhibemus, bullam Inter personas hucusque
valde mutilatam, in sua vera integritate referunt (1). Nos partes ipsarum
iam cognitas praetereuntes, partem incognitam afferimus, advertentes,
quod parva menda orthographica Instrumenti unius, praesertim Castri
Florentini, ope alterius corrigimus (2). Ipsa quoque asservantur in Ar¬
chivo publico Florentino, e Conventu S. Crucis pariter provenientia.
IX XIX. Instrumenta publica Monasteriorum Castri Florentini, diei
27 Septembris 1262, et de Monticellis prope Florentiam, diei 25 Ianuarii
1263 secundum computum Florentinum (secundum computum nostrum
126-1), ab Urbano IV per litteras Inter personas praescripta, quibus litteris,
omnibus Monialibus iniungebat, ut per Instrumenta publica declararent :
omnia circa eas in his litteris statuta, se plene adprobare et rata ha¬
bere, et easdem de verbo ad verbum praedictis instrumentis insererent.
n.
In Dei nomine amen. Anno ab eius incarnatione millesimo ducen¬
tesimo sexagesimo secundo, indictione sexta, die mensis quarto exeunte
septembre.
Domina lacopa Prioressa Monasterii sancte Marie de Marea, Vult,
dioc. prope Castrum Florentinum, Ordinis S. Damiani (3), cum consensu et
voluntate Amate, Francesche, Victorie, Francesche, Caterine, Angnese,
Lucie, Caterine, Tomase, Cecilie, Marie, Beldie, Felicite, Gregorie, Ben-
venute et Aghathe, Sororum Monasterii prelibati, et ipse eedem Sorores,
de ipsius Prioresse licentia, et omnes simul, vice et nomine Monasterii
supradicti, et pro se ipsis, ordinationem factam a sanctissimo Patre Do¬
mino Urbano Papa iiij inter Ministros et fratres Ordinis Minorum et
]>ersonas nostri Ordinis, super statu personarum ipsarum, prout inferius
continetur, nos Prioressa et Monache (4) supradicte, pro seipsis, et vice
(1) Litterae Inter pertona», ut hactenus habebantur, verbis inter alia ca¬
rebant, quibus i|)sa Instrumenta facere praeceptum erat.
(2) E. g. tirtera pio littera, se.rsfa pro sexta et similia.
(8) De Monasterio Castri Florentini videri possunt litterae Iimoceutii IV;
at». 1254. Omeliae Abbatissae datae. Wadding, Annates, in Re//., Innoo. IV, III
316. — Sbar. Buf/. Frant., I p. 788. — Eubel. Epit., p. 70, n. 718. —Cfr. etiam
Gaet. Tosi, It Monastero di S. Maria delta Marea a Castel Fiorentino apud Miscel¬
lanea s/orua delta Valdetsa, anno XV, fasc. I, 1907, p. 19 ss. Auctor autem non
reote Monasterium e dioecesi Florentina ad Vulaterranam oirca annuin 1291)
transiisse autumat; praeter enim documentum 1254 a Giacchi (in Ricerche sto -
rirhe Votterrane), reportatum, et ab auotore oitatum iam ab anno saltem 1254
dioecesis Vulaterranae illud fuisse Bulla Iunoceutii IV supra citata testatur,
sicut de anno 1262 testatur Instrumentuu nostrum.
(4) Nil mirum quod Praeses Monasterii hic vocatur Prioressa, et Sorores vo¬
cari Monache, contra usum communem Damianitarum, quae Aldiotissae et «So¬
rore» vocabantur, quia et Gregorius IX aliquando loco Abbatissae nomine
Priorissa usus est (cf. Sbaralea, I, 52; Eubel, Ep., 7, n. 60). Frater Salimbene
de propria sorore Karacosa narrat, quod Priorissa Monasterii oivitatis Beginae
fuerit (of. Chron. etc. p. 20 ed. Parm., Hold-Egg. p. 54).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
674 DOO. DK CONTROVERSIA INTER 0LARI88A8 ET FF. MIN.
et nomine Monasterii supra dicti, ut supra dictum est, dictam ordinatio¬
nem gratam habentes, illam quantum in nobis est ratificamus, acceptamus
et etiam approbamus, ipsamque presentium tenore promittimus perpetuis
temporibus inviolabiliter observare, nec unquam contravenire. Tenor
autem ordinationis eiusdem talis est:
Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio I[oanm\ SanCti
Nichdai in Carceie Tulliano Diacono Cardinali et Fratri Bonaventurae
Ministro Generali Ordinis Fratrum Minorum, salutem et Apostolicam
benedictionem. Inter personas (1) ect.
Sed ubi Waddingus et Sbaralea circa medium post verbum mini¬
strabant habent ita ut etc. litterae nostrae prosequuntur:
« ... ita tamen si Abbatisse et conventus Monasteriorum eorundem, in
quibus i[i]dem fratres, iuxta huius mandati nostri tenorem, ad morandum
vel ministrandum reponendi, dimittendi vel deputandi fuerint, prius dede¬
rint litteras suas patentes, vel publica instrumenta, in quibus gratam et
ratam se fatentur (a) habere formam ordinationis, promissionis (b), decreti
et statuti, que in presentibus continetur, quantum (c) in eis est ipsam
ratificent et acceptent et etiam approbent, ipsamque suarum litterarum,
vel publicorum instrumentorum tenore promittant perpetuis temporibus
observare, nec unquam contra venire, presentium seriem de verbo ad ver¬
bum ipsis patentibus litteris vel instrumentis publicis inserentes. Ad
huiusmodi autem Monasteria, que sic litteras vel instrumenta dederint,
visitanda, deputes ex fratibus tui Ordinis viros idoneos, qui profatum
Ordinem sancti Damiani usque ad dictum proximum Capitulum visitent
auctoritate episcopi supradicti, secundum formam quam ipsis Visitato¬
ribus contigerit per eiusdem episcopi litteras exhiberi, utriusque Ordinis
decentia et honestate servata; ita tamen quod prefatus episcopus nul¬
lam ex quavis causa iurisditioneni habeat in Visitatores eosdem, neque
in alios fratres, qui in ipsis Monasteriis morabuntur, neque in alios qui
eadem sacramenta Monasteriis profatis sancti Damiani Ordinis ministra¬
bunt. Nos etc.
Datum apud Montem Frasconem XII k. Augusti Pontificatus nostri
anno secundo (2).
Acta sunt hec predicta confirmatio et approbatio atque promissio,
et consensus ad hibitus in ecclesia sancte Marie de Marea Monasterii
prelibati, coram fratre Rainerio filio olim Mainerii de Florentia, Piero
filio olim Guimeldi de Collepacti, et Upizino filio olim Peruzi, testibus ad
hec rogatis.
Ego Dandus iudex et notarius filius olim Benvenuti de Castro Flo¬
rentino predicte confirmationi, approbationi et promissioni, de voluntate
et mandato supra scripte domine Priorisse et dictarum Monialium in¬
terfui, et omnia et singula supra scripta in publicam formam redegi.
(a) Exempl. Assis, fateantur. (b) Id. provisioni». (c) Id. et quantum.
(1) Exemplar Ass. sic habet: «Dilectis filiis.... Diacono Cardinali et Mi-
uistro Generali Ord. Fiat. Min » quin nomen Bonaventurae ponatur.
C2) Aperta contradictio est, ut supra pag. 667 notavimus, inter tempus
Instrumenti et tempus harum litterarum Urbani, ut hic et in Instrumento
Florentino dantur. Nam Instrumentum est diei 27 Septembris 1262, litterae
vero Pontificis, post novem menses datae fuissent, id est mense Iulio 1268; si¬
quidem isti mensi et anno respondet « XII kal. Augusti anni secundi Pon-
tifioatus > Urbani, qui in Pontificem eleotus fuerat 29 Augusti et ooronatus
die 4 Septembris 1261.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARISSA8 ET FF. MIN. 675
In dorso manu saeculi XIII legitur: Ratificatio quam fecerunt
Moniales Castri Flor.
Alia manu XV aut XVI saeculi Bona ventura Generalis Ordinis 1262.
Postea alia manu satis antiqua: Possessione delle Monache di Castel
Fior. 1261.
In fine vero eodem modo ac in praecedenti: Santa Croce di Firenze
27 Settembre 1262. — Orig. memb. mtt. 250x600.
In Dei nomine amen. Anno ab eius incarnatione millesimo ducen¬
tesimo sexagesimo iij" Indictione vj* (1) die veneris, vi) exeunte ianuario.
Domina Iohanna abbatissa Monasterii Sancte Marie de Monticellis Floren.,
Ordinis S. Damiani (2), cum consensu et voluntate sororum Luce, Gerar-
dine, Pkylippe, Magdalene, Helve, Lucie, Benvenute, Praxedis, Margarithe,
Auree, Beatricis, Helysee, Paule, Agnetis, Cecilie, Iohanne, Eugenie, An¬
gele. Auree, Tomase, Mathie, Benedicte, Sibilie, Marine, Agnetis, Iustine,
Cristine, Agathe, Bartholoinee ^3), Barbare, Helysabetb, Luce, Iuliane, So-
pbye, Victorie, Bonaventure, Iacobe, Anastasie, Savine, Alluminate, Phy-
lippe, Palme, Marie, Amate, Danielle, Beatricis, Tecle, Margarithe, Pa¬
cifice, Catherine, Francisce, Columbe, Sororum etc.
Hic omnia ut in superiori instrumento habentur, praeter nomina
Prior essa et Monache, quae in Abbatissa et Sorores versa sunt: eadem
pariter adscriptio diei et loci litterarum Urbani, id est:
Datum apud Montem Frasconem XII calendas Augusti pontificatus
nostri anno secundo.
(1) Secundum communiores Indictiones 25 Ianuarii 1263 (secundum oom-
putum nostrum 1264, quod a «dic Veneris» confirmatur), sub Indictionem VII
incidisset; dicendum igitur, initium Indictionis cum initio anni Florentini
die 25 Martii computatum fuisse. De quo modo Indictionem computandi vide
Sbaralea in Praefatione ad primum tomum Pullarii , p. XV, et in notis ad
Bullam Gregorii IX, 26 Ianuarii 1230 sub Indictione eecunda , Monialibus Se¬
nensibus missam; p. 57-58. Neque suspicari potest cum Sbaralea mendo libra¬
riorum fuisse Indictionem necandam et non tertiam huic mensi et anno assi¬
gnatam: nam Bulla concistorialis eiusdem Pontificis, diei 11 Februarii eiusdem
auni, quae partim alias in Archivo edemus, Monialibus 8. Mariae Cortonensi¬
bus data, sub Indictione eerunda pariter datur. Cf. etiam Petrus Torelli, La
data ne' documenti medioevali Man t ova ni, 142s. ap. Atti e Memorie deUa Regia
Arcademia Virgiliana di Mantova , N. S., II, 1900. Qui tameu. post multas
auctoritates allatas, immerito, PP. Maurinorum innixus auctoritate, talem
indictionem reiicit.
(2) Domina loanna de Ubaldiuis soror Cardinalis Octaviani et neptis
Beatae Clarae de Ubaldinis, quae prima successerat B. Agneti Assisiensi in
munere Abbatissae dicti Monasterii. Pariter de Ubaldinis, soror carnalis
ipsius Ioannae, est una ex duabus quae inferius sub nomine Luce veniunt; et
sio eam vocat etiam Marianus (Comp. etc. ap. AFH II, 317;etop. c. fol. 80),
non Lwia, ut eam vocant Waddingus et. Terrinca. (Cf. An. an. 1261, VIII;
Theatrum etc. p. 277). De Monasterio Monticellensi vero cf. Marianum, Comp. etc.
I. c. pp. 2-1-25, 42 et alibi: Wadd. An. an. 1221, XiX, pluresque litteras Pa-
pales in Bufl. Franc.
(8) Haec Bartholomaea mense Octobris eiusdem anui Abbatissa invenitur
in Instrumento a Waddingo, An. 1264, n. V cit., una cum Sororibus Eugenia,
Margarita, Maria et Angeia; .hinc deducitur loannam vel a munere Abbatissae
cessasse, vel obiisse.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
676 DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF.
n
Acta sunt liec predicta apud Monasterium sancte Marie de Mont i-
ccllis Floren. super scalas in introitu hostii Monasterii eiusdem, pre-
sentibus fratre Michaele guardiano Fratrum Minorum sancte Crucis.
Fratre Pavio de Prato (i), fratre Petro de Mutina, fratre loanne Florentino.
In testimonium autem huius ratificationis ac promissionis et appro¬
bationis sigillum nostrum duximus apponendum.
In dor.su manu saectdi XIV habetur: De promissione Abbatisse et
Monialium facta fratribus in Florent, in Monticello.
Alia manu sarculi XV rei XVI legitur: Le monache di Monticelli
accettano il decreto d’ Urb\ IV.
Postea signatura Archiri ut in praecedentibus: S. Croce di Firenze
25 Gennaio 1263. — Orig. membr. mU. .'175x430 absque sigillo.
4. — Quid in Capitulo Pisano de cnra Monialium actum,
qnidqne postea secutum sit. — Non facile quidem statui potest, quid
Capitulum, post litteras Urbani acceptas, vere statuerit, cum ipsius acta
nos hucusque lateant: ex serie tamen factorum et documentorum ipsum
subsequentium, contra Perusinum omnem gubernationem Monialium ab
eodem reiectam dicentem, dicimus potius nullam determinationem latam
fuisse (2).
Revera non multo post, id est die 14 Iulii eiusdem anni, Pontifex
Toannem Caietanum. Protectorem Fratrum, Protectorem quoque Claris-
saruiti denuo constituit; qui postquam huiusmodi curam suscepit, dare
studuit operam efficacem, ut omnis dissensio sopiretur, et Fratres con¬
sueta ministeria Monialibus impenderent (8).
Ad hoc Card. loannes S. Bonaventuram rogat, ut opportunum paret
auxilium, presertiin « Visitatores assumens, vel assumi faciens »; S. Bonit-
ventura autem per «quasdam litteras» petitioni loannis satisfecit: stH-
tuto tamen, ut Moniales per Instrumenta publica declararent : nullatenus
Ordo Fratrum Minorum ex debito teneri ad huiusmodi ministeria exhi¬
benda. et ex tali exhibitione, nunquam ius aliquod nasciturum ( 4'.
His statutis. Generalis Bonaventura per suas litteras Visitatores
]>er Provincias instituit. Nobis supersunt litterae, quibus Frater Lo torus
seu Lotharius (5\ Visitator Monialium Provinciae Tliusciae instituitur,
iam a Waddingo editae.
Quo codice Waddingus usus sit nescimus, at in multis utique men¬
doso; ideoque ex codice nostro illas denuo nunc edimus, quamvis ex impe¬
ritia transcriptoris, ut videtur, ne noster quidem sit undequaque |>er-
fectus. Primum autem aliquid dicendum de ipsaruut litterarum nota
chronologica.
5. — De vero tempore litterarum S. Bona venturae Fr. Lotoro
missa: — Codex noster /// cmI. Octobris (23 Sept.) 1263, Waddingus
autem III Non. Octobris (5 Oct.) anno Domini 1264, Pontificatus Domini
(1) l)c quibus vhl. Marianum. AFII, II, l(Ki et alios auctores ibi indicatos.
Wadd. ad an. 1241 n. 12.
<2; Notandum, quod nec iu parvo summario diffinitionum huius Capituli,
ap. F/nf/t. IIi*t. Hevicw, XIII. 7*• I a cl. Lit.tle edito, aliquid circa Mouialrs
diffinitum invenitur. (3) Cfr. infra Doc. V.
(I; Cfr. Doc. IV, V et VI. <5; Cl'. de IVatre Lotoro notam ad litteras.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
677
DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN.
Urlxzni IV anno III, eas datas dicunt. Verum die 5 Octobris 1264, non
tertius sed quartus annum Pontificatus Urbani currebat, imo ante tres
dies Perusii Pontifex iam mortuus erat, litterae autem Assisii datae
sunt; ideo error temporis in litteris apud Waddingum ex se patet. Ac¬
cedit etiam, quod litterae ioannis mensis Decembris 1268 istas sup¬
ponunt et innuunt (1).
Nos litteras Bonaventurianas edentes animadvertimus, quod mendas
et omissiones nostri codicis, ope editionis corrigimus et supplemus, id
adnotantes; errores autem manifestiores editionis in notis ponimus.
Plures autem variantes minoris momenti non adnotabimus.
6. — Descriptio codicis litteras 8. Bona venturae et Cardina¬
lium continentis. — Codex noster, qui in conventu Iacherini prope Pisto¬
rium a88ervatur(2), membranaceus est, mm. 175x235, charactere perspi¬
cuo saeculi XIII ad finem vergentis, ab aliqua Moniali probabilissime exa¬
ratus. Constat membranis scriptis 47, numeratio vero usque ad 44 pergit.
Codex continet:
1) Fol. lr-29r, litteras brevissimas Ioannis Attrtufentes de facili, et
Regulam Urbani IV, sub ipsarum litterarum sigillo omnibus Monaste¬
riis Clarissarum, die 18 Octobris 1263, missam; quae in 25 rubricas
dispertitur (3) Cf. p. 666 n. 2.— 2) Fol. 29r-32v, litteras eiusdem Cardi¬
nalis ad Abbatissas et Moniales Provinciae Thusciae (Doc. V). — 3) Fol.
32v-35v, eiusdem litteras ad ipsarum Monialium Visitatorem (Doc. VI).
— 4) Fol. 35v-37v litteras 8. Bonaventurae Fratri Lotoro (Doc. IV). —
5^ Fol. 38r-39v, aliam epistolam Ioannis ad Visitatorem (Doc. VII). —
0) Fol. 39r40r, aliam eiusdem ad eundem epistolam (Doc. VIII). — 7)
Fol. 40r-43r Ordinationes anonymas Accedat (Doc. X). — 3) Fol. 43r-45r
non numeratis, ultimas litteras Ioannis Card. pariter ad Visitatorem
(Doc. IX). — 9) Fol. 45r-47r, cuius secunda columna et pagina versa vacuae
remanent, ambas litteras Protectoris Cardinalis Matthaei de Ursinis ad
eundem Visitatorem Tusciae, charactere clariore exaratas (D. XI et XII).
Sequuntur 8 membranae, quarum ultimae duae vacuae, ex alio co¬
dice provenientes, alterius manu et minutiore charactere, non minus
tamen clare et accurate conscriptae, eiusdeinque aetatis ac praeceden¬
tes; in quibus litterae sub nn. 3, 6, 8 positae, Cardinalis Ioannis; et
ambae litterae Matthaei ordinationesque Accedat repetuntur.
Regulae Urbani et ipsius tituli capitum litterae initiales, quarum
aliquae desunt vacuum spatium relinquentes, rubris caracteribus inscri¬
buntur; initiales litterarum aliquando etiam ornamentis gaudent.
Totus codex tabulis ligneis tegitur, fibulis aurichalceis ablatis. Duo
lolia chartacea pro custodia in initio ac fine habet; in quorum primo
(D Contradictionem inter /2<>4 et annum tertium Pontificis, Editores quo-
i[tic Analed. Franr. et Opp. Om. S. Bonaventurae notavere: recte adver¬
tentes Instrumentum Monasterii Interamnensis (de quo infra acemus; diei 11
(non 1) Iunii 1264, litteras S. Bonaventurae iam supponere.
(2) De facultate Immanissime nobis concessa consultandi hunc codicem,
gratias agimus A. R. P. Stanislao Benvenuti, tunc Ministro Provinciae 8. Bo¬
naventurae in Theseia. Superiorique locali istius conventus.
(3) Fore similiter ac ap. Firmamenta habentur: aliquoties tamen modo re¬
ctiore in codice nostro rubricae formidantur.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
678 DOC. DE CONTROVERSIA INTER OLARISSAS ET FF. MIN.
manus non antiqua scripsit: Del Monixterio di S. Lorenzo; et alia manu
pariter recentiore: Conse gnato al R ,B M. Bart. Volpini; et denique manu
secundae medietatis saeculi nuper elapsi: Regola e Coxtituzioni di S.
Chi ara dei M.CC.XXXXXXl.
TV. Generalis S. Bonaventura mandat Fratri Lotoro, ut officium Visi¬
tatoris Monialium Thusciae, quae instrumenta seu litteras publicas liber¬
tatis Fratribus dederint, exeqnatur; et quidem intuitu pietatis, gratique
animi erga Cardinalem Protectorem, qui pro pace et libertate Ordinis
servandis, curam ipsarum in se suscepit. Praescribitur insuper forma
instrumenti.
IV.
In Christo charissimo Fratri Lotoro, Ordinis Fratrum Minorum Ge¬
neralis Magister et servus salutem in Domino sempiternam (1).
Dignum est et consonum rationi, quod spiritualium Ordo virorum ad
ea se promptum exhibeat, que divinum honorem respiciunt, animarum sa¬
lutem procurant, et naturali sunt consona pietati. Quia igitur Ordo Soro¬
rum Sanctae Clarae venerabili patri nostro domino I[oanni] S. Nicholai in
carcere Tulliani (sic) diacono Cardinali, per Summum (Pontificem] est
commissus, quem idem dominus sub spe adiutorii nostri Ordinis et pro
nostra pace et libertate servandis in sua cura suscepit; conveniens est
et decens, quod [ejidem domino prompto animo assistamus. De tua itaque
providentia et probitate confisus, de Fratrum consilio Discretorum, mando
tibi per obedientiam salutarem, quatenus visitationis officium circa Mo¬
nasteria Ordinis supradicti, infra administrationis Tusciae limites consti¬
tuta, que, iuxta formam inferius annotatam, libertatis nostre instrumenta
publica, sive patentes littteras dederunt, vel dederint, exequaris.
Et quia opus istud animarum salutem respicit, pro quibus Iesns
Chrisus sanguinem suum fudit, sic prudenter, sic modeste, sic iuste, sic
misericorditer, sic constanter predicti opus officii exsequaris, quod laus
sit Christo, extirpatio sit vitiorum, edificatio virtutum et devotarum
[consolatio] animarum.
Et ut persecutioni (2) huius officii valeas intendere, ut oportet, Mi¬
nister tuus teneatur tibi itissionem (sic) presentium de socio idoneo
providere, et ad hoc ipsum Custos, in cuius Custodia visitationem fe¬
ceris, si socium tuum impediri contigerit, sit astrictus. Cum autem ac¬
cesseris ad aliquod Monasterium visitandum, in quo Fratres non resi¬
deant, Guardianus propinquioris loci, vel eius Vicarius providere tibi
de altero socio teneatur, et uterque istorum sociorum tibi specialiter
assignatos ingrediatur tecum in Monasterium, cum pro visitationis offi¬
cio fuerit opportunum. Formam autem super visitationis of[ficio], qui
fl) Ed. •In Chri»to sibi carissimo Fratri Laurentio, in administratione Tm¬
ariae pauperum Dominarum, Frater Bonaventura, Ort linia Fratrum Minorum ge¬
nera/ia Minister ei aervua, salutem et. parem in Domino sempiternam ». Nescimus
utrum rectius Lotorus, cum codice nostro, an Laurentina cum codice Wad-
dingi dicendus sit: probabiliter enim ambo e sola littera initiali L nomen
efformarunt; quia autem non difficulter ipsum identificari posse credimus cum
Fratre Lothario, olim Custode Fratris Salimbeue in Custodia Pisana, postea
ab ipso in monte Al vernae iterum invento (cfr. Cronica, ed. Parm. 822; MG
ood), ideo lectionem nostram praeferimus. Do nomine Magistri loco Ministri,
nota quod probabiliter a sola littera M formatum est, vel abbreviatio male in¬
tellecta fuit a transcribente, quam Monialem fuisse plura indicia indigitant.
et quae alia verba facillima non recte intellexit.
(2) Ed. forte melius prosecutioni.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARI8SA8 ET FF. lfIN. 679
(sic) tibi transmittitur per dictum dominum Cardinalem (1), tam quoad
Regule susceptionem quam alia in ipsa contempta, (sic) diligenter obser¬
ves, et efficaciter, secundum gratiam tibi a Domino datam, observare
procures; cavens ab introductione Fratrum in ipsa Monasteria, exceptis
duobus te associantibus ad tuum officium exequendum; ab omni acce¬
ptatione munusculorum et a ceteris omnibus, que mali speciem possunt
pretendere quoquo modo. Neque pro huiusmodi absolutione officii ad
me venias, sed quam citius poteris, illud exequi studeas diligenter. Sic
autem sollicite ac solerter premissis insistas, quod tuum officium esse
possit in conspectu divinae Maiestatis acceptum ac fructuosum, et con¬
solatorium Monasteriis memoratis praefatoque domino Cardinali, qui
firmam gerit fiduciam, quod huiusmodi officium per te sollicite debeat
exerceri, nec non et Ordini nostro, qui sibi ad supportandum onus hu¬
meris (2) eius impositum, in hac parte voluit afferre iuvamen (3). Nihil
ob tuum defectum quoad Deum vel homines valeat imputari; quin imo
conscentie tam ipsius domini Cardinalis, quam tua et Fratrum nostri
Ordinis, qui sibi (4) de speciali gratia in hoc humiliter condescendit, in
tuto conquiescant.
Formavero instrumenti publici seu litterarumnostre libertatishecest.
Nos talis Abbatissa, talis Monasterii et jSorores, pro nobis et Mona¬
sterio nostro dicimus, confitemur et etiam recognoscimus, quod Ordo
Fratrum Minorum vel Fratres eiusdem Ordinis nobis, seu Monasterio
nostro, seu personis in eo degentibus ad obsequia seu ministeria exhi¬
benda aliquatenus ex debito non tenentur. Et id circo dictis Ordini et
Fratribus precavere volentes ne per aliqua obsequia vel ministeria que
nobis dicti Fratres de facto seu liberalitate sua vel mera gratia exhi¬
bebunt ex quacunque diuturnitate temporis posset ei preiudicium gene¬
rari, promittimus tibi Fratri, nomine dictorum Ordinis et Fratrum reci¬
pienti et stipulanti, quod ministeria vel obsequia ab eis taliter exhi¬
benda ullo unquam [tempore], occasione prestationis huiusmodi ex debito
non petemus, nec super eis movebimus contra eundem Ordinem vel Fra¬
tres ipsius Ordinis aliquam questionem. Et in huiusmodi rei testimo¬
nium volumus fieri hoc publicum instrumentum, vel volumus has litteras
sigilli Conventus nostri munimine roborari (5). Datum Assisii III kl.
octubris anno Domini MOCLXIII.
(Continuabitur). P. Zephyrinus Lazzeri, O. F. M.
(1) Quae transmissa fuit die 18 Decembris eiusdem anni 1268 (Cfr. Doc.
VI). Hucusque haeo verba de litterula ipsius Ioannis Attendente» de facili, sub
ouius sigillo Regulam Urbani die 18 Octobris datam, omnibus Monasteriis
misit, intelligebantur.
(2) Cod. erronee habuerit, quod et alibi loco humeri» repetit.
(8) Totus hic passus ita confuse in Ed. habetur, ut et PP. Edd. fateantur,
9 ensum ipsius non facile intelligi posse: « Sic autem tollicite ac solemniter prae¬
mitti* intutas, quoti tuum officium esse possit in cotispectu divinae Maiestatis acceptum
ac fructuosum et consolatorium Monasteriis memoratis praefatoque domino cardinali
— qui firmam gerit fiduciam, quod huiusmodi officium per te sollicite debeat exer¬
ceri — nec non et Ordini nostro, qui sibi ad supportandum hoc onus, quod humeris
tui» imposuit, in ac parte voluit offerri iuvamen >. (4) Cod. que sunt.
(5) Hic Bonaventura, et die 13 Decembris Cardinalis Ioannis (Cfr. Doc.
V), ut patet, formulam stricte iuridicam praescribunt, quod Urbanus IV per
litteras Inter personas non fecerat (Cfr. p. 671). Amborum tamen generum In¬
strumenta valorem etiam post hoc tempora habuisse, Instrumenta Monasterii
fi. Frauoisoi Interamnensis diei 11 lunii, et Monasterii Florentini diei 25 Ia-
unarii et 15 Octobris 1264 manifestant. Cfr. sup. 075; Wadding IV, 281.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
680 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
DOCUMENTA INEDITA
AD HISTORIAM FRATICELLORUM
SPECTANTIA
Tractatus Fr. And reae Rlchi de Florentia, 0. F. M. contra Fraticellos.
(Continuatio) (i).
Octaua conclusio est examinare quasdam propositiones, quas
Micheliste( 2 ) educunt de dictis pape Iohannis in supradictis suis
decretalibus, quas dicunt hereticas et diuulgant vt hereses per mundum, et
videre si dicende sunt herclicc, uel catholice asserende.
Prima propositio ( 3 ) est ista: Asserere xpm inquantum ho¬
minem ab instanti sue conceptionis habuisse ex dei da¬
tione vniuersale dominium rerum omnium temporalium,
sicut habet verus rex et dominus in temporalibus, est hereticum.
Huic propositioni contrarium videtur dicere papa Johannes 22 *' in decre¬
tali [Quia] vir reprobus; dicit enim quod est catholica, et negare eam
(1) Cf. A FU IIT, 253-367; 505-529.
(2) Propositiones hic et deinde ab Andrea Richi adductae, et tamquam haereti¬
cae a Michaelistis Fraticellisque Iohanni XXII obiectae et ex eiusdem decretalibus,
praesertim Quia vir reprobus haustae, inveniuntur partim in: a) Appellatione Afichae-
lix de Caesena contra decretalem Quia vir reprobus facta Monachii 26 mart. 1330. Pro¬
positionum seriem quam ista appellatio continet P. Eubel edidit e codicibus Vaticanis
4009 f. 85 ss et 4010 f. 146 ss. ad calcem constitutionis praedictae, BF V, 426-27. b) Lit¬
tera ministri generalis [ Alie hae lis de Caesena ] missa per ordinem contra dominum lo-
hannem papam XXII, Monachi 24 jan. 1331. Has litteras integre habes ap. Eubel BF
V, 427ss ex codice Vaticano lat. 4010 f. 206-212. c) in pluribus scriptis Gulielmi Occam
ct ipsius Michaelis a Caesena editis a Goldast. Afonarchui II, Francofordiae 1614, «*
quidem non solum circa paupertatem, sed etiam circa SS. Trinitatem, F*rovidentiam
divinam, visionem beatificam, quas propositiones ex sermonibus Papae desumpsisse
praetendunt Michaelistae et Fraticelli.
Auctor noster hic refutat tantummodo propositiones circa paupertatem, e quibus
Michaelistae errores Papae construere frustra tentnbant. Nos hic in notis adducemus
textus correspondentes e bulla Quia vir reprobus et e documentis sub a et b indicatis.
(3) Cf. Quia vir roprobus BF V, 441-442: « Secundo quaeritur, utrum Christus
alicuius rei temporalis dominium habuerit et quale. Quod autem dominium rerum tempo¬
ralium habuerit, sacra scriptura tam in testamento veteri quam in novo in multis locis
testatur, [sequuntur loci per duas integras columnas]. Praemissa autem, scilicet regnum
et universale dominium, habuit Chrittus in quantum Deus, ab aeterno eo ipso, quo Deus
pater genuit eum; et in quantum homo, ex tempore, scilicet ab instanti conceptionis suae,
ex Dei datione: ut patet ex praedictis ». Hanc propositionem obicit Michael de Caesena
in Appellatione 16 mart. 1330 BF V, 426 nota « i° quod dominus noster /esus Chrittus
in quantum homo ab instanti suae conceptionis habuit dominium rerum temporalium huius
mundi, sicut verus rex ct dominus in temporalibus ». Cf. etiam l.itteras citatas Michae¬
lis de Caesena, a. 1331 BF V, 430 coi. 1.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 681
est contradicere sacre scripture, que Xpm , ' dominum etiam rerum
temporalium, et sic dicit eam hereticam ex materia, quia dicit, quod con¬
tinetur in sacra scriptura, non tamen [f. 17 v] facit eam hereticam virtute
sententie sue, quod esset facere eam hereticam ex forma. Ad hanc pro¬
positionem, dico quod postquam papa facit eam hereticam, quia contra¬
dicit sacre scripture, tenenda est herctica inquantum contradicit sacre
scripture, etiam si papa non diceret; dicit enim sacra scriptura Xpm do¬
minum mundi. Et dicit 2 ° papa Iohannes quod hoc dominium ab instanti
sue natiuitatis in vtcro. Et dicit 3 U quod tale dominium non debuit abdi¬
care, nec invenitur in sacra scriptura ipsum abdicasse. Et sic papa Iohan¬
nes videtur repugnare decretali pape Nicolai, que dicit: dicimus quod ab¬
dicatio proprietatis omnium rerum tam in speciali quam in communi
propter deum meritoria est et sancta, quam X Hs viam perfectionis osten¬
dens verbo docuit et exemplo firmanit, quamque primi fundatores militantis
ecclesie, prout ab ipso fonte \h\auserant , in volentes perfecte iduer e per do-
ctritie ac vite ipsorum alneos derinarunt, ct sic aperte et prima facie vi¬
dentur hee duc decretales contradicere. Set ostensum est primo capitulo
huius tractatus quomodo in sensibus valent sine reali repugnantia concor¬
dare. Verum quia multiplex modus est accipiendi dominium
ct in hiis propositionibus, quas hereticas dicunt, equiuoce sepe sumitur do¬
minium, ideo vt omnia particularitef pateant, distinctionem primo
pono de dominio, 2 ° ponam aliquas conclusiones, 3 0 instabo
ct soluam instantias.
Primo, Multiplicem acceptionem huius dictionis dominium premictam.
2 ° Circa quemlibet modum acceptionis Xpo conuenientem conclusiones
ponam.
3 ° Aliquas instantias circa quemlibet modum acceptionis dominii obi-
ciam et soluam.
Quantum ad primum dico quod multipliciter accipitur dominium. Nam:
Aliquod est dominium consequutiuum dignitatis.
Aliquod est dominium possessiuum proprietatis.
Aliquod est dominium commissiuum facultatis.
Aliquod est dominium concessiuum potestatis.
Dominium consequutiuum dignitatis est cum ex aliqua dignitate ali¬
quis prefertur indignioribus et minus digna subiciuntur dominusque dicitur
eorum; et est hoc dominium 2 * secundum quod est duplex dignitas, sci¬
licet naturalis et virtualis. Dominium consequutiuum ad dignitatem natu¬
ralem est sicut ad hominem esse sequitur, quod sit inferiorum dominus
ct hoc nature sue dignitate, sicut etiam ad esse rationale sequitur ipsum
esse dominum irrationalium, vnde et Aristoteles primo Politicorum ( 1 ) di¬
cit : quod aliqui sunt serui naturaliter, aliqui domini naturaliter, et exempli-
ficat quia barbari eo quod carent ratione, naturaliter sunt serui Grecorum,
qui pollent ratione, sic et vir preest mulieri. Et Vgo ( 2 ) prima parte de
sacramentis in vltimo dicit: Sublimis et primus opifex deus mundum fecit
et hominem mundi possessorem ct eius dominum, vt ceteris omnibus sue
dignitatis condicione dominetur, et subdit rationem dicens: causa mundi
homo est, quia propter ipsum mundus est, ideo eius dominus, causa ho¬
minis deus est, quia vt deo seruiat homo factus est, et sic etiam ad esse
patris sequitur naturaliter quod dominus sit filiorum. Et etiam aliud do¬
ti) Cnp. 1. ed. cit. !, 482-483.
(2) Ungo 0 S. Victore, P. I.. 176, 204. Richi citat quoad sensum tantum.
Archivum Franciscanum Historicum. — An. 111. 43
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
682 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
minium consequutiuum ad dignitatem virtutis. Ad hominem enim iustum
sequitur vt sua sint omnia iuxta sententiam Augustini 19 de duitate dei
c° I 3 °(i): sine virtute nil tuum est, cum virtute mundus tibi cedit. Et
in epistola ad Vincentium ( 2 ): Quatnuis res queque terrene a quacunque
non recte possideri possint recte tamen possideri non possunt, nisi aut
iure diuino quo cuncta iustorum sunt, aut iure humano quod in pote¬
state regum terre est. Ideoque res [f. i 8 r] vestras falso appellatis, quas
nec iusti possidetis et secundum leges terrenorum regum amictere iussi
estis. Ad idem Ieronimus ad Macedonium ( 3 ): Credenti totus mundus di-
uitiarum, infidelis etiam obolo eget. Differunt tamen hec duo dominia
consequutiua. Nam dominium, quod consequitur dignitatem nature, immu¬
tabile est, quia suum fundamentum immutabile est, scilicet natura hu¬
mana, et ideo istud dominium, quod consequitur dignitatem nature hominis,
aliqui vocant domininm naturale, aliqui dominium originale, aliqui domi¬
nium diuinum. Dominium autem virtuale pro statu isto mutabile et va¬
riabile est, quia virtus transit in vitium, et sic qui primo erat iustus et
per consequens dominus omnium, factus peccator perdit dominium et fit
seruus vitiorum, quin etiam et iustorum. Est autem sciendum, quod hec
dominia consequutiua non sunt dominia ciuiiia, quia legibus ciuilibus non
subduntur, sicut nec per leges ciuiles dantur nec auferuntur. 2 0 etiam
nota, quod dominium consequutiuum non est rcnuntiabile, sicut nec suum
fundamentum; non enim est renuntiabile esse hominem, uel esse virtuo-
sum. 3 ° nota, quod hoc dominium non dat quod per ipsum quis possit
exire in actum contra legem ciuilem, nisi forte in casu necessitatis extreme.
Sed de hoc alias, non enim per hoc dominium potes accipere, que ciuiliter
sunt alterius hominis, etiam si tu sis iustus et alter sit peccator. Sct in
hiis que per legem actributa alicui persone non sunt, vt fere siluarum et
aues vage et pisces non appropriati, exire potest quis in actum et libere
sibi appropriare et sua ciuiliter facere, et qui primo erat dominus ex na¬
ture dignitate, post acceptionem factus est dominus legi humane subiectus
in eo quod cepit.
2 ° loco circa dominium consequutiuum sunt ponende conclu¬
siones. Prima conclusio quod in X° vt homine fuit dominium con¬
sequutiuum dignitatis tam naturalis quam virtualis eminentissime. Probatur
prima pars. Quia dignior in naturalibus ceteris est hominibus, iuxta arti¬
culum dampnatum Parisius, qui est quod, qui dixerit animam X' non
esse perfectiorem etiam in essentialibus anima lude Error ( 4 ) [?], quia per¬
fectior fuit ceteris animabus, ideo X us dicebat de seipso: ecce ( 5 ) pius quam
Salomon hic. Tanto enim deus fecit animam eius et corpus perfectiora,
quanto ordinauit ad digniora; opportuit enim vt anima eius vigeret me¬
moria, intelligentia et libertate voluntatis et capacitate comprehensionis
pre omnibus, quia a deo facta erat ad perfectius se habendum ad diuina
opera meditanda; de corpore etiam patet per doctores quod pre filiis ho¬
minum dicitur speciosus. Fuit etiam dominus omnium dominio conscqmi-
tiuo ad virtutes, quia virtuosior omnibus; ipse enim est dominus vir tu -
(1) Cfr. P. L. 41, 641.
(a) C. XII n° 50; epistol. classis II, ep. 93, P. L. 33, 315.
(3) Est epistola ad Paulinum, ep. 53 n° 10, P. L. aa, 549.
(4) Sic videtur legendum. Minio sublineatum est, ut ordinnrie scriptor fncit pro
textibus iuris Canonici citandis. Ubi linee propositio habeatur et quo tempore pro¬
scripta sit non inveni.
(5) Luc. XI, 31; Matth. XII, 43.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM. 683
fum(i) et ipse est deus virtutum, cui deus tantam gratiam contulit, quod
maiorem ei conferre non potuit, sicut dicit magister sententiarum in 3 0
dist. 13 ( 2 ), plenus enim fuit gratia et virtute de cuius plenitudine acci¬
piunt vniuersi, gratiam ergo pro gratia, et ex hoc caput ecclesie est consti¬
tutus a deo.
2 * conclusio. Dominium consequutiuum dignitatis quantumcumque
magnum stat cum sum[m]a paupertate. Hec conclusio probatur, quia ex
dignitate naturali uel uirtuali paupertas in homine non inficitur, cum virtus
[f. i 8 v] naturam non inficiat, nec natura virtutem, set potius naturam
virtus perficiat. Et patet quod in Xpo et dignitas naturalis et virtualis
fuerunt in sum[m]o et paupertas sum[m]a simul in Xpo cum omnimoda
conuenientia extiterunt.
3 a conclusio quod in dominio consequutiuo dignitatis, siue natu¬
ralis, siue virtualis, inter Afichelistas et Iohanistas non est discordantia.
Patet hoc, quia decretales, propter quas est discordia inter eos, de hoc
dominio non loquuntur.
3 ° loco quo ad hoc dominium consequutiuum dignitatis
erat mouere aliquas obiectiones et soluere, quarum prima sit
ista: Videtur qubd juri dignitatis naturalis et dominio possit renuntiari.
Patet, quia in sepe dicta decretali pape Nicolai, que incipit exiit, dicitur
quod Xps, apostoli et Fratres Minores omni juri renuntiauerunt et solo
nudo et simplici vsu rei voluerunt esse contenti, et patet de facto quod
Xps renuntiauerit juri regni, quod naturaliter sibi obuenerat, dum dixit ( 3 )
regnum meum non est de hoc mundo; similiter beatus Ludouicus{ 4 ), cui
ex naturali progenie regnum sibi succedebat, dum frater Minor effectus
est, juri primogeniture sue renuntiauit et regno, vt dicitur in priuilegio
sue canonizationis ( 5 ).
2 a obiectio est quia videtur quod Adam et sua posteritas perdiderit
per peccatum dominium dignitatis tam naturalis quam virtualis. Nam dicit
glossa Gen. 2 °( 6 ) super illo verbo: Maledicta terra in opere tuo, spinas ete:
Postquam suo cotiditori homo subditus esse noluit, iuste dominium in quo
fuerat constitutus perdidit et sic non amplius est rerum creaturarum [sic]
naturaliter dominus.
3 * obiectio: Si ex dominio consequutiuo dignitatis naturalis, omnia
sunt hominum et ex dominio consequutiuo dignitatis virtualis omnia sunt
justorum, omnia erunt communia et nil videtur esse proprium, cum non
videatur maior ratio quare vna res sit magis vnius quam alterius, et sic
quilibet haberet portionem suam in qualibet re, nec poterit quis vti aliqua
pro libito suo, cum eque sit aliorum sicut sua.
Ad primam obiectionem respondeo, quod aliquod est jus et domi¬
nium naturalis dignitatis, quod oritur ex naturalibus principiis speciei, et
aliquod ius et dominium naturalis dignitatis, quod oritur ex particulari
condicione alicuius particularis hominis (uel alicuius familie uel) ( 7 ) pro¬
geniei uel parentele; et hoc dicitur naturale, per successionem naturalem,
(1) Cf. Ps. 33. (3) Cf. P. L. 193, 781. (3) Ioh. XVm 36.
(4) S. Ludo vicus episcopus Tolosanus O. F. M. non erat primogenitus sed secun-
dogenitus Caroli II, regis Neapolis. Sed saepe invenitur ipsum renuntiasse primogeni-
turae, quod sic potest intelligi, quia de facto, quando Sacerdos ordinatus et frater
Minor effectus est, renuntiavit haereditati regni Neapolitani, ei obventurae ob fratris
maioris nati, Caroli Martelli mortem (+ 1395). AFH I, 378 sqq ; II, 197 sqq; 378 sqq.
(5) BF V, m. (6) Potius III 17; est Glossa ordinaria ad Gen. I, 38.
(7) In margine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
684
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
non quia tale dominium sit a natura isti uel illi, sct per electionem uel
ex potentia maiori, uel prudentia uel beneficio datur vni homini et sibi
per generationem succedentibus naturaliter. Jus et dominium, quod con¬
sequitur principia essentialia speciei, renuntiabile non est, quia in pote¬
state nostra non est, cum consequatur naturam communem, que in omni¬
bus illius speciei est, et sic est in proposito de dominio et jure naturalis
dignitatis hominis, quo dominus est omnium inferiorum. ..(i), tamen isti
dominio potest quis renuntiare, vt nolit dominari actualiter alicui rei extra
se. 2 ° autem dominio, quod consequitur particularia principia, puta familic
uel alicuius progeniei uel particularis hominis, potest renuntiari, quia non
est naturale nisi quia succedit per generationem naturalem, voluntarie
tamen fuit concessum uel assumptum in principio; de primo dominio
patet exemplum, quia pater non renuntiare potest juri et dominio filiorum;
de 2 ° patet exemplum, quia hereditatibus possunt naturales filii renuntiare.
[f. 19 rJ ( 2 ) Ad 2 Ata obiectionem respondeo quod dominium illud,
quod consequitur hominem in quantum homo, de quo Gcn. ( 3 ) primo:
dominamini piscibus maris etc., non fuit ex peccato reuocatum, set per¬
turbatum ex pena peccati, quia diminutum est a perfecto modo dominandi.
Nam homo post peccatum non dominatur pacifice et inperturbate bestiis,
set per violentiam; et hoc vult dicere glossa ( 4 ), que dicit quod homo/Vr-
didit dominium; debet intelligi quod homo, quia rebcllauit deo, perdidit
dominium inperturbatum, quo cuncta animalia sine resistentia obediebant
homini, nunc post peccatum perditum est istud dominium, non tamen omne
dominium, quia non dominium etiam violcntic inferende, iuste tamen et
ordinate.
Ad 3 am obiectionem respondeo quod equiuocatur de dominio. Nam
dominium, quo homo dicitur dominus omnium inferiorum, non est domi¬
nium quo omnia inferiora sint alicuius hominis propria, ymo nec omnium
hominum. Multa enim animalia sunt in mari et terra, que non sunt sub ali¬
cuius hominis actuali dominio. Est ergo dominium, quo homo est dominus
*
omnium, quedam nature prostantia et dignitas, digna, vl omnis inferior
natura ordinetur ad eam, et homo juste faciat quamlibet talem creaturam
etiam cogendo sibi seruire, cum vult et potest, cum alteri non est appro-
priata, ita quod non sit cum iniuria alterius. Supponitur etiam quod non
abutatur ea, set iuste vtatur, et sic tale dominium est quasi habituale et
magis commune quam dominium ciuile. Et ideo licet quilibet homo di¬
catur dominus omnium inferiorum, et omne inferius dicatur sub dominio
cuiuslibet hominis, sic fuit a principio dominus omnium; cum hoc tamen
stat quod vna creatura inferior non sit subiecta nisi vni, vt bos uel equus
Martini solum est subiectus ciuilitcr Martino. Naturaliter tamen et dei or¬
dinatione omnia inferiora sunt subiecta omni homini, etiam illa, que ignota
sunt omni homini et non cedunt in vtile uel vsum alicuius hominis, di¬
cuntur subiecta isto modo habituali homini, vt fere silucstres et pisces oc-
ccani maris. Patet ergo solutio quia dominio habituali non est distinctio,
nec appropriatio set in dominio ciuili fit appropriatio, et sic non sunt com¬
munia in seruitio.
2 m dominium vocatur dominium possessiuum proprie¬
tatis et de hoc sicut de precedenti dominio procedamus. Primo enim
multiplicem eius acceptionem tangam,
li) Sic in textu; in margine vero: actuum (sci. Apostolorum II, 36).
(a) In margine hic apponitur: Notu quod dominium mitur ale hominis non fuit ex
peccato renceatum, set perturbatum . (3) (Jcn. I, 28. (4) (jlossa ordinaria ad Cicn. I, 28.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
685
2 ° aliquas conclusiones ponam,
3 ° obiciam ct obiecta soluam.
Quantum ad primum, dico, quod dominium possessiuum proprietatis,
quod cquiualct dominio ciuili et mundano, quod dominium sic a juristis
describitur: quod est dominium earum rerum, quas in rebus nostris esse
dicimus, quod nostro proprio nomine possumus alienare, vendere, donare,
repetere, exceptiones dare et alios actus juridicos proprio nomine exercere.
Hoc dominium ciuile, mundanum et litigiosum tanquam inperfectum ct
odiosum caritati, fratres abdicauerunt totaliter exemplo Xpi et apostolorum,
qui docuit non repetere pallium si auferatur (i).
2 ° erat ponere conclusiones. Prima conclusio quod loculos,
quos X us et apostoli leguntur habuisse in euangelio, recipiebantur a Xpo
et ab apostolis vt communiter datos pro omnibus pauperibus, qui Xpm
ymitabantur. Probatur, quia alias non dix-[f. 19 V] isset Xps apostolis:
7 >os date illis manducare , nec dixissent apostoli euntes emamus eis'paties
ducentis denariis ct dabimus turbe Mt. 6 ° ( 2 ) et Luc. 9 0 ( 3 ), ct alibi cogita¬
bant apostoli quod X us dixisset Jude, quod egenis aliquid daret ( 4 ). Non
enim esset iustum quod darent pauperibus, si auctoritatem posse eis dare
a dante elemosinam non accepissent et nomine pauperum non acccptas-
sent; ideo vbicumquc in euangelio de loculis fit mentio, semper fit mentio
quod pro aliis sint dispensandi, non solum pro Xpo ct apostolis.
2 U Conclusio. Quod verisimile est ct credendum, quod licet Xps et
apostoli et pauperes Xpm ymitantes essent in communitate viuentes sui)
loculis, tamen Xps et apostoli recusabant in eis habere jus in communi.
Patet hoc quia perfectior (5) abrenuntiatio est abrenuntiare in proprio et
(ij Cfr. Matth. V. 40.
(2) Lege: XVI, 16-23. n ' s * 5,1 mendum scrilwe. et legendum Mare. VI, 37.
(3) v. *3- (4) I0I1. XIII, 29.
(5) Hic auctor sequitur doctrinam s|X5cificc franciscanam, quam professus est S.
ltonavcntura, lolianncs Pecham, Petrus lohnnnis Olivi, Alvarus Pelagius. Hic (dc
PLinctu I.ccl., II, 60, cd. Lugd. f. 20ivb, ed. Yen. f. I48rl>) sic expositionem suam re¬
sumit: « Kx quibus omnibus et aliis pluribus iuribus et rationibus propter brcuitalcm
omissis, ct ex iis que plenius inseruntur in libro dc perfectione euangelica, qucin com¬
posuit frater loanncs de ordine minorum, archicpiscopus Cautuariensis ct solennissimus
magister in sacra pagina, ct Apologia [Pauperum] fratris Honaucnturc. cardinalis epi¬
scopi Alhanensis, magistri dc solcunioribus mundi tem|x>re suo, de ordine fratrum
minorum, liquet manifeste, quod ebristus ct a|x>stoli non habuerunt aliquid proprium
nec in speciali nec in communi ». Hanc doctrinam sci. Christum etiam in communi
nihil habuisse et Ordinem in communi nihil habentem esse perfectiorem Ordine in
communi habente, professus erat etiam iS. Thomas Aquinas in controversia eum (iu-
liclmo a S. Amore, deinde vero in Summa contrarium docuit, et ideo a zelatoribus
jxiupcrtatis Ord. Min,. impugnatus, imo a Michclrstis ct I raticellis aliquando ut haere¬
ticus habitus est. Cf. Khrlc ALKli III, 517 ss. II, 658; A. Ott, Thomas von Aquin ttnd
das Mcndikantentum, Krcib. i. It. 1908. jxissim.
Controversia igitur inter Praedicatores et Minores de Christi et A|X>stoloruin pau¬
pertate absoluta, dc dominio rerum usu consumptibilium et aliis quaestionibus annexis
iain saec. XIII saeviebat (dc quo cf. etiam textum disputationum inter Praedicatores
ct Minores Oxonie a. 1269 habitarum, editum ab A. (i. I.ittle, The Grey Triars in
Oxford , ib. 1892, 320-335, et tractatum loh. Pecham contra praedecessorem suum in
sede Cantuariensi Rolxjrtum Kilwardby O. I\, nuper editum a Kcliec Tocco in vol. II,
91-147 Societatis Britannicae Studiorum Prauciscanornm, AIxmloniae 1910, ct ab eodem
A. in I.a Questione delta Poverta tui sccolo XIV secondo nuovi documenti, Napoli 1910.
p. 174-275), et demum cum tali vehementia erupit sub lohannc XXII, ut totum orbem
catholicum commoverit, gravissiniasque habuerit sequelas. — Charactcristicum est quod
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
686
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
in communi, quam solum in proprio. Et patet, quia sicut perfectio est vn l
soli persone renuntiare omnibus in proprio, sic consimiliter perfectionis est
vni communitati, uel conuentui uel vni religioni renuntiare sibi proprio,
uel etiam patet si quilibet de congregatione renuntiet parti, que (i) sibi
tangit et super quam in communitate habet jus; tunc enim equiualebit
renuntiare etiam in communi. Patet ergo conclusio, quod s[c]ilicet non est
inconueniens, quod si in vno conuentu uel collegio sint aliqui perfectiores,
quin aliquid maioris perfectionis agant, super alios communes et tamen
simul in collegio viuent. Sic ergo Xps et apostoli et pauperes sequentes
Xpm habebant loculos. Set Xps et apostoli nolebant ibi jus civile in com¬
muni habere, set solum recursum ad vsum necessarium. Et sic credo quod
fuit etiam post Xpm, quando refertur in Actibus Apostolorum ( 2 ), quod
erant fidelibus omnia communia, debemus intelligi: verum est ex parte
offerentium, vel ex parte volentium partem in communi acceptare. Set
apostoli, quia perfectiores, in communi cum aliis partem habere recusabant
ciuiliter saltem. Et tamen cum eis in communi viuebant.
3 * Conclusio. Quod maius dominium, idest extensius, habuerunt Apo¬
stoli super loculos tempore Xpi uel etiam in primitiua ecclesia, cum omnia
erant eis communia, quam discipuli, licet discipuli habuerint maius domi¬
nium proprietatis in communi quam apostoli, licet apostoli nil habuerunt
ciuiliter in proprio uel communi, quam illi discipuli, qui habebant jus in
communi et poterant conqueri pro jure suo in communi, si non equaliter
dispensetur eis, vt fecerunt Greci, quia vidue eorum contempnebantur in
ministerio cotidiano ( 3 ); Glossa ( 4 ): in cotidiana dispensatione minus reci-
Bemardus Guidonis O. P. (+ 1331) in Practica Inquisitionis, ed. Douais, Paris 1886.
p. 378 scribit: «Item (examinandus Beguinus interrogetur) si audivit dogmatizari
quod habere aliquid in communi diminuat de perfectione evangelice paupertatis n.
Adhuc saec. XV doctrinam S. Thomae et Praedicatorum sic exponit Cardinalis Iohasmes
a Turrecremata O. P. in tractatulo, uti mihi videtur inedito, conservato in Codice
Vaticano latino qrj4 f. 63vb-65ra, ex quo sequentia transscribo f. 64vb:
« Nona conclusio non est maior perfectio semper dicenda ubi paupertas fuit maior,
patet conclusio quia, ut dicit sanctus Tho[mas], instrumentum animi non propter ae
queratur, sed propter finem modo [?] tanto aliquid fit melius quanto maius est instru¬
mentum, sed quando est fini magis proporcionatum sicut medicus non tantum magis
sanat quanto maiorem dat medicinam, sed quanto medicina est proporcionata morbo
ut dictum est. Cum ergo paupertas sit instrumentum acquirendi perfectionem et non
est necesse dicere quod ibi sit maior perfectio ubi fuit paupertas maior. Decima con¬
clusio religio non est perfectior quanto maiorem habet paupertatem, sed quanto eius
paupertas est magis proporcionata communi fini et speciali, patet ex dictis. Vndccima
conclusio quod habere aliquid in communi non diminuit perfectionem religionis, patet
ex i° Ioh. ubi legitur quod Xps loculos habuit ubi reseruabantur ea oblata et patet
de apostolis et discipulis Xpi post resurrectionem, a quibus omnis religio sumpsit ori¬
ginem, precia prediorum seruabnnt et distribuebant unicuique prout opus erat eis, Actuum
4, nichilominus licet maior paupertas videretur fuisse nichii habere nec in proprio nec
in communi, non tamen ubi nichii eciam in commumi seruaretur aut haberetur, di¬
cenda esset talis religio perfectior religione Xpi et apostolorum habentium aliquid
in communi ». Pariter 5 . Antoninus Arckicp. Florentinus O. P. (f 1459) doctrinam
thomisticam hac in quaestione defendit in capite De errore Fraticcllorum circa pauper¬
tatem Christi et Apostolorum; Summa Theologica, IV, tit. XII, c. 4, ed. Veronae 1740.
p. 625-675 de quo eum impugnat auctor collectionis Monumenta Ordinis Minorum ,
Sahnanticae 1511, Tractatus secundus f. a6ov-a6xv: « Improbatio domini Anthonijf!)
qui tenuit non posse separari vsus licitus a proprietate in rebus consumptibilibus ».
(x) Codex: quem. (a) IV, 33. (3) Act. Ap. VI. x.
( 4 ) Haec verba non habentur in Glossa ordinaria, nec in interlineari.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 687
piebant. Hec conclusio patet, quia solum ad apostolos pertinebat dominium
dispensandi et recipiendi pro aliis et nulli alteri erat concessuum ante
electionem septem (i) diaconorum. Alii enim ab apostolis solum habebant jus
in partem communitatis sibi contingentem, set in aliis nil juris uel dominii
habebant, et sic apostoli poterant extensiue, quia super omnes partes et
super omnes homines, set solum hoc dispensatiue.
3° loco circa hoc dominium sunt adducende obiectiones et
apponende solutiones. Prima obiectio sit hec: Si habere ciuile do¬
minium distrahit ab euangelica perfectione, sequitur quod ecclesia reser-
uando sibi ciuile dominium fit inperfectior et sic melius [f. 2orl et perfe¬
ctius ageret .non reseruando; videtur enim quod papa faciat se inperfe-
ctum, vt faciat fratres Minores perfectos.
2 a obiectio sit hec. Si fratres Minores totum possunt agere de rebus,
quibus vtuntur per commissionem, quod potest (2) proprietarius de propria
possessione, quid perfectionis maioris ascribitur fratribus ex hoc modo ha¬
bendi, quia, videtur quod nulla in rei veritate, set solum fantastice.
3 a obiectio sit hec: Cum X us et beatus Petrus nec pro se, nec pro
aliis apostolis et discipulis voluerint habere tale dominium, vt alii possent
perfectius uiuere, nec etiam ordinauerint quod aliquis reseruaret sibi do¬
minium, ut X us et apostoli possent perfectius deo vacare, quare ecclesia
sibi reseruat tale dominium? et cum xps et apostoli non vixerint sub re-
seruato dominio, quare fratres Minores difformiter uiuunt X° et apostolis
sub re seruato dominio?
Ad primam obiectionem respondetur, quod ecclesia ex caritate
non ex cupiditate tale dominium sibi reseruat, nec per hoc «plus afficitur
ad mundum, set magis exurgit in deum, nec percipit ex hoc ecclesia
rcalem vtilitatem, set dilatat misericorditer suam caritatem, non ergo fit
inperfectior set deo carior.
Ad 2 am obiectionem respondeo, quod ad propria quis plus afficitur
quam ad aliena et proprietarius plus anxiatur et sollicitatur circa custo¬
dienda propria uel recuperanda propria quam commissarius, plus etiam
superbit et prcsumit proprietarius dc propriis quam commissarius de com¬
missis, et ideo non est equalitas inter eos. Cuius enim non sunt oues pro¬
prie, videt lupum venientem et fugit, set pastor cuius sunt oues proprie
ponit animam suam pro ovibus suis, Io. X° (3).
Ad 3 am obiectionem respondeo, quod xps et apostoli prcsupponc-
bant loculos esse dantium vsque ad consumptionem, uel esse communi¬
tatis, non ipsorum, non tamen ciuiliter, quia nolebant in hiis habere nisi
solum simplicem vsum, etiam si dans ex parte sua libenter daret com¬
munitati, quia actiones specificantur a recipiente, non totaliter a dante,
uel etiam si erant communitatis, Xps et apostoli utebantur in necessariis.
Quare autem X u& non retinuit sibi tale dominium sicut papa, uel quare
papa sibi retinet, quod non fecit Xps, est quia Xps fuit primus in isto
ritu viuendi et debuit vt prior et perfectior (strictius) (4) et rigidius obscr-
itare et in se exemplare sicut principalis in sua religione. Dominus papa
non est abstrictus (5) ex voto ad istum ritum, uel etiam si esset voto ab-
strictus, seruare debet vt persona priuata. Set vt persona publica de te-
sauro ecclesie et de cunctis fidelibus debet esse sollicitus et prouidus di¬
spensator. Xpi autem tempore ecclesia tesauros non habuit, nec multi tunc
(1) Codex: sectem. (a) Codex: patet. (3) V. 11-12.
(4) In margine. (5) Lege adstrictus.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
688 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
erant fideles, vt propter multitudinem hominum opportcrct etiam dc co¬
mestibilibus esse sollicitum, quin etiam sufficiens erat miraculo prouidcrc
multitudini, cum expedire videret. Legitur enim bis turbas miraculose panes
multiplicando satiasse. Et sic patet de 2° dominio.
3 m Dominium est commissiuum facultatis, circa quod
sicut circa alia priora:
Primo vocabulum declarabo,
2° aliquas conclusiones probabo,
3° obiciam et solutiones dabo.
Ad primum dico, quod dominium commissiuum facultatis esi cum
dominus alicuius rei concedit alicui quod possit dc re propria domini ali¬
quid disponere, puta consumere, uenderc, alienare, donare ct cetera si¬
milia, non tamen quod aliter [f. 2ov] quam sibi concesserit et nomine
domini qui concessit; et hoc modo fuit concessum Iosep a scutifero Pha-
raonis (Futifaro) (i) de quo in Ps. (2) dicitur: Constituit eum dominum
domus sue et principem omnis possessionis eius, et Gen. 39 0 (3). Ait
Iosep: Eccc dominus meus omnibus michi traditis ignorat quid habeat in
domo sua, nec quidquam est, quod in mea non sit potestate ctc. Verum
est tamen, quod hoc dominium habet multos gradus. Aliter enim conce¬
ditur hoc dominium a viro vxori, aliter filio, aliter seruo et aliter conceditur
fratribus Minoribus a papa uel a dante elemosinas.
2° Pono conclusiones. Prima conclusio quod hoc dominium ne¬
cessarie ponit duo distincta dominia, primum eius, qui simpliciter est do¬
minus concedens, 2™ eius, cui ex concessione datur auctoritas et potestas
ct per consequens dominium ad concessa, sub tamen concessione, a primo
domino. Sic in proposito de Iosep: Aliter Futifar erat dominus sue possessio¬
nis, quia simpliciter et absolute, set Iosep non aliter quam per concessionem
dicebatur dominus. Lege tamen ciuili et canonica non conceditur dominus,
set seruus uel commissarius et tamen in scriptura sancta dicimus dominum.
2 a conclusio quod licet in lege canonica uel ciuili licentia distin¬
guatur a commissione uel etiam a iure vtendi, large tamen loquendo ct
ad vsum hominum potest dici jus et dominium ct potestas et commissio.
Probatur, nam qui dat licentiam, dat vnde licentiatus aliquid potest, quod
primo non poterat, ex quo videtur concessum jus et posse in aliquo, in
quo primo carebat posse in illo. Et quia concedens licentiam subicit sibi
rem suam, videtur posse dici dare sibi dominium in rem suam. Et est do¬
minium ad actum in hanc rem, non in re absolute, quia non est domi¬
nium absolutum, set est dominium limitatum, puta quod sis dominus
tibi ad eliciendum actum circa hanc rem meam, quod prius non poteras
licite. Vnde licentia videtur esse auctoritas media inter permissionem et
jus vtendi, sicut vtuntur juriste. Nam permissio non est actus positiuus in
permisso, quia nil confert ei cui commictitur, nisi priuatiuc, set licentia
dat jus positiuum, vnde licite actio liccntiati licita ex hoc fiat, tamen non
durat, nisi dum vult liccntians, et ideo non dicitur simpliciter jus, set li¬
mitatum jus ad voluntatem licentiantis. Et patet hoc. Nam si do alicui li-
centiam, vt vtatur seruo meo, uel equo ineo, uel vt corrigat filium meum,
num ne eo ipso subicio illi seruum, equum uel filium, vt ille, quando
voluerit, possit exercere actum suum in illis? ct hoc est dare dominium
posse sic agere. Vnde dicet talis: concessit michi potestatem ct dominium
vtendi seruo suo et rebus suis et corrigendi filium.
1) In margine.
(a) CIV, 31.
( 3 ) V. 8-9.
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
680
3 ; ’ conclusio. Ouod licet stricte loquendo non sequatur: agit licite, ergo
agit juste, large tamen loquendo et ad vsum hominum potest admicti con¬
sequentia. Prima pars conclusionis patet, quia aliquis est actus medius inter
justum et injustum, vt dicit philosophus in Topicis { i); confricatio barbe nec
videtur dicenda justa nec injusta, et sic ad quod liccntiaris et potes agere,
nec ideo justus, et non agere, et non eris injustus, [f. 2ir] 2 a pars patet,
quia qui agit conformiter ad aliquam legem justam, agit juste. Nunc autem
lex est justa, quod quis possit licentiari ad aliquid agendum; non enim est
injusta nisi transeat super opus injustum; ergo agens conformiter legi juste,
juste dicitur agere. Similiter in actibus particularibus ordinatis ad finem con¬
sequentia videtur tenere, quia sunt actus ucl ad bonum finem eliciti ucl ad
malum, et non est medium, eo modo quo loquebatur xps (2): qui non esi
/necum, contra me est et apostolus ad Ro. (3): Omne quod non est ex
Jide, peccatum est. Et sic in particulari materia potest concedi.
3 0 Sunt dande obicctiones et soluende. Prima obicctio
contra primam conclusionem: Aliqua xps et apostoli habuerunt et dispen-
saucrunt propria auctoritate, que non habuerunt ab aliquo concedente,
ergo auctoritate propria dispensauerunt, sicut proprietarii domini, nec ex-
pediuit ibi esse duo dominia. Habuit enim X 1 2 '* dispensare talentum, quod
ex ore piscis X us iussit extrahi et pro se et Petro exactoribus publicis
solui (4). Sic et apostoli pisces, quos capiebant, etiam X° distribuerunt (5),
nec ibi videtur dominus aliquis licentians fuisse.
2 a obicctio: Cum xps et discipuli invitabantur ad prandia, quid in
cibis appositis adquirebant ipsi uel etiam alii invitati. Non enim videtur
quod adquircrent dominium, quoniam dominium est domini, cuius semper
est cibus, donec in propria specie est in ore commedentis, nec videtur
quod acquirant vsum sine omni jure, quia non esset magis justus quam inju¬
stus, et videtur esse sine ratione et per consequens abusus. Item vsus non
cadit in rebus consumptibilibus vsu, quia est jus ad percipiendum fructum
rei, preseruata substantia rei, que hic non preseruatur; nec videtur quod
acquirerent vsum cum jure uel dominio, quia esset contra decretalem Ni¬
colai supradictam in qua dicit, quod Fratres Minores sicut et xps et apo¬
stoli renuntiauerunt omni juri, et nudo vsu, omni expoliato jure, voluerunt
esse contenti, quin etiam perfectior status fuisset, si omni juri, quod inde
potuerunt contrahere, renuntiassent. Licentia etiam in cibis, qui vsu con¬
sumuntur, videtur esse dominium, eo quod dat licentians auctoritatem li-
centiato, vt, quod erat primo licentiantis, transferatur in licentiatum et am¬
plius non sit licentiantis. Quis ergo modus fuit assignandus perfectior, ve¬
rior et decentior abscruationi xpi et apostolorum et Fratrum Minorum?
3 a obicctio est hec. Cum vsus facti in pecunia non sit perfectis
hominibus, qui perfectissimam paupertatem voto susceperunt, licitus, eo
quod pecunia non est necessaria ad victum, et sine ipsa potest quis suffi¬
cienter gerere vitam, quomodo xps et apostoli, qui fuerunt in statu et
obscruantia perfectissima, loculos potuerunt habere? hoc enim, scilicet re¬
cursum habere ad pecuniam, magis ad diuilias pertinet quam ad necessi¬
tatem vite, quoniam sunt accidentales diuitie, invente preter necessitatem,
ct ideo prohibite Fratribus Minoribus perfectissimam paupertatem voucn-
tibus, etiam pro infirmis fratribus et pro fratribus induendis. Dicitur enim
in regula fratrum ( 6 ): P recipio firmiter fratribus 7 miner sis, vt nullo modo
(1) Aristoteles, Topicorum, lib. IV, cnp. 3, ed. cit. I, 210-211.
(2) Matth. XII, 30: Lue. XI, 23. (3) XIV, 23. (4) Cf. Matth. XVII, 26.
(5) Cf. Ioh. XXI, 10-13. (6) Regula II, C. 4, Opuscula S. Fr., Ad Cl. Aq. 1904, 67.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
690 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM 7 RATICELLORUM.
denarios uel pecuniam recipiant per se nel per interpositam personam .
Tamen pro necessitatibus etc. vsque ibi, eo semper saluo, vt, sicut di¬
ctum est, denarios uel pecuniam non recipiant; [f. 2iv] non enim videtur
vsus pecunie stare cum perfectissima paupertate.
Ad has obiectiones respondeo. Ad primam dico, quod xps et apo-
stoli ex dominio consequutiuo dignitatis, siue naturalis siue virtualis, habue¬
runt posse facere sibi deseruire hec inferiora, ad usum hominis creata, actu
autem possidere, hoc quilibet potuit ad libitum. Xps ergo et apostoli exie¬
runt ad actum faciendi sibi deseruire pisces, quos sumpserunt, et talentum.
Set non sic proprietarie et cupide, quod ciuiliter litigare pro hiis vellent,
quia non ad diuitias set ad indigentias subleuandum hoc agebant. Distri¬
buebant enim huiusmodi pisces, non tanquam domini ciuiles, set tanquam
ex caritate, ea, que ad usum sibi acceperant acceptantes. Qui autem sic
ab eis recipiebant, in potestate habebant recipere illa solum ad usum et
non ad ciuile dominium, uel etiam ad ciuile dominium. Vnde xps ct
apostoli solum usum querebant, set exactores, qui talentum receperunt, ci¬
uiliter sibi ascripserunt, datum pro xpo et beato Petro talentum; et sic patet
responsio ad primam obiectionem.
Ad 2 an ' obiectionem dico, quod sine dubio supponendum est a fide¬
libus, quod xps et apostoli, cum inuitati ad prandia ibant (i), esto quod
ex necessitate paupertatis esset necessarium uel saltem opportunum eos
inuitationem recipere, nichilominus tamen ad vtilitatem invitantis uel alio¬
rum ibant, vt docendo, miracula faciendo, uel'exempla mo[n]strando pro¬
dessent hominibus illud intelligentibus, vt discurrendo per prandia et cenas,
ad que xps invitatus accessit, poterit faciliter fidelis meditator percipere.
2° dico quod invitans erat proprius ciborum dominus. 3 0 dico quod xps
et apostoli uel alii inuitati erant domini suorum actuum, et vsus poten¬
tiarum erat in eorum potestate, et sic erant domini posse vti uel nolle vti,
quantum est ex parte vtentis ct elicientis vsum. 4 0 dico quod vsus rerum
in conuiuio appositarum proveniebat ex duobus; primo ex dominio invitantis,
cuius ciuiliter apposita erant, 2° ex dominio actuum et elicitationis vsus, qui
est in potestate vtentis, et ex uoluntate invitantis subiciebantur tali domi¬
nio vsus apposita, vt ex voluntate inuitantis inuitati exercerent actum, in
quo sunt proprii domini in rem suam appositam et sic in hoc concurrunt
duo dominia, quorum primum est separatum ab vsu, quia est dominium
eius, cuius est res, 2 um est dominium inseparabile ab vtente et vsu, quod
est exercere proprias potentias in vsu, quarum est dominus, ut patet. 5«
dico quod iste vsus est non vsus juris, set naturalis et ideo inpertinenter
loquutus fuit in hac materia papa Iohannes, vbi supra, adducendo diffini¬
tionem vsus in jure positam, vt arguat vsum rei vsu consumptibilis a do¬
minio non distingui, quia non agitur hic de vsu causidico juris, set de
vsu potentie, quo in actu est potentia exercentis circa aliquid, secundum
quod communiter dicimus; nos vtimur pane, vino et consimilibus. 6° dico
quod, quia condecens est, ille, qui est dominus civilis appositorum, vult
quod invitatus ab eo ad conuiuium vtatur dominio potentiarum suarum,
exercendo cas in vsu in re sua vsu consu[m]ptibili, ita quod priuetur con¬
cedens dominio rei et transeat (2) in vilitatem invitati vtentis illa re, et ex
hoc potest aliquo modo iste vsus terminatus ad consumptionem rei dici
dominium, quia terminatur in consumationem totalem rei ad suam vtili-
(1) Cf. Matth. IX, 11; Luc. V, 29; XI,‘37; Mare. II, 15.
(3) Codex: transeant.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
691
tatem et priuationem dominii inuitantis, cuius res primo erat. 7° dico
quod [f. 22 rj hec inuitatio non est simpliciter licentia, set est inuitatio,
precatio et voluntas precibus conpellens ex caritate uel dilectione, et se¬
cundum papam Iohannem, que dat jus invitato. 8° dico vitiosum est in
fide omnia xpi et apostolorum opera scruptinio uel[le?] subicere rationis,
ut probantur credibilia; supponenda enim sunt perfecta et inde eorum per¬
fectio meditanda, non primo discutienda et post fide tenenda; multa enim
supra omnem nostram investigationem operatus est xps et apostoli. Et sic
patet 2 a obiectio.
Ad 3* m obiectionem respondeo. Concedendo quod qui perfectam
vouerunt paupertatem non possunt pecunie loculos tenere propter rationes
tactas, nisi forte in casu necessario, in quo aliter sibi subueniri non potest
commode et honeste et sine impedimento maioris boni. Nunc autem dico,
primo, quod xps in habendo loculos personam sumpsit inperfectorum non
perfectorum, vt est habitum supra. 2° dico quod, quia multitudo magna
sepius sequebatur xpm etiam extra duitates (i) et non erat eis actum (2)
portare neccessaria, puta panem, vinum et alia, nesciebatur etiam ab apo¬
stolis quot erant, qui debebant sequi xpm, et pro quot preparare deberent,
ideo commodius fiebat per loculos pecunie quam per portationem victua¬
lium; non sic est conueniens Fratribus Minoribus, quos non sequitur talis
multitudo, nec tantus fructus euenit fidelibus, nec eis competit alios pau¬
peres uel sequaces pascere, set potius conuenit eis pasci a fidelibus. Ex
caritate xps hec opera faciebat uel neccessitate sua et aliorum, non ex
cupiditate, nam sepe dicebat: habeo (3) alium cibum manducare, et non (4)
ex sob patie viuit homo, cum etiam tunc pane indigeret et famem rea-
liter sustineret. Et sic patet solutio instantie et per consequens totum ter¬
tium dominium.
4 m dominium concessiuum potestatis, et de hoc sicut de
precedentibus:
primo vocabulum istius dominii declarabo,
2° conclusiones 3“ circa illud formabo,
3° drca dicta obiciam et responsa dabo.
Dico ergo primo quod dominium concessiuum potestatis est, cum do¬
minus rei dat alicui sibi amico potestatem liberam super res suas ad ac¬
cipiendum sibi et in suum vsum et dominium conuertendi ciuiliter et pro¬
prietarie, vt possit vendere, alienare et eicere et queque voluerit proprio
nomine facere. Talis, cui sic potestatiuum dominium conceditur, potest
dicere, quod est dominus habitualis omnium que habet; sic effectus et vsi-
tatus modus loquendi est apud vulgus, licet non apud leges; isto modo,
licet largiore, vtuntur amici multum invicem confidentes, quorum vnus
offert alteri omne quod habet, et potest tam in particulari quam in vni-
uersali dicere: hec tua sunt, quia amicorum omnia sunt communia, ut
dicit Seneca (5).
Circa hoc dominium pono conclusiones. Prima conclusio. Po¬
nere tale concessiuum dominium collatum esse a deo patre suo dilecto
vnigenito xpo quo ad humanitatem, siue vt homini filio dei, in omnibus
hiis temporalibus, non videtur dissonum fidei, nec scripture sacre, nec dictis
(1) Cf. Matth. VI, as; Luc. VII, 11; Mare. III, 7; Ioh. VI, ass.
(a) Lege apium. (3) Ioh. IV, 33. ( 4 ) Matth. IV, 4 .
(5) Lib I, ep. 6. Opera omnia, ed. Haase, III, Lipsiae, Teubner, 1886, p. 10:
a Sciunt enim [amici] ipsos omnia habere communia». Cf. etiam, De beneficiis eiusdem
Senecae, lib. VII, cap. a. et 13, ed. dt. II, 1884, 137, 143.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
692 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICF.L LORUM.
sanctorum, iuxta illud Mt. S (i): omnia michi tradita sunt a patre meo.
et Io. 17(2): mea omnia tua sunt et tua mea.
2 jl Conclusio: Tale concessiuum dominium stat cum perfectissima
paupertate, nec oportet ex necessitate ad perfectionem scruandam pauper¬
tatis renuntiari. Probatur, quia ex tali oblatione nil actualitcr fit cius, cui
fit talis oblatio, etiam si acceptet oblationem, quia adhuc per illud posse,
quod acceptat, nil est adhuc deductum ad actum; potest enim sistere in
posse sibi accipere que vult et quando vult, et tamen nil accipere pro
tunc; et sic non conuin-[f. 22v.jcitur aliquid habere proprium uel in com¬
muni, nec habere aliquid, quod opporteat renuntiari ad perfecte pauper¬
tatis obseruationem. Alias xps, cui a patre facta est hec oblatio, renun-
tiasset tali oblationi, quod non invenitur, uel etiam (profitens) (3) in
ordine Minorum, non cogitur tali oblationi renuntiare, si facta sit sibi
a quocunquc domino, in quo jus non habet talis profitens.
3 a Conclusio: Posito hoc dominio concessiuo potestatis in xpo uel
etiam in apostolis, videntur posse ad concordiam reduci due prefate opi¬
niones, puta pape Iohannis et Michaelistarum, saltem in hoc dominio non
discordant. Patet, quia tale dominium, vt dicit 2 a conclusio, non repugnat,
sct stat cum perfecta paupertate, et per consequens non dissonat Miche listis .
qui militare se credunt pre aliis pro summa xpi et apostolorum paupertate.
Ex alia parte tale domimium non dissonat, set consonat pape Iohanni, qui
non querit aliud, nisi quod concedatur xpm dominum omnium tempora¬
lium et habuisse a deo tale dominium, licet non percepisse vsum uel
fructum.
3° loco sunt obiectioncs mouendc et soluende. Prima est
hec: Cum deus pater sciuerit ab cterno xpm ex perfectione paupertatis
tale dominium concessiuum potestatis in exequutionc non debere ponere,
alias dcclinassct a perfecta obscruationc ar[c]tissimc paupertatis, cur sibi ob¬
tulit? videtur enim non solum otiosa et superuacua, set etiam ad inpcr-
fcctionem inclinatiua, ipsa enim temporalium obligatio videtur homini via¬
tori temptatio.
2 il obicctio. Cum renuntiatio talis dominii sic oblati sit maior elon¬
gatio a mundi dominio, cur xps non renuntiauit, set potius acceptauit <_t
propinquiorem se fecit dominio temporalium, vt patet, quia sola accepta¬
tione fit dominus.
3 rt obicctio. Cum ponendo hoc concessiuum dominium faciliter con¬
cordare possint tam Mieheliste quam lohanniste et decretales, que sic vi¬
dentur opposite, quomodo viri tam excellentes, qui habuerunt hoc tra¬
ctare, non perceperunt conucnientiam, et finem posuerunt disputationibus?
Nam si nos scioli considerantes omnia vtriusque partis obiecta, conspici¬
mus faciliter inter opiniones convenientiam, quanto magis tante fame ct
dignitatis doctorcs ct tam celebre consilium, quantum exprimitur super
hanc materiam celebratum ad constitutionem decretalis, que incipit: Cum
inter nonnullos !
Ad hec respondeo. Ad primam obicctionem, cum dicitur: Cur
pater celcstis ctc. respondetur quod ex tali oblatione patuit magis
xpi, que circa resistentias et temperantias perficitur, sic etiam et
virtus
famem
intulit et temptationem ct quia xps restitit, virtuosius thriumphauit. Aper¬
tius ergo et gloriosius apparet x> ad perfectam paupertatem amor, cuin
tam fuit propinquus ad possidendum omnia ct propter paupertatis perfecte
1) Revera XI, 27.
(2) V. 10.
(3) In margine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM.
693
obseruationem nec ad modicum voluit suam paupertatis obseruantiam re¬
laxare, profecto magne perfectionis ostendit nobis exemplum.
Ad 2 am obicctionem responsio similiter, quod licet esset maior
elongatio a mundi dominio renuntiasse illi dominio concessiuo, non tamen
fuisset exercitium tante virtutis; in maioribus temptationibus magis effulget
virtutis trihumpluis et magis patet exemplum probe operationis et ideo
xps temptari se passus est, vt nos in nostris temptationibus auxiliemur.
Ad 3 am obiectionem respondeo: Credo, ymo non dubito, quod
vtraque pars opinantium vidit, quod per variam acceptionem vocabulorum
opiniones concordabant, tamen proteruia fuit in causa, quia quilibet vo¬
lebat alteri parti superesse et quia a principio vna pars alteri et ccontrario
heresim iniecit, ad concordiam ex verecundia reuerti nolu- [f. 23 r.] erunt,
set in rixas et criminationes amplius scanderunt. In hiis culpa inexcusa¬
bilis fuit ex parte Mic hae listarum, qui temerarie nimis in papam lohan-
nem heresym iactauerunt; et sic patet solutio ad obiecta et per consequens
ad totum dominium (1).
Nunc dico ad primam propositionem, quam hereticam asserue
runt Mickaeliste. Cum enim dicunt, quod asserere xpm in quantum ho¬
minem ab instanti sue conceptionis habuisse ex dei datione vniuersale do¬
minium rerum omnium temporalium, sicut habet vniucrsalis rex et do¬
minus temporalium, est hcreticum, dico quod si Micheliste intclligunt di¬
cere, quod sit hereticum X"’ habuisse dominium rerum temporalium eo
modo, quo habent reges temporalium, qui percipiunt bona euentus et
fructus sui regni et preliantur pro defensione, ne sibi accipiatur(2) regnum,
uel fructus regni diminuantur, credo quod dicant verum, quoniam iste
modus habendi contradicit euangelio et doctrine xpi, qui docet in judicio (3)
hei prelio res temporales non defendi, et in hoc non discordat ab eis papa
Iohannes, quia dicit quod xps a perceptione fructus regni abstinuit. 2°
dico quod Michaeliste intendunt per illam propositionem, quam dicunt
hereticam, quod xps non fuerit rex temporalium, nec ius habuerit defen¬
dere in judicio uel in prelio regnum suum etiam ex caritate pro salute
aliorum et non ex cupiditate sua, dico quod papa Iohannes non reputat
istam hereticam, set concedit etiam quod apostoli hoc potuerunt et perfecti
viri hoc inveniuntur fecisse. Videtur igitur dicendum, quod si fuit rex tem¬
poralium, hoc potuit vbi caritas mouebat, nisi aliud magis exemplare et
vtile apparuisset. Et ideo videtur michi, quod concedere sub intellectu
pape Iohannis, non sit concedere hereticum, ymo catholicum, supposito
semper quod xps verus fuerit rex temporalium sicut alii reges, qui actua-
liler regunt et possessionem tenent. Dico 3 0 quod si Michaeliste inten¬
dunt negare quod x us non est dicendus rex temporalium, dico hic cum
papa Iohanne, quod contradicunt sacre scripture, que xpm dominum et
regem dicit etiam temporalium. Debet ergo quilibet catholicus simpliciter
concedere, quod dicit sacra scriptura, siue dicat quod pater maior est filio (4),
siue quod pater non est maior filio (5), set quodlibet dicit sacra scriptura
et quodlibet est concedendum, et negare est contradicere euangelio et in¬
fertur heresis; et sic (intendit) (6) papa Iohannes inferre heresym in Mi -
chelistas. Concedatur ergo cum sacra scriptura quod xps fuerit rex etiam
temporalium, quia est catholicum, set quomodo fuerit rex et dicatur do-
(1) Hoc iudicium Andreae Richi de controversia inter Iohannem XXII et Micha-
elem de Caesena iustissimum est.
(2) Sic codex, melius tamen legendum esset arripiatur. (3) Cf. Matth. V, 40.
(4) Cf. Ioh. XIV, 28. (5) Cf. Ioh. XVII, 21-22. (6) In margine.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
694 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRAHCELLORUM.
minus videndum in 4 or modis distinctis istius vocabuli: dominium. Et si
4°* modus, qui est dominium concessiuum potestatis, posset saluare sa¬
cram scripturam, ita quod sacra scriptura particularius dominium non in¬
tendat testificari de xpo, nisi dominium commissiuum potestatis, non discor¬
daret ab opinione Michaelistarum, nec contradiceret sacre scripture, nec
papa Iohannes posset inferre heresym, licet videatur se sentire quod do¬
minium actuale habuerit, set tamen ex hoc non potest inferre hesesym in
negantes, si solum ponant dominium commissiuum potestatis, ex quo per
hoc dominium saluatur scriptura.
Ad 2 am propositionem (i) quam hereticam dicunt, que est: quod
dicere quod xps in quantum homo viator per successionem
temporis adquisiuit sibi et habuit in speciali dominium
proprium et immediatum vestimentorum, alimentorum, calcia-
mentorum (2), loculorum partim per collationem .fidelium, partim per em¬
ptionem est hereticum, dico quod heretica esset, si acciperetur domi¬
nium ciuile et proprietarium de quo est supra dictum; set non heretica
[f. 23V] si accipitur dominium vsus xpi in hanc rem concessam uel aliter
licite vsu deputatam, uel etiam non est heretica secundum modum lo¬
quendi pape Iohannis, qui vocat dominium quod conceditur ad vsum
consumptiuum, patet supra.
3* propositio, (3) quam hereticam dicunt, est: quod dicere quod xps
nunquam consuluit apostolis abdicationem omnis pro¬
prietatis et dominii omnium rerum temporalium est here-
licum. Patet quod est vera pro dominio ciuili et proprietario, non pro
aliis dominiis.
4* propositio, (4) quam hereticam dicunt, est: quod dicere quod
xps non dedit aliam legem apostolis quam discipulis, in-
telligendo per discipulos quoscunque fideles, vt Iosep ab
Aramatia, qui in speciali erat diues (5), et Lazarum (6) et Simonem (7)
leprosum et Dorcam(8), qui habeba[n]t dominia in speciali, est here¬
ticum. Ad hanc dicit papa Iohannes, quod non invenitur, quod xps aliam
(1) Bulla « Quia vir reprobus » BF V, 449. a Et nihilominus habuit [Christus]
dominium rerum aliquarum temporalium non ab instanti suae conceptionis, sed postea suc¬
cessive modis aliis utpote cx collatione fidelium vel emptione acquisitas: et quae sint illi,
videamus ». Prosequitur ib. ostendens ex locis N. T. illa fuisse tunc vestimenta, cal¬
ceamenta. loculos etc. — Est quoque Propositio II appellationis Michaelis 26 mart. 1330,
BF V, 426 nota. « quod dominus noster /esus Christus, in quantum homo, per successum
temporis diversis modis acquisivit sibi in speciali dominium proprium et immediatum
quamplurium rerum temporalium, sc. vestimentorum, alimentorum, et loculorum »; Cfir.
litteras eiusdem BF V, 430, coi. 1. (2) Codex habet calmamentorum.
(3) Cf. Ead. bulla BF V, 438, coi. a. a Ad hoc autem... dicimus, falsum esse, quod
[Christus] consuluerit apostolis et discipulis suis ad minus, quod non haberent in com¬
muni:... ». Prop. VI appell. cit. 1 . c. 427, coi. 1: « Quod Christus numquam consuluit
apostolis nec aliis discipulis abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum tempora¬
lium in speciali nec in communi ».
(4) Bulla cit. 1 . c. 444; « Nec reperimus, quod /esus dominus noster aliam legem vi¬
vendi discipulis dederit et aliam apostolis suis... ». Et Prop. IV appell. cit. 1 . c. 426,
« Quod Christus non dedit aliam legem vivendi apostolis quam quibusctfmque aliis disci¬
pulis, per discipulos intelligens quoscumque fideles Christi, quod patet per eius verba, quae
talia sunt: « De discipulis autem constat, quod habuerunt aliqui multa: de Zoseph ab Ari-
mathaea, de Lataro, Martha, Maria Magdalena, de T abit a, quod interpretatur Dorchas.
quam Petrus resuscitavit ». (Cf. quoque Bull. cit. 1. c. 444 c. 1. et litteras Michaelis
1331* 1 . c. 430, not.). (5) Cf. Matth. XXVII, 57. (6) Cf. loh. XII, a. 3.
(7) Cf. Matth. XXVI, 6; Maro. XIV, 3. (8) Cf. Act. IX, 36, 39.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM PRATICELLORUM. 695
legem dedent apostolis quam discipulis, eo quod ante missionem aposto¬
lorum ad predicandum; ex forma enim vocationis apostolorum nil apo¬
stolis invenitur injunctum nisi sequela. Patet Mt. 4°(i), quando vocatus
est Petrus et Andreas, Iacobus et Iohannes et Mattheus et similiter in vo¬
cationibus aliorum apostolorum non inuenitur quod injunxerit xps eis nisi
sequelam, et licet ipsi relictis omnibus dicantur sequuti xpm, non inveni¬
tur tamen quod reliquerint vestimenta.(2) nec domum; nam post
primam vocationem, quam narrat Iohannes (3), fuit vocatus Petrus et An¬
dreas alia vice de piscatione, sicut habetur Luc. 8 (4). Post hanc 2 il ' n fue¬
runt vocati 3 0 , quam vocationem narrant Mt. (5) ct Mr. (6) et sicut dicit
Glossa (7): Prima vocatio fuit ad simplicem notitiam, 2 a ad familiaritatem,
colloquium et complacentiam, 3 a ad inseparabilem sequelam et obedien-
tiam. Et sic per hoc tempus conuersionis rion invenitur data lex, alias
non iterum dedisset, cum ad predicandum misit; superfluum enim fuisset
nouiter dare, si ante data fuisset; nec ista opinio videtur heretica, quia
dicit papa Iohannes quod non invenitur in euangelio quod tempore voca¬
tionis apostolorum alia lex sit data apostolis quam discipulis. Hec enim
est vera, licet etiam apostoli aliam legem viuendi perfectiorem assumpse¬
rint quam discipuli, vnde dixit Petrus pro aliis: Ecce nos reliquimus
omnia (8), hoc tamen non invenitur adhuc precepisse eis X m . Et etiam
quia inveniuntur multa habuisse postea, dicit papa Iohannes quod relique¬
runt quo ad affectum, nondum tamen quoad realem effectum. Cum autem
missi sunt ad predicandum, tunc realiter dicti sunt apostoli, quia apostoli
missi interpretantur. Tunc multa precepta data sunt apostolis, patet Mt. 10(9)
et Mr. 6° (10) et Luc. 9(11), vbi precepit eis X us quod nichil ferrent in via,
nec aurum, nec argentum in zonis, nec peram , nec duas tunicas etc.
Set hec precepta videntur fuisse temporanea, non pro omni tempore.
Primo, quia invenitur quod post reditum a predicatione habuerunt loculos,
sacculum et peram licite, sicut patet Io. 4°(i2). Luc. 22°(i3)etIo. I3°(i4).
2°, quia dicit Augustinus in libro euangeliorum (15) quod illud non fuit
preceptum, set potestas data recipiendi necessaria ab hiis, quibus euange¬
lium predicabant, que apostolis obseruare licuit, et non seruare. Et quod
fuerit temporale mandatum patet, quia Luc. 22 0 (16) xps dicit: quando misi
vos per mundum, nonquid aliquid defuit vobis f et nunc dico vobis, qui
habet saculum [f. 24r] vendat, similiter et peram etc. Videtur etiam hoc
preceptum fore pro determinato tempore (17), ad determinatum opus, puta
predicandi, quia cum xps misit discipulos 72 predicare (18), fecit etiam eis
hec mandata, nec tamen invenitur, quod omnes illi discipuli renuntiaue-
rint, esto quod in predicatione nil secum ferrent iuxta X* mandatnm, et
hoc vt non pretio rerum, set animarum zelo‘predicandi officium expedi¬
tissime exercerent.
Dico ergo ad hoc, quod licet hereticum sit negare hec non fore
dicta sub forma precepti et exponendum est dictum Augustini, qui dicit quod
non fuit preceptum, set licentia accipiendi necessaria. Intelligit enim non
quod non fuerit preceptum non ferendi secum aurum etc., set quod non
(1) V. 18-22.
(3) I, 40-46.
(6) I, 16-18.
(9) V. 5-34.
(14) V. 29.
(16) V. 35-36.
(2) Hic habetur parvum spatium vacuum in codice.
(4) L. c. non invenitur, sed V, 4-11. (5) IV, 18-20.
(7) Cf. Glossam ordinariam ad Matth. IV, 18. (8) Matth. XIX, 27.
(10) V. 8-12. (n) V. 3-5. (12) V. 8. (13) V. 36.
(15) Cf. locos citatos in prima Conclusione supra p. 276. nota 6.
(17) Cf. hac de quaestione Ott, Thomas von Aquin etc. 62 ss.
(18) Cf. Luc. X, 1.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
696 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
fuit preceptum accipiendi ab illis, quibus predicabant, necessaria, uel etiam
non fuit preceptum laborandi et lucrandi victum, vt faciebat Paulus apo¬
stolus. Non ergo solum preceptum set etiam licentia. Dico etiam quod
non videtur michi, quod Mic hae lite possint inferre heresym in asserentem
talia precepta fuisse temporalia, uel non fuisse data nisi apostolis, quia
multi doctores dicunt fuisse temporalia, et euangelium narrat etiam data
discipulis et in euangelio non expresse discernuntur hec. Post aduentum
etiam Spiritus Sancti, apostolis et discipulis habitantibus in lerusalem, non
invenitur modus nisi vnus viuendi, ille videlicet modus, qui describitur
Actuum 4 0 et 6° sine proprio et in communi habendo, nec doctores di¬
stinguunt, set omnibus illum modum viuendi actribuunt, tam apostolis
quam discipulis, et ideo non videtur posse inferri hereticum, si dicatur,
quod non invenitur alius modus viuendi ordinatus apostolis post aduen¬
tum Spiritus Sancti quam discipulis. Credo tamen quod licet non inue-
niatur expresse, tamen perfectior modus viuendi seruabatur ab apostolis
etiam viuendo- in communi cum discipulis, quam seruarent discipuli, et
quod apostoli in communi nil habere ciuiliter volebant. Discipuli in com¬
muni ciuiliter habere uolebant et ex hoc factum est murmur Grecorum
adversus Hebreos, eo quod despicerentur in ministerio communi vidue
eorum (i). Conquesti enim sunt Greci, quod de communi erario, de quo
uiuebant fideles, non prouidebatur eque viduis grecis conuersis, sicut he-
breis. Apostoli autem, quia licet viuerent simul cum Grecis et Hebreis,
nec inveniatur in scriptura pro tunc alius modus viuendi appropriatus apo¬
stolis, tamen quia apostolorum erat perfectio maior et in illo communi
erario jus proprietarium, uel civile, etiam in communi habere recusabant,
set solum administrationem pro aliis, et in hoc conueniret etiam papa
Iohannes et non vinceretur herelicus, qui sic sentiret, vt puto.
Ad j am propositionem (2), quam hereticam dicunt, que est: quod
xps non precepit simpliciter et absolute apostolis non por¬
tare aurum uel ar gentum nec c a Ic iamen ta, set solum pro
tempore, pro quo missi sunt predicare, set post reditum
potuerunt habere [f. 24 v] illa, hanc hereticam dicunt. Hic dico
quod, quia multi doctores dicunt fuisse temporale preceptum obligans solum
pro tempore, quo sunt missi ad predicandum, ideo temerarium videtur, quod
sit error, alias oportet dicere quod lieda et Augustinus (3) et alii senserunt
heretica. Ad 2 am partem propositionis, que est quod post reditum a predicationc
potuerunt illa, que inhibita eis fuerunt, habere, non videtur hereticum, nisi
intelligatur de habere ciuiliter et proprietarie, quia multi doctores hoc tenent.
Ad 6 am j>ropositionem (4), quam hereticam dicunt, que est: quod
(1) Act. VI, 1; cf. IV, 32-37.
(2) Bulla cit., 444, c. 2. « Si vero consideretur tempus, quo missi fuerunt ad praedi¬
candum, videtur quod illo tempore aliqua fuerint eis interdicta; [i. e. ut statim subiun-
gitur: aurum, argentum, calceamenta etc.].... lix quibus videtur, quod pro tempore vije
praedictae tantum praedicta eis fuerint interdicta . Si autem consideratur tempus post
reversionem, tunc indetur quod eis licuerit luibere praemissa in communi saltem .». Et
1 ’rop. X appell. cit. 427.
« Quod dominus noster /esus Christus non, interdixit simpliciter et absolute apostolis
suis ne possiderent aurum nec argentum et pecunias in communi et ne portarent calcea¬
menta, sed solum inhibuit eis talia pro tempore viae, quando ibant ad praedicandum; post
reditum autem a praedicatione poterant, ut dicitur, talia libere possidere et habere ac eti<nm
portare ». (3) Cf. locos supra cit.
(4) Bulla cit. 445, c. 1. « Si autem quaeratur de tempore post missionem Spiritus
sancti, videtur adhuc distinguendum inter illos, qui ex Iudaeis conversi fuerunt in prim-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FS A TICKLLORUM. 697
apostoli singillatim proprietatem ct dominium vestimento-
rum, alimentorum, caligarum ct gladiorum habuerunt etiam post
aduentum Spiritus Sancti in eos, et quod illa verba Pe¬
tri (i): Ecce nos relinquimus omnia etc. non intelliguntur de ab¬
dicatione proprietatis, set solum de affectu cure et sol¬
licitudinis, est hereticum. Hic dico quod ante missionem ad pre-
dicandum non erat factum preceptum relinquendi omnia, saltem non in-
uenitur in euangelio, et quia illa verba Petri fuerunt dicta ante talem
missionem, ideo temerarium judico dicere, quod sit hereticum, quod intel-
ligatur de abdicatione proprietatis.
Ad 7 /?w propositionem { 2), quam hereticam dicunt, que est: quod
apostoli habuerunt ct habere potuerunt in speciali et
singillatim dominia castrorum et villarum et aliorum, quia non
reperiebatur, quod xps dederit cis aliam legem quam disci¬
puli 8, quibus licitum fuit. Hic dico quod apostolis non licuit habere
ciuiliter et politice, set prout erant administratores fidelium et bonorum ecclesie.
Ad <?■"" propositionem { 3), quam dicunt hereticam, que est: quod
stante perfectione euangelica, apostoli potuerunt habere
bona temporalia inmobilia, vt agros ct predia, et quod talia in
Iudea non retinuerunt, non fuit nisi quia preuidebant se
transituros ad gentes. Hic dico quod qui dicit hanc hereticam,
habet hereticare papam Melchiadem et qui in decreto hanc propositionem
posuerunt, uel exponere.
Ad p am propositionem (4), quam hereticam dicunt, que est: quod
tiva ecclesia lerosolymitana, ct inter gentiles. Quoad conversos ex ludaeis videtur quod...
omnia quae habebant sibi invicem communicaverunt ...». Ab hac communione bonorum
Apostoli non erant exclusi uti patet ex Actibus et cx epistola Clementis Romani ad
b. Iacobum episcopum Hierosolymitanum [XII, qu. 1. cf. 1 . c. 419 not.] etc. et con¬
firmatur cx loco quodam Hieronymi qui « Expresse quoque innuit et supponit, quod ante
illam communionem habere potuerunt apostoli et discipuli eorum aliqua in proprio et in
communi ». Haec propositio deest in appcll. cit. sed in litteris ad fratres minores 24
lan. 1331, ubi dicitur quod papa Ioa. dogmatizare praesumpserit inter alia «quod
b. Petrus apostolus et alii apostoli Iesu Christi etiam post mortem Christi et post missio¬
nem Spiritus sancti in eos factam in rebus temporalibus eis concessis sive assign.it is Jui-
buerunt proprietatem et dominium tam in speciali quam in communi ». — BF V, 430 nota.
(1) Bulla cit. 417, 1. Petrus dixit: Ecce nos reliquimus omnia etc.; non dixit: « Nos
vendidimus omnia et dedimus pauperibus », sed dixit: «Nos reliquimus omnia. Possunt
enim res temporales relinqui quoad curam et affectionem illarum sine dominii abdicatione... ».
(2) Cf. quoad primam partem istius propositionis locos ad Prop. VIII et quoad
alteram partem cf. ad prop. IV.
(3) Cf. Bulla cit. 417, 1. « Et si quaeratur, quare apostoli agros ct domos non reti¬
nebant in Itidaea, sed potius illis venditis habebant eorum pretia in communi, respondet
Melehiades pipa dicens: «futuram idest transituram ecclesiam in gentibus idest ad gentes
apostoli praevidebant, idcirco praedia in Iudaca minime sunt adepti».... Ea praedictis
patet, quod apostolis fuit liciium, in Iudaea, si voluissent, retinere praedia; nec voto com¬
pulsi sunt, quod illa retinuerunt, sed voluntate propria, quia se non contracturos moram
ibi, sed transituros praevidebant ad gentes ». Cf. eamdem Bull. 419-20. Videas prop.
V appell. cit. 426 : « Quod apostoli non abdicaverunt, sed habuerunt et licite habere po¬
tuerunt bona immobilia, ut agros et praedia quoad proprietatem et dominium in communi;
et quod illa in Iudaea non receperunt nec retinuerunt, non fuit, quia hoc repugnaret eorum
perfectioni, sed quia praevidebant in spiritu, se transituros ad gentes ».
(4) Bulla cit. 419: « Item eo, quod dicit [Michacl] beatum Augustinum dixisse, apo¬
stolos vovisse rerum omnium abdicationem, dicit falsum; hoc enim beatus Augustinus non
discit, sed cum recitasset apostolos dixisse: Eccc nos relinquimus omnia ct secuti sumus
te, subiunxit: v. Hoc votum potentissime voverant »... (Sequitur explicans de quo voto
Archivum Franciscanuni Historicum. — An. 111 . 44
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
698 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
apostoli nunquam emiserunt votum abdicationis omnium
temporalium. Hic dico pruno» quod in euangelio non invenitur votum»
set preceptum. Sct Augustinus dicit, libro 17 de duitate dei capitulo 4 0 (1)
super illo verbo: Ecce nos relinquimus ctc., hoc votum maxime vouerunt
apostoli. Set licet Augustinus dicat, non tamen hereticat negantes, nec Au¬
gustinus ostendit, vbi in euangelio exprimatur hoc votum, non enim est
forma voti hec: Ecce nos relinquimus ctc. uel etiam si esset forma voti,
caderet votum magis super 2 in ' partem, que sequitur dum addunt: et se-
quuti sumus te, quia hoc est perfectorum sequi xpm, relinquere uero tem¬
poralia maxime fuit philosophorum ; vel etiam Augustinus accipit votum
pro voluntate, ac si dicat: Ecce voluntarie relinquimus omnia, idest, affectu
reliquimus omnia illa dicta.
Ad 10 n,n propositionem (2), quam hcreticam dicunt, que est: quod
apostoli potuerunt licite pro rebus temporalibus sicut
pro propriis in judicio contendere et litigare. Hanc dicunt
hereticam. Hic dico quod proprium ciuiliter non habebant et ideo pro
proprio non poterant litigare, quia tamen administratores bonorum ecclesie
erant, poterant, quia ad hoc mouebat [f. 25r] caritas, non cupiditas.
Ad n am (3), quam dicunt hereticam, que est: quod in prima
multitudine credentium bona eis communia post distribu¬
tionem bonorum, inter eos factam, non erant eis communia, set
propria, quia quilibet efficiebatur proprietarius et domi¬
nus portionis sue assignate. Hic dico quod equiuocatur de fieri
proprietarius, satis patet, non enim potest fieri eo modo, quo non licet in
illa congregatione alicui aliquid habere proprium.
Ad I2 lm propositionem (4), quam dicunt hereticam, que est: quod
votum religiosorum absque proprio viuere profitentium
non se extendit ad illas res, quibus necessario eget vita
humana. Hic dico quod papa Iohannes concedit istam propositionem, quia
vt jurista (5) tenet, quod vsus non potest separari a dominio in rebus vsu
Augustinos loquatur, et convenit cum explicatione nostri auctoris). Cf. Appell. cit.
426, Prop. 3: « Quod apostoli... nunquam a se abdicaverunt proprietatem et dominium
omnium rerum temporalium ncc votum abdicationis proprietatis et dominii omnium rerum
temporalium emiserunt ». (1) P. L. 41, 530.
(2) Bulla cit. 447-8. « Cum ergo quaeritur, utrum apostolis et discipulis et eorum se¬
quacibus pro rebus, quas habebant, licuerit et liceat litigare, videtur dicendum, quod iliis,
qui propria non habebant, pro rebus aliquibus tamquam propriis non licuit litigare; iliis
autem, qui htibebant communia, pro illis ut pro communibus (animo ipsa bona communia
defenderuli vel repetendi sine fraude et alicuius iniuruiJ licuit litigare, praesertim illis,
qui curam habebant illius communitatis, vel saltem alsi eorom mandato... ». Est Prop. IX
Appell. cit. 427. « Quod litigare in iudicio pro rebus temporalibus non distrahit nec di¬
minuit a perfectione evangelica, et quod apostolis et viris evangelicis licuit in speciali et
singillatim et etiam in communi pro rebus temporalibus in iudicio contendere et litigare t>.
(3) Bull. cit. 414, 2. « Videtur etiam quod probabiliter possit dici, quod post distri¬
butionem bonorum usu consumptibilium, quae fiebat inter apostolos et credentes alios, ut
dicitur Act. cap. 2 et 4, quilibet portionis sibi assignatae proprietarius et dominus
posset dici». Cf. Prop. XI Appell. cit. 427: « Quod bona ecclesiae primitivae sive multi¬
tudinis credentium, de qua scribitur Act. cap. 4: « Nec quisquam eorum... non erant illa
communia post distributionem factam inter ipsos credentes, sed solum ante distributionem
sive divisionem ipsorum ».
(4) Bull. cit. 415, 1: « Nec votum vivendi sine proprio videtur, quod se extendat
ad talia, quibus necessario eget vita humana ». Deest in appell. cit. sed est in litteris
Michnelis 24 ian. 1331, 1 . c. 430 ubi dicitur: «... Et quod votum visendi sine proprio
ad res, quas necessario requirit vita humana, minime se extestdit »>.
(5) Cf. eamdem expressionem in prima Conclusione p. 272.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM.
699
consumptibilibus, eo quod non datur alicui vsus in jure nisi salua re, ucl
intellligit, quod vbi res consumitur, videtur transire in dominium vtentis,
et illud vocat dominium.
Ad i?** propositionem {i), quam hereticam dicunt, que est: quod
xps habuit proprium in particulari et in communi res tem¬
porales. Hic dico quod verum est appellatiuc, quia sic que xps habebat,
appellabantur sua et suorum, nullo tamen horum modorum habuit ciuilitcr
et proprietarie.
Correlarium ad 8 ”" conclusionem et v 1 1imam sit hoc: Mi-
chelis te, post contractam heresym ex contumaci contradictione ad decretales
pape Iohannis superius memoratas dc xpi ct apostolorum paupertate, in
multas alias hereses et sententias ecclesiasticas ct penas canonicas et pec¬
catorum facinora sunt prolapsi. Nempe qui repagulum (2) aperit contuma-
cie quasi luuonc (3) prccipiti in baratrum rapitur delictorum. Sic lapsi sunt
Michaeliste de jam dicta contumacia in multas hereses pronephandas. Nam¬
que papam Iohannem, vtique legiptimum papam, ipsi primo hereticum
vulgaverunt cum etiam suis omnibus successoribus in papatu, qui illas
decretales sustinuerunt, uel etiam omnes, qui ilhis tenuerunt, uel catholi¬
cas putauerunt, uel eis adheserunt, inde ad nequitiora ruentes, electionem
ad papatum: O summum pronephas in scandalum omnium fidelium sibi
preripuerunt et quemdam fratrem Petrum de Corbaria ordinis Minorum
• et secte ipsorum sibi scismatice prefecerunt et post hoc duci Ratiarie, iam
pro imperatore electo, et post pro heresy dampnato, adheserunt et ad vsur-
pandam sibi coronam imperii vi sola armorum contra omnem juris ordinem,
ducem ipsum associauerunt, imperatorem legiptimum predicauerunt et se
ipsi duci confederauerunt (4). Cardinales scismaticos et episcopos ordinaue-
runt(5) et quod omnem haberent auctoritatem, ac si veri episcopi et cardi¬
nales essent, dogmatizauerunt. Sed in malum (6).
Romae, e Collegia S. Atti an ii.
(Continuabitur) 1 \ Livaktus Oltger, O. F. M.
(z) Cf. supra p. 690-91. propositiones*! ct II. (2) Codex: repangulum.
(3) Sic videtur legendum in codice; forsitan textus originalis habebat illuvie, vel
provenit hoc vocabulum a quodam vocabulo italico illius temporis ac idem significare
videtur ac torrens. Apud Du Cangc desideratur.
( 4 ) Hoc in memoriam revocat quod Occam Ludovico Bavaro dixisse fertur: « O
Imperator, defende me gladio et ego defendam te verbo ». Trithemius, de Scriptoribus
ecclesiasticis, ap. Goldast, Monarchia I, Hanoviae 1612, Introcuctio.
(5) Eubel, Der Gcgenpapst Nikolaus V und seine Hierarchie, ap. Historisches Jahr-
bnck, XII. 1891, 276-308 collegit notitias de 8 Cardinalibus et 18 episcopis schisma¬
ticis creatis ab antipapa Nicolao V, quam dissertationem reassumit idem BF V,
P- 353*4 nota 3 * Registrum Nicolai V habetur in Archivo Vaticano Regesta Vatie,
vol. 118, quod per modum regesti edidit idem 1 \ Kubcl sub titulo: Der Rcgisterband
des Gegenpapstes Nicolaus V in Regestenform veroffentlickt, in Archivalischc Zeitschrift
herausgegeben durch das Bayerische allgemeine Reichsarchiv in Miincken, N. F. IV,
MUnchen 1893, 123-212. Plura documenta ex eodem Registro Nicolai V iam ediderat
sive in extenso sive per modum regesti S. Riezler, Vatikanishe Akten zur deutschen
Geschickte i» der Zeit Ludwigs des Bayern, Innsbruck 1891, p. 380-413.
(6) Hic cessat tractatus Fratris Andreae Richi in codice. Videtur autem
aliquid deesse, uti iam introductione adnotavi (cf. p. 262). Hunc finem deficere vere
lugendum. Nam auctor videtur hic texere ulteriorem historiam Michaelistarum, et
forsitan eorum evolutionem prosequebatur usque ad tempus, quo scribebat. Hoc co
maioris momenti esse debebat, quod Andreas Richi ab initio huic pugnae astfterat.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
700
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
*
COMPENDIUM CHRONICARUM FRATRUM MINORUM
SCRIPTUM A PATRE MARIANO DE FLORENTIA.
(Continuatio) ( 1 ).
Carolus IV imperator, Ordinis plurimam devotus, anno 1378
migravit ad celum. Post cuius mortem Helisabeth imperatrix ha¬
bitum induit tertii Ordinis, et humiliter conversata miraculis claruit ( 2 \
Eodem anno in Cereth Vunlachie minoris, ab infidelibus ar¬
bores adorantibus duo Fratres fuerunt sacro martirio coronati (8).
Scisma ortum est anno prelibato, quale nondum fuit in Ecclesia
Dei, quod duravit annis 40 . Nam defuncto Gregorio XI, Cardina¬
les crearunt Urbanum VI, italicum, a quo recesserunt 14 Cardi¬
nales Gallici, et in civitate Fundi alium crearunt, natione Gallum ^a),
quem Clementem VII appellarunt. Qui in Avinione resedit ( 4 ).
Frater Leonardus Generalis, hoc ipso anno ab Urbano VI
fuit Cardinalis factus ( 5 ), sed ipse Clementi adherens ad eamdem
dignitatem ab ipso Clemente fuit assumptus. Quapropter contra
ipsum indignatus Urbanus, statim ipsum ab otficio depositum decla¬
ravit et fratrem Lodovicum de Venetiis Vicarium Ordinis instituit
et fratri T horne de Ferignano prefatam dignitatem contulit et
episcopum Tusculanum fecit.
Clarebat tunc in Hyspania frater Rodericns Robie i i, vir peni-
tentie mirabilis, (46 r:) amator paupertatis, mundi contemptor et spiritu
prophetico illustratus, qui in conventu Valdeari Custodie Colim-
briensis requiescit (6).
Valentinus de Narnio, sanctitate insiguis, 80 annis solo pane
et aqua contentus (6), in ecclesia Sancti Francisci de Assi sio tumu¬
latus, multis claruit miraculis ( 7 \
Martinus, vir optimus et sanctus, qui moriens signis clarens in
Fulgi neo tumulatus [est] (8).
Niccolaus de Assisio, infirmarius, charitate plenus, vita san¬
ctissimus, quem a Deo (c) mirificatum in celis, miracula attestantur in
terris, que per eius preces et merita, Dominus quotidie operatur Pe¬
ru sio, ubi iacet ( 9 ).
(а) Cod. GaUu». (6) Cod. contemptu». (c) Cod. adeo.
(1) Cf. AFH I, 98 - 107 ; II, 92-107 ; 805 - 18 ; 457 - 72 ; 026 - 41 ; IU 294 - 809 .
(2) Conf. 862 . Wadd. 1878 , n. 11; 1881 , suppi, n. 2.
(8) Conf 385 , 556 . Wadd. 1378 , n. 12 .
( 4 ) Ab an. 1878 - 1417 . Urban. VI, 9 april. 1878—15 oct. 1389 . Clem. VII,
20 sept. 1878 , — o. 81 oct. 1894 . R&ynaldus an. 1878 sqq. Glassb. 212 s.
( 5 ) A solo Clemente VII creatus est oard. cf. supra p. 808 , n. 6.
(б) Conf. 821 , 585 . ( 7 ) Conf. 202 s., 504 . Wadd. 1878 , n. 12 .
(8) Cf. supra p. 801 , n. 6. Wadd. 1855 , n. 2; 1866 , n. 22 . ( 1241 , n. 25 ;
1218 , n. 6). ( 9 > Conf. 284 , 504 . Wadd. 1878 , n. 12 ; 1418 , n. 5 .
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FP. 11IN.
701
Ventura, etiam laycus et sanctus, paupertatis amator, caritate
ignitus, qui Fratres forenses recipiebat, Peru sii discedens, ibidem
miraculis emicuit (1).
Antonius de Tegminis, Pisanus, in legibus doctus, vita san¬
ctissimus, in Monteluco, supra Spoletum, miraculis corruscat (2).
Leonardus de Montepolitiano, in omni scientia et virtute
singularissimus habetur (3).
Andreas, Provincie Bononie, in Arimino signis claret et
miraculis (4).
[Quinquagesimum sextum] Capitulum Gengrale(5) cele¬
bratum est Strigonii(a) Provincie Hungarie, anno Domini 1379 et Or¬
dinis 171, per fratrem Lodovicum de Venetiis, Vicarium Ordinis,
impensis Lodovici regis, in quo ipse frater Lodovicus in 25 Ge¬
neralem electus est (6).
Anno Domini 1382, illustrissimus Lodovicus, rex Hungarorum,
40 anno sui regni in Domino requievit. Hic ante mortem suam regnum
dimictens, solique Deo vacans, cum Fratribus semper ibat in choro ad
officium persolvendum habitu indutus ut Frater, et ita indutus obire
voluit et sepelliri (7).
Eodem anno Urbanus papa fecit Sancte Romane Ecclesie Car¬
dinalem fratrem Lodovicum Generalem (8).
[Quinquagesimum septimum] Capitulum Generale cele¬
bratum est Ferrarie, anno 1383 et Ordinis 175, per fratrem Lodo¬
vicum Cardinalem et Vicarium Ordinis, in quo fuit electus in 26
Generalem Ministrum frater Petrus de Cassano Provincie Sancti
Bernardini, qui dum Provinciam Tuscie visitaret et iam fere duos
annos Ordinem rexisset, (47 v:) infirmatus, in conventu Pistoriensi
vitam finivit (9).
Anno Domini 1384 frater Paulus Trincius, Pater Fratrum Ob¬
servantium, habuit a fratre Guillelmo de Hast, Ministro Provincie
Sancti Francisci, auctoritatem recipiendi ad Ordinem novitios. Nam
usque modo ipse frater Paulus mictebat ad Ordinem confugientes, ad
Ministrum Provincie, qui eos recipiebat, remictebatque fratri Paulo,
sicque in dies familia ipsa numero et merito augebatur (10).
[Quinquagesimum octavum] Capitulum Generale cele¬
bratum est Padue, anno Domini 1385, Ordinis 177; in quo frater Mar-
tinus de Sancto Georgio de Ripalo, Provincie lanue, electus fuit
in 27 Generalem Ministrum (11).
(a) Cod. Strigonia.
(1) Conf. 234, 504. Wadd. 1378, n. 12; 1254, n. 48; 1422, n. 6 ).
( 2 ) Conf. 241. Wadd. 1813, n. 9; (1899, n. 24).
( 8 ) Conf. 520. Wadd. 1878, n. 11 ; (1344, n. 8 ).
(4) Conf 264, 524. Wadd. 1878, n. 12; (1292, n. 24, cf. 23).
(5) Wadd. 1879, n. 1 . Glassb. 218. Gubernat. 1,172, III, 75-6. ChHLeg. I, 88 .
( 6 ) Cf. p. 808, n. 4.
(7) Wadd. 1382, n. 2 . Lud. I, Magnus diotus (1842—1882, 12 sept.).
( 8 ) Cf. p. 808, n. 4.
(9) P. 808, n. 7. Glassb. 215. Gubernat. I, 178, III, 77. ChHLeg. I, 88 .
( 10 ) Wadd. 1882, n. 8 ; 1884, n. 2-5, ubi litterae Guillelmi, quae et Gu¬
bernat. U, 1088.
(11) Wadd. 1885, n. 1 . Supra p. 808, n. 8 . Gubernat. I, 178, HI, 76-7.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
702
COMPENDIUM CHRONICARUM FP. MIN.
Hoc ipso anno frater Lo do vicus de Ve neti is, Cardinalis, di[f}-
famatus de proditione apud Dominum Urbanum, demersuB est in
mare cum aliis quinque Cardinalibus (1).
Ad requisitionem Regine Suetie et precibus monialium Sancte
Clare de Sancto Laurentio in Panisperne de Urbe, Bonifacius
papa IX, die 7 octobris Rome in cathalago Sanctorum ascripsit San¬
ctam Bi rei tam de Sueti a (2).
Frater Martinus Generalis anno 1387 in Castro novo, Pro-
vincie Ianue, infirmatus, ibidem defunctus sepultus fuit. Quo mortuo,
confirmatus est Vicarius Ordinis per Dominum Papam frater Henri-
cus de Ast, Minister Provincie (8).
[Quinquagesimum nonum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Florentie(4\ anno prefato, per fratrem Henricum Vica¬
rium Ordinis; in quo idem frater Henricus fuit in 28 Ministrum
electus, qui fuit valde favorabilis fratri Paulo Trincio et suis
fratribus de familia Observantie nuncupatis, etiam plurima loca sibi
concedens Provincie ( a ) Marchie et Sancti Francisci et Rome (5). Unde
ipse frater Paulus in Provincia Marchie instituit suum coadiutorera
ad regendum prefatam Provinciam fratrem Franciscum de Fa-
briano. Hic frater Franciscus quinquaginta annos in omni sanctitate
vixit, amplians et dilatans novam plantulam familie Observantium; qui
tandem a Domino evocatus, corpus reliquit in loco He rem i te apud
Fabrianum (6).
Frater Paulus Trincius, cum iam esset tam ex rigore vite
austere quam senectute nimis debilis, ac etiam oculis suis caligare ce¬
pisset, suum Commissarium et coadiutatorem instituit fratrem I oh an¬
nem de Stronconio, Provincie Sancti Francisci, ad regendum
loca et Fratres sibi subiectos, et ipsum Florentiam destinavit, ut
ibi aliquem locum caperet (b\
(47 r:) Hic frater Iohannes(7), omnibus pene virtutibus ornatus, et
cum esset angelicus predicator ac miraculis et spiritu prophetie clarus,
in diversis Provinciis quamplura loca Observantie fundavit et plures
conventus ad regularem observantiam reduxit, et multos habitum sancte
Religionis induit, qui in viros magne sanctitatis evaserunt. Hic fra¬
ter Iohannes locum recepit in monte Fesulano apud Floren¬
tiam (8), per quem Deus uberes fructus collegit (c), et nimium regu¬
laris observantia inaucta est.
Florebat etiam tunc frater Angelus de Monte Leone, Obser¬
vantie zelator precipuus, qui ob suam vitam sanctissimam pluries me-
(o) Cod. Provinciam. ( b) Cod. reperet. (c) Cod. collexil .
(1) Raynaldus, an. 1885, n. 2sqq.; mense dec. 1885. Supra 908 n. 2.
(2) Canoniz. 7 oct. 1391. Bulla canoniz. Acta SS. oot. IV, 468-72. Cf. AFH
I, 495; III, 182.
(8) Supra p. 308, n. 8. H. Alferus Astensis. Wadd. 1387, n. 1.
(4) Wadd. 1887, n. 7. Glassb. 216. Gubernat. I, 173, III, 77. ChHLeg. I, 89.
(5) Wadd. 1888. n. 1: 1890, n. 2. Gubernat. II, 12s.
(0) Wadd. 1890, n. 8. Gubernat. II, 13s.
(7) L. c. n. 4. Aquil. 17: Wadd. 1399, n. 49 (conv. Faesulanum; 1403, n. 1;
conv. S. Juliani; 1415. n. 85-6; de quo Aquil. 16, 115.
(8) Cf. not. praeced.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
703
ruit apparitione Iesu Christi consolari et spiritu prophetico claruit, mi¬
raculaque fecit et mortuos suscitavit (1).
[Sexagesimum] Capitulum Generale celebratum est Assi-
sii anno 1390, Ordinis vero 182; per fratrem Henricum Genera¬
lem (2\ in quo Capitulo Magister Bartholomeus Pisanus presen-
tavit librum de Conformitatibus Beati Francisci, quem nuper
ediderat (3).
Hic frater Bartholomeus, Sacre Theologie Magister et magnus
predicator, vir utique devotus et sue professionis zelator precipuus fuit
et plurimos a demonio obsessos ( a) liberavit, et alia miracula fecit.
Scripsit enim multa, videlicet librum de gestis et dictis Salvatoris. Item,
opuscula de passione, de resurrectione et de ascensione Domini. Item,
opus, quod Mariale appellavit. Item, de vita et laudibus apostoli
Pauli, magnum et pulcherrimum volumen. Item, librum de vita et lau¬
dibus Sancti Benedicti, per meditationes et fructus procedens, in duas
partes divisum. Alium etiam composuit de laudibus et vita Sancti Do¬
minici. Item, alia opuscula et vitam et miracula Beati Gerardi ( b ) de
Valentia, et sermones multos, tam quadragesimales quam de Sanctis
per totum annum. Clarebat etiam hac tempestate:
Frater Malcoaldus de Sancto Miniato, vir famosissimus et
magni luminis, scientia decorus, nec non profunda humilitate preditus,
ob quam ad sacerdotii (c) dignitatem nunquam ascendere voluit. Hic
multos annos Bononie sacram theologia legit {it) (4).
Antonius de eadem terra, Magister Sacrae Theologie, predicator
famosus per Italiam, Parisius quoque in lectura floruit (5).
(47 v:) F ranciscus Cremonensis, sacre Theologie et utriusque
luris Doctor, sue eruditionis experimentum fecit. Ob quas virtutes Epi¬
scopus Bergomensis creatus est (6).
Anno Domini 1391 undecima die Novembris, in platea sancte Civi¬
tatis Hierusalem a Sarracenis ob predicationem vere fldei cum gladiis,
innumerabilibus ictibus, crudeliter interfecti sunt frater Niccolaus
de Sibinico, frater Donatus de Buticinio, frater Petrus de
Narb ona, frater Stephanus de Lanich, corsus(7).
[Sexagesimum primum] Capitulum Generale celebratum
est Coloni e Alamanie anno 1393, Ordinis vero 186, per fratrem He¬
ri n c u m Generalem (8).
(o) Cod. obsexos. ( b ) Cod. transp. vitam B. G. et miracula de Val.
(c) Cod. ad sacerdotium dignitatem. (d) Cod. lexit.
(1) Conf. 251, 515. Aquil. 8 . CG 266 (sub Cresoentio Aes.) ALKG II, 260.
"Wadd. 1241, n. 15: 1884, n. 24; 1868, n. 18; 1506, n. 10.
(2) Glassb. 220. Wadd. 1880, n. 16, qui illud Mantuae fuisse abs. dubio
dioit. Gubernat. III, 77.
( 8 ) Hoc opus AF IV et V. Sed approbatum est in cap. Assisien. 1399;
AF IV, p. XXIV. De auctore AF IV, p. VII-XXXV. Wadd. Script. 48s., 84*,
36 1 2 3 4 * * * 8 . Sbaral. Suppi. 109-111, 725; I», 115-6.
(4) Wadd. 1891, n. 2 ; cf. 1402, n. 4. (5) Wadd. 1891, n. 2.
( 6 ) XIII, 886 , 1 . Franc. Lante, de Landis, ep. Lunensis 1885: transi, ad
ep. Brixien. 18 apr. 1890: transi, ad ep. Cremon. 21 oct. 1890; transi, ad ep.
Bergomen. i o<*t. 1401 ; relatus ad ep. Cremon. 27 sept. 1402; obiit 1405. Eubel,
Hier. I, 882, 152, 228, 415. (7) Wadd. 1891, n. e et Suppi, ibid. n. 1-2.
( 8 ) Videtur 1892. Glassb. 220 ; Wadd. 1892, n. 8-4. BF VII, n. 96, p. 30.
Gubernat. III, 77.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
704
[Sexagesimum secundum] Capitulum Generale oelebra-
tum est Arimino, provincie Bononie, per eumdem Generalem anno
Domini 1396, Ordinis vero 188(1).
[Sexagesimum tertium] Capitulum Generale celebratam
est in Bavaria et Conventu Monacensi per prefatum Generalem,
anno Domini 1399 (2\
In Marchia Anconitana et castro, quod Massaccio dicitur, die
22 Aprilis migravit ad Domiuum Beatus Iohannes Heremita de
8* Ordine, vita et miraculis insignis (8).
[Sexagesimum quartum] Capitulum Generale celebratum
est Assi sii, anno 1402, per fratrem Herinoum Generalem (4).
Eodem anno, Ordinis vero 194, in solempnitate nativitatis Beate
Marie, Sanctus Bernardinus de Senis indutus est habitum Reli¬
gionis, anno etatis sue 22, qui valde longe loca familie Observantie et
numerum Fratrum verbo sue predicationis dilatavit (5).
Anno 1404 die 28 octobris, illustrissima Chat ari na, prima ducisaa
Mediolani, de 8° Ordine, apud Modoetiam (a), oppidum suum, migravit
a seculo, que fuit mulier devotissima et virtute pietatis ornata, pru¬
dentia multa comitante (6).
Thomasuccius de Noceria, vir utique magne sanctitatis, ma-
ximeque abstinentie, ac mundi et sui perfectus contemptor et spiritu
prophetie irradiatus, sub habitu et Regula 3'* Ordinis in civitate Ful-
ginei, 19 novembris feliciter transivit ad Dominum(7).
Stuppa, frater 3 11 Ordinis et socius Thomasuccii, sanctitate et
spiritu prophetico clarus, suas prophetias etiam in scriptis reliquit (8).
(48r:) Carol us Montis Granellis et Gualterius Marsus de
ipso tertio Ordine apud Fesulas in Heremitorio(6) Sancte Marie de
Sancto Sepulchro, discipulos sub eodem habitu et Regula coadunant,
qui postmodum tertiam Regulam relinquentes et Regule Sancti Augu¬
stini adherentes, novum Ordinem Sancti Hyeronimi inceperunt (9).
Thobia de Senis, consobrina Sancti Bernardini, in ipso Beati
Francisci tertio Ordine, virtutibus et sanctitate clarebat. Cuius animam
ipse Bernardinus ad celum volantem vidit(lO).
Frater Herincus de Hast, Generalis Minister, decimo octavo
anno sui regiminis, anno 1406, Ravenne infirmatus, appositus est ad
suos patres (11).
(a) Cod. Modentiam. (6) Cod. add. de.
(1) Glassb. 222. Gubernat. III, 77.
(2) Assisii, non Monaohii; Glassb. 228-4. Wadd. 1899, n. 8. Gubern. 1. c.
(8) Wadd. 1899, n. 5-6 (e Mar.). (4) L. o. 1402, n. 10; Gub. III, 77.
(5) Wadd. 1. c., n. 25. Arta SS. Mai. V, 257sqq. De eo Wadd. 1879, n. 1«,
1402, n. Iss., 1405, n. 8ss., 22, etc. Script. 57s., 40*, 45 8 ; Sbar. Suppi. 181«.;
I*, 187ss. Aquil., 18ss. BHL I, 1188as. cf. AFH II, 888. Chevalier, Rip. I, 569s.
(6) Wadd. 1404, n. 5.
(7) Obiit 1877, 15 sept. Amoni, II profeta dei ter. XIV, o il B. Tomtnaeo
Unxio, Assi si 1877. Falooi, Delie profezie dei B. Tommatuccio da Foligno, Foligno
1881. MF I, 81-8, 121-5, 151-7, 178-82, 190; II, 83, 82, 154-7; VIII, 148-56; X,
160. Wadd. 1888, n. 21; 1377, n. 4-28. Script. 824, 220*, 416». Sbaralea, SappJ.,676.
(8) Wadd. 1888, n. 21; 1406, n. 20.
(9) L. o. 1406, n. 20. (10) Wadd. 1880, n. 6s.
(11) Wadd. 1405, n. 1. H. B. Vasallo, Enrico AI fieri, Arii 1890. Hobmpfel,
88 , (78s.).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
705
[Sexagesimum quintum] Capitulum Generale celebratum
est in Argentina Alamanie(l), anno Domini 1400, Ordinis vero
197, in quo fuit electus in 29 Generalem Ordinis frater Antonius
de Perreto, Provincie Rome, qui nimium familiam de Observantia
protegit et augumentavit, Sanctum Bernardinum hoc anno apostoli-
cum predicatorem instituit(2); fratrem I ohannem de Stronconio,
socium fratris Pauli Trilici super familiam Observantium suum Vica¬
rium et Commissarium fecit (3); super Provinciam vero Sancti Angeli
fratrem Niccolaum de Ausmo(4); super Provinciam quoque Tuscie
fratrem Niccolaum de Uzano, olim civem florentinum: qui vir
locuples (a) in seculo, omnibus pauperibus distributis (b\ fac'os frater
Minor in loco Fesularum sanctissime vixit (5).
Anno 1407 in festo sancti Franci sci, Herincus Ili rex Castelle
egrotans ad mortem, habitum Fratrum Minorum indutus expiravit, et
in Conventu Tholeti cum habitu seppellitur (6).
[Sexagesimum sextum] Capitulum Generale celebratum est
Aquile, anno Domini 1408, Ordinis vero 200, per fratrem Antonium
de Perreto Generalem (7).
Cum Ecclesia Dei per duo capita gubernaretur, eo quod duo se ge¬
rebant pro Summo Pontifice, videlicet Gregorius XI Rome, et
ultra monte[s] Benedictus XIII, Cardinales utriusque Pontificis reces¬
serunt ab eis, pro universali Concilio celebrando, Pisas (8) applicantes.
Ubi post legitimas citationes (48 v:) utrique Pontifici factas et non com-
parentes, eoe sententiam privationis et depositionis protulerunt, here-
thicos et scismatico8 declarantes, et conclave ingressi 26 aprilis anno
1400 elegerunt omnium Cardinalium utriusque partis consensu, fratrem
Petrum de Candia Ordinis Minorum in Summum Pontificem, Ale¬
xandrum V vocante8(9).
Hic Parisius claruit super omnes sui temporis famosus, fuitque
disputator acutissimus, orator et predicator egregius et omnium theo¬
logorum sui temporis princeps, qui inter ceteros doctores Doctor re¬
fulgens appellatur. Scripsit autem subtiliter super 4 Sententiarum li¬
bros. Item, Quolibet» aliqua et etiam diversos sermones de diversis
materiis.
Hic assumpsit ad Cardinalatum fratrem HugonemBilionem( 10)
doctorem insignem (c) qui non solum scientia sed et sanctimonia vite
■ «
(а) Cod. locuplex. (6) Cod. distribuit. (r) Cod. doctor insignis.
(1) Non, sed Monachii, Glassb., 225. Wadd. 1406, n. 2s. ChHLeg. I, 89.
Gnbera. III, 77. Holzapfel, 8Bss. (79ss.).
(2) Wadd. 1405, n. 8. (8) Wadd. 1408, n. 1.
(4) L. c. 1427, n. 18-15, 1480, n. 46, 1488, n. 21,1440, n. 12, 27-9, 1449, n. 18,
1468, n. 21. Script. 268, 179*, 176 1 2 * * * 6 7 8 9 10 ; Suppi., 660-2.
(б) Wadd. 1899, n. 50; 1415, 85s.
(6) Obiit 26 dec. 1406. Wadd. 1885, n. 12, 1888, n. 8,1899, n. 4, 1407, n. 2.
Barxantes Maldonado, Cronica dei Rey don Enrique, IH, Madrid 1868.
(7) Wadd. 1408, n. 4. Gubern. I, 78.
(8) Raynaldus, 1408, 82ss. Labbe, Coli. Concil., XI (1672) 2114-820. Mansi,
Coli. Concil., XXVII, lss.
(9) Electus est 26 iun. 1409. Eubel, Hier. I, 81. Glassb. 227ss. Wadd. 1409,
1410. Script. 6s., 4*s., 8 8 s., Sbaral. 8-10; I*9s. Chevalier, Rip. 1,140-1. Pastor,
I, 147s., I», 190s. (L. I, c. III).
(10) Nullnm cardinalem creavit. De hoc Hugone O. Praed. cf. AFH II,
468 n. 16.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
706
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Ordinem plurimum illustravit. Scripsit enim super 4 libros Sententia-
et alia plurima volumina (1).
Alexander papa, cum anno uno et diebus septem in Beati Petri
Sede fuisset, Bono ni e, anno Domini 1410, die 3 1 2 * 4 * 6 * 8 maii, venenatus,
migravit ad Dominum. Qui moriens protulit illum verbum Salvatoris:
Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (a), statimque emisit
spiritum.
[Sexagesimum septimum] Capitulum Generale celebratum
est [Aquile] anno Domini 1411, Ordinis vero 206, per fratrem Anto¬
nium de Perreto Generalem (2).
Concilium Constantie celebrari inceptum est anno Domini 1414, ad
tollendum schisma, quod 89 annos perduraverat (8); ad quod Concilium
devoti et timorati Fratres, qui per Franciam dispersi erant, recursum
habuerunt et supplicaverunt et obtinuerunt(6), ut Observantia, que
incepta erat in aliquibus conventibus Provincie Turonie et Bur-
gundie ad instar Italie, in suo vigore permaneret, videlicet, quod qui¬
libet in sua Provincia Vicarium Provincialem possit eligere (4).
Anno eodem in Perusio sub fratre Iohanne de Stronconio,
Vicario super Fratres de Observantia, beatus Iohannes de Capri-
sta no per fratrem Marchum de Bergamo ad Ordinem receptus est(6\
[Sexagesimum octavum] Capitulum Generale celebratum
est [Gaiete] anno Domini 1414, Ordinis vero 206, per fratrem Anto¬
nium de Perreto Generalem(6).
(49r:) Conventus sacer Sancte Marie de Angelis apud Assi-
sium anno Domini 1415 largitus est Fratribus de Observantia;
amoti exeo Fratres Conventuales, per fratrem Antonium de Perreto
Generalem (7). Qua propter nova plantula cepit augeri. Triginta vix
temporibus istis erant loca per Italiam Observantie; Fratres vero 200
vel circa, inscii et abiecti in conspectu hominum, sed magni in conspectu
Dei (8); sed quatuor precipui sanctissimi et doctissimi viri ipsam plan-
tulam nimium auxerunt, dilatarunt, tum eorum doctrina, tum sancta
vita miraculis confirmata; qui fuerunt:
Sanctus Bernardinus(9\ qui preter suam sanctitatem, Theologia
et iure canonico doctus, scripsit, non obstantibus continuis predicationibus,
et glossavit omnes epistolas et evangelia totius anni et totum Apoca-
lipsim. Edidit Sermo na le de Christiana Religione et de evangelio eterno.
(a) Ioann. 14, 27. (6) Cod. et.
(1) Wadd. 1410, n. 2. Venenatio saltem dubia valde.
(2) Romae 1411 ait Glassb. 240-2. Wadd. 1411, n. 2, dioens Marianum in
Chronioa omittere et looum et tempus. Gubem. III, 78.
(8) 1878-1417, 11 nov. quando electus est Martinus V. Mansi, XXVII, o80ss.
H. v. d. Hardt, Maqn. oecum. Condi. Constant., Franoofurti, 1697-1700, 6 voll.
Chevalier, Rip. topo-bibl., I, 778s.
(4) Glassb. 256ss., 258ss. Wadd. 188H, n. 5ss. 1415, n. 7. Firmamen /.*, p, ID,
fol. 168. Eubel, BF VII. 811, 29, 48ss., 498-5: Decretum Concilii, 28 sept. 1415.
(6) Wadd. 1886, n. 9ss., 1414, n. 2ss., 1425, n. 10, 1480, n. 6ss., 1481, n. 2ss.,
1487, n. 25ss. etc. Script. lWs., 184 *s., 188 h s. Suppi. 401 ss. Arta SS. oct., X,
489ss., BHL I, 4860ss. Aquil., lOss. Chevalier, 'Rip. I, 2879-81. AFH III, 144ss.
(6; Lausanae, 1414, 17 oct. Wadd. 1414 n. 5-0. Guhern. III, 7K. Glassb.
252. <1415;. (7) Wadd. 1415, n. 82-8.
(8) E vita 8. Ioann ia Capistr. auotore Nio. Farensi, Wadd. 1. c. n. :V1.
Acta SS. oct. X, 468, u. 42. (9; Cf. p. 706, n. 5.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
707
Item, librum de octo beatitudinibua. De triplici Christi nativitate. Item,
tractatum de oratione dominica. Opusculum de articulis fidei. Alium de Spi¬
ritu Sancto; alium de Beata Virgine; alium de originali innocentia eius¬
dem. Item, librum de Vita cristiana; item, alium de contractibus et usuris.
Opusculum 23 articulorum ad fratrem Manfredum de Vercellis.
Beatus Ioannes Capr i s t an e 11 s is ^ 1 ), miraculorum patrator, do¬
ctrina sacra et iuris civilis et pontificii locupletior. Scripsit enim librum
de ecclesiastica auctoritate. Item, opus grande casuum. Item, aliud de
usuris, de restitutionibus et contractibus. Item, de excommunicationibus,
de iudicio, de inferno, de purgatorio, de blasphemia («), de regimine cleri¬
corum, de penitentiis imponendis, de matrimonio. Item, de vitiis et
virtutibus. Item, opusculum in tutelam tertii Ordinis. Innumeros ser¬
mones predicabiles, et innumeras epistolas in Berbegallum, in Kocach-
zanam, in Boemos, in Vatrislavienses, liereticos et iudeos.
Beatus Albertus de Sarth i[a]no( 2 \ in lingua latina et greca
eruditus, atque in theologica facultate et Sacra Scriptura doctus. Hic
excellentissimus orator et predicator plurimas epistolas scripsit, et ali¬
quos tractatus, videlicet: de Corpore Christi (49 v:); de Penitentia; de-
fensorium sanctorum Fratrum contra Pogium Florentinum. Item tra¬
ctatum quod nihil nocet ad virtutem humili loco nasci. Item, de inso¬
lentibus corrigendis, de conditione amicitie, de malitia invidentic et
alia plurima.
Beatus Iacobus de Marchia, non obstantibus innumeris la¬
boribus, crebris discursibus et continuis predicationibus, nonnullos
tractatus scripsit, videlicet: Duos libros Bermones quadragesimales
continentes, et unum de Sanctis; librum per modum dialogi contra
Fraticellos de opinione. Item, tractatum disputationum utrum
Divinitas in triduo passionis fuit unita personaliter sangnini (/>) effuso.
Item, quatuor tractatus diversos de sanguine (c) Christi. Item, dialogum
de veritate essentiali corporis humani. Item, alium contra Boemos de
Communione sub utraque spetie. Item alium contra Manicheos de Boe-
mia, et alium contra Manicheos de Bosna. Item, tractatum de potentia
Dei. Item alium de conceptione Prolis in utero Virginis. De matrimonio
interrogatorium pro confessoribus, et magnam Summam casuum, quam
Campus Florum nuncupavit, et alios (3).
Hii quatuor viri fuerunt firmissime columpne debilis et parve fa-
lnilie, et quatuor fortissimi (d) eius aurige, a quibus ipsa familia per re¬
ctum et securum iter ducta, salva semper constitit (e\ et quatuor for¬
tissimi clipei semper in faciem adversariorum resistentes, et quatuor
dira tela emulos ferientes sacris suis verbis et doctrinis, et quatuor
tube resonantes, ad quorum sonitus innumeri expergefacti, post eos in
aacra Religione Christum secuti sunt. Quorum sollicitudo tota Ytalia,
Bohemia, Hungaria et Germania locis familie Observantium repleta sunt.
(o) Cod. blasftemia. (h) Cod. sati quine. (r) Cod. sanquinem.
(d) Cod. fortissime . (e) Cod. consistit.
(1) Cf. p. 706, n. 5.
(2) Wadd. 1415, u. 28, 1430, n. 38ss., 1433, n. 11, 1481, n. 9ss.
4*s., 8 8 ; Suppi. 7s.; 1*, 8s. A quii., 19ss.
(3) Wadd. 1116, n. 2ss., 1426, n. lss., 1132, n. 14 etv. Script.
tScript. 5s.,
181 s., 126*,
125*. Suppi. 372s. Aquil., lOss.
BHL I, 4105). AFH I, 91ss. Clievalier, Jlrp.
II*, 2821.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM IT. MIN.
7oe
Anno 1415, die 13 Martii, apud Pe rasium obdormivit in Domino
sanctissimus Herincus B' 1 Ordinis, filius Aguini, regis Novergie,
Suetie et Datie (1).
Hac fere tempestate in civitate Urbini frater Petrus Hyspanus
heremita de 8° Ordine migravit ad Dominum, cuius corpus inventum
est exanime, Hexis genibus et elevatis manibus, ac si oraret (2).
Per hec quoque tempora iste tertius Ordo in civitate Fulginei,
quo ad mulieres cepit reformari perbeatissimam Angelinam comitis-
sam de Civi te lia. Que divinitus spirata infrascripta monasteria fecit,
videlicet: Sancte Anne de Fulgineo, (50 r:) Sancti Onofrii de
Florentia, Sancti Quirici de Assisio, Sancte Margarite de
Esculo, Sancte Agnetis de Viterbio, Sancti Antonii de
Perusio, Sancte Helisabet de Aquila, Sante Marie de An-
chona, et Sancte Clare de Reate (8).
Anno Domini 1417 Martinus papa V, noviter electus in Conci¬
lio Constantie, fratrem Antonium de Yinione, Sacre Theologie
magistrum, Cardinalem fecit (4).
[Sexagesimum nonum] Capitulum Generale celebratum
est Mantue, anno Domini 1418, per fratrem Antonium de Per-
reto Generalem (5).
Philippus de T uderto, laycus, in vita et post mortem miraculo¬
rum patrator, migravit ad Christum apud Castrum de Milo, Pro-
vincie Marchie. Hic socius fuit fratris Pauli de Trincis(6).
Bernardus Antinquus de Fabriano, vir utique sanctus, in
Sancto Petro apud Camerinum migravit ad Dominum(7).
Petrus de Fabriano, coquinarius, in eodem loco post exalatio-
nem spiritus manebat Hexis genibus et manibus iunctis, sicut dum vi¬
veret, qui et alia plura signa sanctitatis ostendit (8).
Antonius Purus, in loco Heremite Fabriani ad celum
migravit. Sanctitati huius viri Dei invidens diabolus, de alta rupe in
hortum Fratrum proiecit; sed minime lesus, Deum plurimum collau¬
davit (9).
Egidius, unus de primis sociis fratris Pauli de Trine is, nunc
suis virtutibus et sanctimoniis plurimum Provinciam Sancti Bemardini
lustrabat. Qui cadens in Humen, nil madefactus, illesus exivit (10).
Petrus laycus de civitate Penne, orans, a terra mirifice elevatus
visus est, in loco Orsognie sepultus (11).
Iacobus Delie Corone, laycus, vita et sanctitate clarus et mi¬
raculorum patrator, apud Burgum Sancti Sepulcri requievit (12\
Iohannes de Stronconio, Vicarius Generalis super familia Ob-
servantie adhuc in hac mortali vita erat superstes (a), et cum incom-
(а) Cod. super este».
(1) Wftdd. 1415, n. 13-25 (e Mar.). MF IV, 115-117. (2) Wadd. I. o. n. 26.
(8) L. c. 1377, n. 3, 1892, n. 8-16, 1435, n. 17-21.
(4) Wadd. 1426, n. 7 Ce Mar. et Marco Lisb.) sed inter cardinales a Mar-
tino V creatos Eubel, Hier., I, 82-83, II, 68. hio non recensetur.
(5) Wadd. 1418, n. 85. Glassb. 271-2. Gubem. III, 81.
(б) Wadd. 1418, n. 6-8. Rodulphius, 128.
(7) Wadd. 1421, n. 2, 1506, n. 10 CXV*, 321).
(8) Wadd. 1421, n. 3; 1506, 1. c. (9) L. o. 1421,.n. 4; I. o.
(10) L. o. 1421, n. 5; 1. o. Aquil., 122. (11) Aquil., 122s. Wadd. 1421, n. 18.
(12) Wadd. 1422, 15; Suppi. 1420, n. 3.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN.
709
moda non pauca in costructione loci de Noctria Apulie pateretur,
miraculis clarus ibidem quievit in Domino (1).
Dissensio (a) non parva, anno Domini 1419, oritur inter Sanctum
Bernardinum et fratrem Manfredum Ve rcellensem (2) predi-
catorem novitatum, et precipue quod natus erat Antichristus; propter
quod multa inter eos secuta sunt, et precipue sevissima persecutio XI
annis durans de predicatione et ostentatione nominis lesu.
(50v:) Anno 1420 Martinus papa ad dignitatem episcopalem
assumpsit fratrem Antonium de Perreto Generalem. £ tunc in
Vicarium Ordinis dedit fratrem Angelum Salviectum de Florentia,
Ministrum Provincie Tuscie (81.
[Septuagesimum] Capitulum Generale celebratum est For-
livio, anno Domini 1421, Ordinis 218. per fratrem Angelum Vica¬
rium. In quo Vicarius ipse electus est in 30 Generalem (b) Ordinis, ma¬
gister famosissimus in tota ltaiia(4). Hic Sanctum Bernardinum
super loca et Fratres de Observantia, in Provincia Sancti Francisci et
Tuscie, Vicarium instituit (51.
Frater Angelus Generalis, intendens ad reformationem Conven-
tualium, Senis infirmatus, obiit 8 ootobris, post cuius decessum Vica¬
rius (r) Ordinis fuit institutus frater Antonius de Massa, Minister
Provincie Tuscie (4>).
[Septuagesimum primum] Capitulum Generale celebratum
est [Ferrarie] anno Domini 1424, et Ordinis 215, per fratrem Anto¬
nium Vicarium. In quo ipse electus fuit in 31 Generalem (7). Hic ma¬
gister famosus erat in toto orbe. Qui cum esset vir placabilis et supra
modum benignus, ab incepta reformatione et vestigiis sui (</) antecesso¬
ris omnino declinavit, adeo ut in sex annis sui regiminis Conventuales
nimium relaxati sunt.
Verum quantum conventuales a vestigiis Sancti Patris Francisci
declinabant, tantum Fratres (ei de familia Observantie ipsius^/’) vestigiis
adherentes in omni perfectione et sanctitate florebant. Unde preter 4" r
luminaria supra dicta, videlicet Sanctus Bernardinus, frater Iohan-
lies de Capristano, frater Albertus de Sarthiano et frater la-
cobus de Marchia, quam plurimi nunc florebant, e quibus hos pau¬
cos (y) subnectam, videlicet:
Iacobus Primaticcius de Bononia, vir venerabilis, qui pro¬
pter doctrine et sanctitatis sue eminentiam ubique in precio magno ha¬
bitus est. Hic 6 annis peroptime rexit familiam Observantie, Vicarius
Generalis existens: etiam miraculis claruit (8).
(a) <Jod. disxessio. (b) Cod. Generalis.
(c) Cod. vicarium... institutum... fratrem... Antonium... Ministrum.
(d) Cod. suis. (e) Cod. fratrum. (f) Cod. ipsis. (</) Cod. hii }>auct.
(1) Aquil., 17. Wadd. 1421, n. 14; (Montisplani), 1418, n. 10. Supra, p. 702,
n. 7. (2; O. Praed. Wadd. 1420, n. 2ss. Glassb. 278s.
(8) Glassb. 278s. iuxta quem Angelus 1420 obierat. Wadd. 1421, n. 9.
Holzapfel, 89s., 690; (79s., 620). Rodulphius, 190 v.
(4) L. c. Glassb. 274-7. Gubern. III. 81 s. ChHLeg I, 89. De eo Wadd. Script.
26, 18*, 21*; Suppi. 44; I s , 47. (5) Hoc nonnisi an. 1438 evenit; Wadd.
1488, n. 5s. Aquil., 24. (0) Wadd. 1422, n. Is.
(7) Glassb. 279s. Wadd. 1428, n. Gss. Rodulph. 190v. Gubern. III, 82.
CBHLeg I, 90. Wadd. Script. 85, 25-, 28*. Sbaral. 82, I*, 87.
(8) Aquil., 35. Wadd. an. 1421, n. 13, 1420, n. 11. 1481. n. 13, 1189, n. 7s9. ete.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
710
COMPENDIUM CHRONICARUM FF.
Marcus etiam de Bononia in omni dicendi facultAte peritissimus,
famosus predicator, prolatus venerabilis, qui Vicarius Generalis
electus, Placontie obiens, miracula patrat (1).
Mattheus de Girgante Sicilie doctissimus et declamator egre¬
gius, totam Italiam suis sermonibus et doctrinis et miraculis perlustra¬
vit. Tandem episcopus electus a clero de Girgante, optime et sancte
officium functus, denique a seculo migravit; non cessat assiduis mira¬
culis corru scare (2).
(51 r:j Antonius de Bitonto, Apulus, sacre Theologie magister,
Dei verbi preco excellentissimus (a), qui preter suam sanctitatem omnium
virtutum locupletissimus inventus, scripsit ( b) Nuper 4’ r librols] Senten¬
tiarum; Questiones plurimas super epistolas [et] evangelia totius anni.
Item, duo quadragesimalia, ac alios sermones de Sanctis, et alia plu¬
rima. Item Summam admodum perutilem (3).
Albertus de Calabria, vir utique in predicatione famosus, bo-
neque vite et preclare fame (1).
Seraphinus de Gaeta, religiositate et doctrina peritissimus, mul¬
tos preclaros et sanctos discipulos erudivit (5).
Pacificus de Roma, vir eloquentissiraus, magnas et famosas
civitates Italie sua predicatione refecit (6).
Bartholorneus de Yano, magister sacre Theologie, nominatis¬
simus predicator, totam Italiam et magnam partem Grecie predicando
circuit. Duodecim annis Constantinopolim fuit, Ioseph Patriarcam
et Iohannem imperatorem ad unitatem sancte Romane Ecclesie indu¬
xit, ac Florentiam ambo cum doctoribus Grecie ire curavit. Hic
scripsit Summam non parvi valoris, et Interrogatorium confitentium (7).
Paulus de Assisio in sacra Theologia magister solempnis, cele-
berrimusque predicator (8).
Franciscus de Trevio(c), propter doctrinam ac suam sanctam
vitam, omnibus populis in pretio habitus est ac 18 annis Vicarias Pro-
vincie fuit (9).
Franciscus de Spoieto, vita religiosa et famosa predicatione
per totam Italiam veneratus est (10).
Antonius de Monte Falco, ob claram vitam et eminentem
suam doctrinam, universis populis et prelatis Romane Curie et Dominis
universe Italie gratus fuit. Hic Vicarius Generalis scripsit vitam Beate
Clare de Monte Falco, per modum dialogi (11).
(«) Cod. excellentissime. (b) Cod. nerunt. (e) God. Tremo.
(1) AFH II, 587ss.
(2) Wadd. 1425, n. 12, 1427, n. 11 ss. etc. Sbaralea, 524s. Episcopus agrig.
erat 1442, sept. 17, resignavit tunc et successor nominatur 1445. iul. 18. Eubel,
Hier., II, t>4. Acta SS. ian., I, 854.
(8) Aquil., 85). Wadd. 142G, n. 11, 1449, n. 18, 1452, n. 40, 1458, n. 21 etc.
Srript. 80, 21 ”, 24*. Suppi. 71 s. ; I 1 2 * 4 5 6 7 8 , 75s. ; Chevalier, Rip. I 2 , 270.
(4) Wadd. 1426, n. 11. Aquil., 21.
(5) L. c., 1449, n. 18, 1458, n. 21. Sbaralea, 656. Aquil., 48, 52.
(6) Wadd. 1426, n. 11.
(7) L. c. n. 12, 1485, n. 10, 1489, n. 2ss. 1441, n. 84, 1444, n. 47, 1488, n. 88.
Srript. 49, 84-*, 87». Sujrpl. 112, 121; I 2 , 117, 126. Aquil., 170.
(8) Wadd. 1426, n. 12. (51) L. c. (Trebio). Aquil., 18. (10) L. c.
(11) Wadd. 1449. n. 58. 1458, n. 88. 1454, n. 55 etc. Srript. 86, 25*. 28*.
Sujtj)l. 85: I 2 , H9.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN.
711
Antonius alter, sed in Arimino natus, ex sua predicatione per
totam Italiam famosus, etiam pluribus annis officium funxit Vicariatus
Provincialis; tandem in Monte Luco Spoleti, cura oppinione non parva
sanctitatis, in pace quievit (1).
Nicolaus de Au emo, pater venerabilis et sanctus ac predicator
famosissimu8, qui cum iurium facultate eruditissimus esset, reduxit
sub brevitatem totam legem canonicam per capitula distincta, quod opus
textus legis canonice appellatur. (51 v:) Scripsit insuper librum
predicabilem in duas partes divisum, quem Qu ad riga nominavit, ab
alia Qu ad riga parva in vulgari. Alium Quadragesimale<m> etiam
compilavit. Item, Interrogatorium confessorum et supplementum super
Pisanellam scripsit. Regulam Fratrum Minorum et Sancte Clare de¬
claravit. Quaestiones nonnullas et alia opuscula condidit (2).
Franciscus de Platea Bononiensis, in utroque i ure doctoratus
et in sacra Theologia peritus, moribus et vita decorus ac predicatione
famosus, scripsit de usuris et de restitutionibus, de censuris et de ac¬
cidentibus in missarum celebratione (3).
Iacobus de Donzello Bononiensis, doctrina preditus famosissi-
musque predicator, per totam Italiam cum maximo concursu predi-
cavit (4).
Baptista >de Levanto, tanta religiositate et bonitate emicuit et
egregia doctrina, ut maximus predicator (a) evaderet. Qui etiam b i s in
Vicarium Ceneralem electus fuit (5).
Silvester de Radicondolo, vir utique dootissimus et famosus
predicator, qui librum pulcrum de Iustitia, et nonnulla alia opera ab se
edita reliquit (6).
Ioh&nnes de Prato, dootrina preclarus et in predicatione famo-
eissimus (7).
Hieronimus Delia Stupha, florentinus, preco Dei celeberrimus
et sanctitate et miraculis olarus(8).
Antonius de Aretio, sacre Theologie magister Parisinus, scri¬
psit super 4" Sententiarum libros et alios plures tractatus; sua quoque
predicatione plurimum Italiam lustravit (9).
Bartholomeus de Colle, vir certe dootissimus, lingua et memoria
disertissimus ac predicator egregius, per Italiam et Greciam famosus (10).
Heroulanus de Piagale, verbi Dei sator precipuus atque san¬
ctitate et prodigiis luminosus (11).
(a) Cod. maximum prastlicatorcm.
(1) Wadd. 1426, n. 12, 1460, n. 8. Sbaralea, 70; I*, 78s.
(2) Cf. supra p. 706, n. 4.
(8) Wadd. 1427, n. 17, 1444, n. 44, 1446, n. 6. Script, 182, 89', 91*. Suppi.
279s.; I', 296s. (4) Wadd. 1449, n. 18. Sbaral. 869.
(5) Tagliacarne. Wadd. 1427, n. 17, 1449, n. 18,1449, n. 48, 1461, n. 66, eto.
(6) Wadd. 1427, n. 17, 1447, n. 89. Script. 816, 215», 210 1 2 * * 5 6 * * 9 10 11 . Suppi. 669.
. (7) Wadd. 1449, n. 18, 1450, n. 8, 1468, n. 21, 1456, n. 54 etc. Script. 221,
151*, 160». Suppi. 458.
(8; Cf. supra. Wadd. 1427, n. 17, 1447, n. 81, 1449, n. 18. Sbaral. 868; I*, 874.
(9) Niger. Wadd. 1427, n. 17, 14)6, n. 28. Script. 29,21», 24*. Suppi. 724; I», 78.
(10) Wadd. 1427, n. 17, 1446, n. 4, 1456, n. 78, 1468, n. 11,1475, n. 10, 1478,
n. 88. Script. 49, 86», 87». Suppi. 118s.; I», 119s.
(11) Wadd. 1427, n. 17, 1485, n. 78. 1441, n. 9, 1448, n. 15, 1451. n. 48. Sbaral.
341; I», 860.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
712
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Hii omnes viri egregii, p re ter alios multos mediocres, tempora hec
felicia (a) reddiderunt.
Frater Iacobus de Mare hia, anno 1425 a Papa Marti no con¬
tra Fraticellos de oppinione mictitur. Qui viriliter persecutus est
eos, multos cremare faciens ac armata raauu de Italia alios eiiciens(l).
Anno Domini 1427 Sanctus Bernardinus a sequacibus fratris
Manfredi pro heretico Home diffamatus est, eo quod nomen Iesu
depictum venerandum ostendebat et venerari (b) faciebat. Quapropter
Dominus Martinus indixit solempnem disputationem(2). (52r:)In
qua disputatione contra Sanctum convenerunt inter alios quinquaginta
duo magistri Ordinis Predicatorum et decem Heremitarum Sancti Au¬
gustini. Qui omnes coram Summo Pontifice coadunati (c) et articuli
propositi (sic), Sanctus Bernardinus sapienter repressit audaciam eo¬
rum et catholicum virum [se] esse probavit. Insuper frater Iohannes
Capristanensis, cui a fratribus Minoribus commissum fuit, ut no¬
mine omnium defensaret, tantaque facundia, prudentia, valitudineque
resumptis sigillatim omnibus eorum falsis argumentis, audacterque con¬
futatis, totam Cunam posuit in stuporem. In nullo igitur obnoxius (<ft
repertus Sanctus Bernardinus (,vic), ex iussione Summi Pontificis in cra¬
stinum per Urbem fit solempnis processio, convocato universo clero.
Nomen vero Iesu depictum pro vexillo reverenter circumducitur, et
cum amplissima auctoritate, ut per universum orbem predicari (e) possit,
conceditur.
[Septuagesimum secundum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Home, in Araceli, anno Domini 1427 , Ordinis 219, per fratrem
Antonium de Massa (3). Obtinuit inter alia cum bulla Sanctus Ber¬
nardinus, ut ubique possit recipere loca pro habitatione fratrum de
Observantia, ex quo privilegio recepit locum Sancte Crucis, apud
Pisas (4), conventum Sereziane (6), conventum Nemoris de Mu-
gello (6) et locum Cethonii (7). Hoc dictum est ad confutationem il¬
lorum, qui mendaciter scribunt ipsum Sanctum non fuisse nec vixisse
sub Vicariis familie.
Frater Iohannes de Capristano etiam fuit a Papa Martino
institutus generalis inquisitor heretice pravitatis contra Fraticellos
de oppinione. Qui contra ipsos viriliter persecutus est, illos persequens
et eiciens vel puniens, sicut opus fuerat (S).
Quia Ordo, scilicet quoad Conventuales, his temporibus nimium re¬
laxabamur] sub fratre Antonio de Massa Generale, Papa Marti¬
nus statuit Vicarium Ordinis (9) fratrem [Guglelmum] de Casale
(a) Cod. filicia. (&) Cod. urari. (>•) Cod. f/Noathmafi.
(tf) Cod. obnoriua. (e) Cod. praedicare.
(1) Wadd. 1426, n. lss. Eubel, BF VII, 668, 668s.
(2> Wadd. 1427, n. lss. Acta SS. mai. V, 298. Pastor, I*, 179ss. (1. II, c. 1».
(8) Erat Monte Casali, Glassb. 286-7. Wadd. 1427, n. 18, Gubernat. III. 82.
(4) Wadd. 1426, n. 18. Gonzaga, 2<50 (Tuscia, c. XIII).
(5) Sergiani, Wadd. 1405, n. 23. Gonzaga, 258 (Tuse. c. V).
(6; Wadd. 1212, n. 48ss. ef. AFH II, 104. Gonzaga, 2G0s. (1. c. XIV).
(7) Wadd. 1441, n. 34. Gonzaga, 279 (1. c. XXII).
(8) Cf. p. 706, n. 6.
(9) Wadd. 1129, n.8, 1430, lss. Aquil., 25as. Rodulph. 1917. /'Vrwi. 1 * * 4 5 * 7 8 9 Memor.
f. XXIVs.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. M£N.
713
Ordinis procuratorem, virum (a) utique bonum et religiositate decorum
et scientia famosum, qui simul cum Generale usque ad Generale Capi*
tulnm Ordinem gubernavit (1).
Anno 1430 ex iussu (b) Martini V Summi Pontificis, Assisii ce¬
lebratum est 73 Capitulum Generale, in quo fuerunt tam Patres
Conventuales quam Observantes italici et ultramontani. Ideo primum
Capitulum Generalissimum fuit. In quo etiam fuit presidens re¬
verendissimus I oh an nes, tituli Sancti Petri ad Vincula, Cardinalis,
Reformator Ordinis et Legatus Sedis Apostolice. Et tunc fuit abso¬
lutus ab officio frater Antonius de Massa Generalis, eo quod Ordo
nimis sub eo relaxatus erat, et electus frater Guglelmus de Ca-
sale (52 v:), Vicarius Generalis, qui fuit 32 Generalis Minister (2). Et
tunc fuerunt Constitutiones edite, que Martiniane dicuntur, que
commune[s] erant tam Conventualibus quam Observantibus (3).
Primum Capitulum Generale, auctoritate Domini Pape cele¬
bratum est anno Domini 1431 in Sancto Paulo apud Bononiam. In
quo Capitulo, ex precepto Summi Pontificis Eugenii IV, fuerunt immu-
nes (c) ab omni officio reservati sex fratres in predicatione prestantio-
res, quos ad predicanduin in diversas orbis provincias Sua Sanctitas
transmictere posset (4). Qui fuerunt frater Iohannes de Capristano,
frater Iacobus Primaticci us, frater Iacobus de Monte Bran-
dooe marchisanus, frater Albertus de Sarteano, frater Bartho-
lomeus de Aiano(5) et frater Lodovicus de Bononia (6). Fami¬
lia Observantium nunc per Vicarios Provinciales regebatur, licet super
totum corpus ipsius frater Iohannes de Capristano aliquam haberet
commissionem a Summo Pontifice. Sicque eam ut Commissarius
apostolicus rexit, donec Sanctus Bernardinus fuit primus Vi¬
carius Generalis institutus (7).
Cum vero Sanctus Bernardinus 13 annis fere continue esset ab
emulis pro nomine Iesu persecutus et caninis morsibus corrosus, hoc
anno 1431 Eu genius Papa, per suas publicas litteras ab ipsorum per¬
secutionibus liberavit, declarans ipsum virum esse catholioum et fidelis¬
simum, heresumque acerrimum extirpatorem (8).
Sacer mons Alverne, opera fratris Francisci de Clusio here-
mite de 3' Ordine, condonatus est auctoritate apostolica hoc ipso anno
Fratribus de Observantia habitantibus in summitate Fesularum (9).
Anno 1432, Ordinis vero 224, die decima Octobris (d) in Arimino
migravit ad Superos beatus Robertus de Malatestis de 3° Ordine,
anno etatis sue 22, multis clarens miraculis (10).
(а) Cod. vir., bonus... decorus ... famotu*. ( b ) Cod. iuxu.
(c) Cod. immuni. (d) Cod. Ottobris. .
(1) Ll. cc. Sbar&lea, 818; I*, 886. (2) Wadd. 1480, n. 1-80. Aquili, 27-9.
Glassb. 289ss. Gubem. III, 82ss. II, 65ss. Komorowo, Memor. 140ss. Cronic. 824sa.
(8) Wadd. 1480, n. 7-28. ChHLeg. I, 90-98. Gubern. III, 82-91. Firm.*, 12r.
14 v. cf. Rodulph. 248 r.
(4> Wadd. 1481, n. 5. Komorowo, Memor., 151s. Cron., 80. Gubern. III, 91.
(5) Cf. p. 710, n. 8. De Yano.
(б) Wadd. 1. o., 1489, n. 6, 1455, n. 77, 80, 1456, n. 117, 1467, n. 47.
(7) An. 1438. Wadd. a. h. an., n. 5ss. Aquil., 27. Glassb. 908. Komonwo,
Memor., 152.
(H) Wadd. 1432, n. lss. Bulla Eugenii, 7 ian. 1488, 1. o. 5 (n. 69.).
«O; Wadd. 1420, n. 21 (cf. 1213, n. 82ss.), 1481, n. 6, 1486, n. 13.
(10) Wadd. 1432, n. 18-27. Acta SS. oct. V, 146-8. BHL II, 7264,
Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 45
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
714
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
Alii plurimi clarebant in isto 8° Ordine, videlicet:
Petrus de Urbino, qni in vita et post mortem miraculis pluri¬
mis fulsit. Sepultus in ecclesia Servorum (1).
Iohannes etiam de Urbino, honorifice sepultus in ecclesia Ie-
suatorum, in ipso Ordine miraculis claruit (2).
Anti mus, germanus eius, sub eadem Regula heremiticam vitam
duxit in heremitorio Ripe Sardane, quem Deus (a) in vita et post mi¬
raculis ( b ) |il]lustravit (9).
Iohannes alter de Calleo sub prefata Regula miraculis fulsit(4).
Alexander de Perusio etiam de ipso 8" Ordine vitam celibem
ducens, episcopus (53r:) Nocerie factus, in Saxoferrato et con-
ventu Sancti Francisci sepultus, miraculis corruscare non cessat (5).
[Septuagesim um q uartum] Capitulum Generale celebra¬
tum est Bono ni e, anno Domini (c) 1433, Ordinis 225, per fratrem Gu-
g 1 e 1 m u m Generalem (6).
Anno 1434 venerabile corpns Sancti Bona ventu re translatum est ad
novam ecclesiam Lugduni fabricatam in honore[m] Beati Francisci (7).
Eodem anno, 10 Augusti migravit ad Christum frater Franciscus
Bergoraensis episcopus, qui prefatam ecclesiam 84 annis doctrina
et exemplo optime gubernavit, adeo quod cum lachrymis sepultus est (8).
Anno 1435 plurimi Fratres fuerunt ad diversas partes et septas
Christianorum missi per sanctissimum Dominum Papam, ut exortare-
tur {sic) ab eis venire Concilium, ut de veritate fidei et primatu<m)
sancte Ecclesie Romane disputarent (9).
[Septagesimum quintum) Capitulum Generale celebratnra
est Tholose anno 1436, Ordinis vero 228, per fratrem Guil[l]el-
mum(10); qui ad reformationem Ordinis intendens, etiam plurima mo¬
nasteria Sancte Clare sub prima Regula reformavit, sub quadam sorore
Collecta, mulier artissime penitentie et sancte vite, que etiam mira¬
culis plurimis fulsit (11).
In Provincia Marchie et loco de Urbino frater Iacobus de Me¬
diolano migravit ad Dominum, miraculis decorus (12).
Plurimi alii fratres sanctitate fulgebant:
Petrus, laycus, de Camerino, quem Deus prodigiis decorum (d)
fecit (18).
Iohannes de Mercatello, cui aves obedientes erant(14).
Georgius Albanus, vir contemplativus et multarum lacrima¬
rum, et miraculorum patrator (15).
Anno Domini 1437, ex[h)ortatione Aratris Bartholomei de Aiano,
commissarii apostolici, Ioseph Patriarcha et Iohannes imperator
(a) Ood. dictui. ( b ) Cod. miracula.
(c) Ood. bis armo Domini. (d) Cod. docorus.
(I) Wftdd. 1. o. n. 29. (2) L. o., 1422 suppi.,n.4. (8)L. o. (4)Wadd.l482,n.29.
(5) L. c. 1849, suppi., n. 2. Per saecula XIV et XV unus Alexander «O Min.*
poenit. apost. Nuceriae episc. fuit, scii. 1827-1868. Eubel, Hier. I, 891.
(6) Wadd. 1488, n. 8s. Gubern. III, 82s. ChHLeg. I, 98. Rodulphius, 248r.
• (7; Opera S. Bon., X, 1902, 68s.
(8) Franciscus de (A)regatiis, O. F. M., ep. Bergom. 1408, ian. 81—1487,
aug. 6, Eubel, Hier. I, 415, II, 236. Wadd. 1403, n. 6. (9) Wadd. 1485, n. lss.
(10) Wadd. 1487 (tunc fuit), n. 81-4. Gubern. III, 92s. Rodulph. 248r.
(II) Wadd. 1435, n. 22ss. 1447, n. 41-61. AFH II, 447ss., 111, 82ss. Arta SS.
mart. I, 587ss. BHL 1, lH6?».ss. (12; L. c. 1425, n. 19, 1437, n. 30.
(18) L. c. 1425, n. 19. (14) L. o. 1487, n. 87. (16) L. o. n. 88.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN.
715
Grecorum Florentiam ad Concilium pervenerunt.. Quod Concilium circha
festum Omnium Sanctorum inceptum est (1).
Primus Vicarius Generalis Cismontanus auctoritate Sum¬
mi Pontificis institutus est Sanctus Bernardinus anno Domini 1438;
qui dictum ofiicium invite et recusanti (!) per obedientiam acceptavit (2).
[Septuagesimum sextum) Capitulum Generale celebra¬
tum est Florentie, anno Domini 1438 et Ordinis 281, per fratrem
Guillelmum Generalem (8).
(53v:) Frater Albertus de Sartiano cura quadraginta fratri¬
bus missus est anno Domini 1439 per Dominum Papam ad presbiterum
Iohannem et Thornam imperatorem Ethiopie. Qui ad Cayrum
veniens, ante Soldanum contra morem et legem ipsorum de fide catho¬
lica disputavit. Qui Soldanus generalem licentiam eundi ubilibet per
totum Egiptuin et Siriam tribuit, dummodo ad Yndios et Ethio-
p o 8 non transiret (4\
Frater Gui Ile Imus Generalis a Domino Papa et Cardinalibus in
Franciam apostolicus legatus (a) missus est, ut (b) pacem cum Carolo
rege Francorum et Duce Burgundie componeret. Qui eos non solum cum
Ecclesia reconciliavit, verum et Delphinum magno cum equitatu con¬
tra Basiliense<m> Concilium mictere procuravit, qui ipsum conventu[m]
malignantium dissipavit (5).
Beatus lohannes de Capristano, isto tempore cum legatis Ar-
menorum de partibus transmarinis redierat, cui Papa post Generalem
mictens, iniunxit ut Lombardiam et Galliam predicando discurreret, et
apud Dominos illarum partium operaretur, quod fideles persisterent
cura Sancta Ecclesia, vel ad obedientiam veri Romani Pontificis redi¬
rent. Qui cum tanta efficacia legationem suam prosecutus est, ut Lo¬
ci o vicum ducem Mediolanensem i-um Ducissa et alioB Dominos Cisal¬
pinos ad obedientiam Eugenii reduxit (fi).
Anno Domini 1440, Arragonum Rex contra Marsilienses insurrexit,
et civitatem eorum invasit ac fere omnibns bonis et divitiis suis spo¬
liavit; et inter alia, sacra ossa sanctissimi Lodovici Episcopi abs¬
tulit, indignum ducens, ut quem sui antecessores vivum obsidem(c) te¬
nuerant, <si> ipse in morte honorem maximum ( d ) ei non preberet. Ideo
ipsum ad ecclesiam Valentie transtulit (7).
Frater Albertus de Sarthiano, cum prepeditus esset a Sol¬
da no transire in Ethiopiam et in gravem infirmitatem corporis in¬
cidisset, per longiorem viam et regiones Grecorum aliquot socios in
Indiam destinavit. Ipse vero cum Andrea abbate Sancti Antonii,
oratore (e) Ioh annis Patriarche lacobinorum, ad Papam Eugenium
Florentiam (f) rediit, qui se sancte Romane Ecclesie submisit (8).
(Continuabitur). Directio Periodici.
(a) Cod. apostolicum legatum mistus. (b) Cod. ad. (e) Cod. obses,
{ri) Cod. maximo. (e) Cod. postea corr. oratori. (f) Cod. Florentie.
(1) L. o. 1437, n. lss., 1489, n. lss., 1444, n. 47. Coleti, Concil., XVIII, 1732,
lss. Mansi, Coli. Concil., XXXI, 459ss. Apertum fuit Ferrariae 9 april. 1438,
inde Florentiam translatum ian. 1439. Pastor, I 1 2 3 ,236ss., (I 4 5 ,901ss.j. Glassb. 800 s.
(2) Wadd. 1438, n. 5s. cf. p. 706, n. 9. Glassb. 1. o.
(3) Nullum hoo anno fuit oapitulum; cf. p. 714, n. 10.
(4) Wadd. 1439, n. 14-21. Civezza, Miss., IV, 550s.
(5) Wadd. 1439, n. 2-3. (6) Wadd. 1087, n. 24; 1439, n. 18, 1440, n. 2ss.
(7) Wadd. 1423, n. 0. Rodulphius, 122v. Arta SS. aug. III, 799seqq.
(8) Wadd. 1439, n. 5ss. cf. p. 707, n. 2. Civezza, Miss., IV, 569.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
716
NtiCROLOGE DES FR&RE8 M1NEURS d’AUXERRE.
NfiCROLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE.
(Fin) (a).
Octobre le 1."
L’an 1528 deceda le R. P. F. J e an Denis natif de Chaulmes, profez
de cette maison, bon predicateur terininaire, religieux tres zelle pour
son estat. II a exerce 1’offico de vicaire hoiis le gardiannat du 11. P.
Bonnaventure de Biez avec grande prudence. II mourut lc l' r
d’octobre pendant la force des vaudanges et fut inhume dans* le cha-
pistre devant une image de saint Denis. Ce lien a ete ruine par les
huguenots. R. i. p.
L’an 1730 deceda le R. P. F. Pierre Tobie Leboeuf ne le 16
novembre 1695, frere et filleul de l’abbe Leboeuf(l), natif de cette
ville, profez du convent de Reims, vicaire actuel du convent d’An-
xerre sous le R. P. Esmeneliil gardien dudit convent. II e9t in-
hum£ dans le choeur de la paroisse d’Avenois (2), y estant toinbe
malade aupr&s de son frere qui y etoit cure.
Octobre le 2/
L’an 1572 deceda le T. R. P. F. Jean M a bili e, profez d’Abbe-
viile, tres celebre docteur de Paris,- fameux predicateur de sou
temps. II a exerce les charges de commissaire general sur plu-
sieurs provinces et sur le convent de Paris. II fut eleu pour la
premiere fois ministre provincial de cette province au chapistre
de Verdun Tan 1561. En 1564 il fut nomme au chapistre de Pro-
vins custos custodum, custode de Rhims et gardien de Soisson.
Enfin au chapistre de Vernon l’an 1570 il fut choisy pour provin¬
cial la seconde fois, mais sur la fin de son trienne il mourut & Long-
champs et fut inhume dans l’eglise(3).
Le mesme jour de l’an 1662 deceda le R. P. F. Thomas Bernier
natif de cette ville, profez de cette maison ou il a fait professio» le 6**
de fevrier 1651 entre les mains du P. Vinot pour lors gardien; bon
predicateur terminaire. Ayant este envoye au convent de Vezelay
pour etre de communeaut£, il y mourut et fut inhume dans Teglise.
(a) Cf. AFH III, 115-88, 810-82, 580-50.
(1) Sur le savant abbA Leboeuf of. Biographie universelle, t. XXIII, p. 481:
Hurter, Nomenclator litterarius, Oeniponte 18fW, t. II, c. 1468, t. IV*, ibid. 1910,
1585-6. Cf. Lettres de Vabbt Lebcuf, Auxerre 1868, in-8°, t. I, 825, 828.
(2) Venoy (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre.
(8) Il fut re<;u le 7 e a la licence le 80 janvier, et docteur le 27 mai 1500.
(Bibi. Nat., Lat.ins 5657 A f. 47, et 15110. p. 89. — Gonzaga. 052: Wadding.
Ah. Afitt., IIP, HO: XX, 845. — 11 ne faut pas le coiifondre avec un autro
Jeau Mabille qui fut rc^-u A la licence en l<>46 (Ms. 15V10, p. 182).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NfcCROLOGE DES PRftRES MINEURS d’aUXERRE.
717
Octobre le 4.*
L’an 1536 deceda le R. P. F. Jean Fournier, profez du convent
d’Abbevi 11 e, en son temps tres excellent predicateur. Ayant este
envoye dans cette maison pour y demeurer de communeaute, il y mou-
rnt le jonr de saint Fran^ois et fut inhume dans le chapistre k main
droite en entrant. R. i. p.
Le mesme jour de Pan 1543 deceda le R. P. F. Jean Germain
profez de Troyes, prestre choriste et fort excellent organiste.
Ayant 6te envoy6 dans cette maison en cette qualite, il y mourut au
bont de trois semaines qu’il fut arive. Son corps fut inhum6 dans le
cloltre. R. i. p. Amen.
Octobre le 5.<
L’an 1434 deceda le T. R. P. F. Ni colas Guyotelly, profez de
Troyes, fameux docteur de Paris, religieux d*un tres grand merite.
XI a gouverne la province en qualite de provincial pendant plus de
trante cinq ans avec beaucoup de louanges. 11 a fait faire conjoin-
tement avec le P. Regi na ld Marescot la chapelle de la Passion
avec la bibliotheque au-dessus au convent de Troyes, dans la-
quelle il fut inhume sous une tombe de pierre, proche la porte du san-
tuaire, sur laquelle il est represente, et ou sont graves autour ces mots:
Sub lamina jacet Fratrum Minorum pretiosa corona, frater Nicolaus
Guiotelly in fama praeclarus, doctor insignis, atque minister Provinciae
Pranciae annorum quinque et triginta , rector hujusce conventus, et ca¬
pellae renauoator , qui obiit anno Domini 1494 die 5 octobris.
Octobre le 6/
L’an 1563 deceda F. Alexandre Berthelot, natif de Asquin au
baa de Vezelay, profez du convent de la ineme ville, soudiacre. Estanl
etudiant dans cette maison il fut attaque de la peste. L’ayant conduit
dans Phopital des pestiferez de cette ville le 3" septembre, il ne mourut
que le 6" octobre. Son corps fut inhume dans le meme lieu. R. i. p.
Le meme jour de Pan 1664 deceda le R P. F. Louis Daumay
natif de cette ville, enfant de cette maison dans laquelle il a pris 1’abit.
un jeudi 15 may 1631 et fait profession entre les inains du R. P. Edine
Vinot pour lors gardien, un lundy vingt quatre du mois de juillet
de Pannee suivante 1632, ag6 de seize ans accomplis....
Octobre le 7/
L*an 1638 deceda le R. P. F. Simon Pithia ut natif du faubourg
Saint-Amatre de cette ville, profez de ce convent, docteur de la fa-
culte de Rhims, bon predicateur et religieux d’un tres grand exempte,
fort affectionue pour le bien de cette maison. Ayant ete elcu au cha¬
pistre provincial tenu a Rhims Pan 1636 custode de Chain-
pagne, en mesme temps confesse ur des dames religieuses de Sainte-
Catherine de Provins, il y mourut en cette fonction et fut inhume
dans le choeur de Peglise dudit monastere. R. i. p. Amen.
Octobre le 8 /
L’an 1555 deceda le R. P. F. Claude Presbiteri natif de cette
ville, paroisse Nostre Dame la dehors, profez do ce convent, religieux
d’une grande vertu. Il a este lecte ur en plusieurs convent» de la pro-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
718
N&JROLOGE DES FR&RES MINEURS D’aUXERRE.
vince, par deux foia gardien de cette maison a laquelle il a procure
beaucoup de biens. C’etoit un homine d’une assiduite exemplaire a l’e-
glise tant le jour que la nuit, aes predications estoint tres fervantcs
et sea conversations fort edifiantes. II avait apris dans sa jeunesse
4 jouer de 1’orgue, il voulut continuer jusqu’4 la mort, se plaisant
uniquement 4 ce que le Service divin fdt bien fait. Enfin, aage de soi-
xente et dix sept ans, plein de merites devant Dieu, et regarde par
tout le monde comme un beat, il mourut le 8 C octobre. R. i. p.
Octobre le 9.*
L’an 1653 deceda le R. P. F. Pier re Boisleau, natif de la pa-
roisse Saint-Maurice-le-Trouillialle dans la vallee, diocese de Sens, profe/.
de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit Tan 1626, fait profession
le 17 may 1627, et enfin reitere ses voeus faute d’aage l’annee suivante
1628 entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien; bon predi-
cateur terminaire et tres vertueux religieux. Il a exerce avec beaucoup
de prudence et de zelle 1’office de confesseur chez les dames du
Montcel pendant six ans. Estant retourne en ce convent et ayant
obtenu permission de son superieur pour faire un voyage vers ses pa-
rents, il tomba malade et mourut chez eux. Il fut assiste 4 la mort
par le R. P. Jean-Baptiste Tillon qui eut soin de le faire inhumer
dans 1’eglise paroissiale dudit Saint-Mau rice. R. i. p.
Octobre le 10.*
L’an 1260 deceda le T. R. P. F. Gaudefroy de Brix, profez du
convent de..., tres celebre docteur et tres solide interprete de la
regie. Il gouvernoit le grand convent de Paris en qualite de gar¬
dien Tan 1242 et la province de France en qualite de miniat re
provincial depuis l’an 125.... jusqu'en l’an 12.... Enfin il mourut le
10" d’octobre et fut inhume dans 1’eglise du convent de.... (1).
Octobre le 12.*
L’an 1623 deceda le R. P. F. Laurent Le Creux natif de Longre,
paroisse de Senan, profez de cette maison. Il re$ut le bonnet de do¬
cteur avec grand applaudissement l’an 1607; predicateur tres ce¬
lebre, religieux de grande vertu et grand observateur de sa regie. Il
fut nomme gardien de Sens au chapistre de Vernon l’an 1610,
il y resta jusqu’au chapistre de Mentes l’an 1616 o(i il fut nomme
confesseur des dames religieuses de Saint-Marcel. Il resta en cet
employe pendant six ans jusqu’au chapistre de la Garde l’an 1622
ou il fut envoye 4 Vezelay en qualite de gardien. Pendant dix-huit
mois qu’il y fut il y fit faire un coste du cloistre et le refe-
ctoire. Enfin il y mourut et fut inhume dans la chapelle Saint-
Fiacre. Il a donne 4 nostre sacristie une chasubede damas rouge au
bas de laquelle est une L et un C, et plusieurs livres dans nostre
bibliotheque ou son nom est ecry de sa main au l* r feuillet(2'). R. i. p.
(1) Il est s&ns doutc ce «frater tfaufridus guardianus» cite par les Au.
Fr., I, 414 et dans la lettre dedicatoire de rEx|x>sition de la r£gle des « quattuor
maf/txtri *; Firmani, trium Ordinum, Paris 1512, pars IV. f. XVIIv-XX. — Uu
docuraont qui sera publie ici prochainement, prouve <ju’il etait provincial de
France en 1245. — Kbaralea, Script., 2W-H; I 4 , 215. Wadding, ^ii». Min., III, (19.
(2) Il fut re^u le 24° 4 la licenoe, le 19 janvier 1609, selon le ms. 5657 A
f. 63v de la Bibi. Nat., ct en 1606, selon le ms. 15440, p. 184.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
X&CROLOGE DES FB&RES MINEDRS D^UXERRE.
719
Octobre le 14.*
L’an 1574 deceda le R. P. F. Claude du Bart, natif de Troyes,
profez de cette maison, grand predicateur et tres vertueux religieux.
II a exerce longtemps 1’ofiice de maistre des no vices dans ce con-
vent, puis lecteur, enfin gardien par deux fois. II a fait aussy un
trienne de gardien nat au convent de Vezelay, il a exerce pandant
cinq ans l’office de confesseur au monastere de Saint-Marcel & Paris.
Son gyrande aage jointe k ses infirmites 1’obligerent k retourfnerj dans
cette maison dans laquelle il mourut le 14 octobre, aag6 de soixcente
et cinq ans. Il fut inhume dans le choeur au cost6 de l’Evangille an
de8sous Timage de saint Georges attachee k la muraille. R. i. p.
Octobre le 15.*
L’an 1693 deceda le R. P. F. Toussaint Andre Parmentier,
natif de Paris, profez de cette maison dans laquelle il a rendu ses voeux
entre les mains du P. Bontempe pour lors gardien, le 27 janvier
de l’annee 1676, estant aage de dix sept ans et demy; bon choris te.
Ayant est6 envoye au convent de Sezanne pour y rester de commti¬
nea u te, ii y mourut un jeudy 15 octobre, aage de 37 ans. U fut inhume
derrier le grand autel. Sa mere a fait une fondation pour le jour de
son decez qui arive le 29' mars et une le jour du decez de son fils.
Octobre le 16.*
L’an 1669 deceda le T. R. P. F. Pierre Damilleville, profez du
convent de Saint-Quentin, tres celebre docteur de Paris, grand
predicateur de son temps. Son merite le fit elire ministre pro-
vincial au chapistre provincial de Noyon tenu l’an 1648. Il
s’aquitta de cette employ avec tout le zelle et la prudence possible. II
mourut enfiu au convent de Laon et fut inhum6 dans le choeur de
l'eglise(l). R. i. p Arnen.
Octobre le 11.*
L’an 1530 deceda le R. P. F. Jean Chaumartin, natif de la pa-
roisse de Dare, profez de Sens, prestre chori st e, religieux de bon
exoinple. Estant dans cette maison dc communeaute, il demanda per-
mission d’aller chez ses parenta; apres quelques jours de demeure ii y fut
attaque d’une maladie de laquelle il mourut le 17* octobre, et son corps
fut inhum6 dans 1’eglise paroissiale dudit lieu de Dare. R. i. p. Arnen.
Octobre le 18/
L’au 1543 deceda le R. P. F. Bernardin Le Roy, natif de Courcelle,
p&roisse de Neufvy-lez-Saint-Florentin, profez de cette maison k qui il
a procuro beaucoup de biens pendant qu’il y etoit maltre des no¬
vi ces et oelle de sacristain. Enfin estant all6 k Paris dans le des-
«
sein de se faire passer bachelier, il y mourut le jour de saint Luc,
18 ootobre, et fut inhume dans le cloistre.
Octobre le 20*
L’an 1643 deceda le R. P. F. Pierre Frechot, natif de Branche (2),
diocose de Sens, profez de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit
(1) 11 fut re^u le la 11 A la liccnco le 7 fevrior 1610 (Bibi., Nat. Latius
5657*, f. 75v; 15410, p. 70).
(2) Branches (Yontie), aiT. de Joigny, eant, de Aillant-sur-Tholon.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
720
NftOROLOGE DBS frEres mdteurs d’auxerbs.
le l cr may 1616 des mains du R. P. Chapelle gardien et profession
le 7° fevrier de Pannee 1619, entre lea mains du mesme Pere; religieux
.fort devot et d’une vie exemplaire, il mourut le 20® octobre et fut in-
hum6 dans le chapistre.
Octobre le 21.*
L’an 1648 deceda le R. P. F. Pierre Preshot natif de Branches,
profez de eette maison k laquelle il a procare beauooup de biens; cho¬
ris te tres zele pour le service divin auquel il assistoit tant le jour
que la nuit, il mourut le 21® octobre et fut inhum6 dans le chapistre
au c6t6 gauche proche du R. P. Martin son pere de religion(l).
Octobre le 23.*
L’an 1840 deceda le T. R. P. F. Nico 1 as de Lyra natif de Lyre
en Normandie, de parents juifs. 11 etudia avec les rabins de sa nation
et devint en tres peu de temps tres scavant dans la langue hebraique.
S’estant converty k la foy il entra dans nostre Ordre et re<jut 1’habit
au convent de Verneuil, custodie de Normandie. Il enseignia dans
Paris et dans Oxford en Angleterre avec grand e loge. Il gouverna
la pr ovine e en qualit£ de provincial par deux fois avec beaucoup
de prudence et de zelle. Enfin il mourut au grand convent de Paris
et fut inhum£ dans le chapistre au bas des degrez de la chaise du Su-
perieur sous une tombe de marbre sur laquelle - est un eloge de sa
vie (2). B. L p.
Octobre le 24.*
L’an 1646 deceda le R. P. F. Florentin Gallimard natif de
Saintr Florentin, profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit l’an
1614 et fit profession un dimanche dans 1’octave de Roiys qui tomboit
le 11° janvier de l’ann£e 1615, entre les mains du T. R. P. Chapelle
pour lors gardien. Bon predicateur terminaire, religieux tres aflfe-
ctionne pour son estat et le bien de ce convent dans lequel il mourut le
24* d’octobre et fut inhume dans le chapistre qui sert aujourd’huy de
sacristie. R. i. p.
Octobre le 26.*
L’an 1682 deceda le R. P. F. Edme Pichoret natif de Bussy,
diocese de Sens, dans le comt6 de Joigny, profez de cette maison daaa
laquelle il avoit re<?u 1’habit le 26* juillet, aag£ de 18 ans, de l’ann6e
1686, des mains de nostre maistre Claude Trahy pour lors gardien,
et profession l'ann£e suivante 1686. Docteur de Paris, predicateur
celebre en son temps, religieux d’un tres grand merite, il a exerc6
dans ce convent l’office de gardien pendant trois ans, dans celui de
Vezelay 1’espace de six ans, avec beaucoup de prudence et de zelle.
Deux ans avant sa mort il fit la renovation de ses voeux entre les
mains du T. R. P’ Vinot pour lors gardien, et mourut aag6 de cin*
quante neuf ans. Son corps fut inhum6 dans le santuaire au costd droit
du grand autel (8). R. i. p.
(1) Le P. Preshot paralt avoir beauooup de parente avec le procedent.
Freohot et Preshot ne seraient*ils pas un seul personnage?
(2) Voir AFH III, 802.
(8) D fut repu 80® 4 la lioence en 1609 le 26 mai, selon le ms. 5657 a f. <J8v.
de la Bibi. Nat.; en 1606 selon le ms. 15140, p. 186.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
721
N&OROLOOE DES FR&KES MINEDR8 D’AUXERRE.
Octobre le 27/
L’an 1662 deceda le B. P. F. Pierre Rogelin, natif de Saint-Flo-
rentin, profez de cette maison, religieux prestre choris te tres affe-
ctionne pour le Service divin. 11 renouvella ses voeux entre les maius
du T. R. P. du Feu ministre provincial dans le cours de ses vi¬
sites au convent de Troyes le 21“ d’octobre 1637. Ayant est6 envoye
au convent de Chaalons, ily mourut le 27* octobre et fut inhume dans
le chapistre. R. i. p.
Octobre le 28/
L’an 1687 deceda le R. P. F. Laurent Boize natif de cette ville,
profez de ce convent, religieux fort devot et tres assidue au Service di¬
vin tant le jour que la nuit. II mourut aage de quatre vingt ans, apres
en avoir passe soixente et six dans la religion. Son corps fut inhume
dans le cloistre. R. i. p.
Le mesme jour de Pannee 1630 deceda le R. P. F. Vincent Che-
vereau, natif de Chablis(l\ profez de cette maison, docteur de la
faculte de Rhims, religieux tres zell6 pour son estat, predicateur
fort renomme de son temps. II fut attaque de paralysie k 1’aage de
quarante huit ans et demy, et ensuite d’une apoplexie dont il mourut
un lundy 28 d’octobre. Son corps fut inhume dans le choeur proche le
petit pulpitre oh Pon chante les versets, du coste du cloistre. R. i. p.
Octobre le 29/
L’an 1659 deceda le R. P. F. Jean Vallengellier, profez de
Noisy, pr€tre, bon choriste, religieux fort exacte. Estant dans cette
maison de communeaute il y mourut le 29 octobre et fut inhum6 dans
le cloistre, vis-h-vis Pimage de la Sainte Vierge, proche la porte
qui conduit du cloistre k la sacristie. R. i. p. Arnen.
Le mesme jour de Pannee 1661, deceda le R. P. F. Henry Claude
Le Clere natif de cette ville, profez de cette maison dans laquelle il
prit 1’habit Pan 1651 et fit profession Pannee suivante 1652, entre les
mains du T. R. P. Vinot pour lors gardien, le 26 e du raois de juin.
Prestre choriste, religieux fort devot et exacte au Service divin, il mourut
aag6 de 28 ans. Son corps fut inhume dans le cloltre. R. i. p. Arnen.
Ociobt'e le 30/
L’an 1662 deceda le R. P. F. Benolt Vinot, natif de Saint-Aubin
dans la vall6e, profez de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit l’an
1642 e\ fait profession Pannee suivante 1643, le 27 noverabre, entre les
mains du T. R. P. Vinot pour lors gardien, son oncle. Religieux
choriste fort devot et craigniant Dieu. Ayant este envoy6 au convent
de Mante-sur-Seine, il y mourut et fut inhume dans.... R. i. p. Arnen.
Octobre le 31/
L’an 1674 deceda le R. P. F. Pierre R a o u 1 natif de Chitry, pro¬
fez de cette maison dans laquelle il a pris Phabit et fait profession entre
les mains du P. Roulloux gardien le 21 octobre de Pan 1637, et
reitere ses voeux [en] presence de toute la communaute assembl6e au
chapistre le 27" novembre 1642, le T. R. P. Vinot estant pour lors
(1) Chablis (Tonne), arr. d’Auxerre, oh. 1. de c.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
722
NACROLOGE DES FRARBS MINEUR8 D’aUXERRE.
gardien. Religieux fort devot et tres bon casui 8 te. Apres avoir
[exerce] longtemps dans ce convent Poffice de maitre des novi ces,
il fut euvoye k Eatempes pour y estre de communeaute ou il mourut
et fut inhum6 devant le chapistre eous une petite tombe ou il est re-
present6 k genoux. R. i. p.
Novembre le i ,« r
L’an 1600 deceda le R. P. F. Jean de Vallenciennes(1), natif
de la mesme ville, profez du mesme convent, predicateur fort celebre.
Ayant este envoyk dans cette maison pour y demearer de communeaute,
il y mourut le l cr de novembre et son corps fut inhume dans le cha¬
pistre. R. i. p. Arnen.
Novembre le 2.*
L’an 1699 deoeda le R. P. F. Frango is Robineau natif de Cosne-
sur-Loire (2), profez de cette maison dans laquelle il a pris Thaliit l’an
1648 et fait profession entre les mains du R. P. Vinot pour lors gar-
dien le 6' may de Pannee 1649. Bachelier de Paris, religieux de
grande edification, aymable et agreable en touttes ses manieres qui
estoint tout k fait majestueuses et nobles. U a passe par touttes les
charges de la province, ayant este une fois custode des custodes,
deux fois deffiniteur, deux [fois] pareillement custode de Chain-
pagne, gardien k Noyon trois ans, k Vezelay trois ans, a Join-
ville six ans, k Troyes, quatre ans, dans cette maison cinq ans,
commissaire general sur la province de Saint-Bonnaven-
ture. Enfin, ayant este nomme pour la seconde fois gardien de
Troyes, il y mourut un lundy 2' novembre sur les deux heures du
matin d’uno paralysye qui le tourmentoit depuis le mois de juilliet de
la mesme annee, aage de soixente et six ans, et fut inhume dans le
choeur de Peglise. — Nous avons eu plusieurs livres de luy qui sont
dans la bibliotheque.
Novembre le 4/
L’an 1640 deceda le R. P. F. Pier re Baron, natif de Paris, pa-
roisse de Saint-Paul, profez de cette maison dans laquelle il re^ut Hiabit
des maius du R. P. Jean Rodot pour lors gardien le 17*' juin dc
Pan 1577, et fait profession entre les mains du R. P. Guillauine
Pournier gardien le 4" d'octobre de Pannee suivante 1678, aage de
17 ans; bon predicateur terminaire, religieux de grande ediiication. A
Paage de soixente et dix ans il renouvella les voeux de la profession
entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien le 24° de novem¬
bre 1680. Enfin il mourut estant tombe en enfance k cause de sa grande
vieillesse de 80 ans. 11 fut inhume dans le chapistre qui sert aujourd'huv
de sacristie. R. i. p.
Novembre le 6.*
Tj’au 1652 deceda leR. P. F. AnthelmeSethier natif de Donzy (8).
profez de cette maison dans laquelle il a repu Phabit k P&ge de 14 ans.
dea mains du R. P. Seillon, le 17 janvier 1696, et profession entre les
(1) Valenciennes (Nord), ch. 1. d’arr.
(2) Cosne (Ni&vre), ch. 1. d’arr.
(8) Le Diot. des Postes mentionne six « Donzy », dont 1’un dans PYonne,
o.ne de Saint-Martin-sur-Onanne, oant. de Charny, arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOROLOGR DBS FR&RBS MINEURS D*AUXERRE.
723
limine du R. P. Didier Chedot vicaire le 17° janvier de Pannee
suivante 1597. Prestre choriete, religieux fort exemplaire, il mourut le
(>" novembre et fut inhume dane le chapietre qui eert maintenant de
sacristie. R. i. p. Amen.
Novembre le 7.*
L*an 1460 deceda le T. R. P. F. Pierre Quatreeoldi, profez du
convent de Rhime, docteur de Parie. II a gou verne la province
avec beaucoup de zelle pendant plueieure annues; il preeida au cha-
pietre provincial de Saint-Quentin Pan 1404. Il fut mie k la
place du R. P. Simon Roesignol, qui fut depoee i la Congrega-
tion generale que eaint Jean [de] Capistran tint k Brugee en
Flandre [en] 1448(1). 11 preeida encore au chapietre provincial
qui ee tint & Rohan [Rouen] Pan 1451. Enfin, plein de meritee et de
veretue il mourut et fut inhum£ dans le choeur du convent de Rhims(2).
R. i. p.
Novembre le 8.*
L’an 1678 deceda le R. P. F. Jean Baptiste Tillon natif de
Varsy, profez de cette maieon dans laqtielle il prit Phabit dee maine du
T. R. P. Jean Chapelle le XI C juin de Pan 1614, aag6 de 14 ana huit
mois XI jours, et profession Pannee 1616, le 17” janvier, aage de 16 ane.
Bon predicateur terminaire, religieux tres zell6 et tres laborieux pour
ce convent auquel il a procure une infinite de biens. C’estoit un homine
de grand sene et d’un profond jugement, grand zellateur pour le Ser¬
vice divin auquel il assistoit jour et nuit, k deux jours pres de ea mort.
Il a este plueieure foie gardien dans cette maieon, pandant quoy
il a fait faire le dortoire qui conduit k 1’eglise, les chambres qui
estoint autrefoie doubles, le cloistre qui est visA-vis le chapietre,
plancher la bibliotheque et fait faire toue les buffets; touttes
cee depenses montent k plus de huit mille livres, sans comter la
nourriture, pour les ouvrages de la bibliotheque. Eetant aage de 80 ans
il tomba dane une appoplexie un 8 e novembre sur les huit heures du
matin, estant revenu il re<?ut les sacrements et mourut le soir k 8 heu¬
res, ayant demande k Dieu pendant ea vie qu’il le delivr&t d’une longue
maladie. Il fut inhume dans le choeur vis-&-vis la chapelle Nostre
Dame des Anges.
Novembre le 10.*
L’an 1618 deceda le F. Blaise Fournerot, natif de la paroisse
de Cheny, diocese de Sens, profez de cette maieon. Ayant ete envoye
hu grand convent de Paris pour y faire son cours de philosophie, il y
mourut n'estant encore que soudiacre. Il fut inhume dans le cloistre
un mardy 11* novembre. R. i. p. Amen.
Novembre le 12.*
L’an 1655 deceda le R. P. F. Franpoie Mocquot natif de la
paroisse de Chichery (3), profez de cette maieon, pretre choriste, religieux
tres exacte. Il fut attaque de la petite verolle qui lui causa la mort le
(1) L’A. doit faire une confusion, oar 8. J. de Cap. ne tint ui chapitre ni
congrggation k Bruges en 1448. Cf. pour oette annfe 1448, An. Fr., II, 822-826.
(2) Gonsaga*, 685.
(8) Chiohery (Tonne), oant. et arr. de Joigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NBOROLOGE DBS FRfcRES KINKUR8 D’AUXERRE.
724
12 de novembre et fut inhum6 dane le cloietre proche la porte qui con-
duit 4 la sacristie, vie-4-vie une image de la Sainte Vierge.
Le mesme jour de 1’annee 1699 deceda le R. P. F. J ulien Berron,
profez de Laval(l) province de Touraine Pictavienne, bon pre-
dicateur terminaire. Retournant de Rome oii il avoit obtenu obedience
du R. P. General pour eetre incorpore dane cette province, apres qiielqiies
mois de demeure en cette maieon il y mourut et fut inhume dans le
chapietre en entrant 4 main droite. Il eetoit ftg6 de quarante ane. R. i. p.
Novembre le 13/
L’an 1666 deceda le T. R. P. F. Guillaume Bellot, profez du
convent de Perronne, docteur de Parie, religieux tree zelle pour eon
eetat. Ilagouvern6 la provinoe avec beaucoup de prudence de-
puie le chapietre de Provine tenu l’an 1669, juequ’4 celui de Ver-
non celebri l’ann6e 1662. Enfin il mourut le 13 novembre et fut inhume
dan8 le choeur de 1’egliee de Perronne.
Novembre le 14/
L’an 1696 deceda le F. Claude Bertault laic profez de cette
maieon dane laquelle il a prie l’habit l’an 1647 et fait profession entre
lee maine du R. P. Tillon pour lore gardien le 28' juin de 1’annee
8uivante 1648. Religieux tree laborieux, il eetoit dej4 avancc en aage
et avoit portd lee arme8 avant que de se rendre religieux. Ayant
est4 envoy6 au convent de S e z a n n e, eneuite 4 celuy de J o i n v i 11 e
pour y dtre de communeaute, il y deceda aag6 de pree de eoixeente et
quinze ane et fut inhum6 dane 1’egliee. R. i. p.
L’an 1706 deceda au convent de Chaalone le T. R. P. F. Jean
LeChauve(2), licentiede Parie, minietre provincial par deux
foie, etc •••• aag6 de plue de 70 ane.
Novembre le 16/
L’an 1676 deceda le R. P. F. Nicolae Blanvillain natif de la
paroisee de Maligny(3), profez de cette maieon dane laquelle il a pris
1’habit l’an 1636 et fait profeseion entre lee maius du R. P. Koulloux
pour lore gardien le 21 e d’octobre l’an 1637. Bon predicateur ternii*
naire et religieux tres affectionne pour le bien de ce convent, il reitera
lee voeux de ea profession entre lee maine du R. P. Vinot gardien
le 24 p may de l’ann£e 1643. Enfin, eetant alie k Maligny voir ees pa¬
rente, il y tomba malade et y mourut. Son corps fut inhume dane 1’eglise
du lieu. R. i. p.
Novembre le 16/
L’an 1638 deceda le R. P. F. Franpois Mignot natif de Troyea
en Champagne, profez de cette rnaison, prestre choriete, religieux d’une
vertu exemplaire. Il mourut un eamedy 16' de novembre et fut inhume
dane le cloietre, du cost£ de 1’eglise; R. i. p.
Novembre le 17/
L’an 1611 deceda le R. P. F. Nicolae Tonnelot natif de Saint-
Brix, profez de cette maieon, docteur en theologie de la faculte de...,
(1) Laval (Mayenne).
(2) Il fut requ 62* 4 la lioenoe en 1668 (Bibi. Nat. Latina 16440, p. 232).
(8) Maligny (Yonne), oant. de Ligny-le-ChAtel, arr. d’Auxerre.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
N&OROLOGE DES TRftRBS lONEUBS D’AUXBRRB.
725
predicateur fameux. Apres avoir exerce quelques annues la dignit4
de theologal dans 1’eglise catbedrale deLaon en Laonnais avec
beaucoup d’honneur, i) vint k Paris, et estant tombe malade dans l’ho-
pital de Saint-Jean, faubourg Saint-Germain, dite maintenant la Charit£,
il y mourut le 17 noverabre et son corps fut porte au grand convent et
iilhum6 dans le chapistre. R. i. p.
Novembre le 18/
L’an 1706 sur les deux beures apres midy, un dimancbe, au village
de Fontaine, dans ce diocese, deceda F Luc BoBnet natif de Bre-
tagne, laicque profez de ce convent, peintre de sa profession. Ayant
re^u obedience pour demeurer k Beauvais, estant allB faire quelques
ouvrages audit village de Fontainne, il tomba en appoplexie le vendredy
matin 16 r du present mois, et est deme ure jusqu’au dimancbe sans au*
cune connoissance. Dieu veille avoir pitie de sa pauvre &me. Son corps
a este inhumB dans 1’eglise de la paroisse. 11 n’a re^u que l’Extreme-
Onction. Nous n’avons appris sa mort que le mardy suivant par le cure
dudit lien.
Novembre le 19/
L’an 1509 deceda le R. P. F. Guillaume Sourdault, profez de
cette maison, pretre choriste, religieux tres affectionne au bien spirituel
et temporel de ce couvent. Ayant et£ envoye k Vezelay pour y rester
dc communeaute, il y mourut et fut inhumB dans le chapistre. R. i. p.
Novembre le 21/
L’an 1631 deceda le T. R. P. F. Antoine Rousselle profez
d’Amiens, docteur de Tuniversite de Paris, religieux de grande vertu
et exemple. Il gouverna la province en qualite de ministre pro-
vincial avec beaucoup de prudence et de zelle, depuis le chapistre
de Provins tenu l’an 1619 jusqu’4 celuy de La Garde celebre 1’annee
1622. Enfin il mourut le 21* novembre et fut inhume dans le choeur de
Peglise du couvent d’Amiens. R. i. p. (1).
Novembi'e le 23/
L’an 1651 deceda le R. P. F. Charles Sauvage, profez de Seniis,
de la custodie de Paris, pretre choriste. Ayant est£ envoye de commu¬
neaute en cette maison, il y mourut le 23' novembre et fut inhum£ k
l’entr6e du chapistre qui sert aujourd’huy de sacristie. R. i. p. Arnen.
Novembre le 24/
L’an 1468 deceda le T. R. P. F. Simon Philomene (Ros.signol)
profez du couvent de..., docteur de Paris. Il a gouvern6 la pro¬
vince en qualite de provincial par deux fois: la premi6re 4 la con¬
gregatio» qui se tint k Toul en Loraine [en] 1432, k laquelle le
T. R. P. Jean Gimonelle se deposa k cause de ses infirmites, il fut
eleu a sa place; la seconde fois Tan 144(7], mais il n’acheva pas, ayant
est6 depose de sa charge par saint Jean [de] Capistran qui presida
comme commissaire general au chapistre provincial qu’il tint
k Br uges en Flandre l’an. 1448. Il mourut et fut inhum£ dans 1’eglise
du convent de...
(!) Il fut re<;u 81° k la Jicence le 14 juin 1617 selon le ms. 5657 A , f. G6;
83* en 1610, selon le ms. 15440, p. 143.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
726
N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS DEHIBERE.
Novembre le 26/
L’an 1646 deceda le T. R. P. F. Louis Cap on natif de Metz en
Loraine, profez du couvent de Verdun, et depuis affili£ 4 celui de
Beauvais, docteur tres celebre de 1’universite de Paris, religieux
de grande vertu. II fut eleu ministre provincial au chapistre
qui se tint k Soisson l’an 1688, s’aquitta de sa charge avec grande
prudence et zelle. Enfin il mourut et fut inhume dans le choeur de
1’eglise du convent de Senlis(l). — Decedi le 19 fevrier 1658.
Novembre le 27/
L’an 1599 deceda le R. P. F. Jean Frelat natif de S&int-Anaise.
$
profez de cette maison, religieux tres devot et tres zelle pour son etat.
11 obtint du chapistre general celebre k Ni ce en Provence 1’annee
1584(2) une obedience pour demeurer dans la Pales tine. Y estant arrive
il fut pris par les Turcs qui le mirent en pr is on dans Jeru salem,
puis le conduisirent k Damas oh il mourut. R. i. p.
Novembre le 28/
L*an 1644 deceda le T. R. P. F. Martin Meurisse, profez du con¬
vent de R o y e, fameux docteur de Paris. Il a e n s e i g n 6 dans le
grand convent la philosopbie et ensuite la theologie pendant plu-
sieurs annees avec une si grande subtilite, nettet6 et doctrine qu’on le
regardoit avecque admiration. Il fut sacre evesquede Madaure et
en m§me temps suffragant de 1’Eglise de Mets en Loraine dont
Messire J. Le Coignieux [etoit] evesque de la mesme. 11 mourut le 22
d’aoust, la 17* annee de son pontificat et environ la 60 de son 4ge. 11
fut inhum£ dans 1’eglise cathedrale. Il a fait de grands biens au con¬
vent de Roye et laiss£ une pension de cent livres par an pour
les frais de la province(8). R. i. p.
Novembre le 29/
L’an 1509 deceda le R. P. F. Pierre de Attigny, natif de Gra¬
vant, profez de cette maison, docteur en theologie, tres fameux pre-
dicateur et habile dans les Sciences et surtout dans l’Ecriture
Sain te. Il mourut au convent de Bruges en Flandre oh il etoit de
communeaut£ le 29* novembre. R. i. p.
Novembre le 30/
L’an 1562 deceda le T. R. P. F. Estienne de Houppa, lor&in
de naissance, profez du convent deNeufchasteau et ensuite afiilie
k celui de Beauvais, docteur de Paris, fameux predicateur. Il
(1) Il fut regu 86° 4 la lioenoe le l ,r fevrier 1622 (Bibi. Nat., Latins 5667*,
f. 71; 15440, p. 149). — La raison de son affiliation au oouvent de Beauvais
doit tenir 4 ce que le couvent des Fr. Min. de Verdun 6tait passe aux R4-
oollets dans le oours du XVI e sfecle. Il avait d’ailleurs 6te gardien 4 Beauvais. Et
lorsqu’en 1688 Mart. Meurisse (voir ci-dessus au 28 nov.) 6crivait son /ftWotrt de»
Evesque» de Metz, Metz 1684, le P. L. Capton 6tait le dernier Cordeliers vivant
au milieu des R^collets, qui y 6taient venus en 1602. Meurisse, 1. c. p. 444.
(2) Le chapitre de Nioe eut lieu en 1585, of. Wadding. Ann. Min., XVI, 996.
(8) Il fut re<;u 5* 4 la lioence le 26 janvier 1620 (Bibi. Nat., Latins 5667*
f. G7; 15440, p. 146. — Wadding, Scr. *, 171; Sbaralea, Suppi., 528. — G. d’Es-
signy, Histoir» de la ville de Roye, Noyon, 1818, in-9", p. 891. — Co6t, Histoire
de la ville de Roye, Paris 1880, in-8", II, 567-561. — Gallia chrutiana , XIII, 802.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NftOROLOGE DBS PBftRES MIKEUBS D’AUXERRB.
727
a gouTerne la province avec beaucoup de prudence en qualit 6 de
provincial, ayant estA elen pour la premiere fois au chapistre de
Seniis tenu Pan 1582, et la seconde fois A celui de Troyes en Cham-
pagne celebre Pan 1541. Ce fut dans ce dernier trienne qu’il fut an
chapistre general tenu k Mantoue avec le P. Pierre de Brocco
du couvent de Sezanne, pour lors custod e custodum. Enfin il mou-
rut au monastere du Montcelle le 80’ novembre et fut inhum£ dans
le choeur exterieur de Peglise(l).
Decembre le 2/
L’an 1581 deceda le F. Louis Hutin, natif de Saint-Florentin,
profez de cette maison dans laquelle il mourut apres quelques mois de
la profession, regrette d’un chacun pour les belles qualitez qui estoint
en sa personne et la grande esperance que Pon avoit de sa vertu et de
«a seience. 11 fut inhume dans Peglise derrier le grand autel.
Decembre le 4.*
L’an 1242 deceda le T. R. P. F. Robert de Gamaches(2), do-
cteur de Paris, ministre de la province qu’il a gouvern4e avec
grand zelle. Il mourut au convent de Noyon en Picardie et son corps
fut inhume dans le choeur au cost£ de PEvangille Du depuis ses osse-
raents furent transportez dans le second convent Pan 1551 et mis dans
le choeur de Peglise en un lieu fort honorable ( 8 ). R. i. p.
Decembre le 5 .*
L’an 1552 deceda le R. P. F. Henri Deduyt, profez de cette
maison. Avant que de prendre Phabit il etoit prestre seculier; religieux
iPun grand exemple comme il le marqua pandant 1 ’espace de vingt huit
ans qu’il fit P office de portier et de questeur, s’aquittant de 1’un
et de 1’autre avec grande edification 11 mourut le 5* decembre et fut
inhume dans le cloistre proche la porte du convent, attenant un pilier
ou arboutant de Peglise. R. i. p.
Le mfcme jour de Pan 1683 deceda le R. P. F. Fran 90 is Loup,
natif de Chassy (4), diocese de Sens, profez de cette maison dans laquelle
il prit Phabit Pan 1657 et fit profession entre le mains du R. P. Tillon
pour lors gardien le 3' de octobre 1658; docteur de Paris. Apres
avoir acheve Poffice de gardien pendant trois ans au convent de
Troyes, il fut nomm 6 deffiniteur au chapistre de Chartres
Pan 1681. Il mourut au grand convent de Paris en allant prescher
PAvent sur le diocese de Chartres et fut inhume dans le chapistre (5).
R. i. p.
(1) Il fut requ 15* k la lioence le 24 mars, et dooteur le 21 novembre 1522
(Bibi. Nat., Latins 5657*, f. 86; 15440, p. 64). — La raison de son affiliation
au couvent de Beauvais provient de ce que le couvent de Neufch&teau appar-
tenait. aux Ob9ervants depuis 1500 et A la province observante de Franoe-
Parisienne depuis 1517. Comme les Observants ne prenaient gCnCralement pas
les grades, on peut conolure qu’E. de H. vint chez les F. M. de France
avant 1522.
(2) Gamaches (Somme), oh. 1. de 0 ., arr. d’Abbeville.
(8) Gonzaga*, 654,Wadding, Amt. Min., II*, 251. — Chartul. Univ. Porw.,1,168.
(4) Chassy (Yonne), eant, de Aillant-sur- Tholon, arr. de Joigny.
(5) Il fut re^u 57® la licence le 15 f^vrier 1578 (Bibi. Nat., Latins 15440,
p. 264).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
728
NACROLOGE DES FRAREB M1NEURS d’aUXKRRE.
Decembre, le. 6V
L’an 1894 deceda le R. P. F. Jean Dardei, natif d’Eatempes
et profez du convent de la mesme ville. II est enterre dans le cimetier
de la paroisse de Saint-Jacques ou son epitaphe est enclavee dans
la muraille comme il 8’ensuit: « Ci gist Reverend Pere en Dieu Frere
Jean Dardel evesque de Turtible, suffragant de Sens, natif d’Estem-
pes, de 1’Ordre des Freres Mineurs, qui trepassa le Dimanche sixiesmc
descembre 1894, et pres de luy gissent ses pere et mere et soeurs, pour
le salut de 1’ftme desquels et de tous trepassez qui gissent en ce ci¬
metier, il a donne qnarante jours de pardon a tous catholiques priant
Dien pour eux et tous trepassez en nostre Bauvenr (1) *.
Decembre le. 7/
L’an 1620 deceda le R. P. F. Bonnaventure Bros se natif de
Joigny, profez de cette maison, docteur de Paris, religieux tres zelle
pour le bien de ce convent auquel il a este g ardi en pandant trois
ans, pareillement dans les convente de Vezelay, Joinville et Se-
zanne, chacun trois annues II a donne k la sacristie un beau calice,
dcux burettes, une bo€te k pain k chanter, une croix et deux chande-
liers, le tout d’argent dore cizel6 revenant a la somme de deux cent
quatre vingt escus. Enfin il a donne beaucoup de livres k la bi-
bliotheque. Il mourut le 7° de novembre[?] et fut inhume le lendemain
8" au cost4 du grand autel dans la mesme sepuIture du R. P. Hilaire
C o q u y son pere de religion (2). R. i. p.
Decembre le 8/
L’an 1688 deceda le R. P. F. Hilaire H u o t, natif de Saint-Flo-
rentin, profez de cette maison dans laquelle il requt 1’habit le 22 Sep¬
tembre des mains du R. P. de Ligniers pour lors gardien, estant
auge de dix ans deux mois, Tan 1589, et profession entre le mains du
R. P. Trahy le 14''juilliet 1594, aage de 15 ans. Bachelier de Paris,
tres vertueux et devot religieux, tres zelle et affectionne pour le bien
de ce convent II avoit le don de se faire aimer d’un chacun par ses
manieres honestes et religieuses, entre autres de Monseigneur le duc
de Bellegarde, grand escuyer de France, qui vouloit toujours 1’avoir
aupres de sa personne. Il fut secretaire de deux provinciaux, savoir,
de nostre Maistre Soyer et de nostre maistre Bellot. Il mourut a
Sain t-Fargeau (8), petite ville de ce dioceso, et fut inhume dans
1’eglise paroissiale dudit lieu.
Decembre le 10 /
L’an 1515 deceda le R. P. F. Adrien Pascha sii, profez de cette
maison, predicateur bon terminaire, religieux tres laborieux dans les
termes. Faisant voyage il mourut a Tregniere et fut inhum£ dans
le cloistre du convent le 10- de novembre(?) R. i. p.
(1) Eubel, Hier., I, 588. — Garas, Series, 892, le dit • in trusus *. — AFH,
1, 200. — Etudes franciscaines, XX (1908), 88.
(2) Il fut re?u 88« A la licence le 10 ftvrier 169<i et docteur le 29 j an vier
1597 (Bibi. Nat., 5657 A , f. 59v: 15410, p. 128).
(A) Saint-Fargeau (Yonne). cb. 1. de e,, arr. de Jcigny.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NtOBOLOOB DBS 7R&RES HINEUBS DEBIBERE.
729
Decembre le 11.'
L’an 1649 deceda le R. P. Thornas Baron, natif de Bleury(l),
paroieee de Poilly dans la vail 6 e d’Ailliant, profez de cette maison, doc*
teur de Paris, religieux tres zell 6 pour son estat et affectionn 6 pour
le bien de ce convent. II a exerc 6 1 ’office de deffiniteur de la pro-
vince pendant trois ana il a este deufois custode de Champagne pen¬
dant trois ans gardien de cette maison. Enfin, apres avoir est 6 con¬
fesse ur des religieuses de Saint-Marcel 1’espace de septans, il y
mourut le Xl° decembre et fut inhume dans le choeur audevant de la
grande grille. Il a donn 6 de ses aumosnes le soleil oh l’on expose le
Tres Saint Sacrement, qui est d’argent dore cizel 6 ; de plus une assez
grande quantit 6 de 1 i v r e 8 qui sont dans la bibliotheque ( 2 ). R. i. p. Amen.
Decembre le 12.'
L’an 1629 deceda le R. P. F. Jean Chrysos tome Nigot natif de
cette ville, profez de ce convent, jeune prestre, religieux tres vertueux
et de grande esperance. 11 mourut un mercredy 12 decembre A neuf
heures et demi du soir, &g 6 de 26 ans et fuc inhum 6 dans le cbapistre,
proche le pillier qui estoit du copte de 1 ’eglise, qui sert aujourd'huy de
sacristie. R. i. p. Amen.
Le mesme jour de l’ann6e 1696 deeeda le R. P. P. Juli en Per-
s o n n e, natif de Saint-Brisson (3) proche de Gien, profez de cette maison
dans laquelle il prit 1’habit l’an 1658 et profession entre le9 mains du
R. P. Tillon pour lors gardien, le 24' de l’annee suivante 1659, estant
aage de seize an9. Fort bon predicateur, religieux d’une grande dou-
ceur qui le faisoit aimer de tout le monde, il estoit d’une affabilit^ &
gaignier les coeurs. Il fut deffiniteur trois ans, custode de Cham¬
pagne autant II a exerc6 1'office de gardien avec beaucoup de pru-
dence dans les convents de Vezelay, de Sezanne et de Joinville.
Ce fut dans ce dernier ou il mourut le 12 C decembre et fut inhume
dans 1’eglise. R. i. p. Amen.
Decembre le 13.'
L’an 1672 deceda le R. P. F. Jean Le Clere natif de cette ville,
profez de ce convent dans lequel il a pris 1’habit l’an 1644 et fait pro¬
fession entre les mains du R. P. Vinot pour lors provincial le 14*
may 1645; bon predicateur terminaire Ayant este envoy6 au convent
de Sezanne en Brie pour y estre de communeaute, il y mourut le 13°
decembre et fut inhum6 dans le cloistre. R. i. p.
Decembre le 15.'
L’an 1695 deceda le R. P. F. Jacques Gallement natif de Paris,
profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit l’annee 1647 et pro¬
fession entre les mains du R. P. Pincot pour lors gardien le 8*
janvier 1648. Prestre choriste, religieux tres devot et zelle pour son
estat, et d’une grande edification envers les seculiers et ses frere9, ce
Cl) Bleury (Yonne), C.ne de PoiIly-9ur-Tholon, eant, de Aillant-sur-Tholon,
arr. de Joigny.
(2) Il fut re<ju 31* & Ia licence le 3 fevrier 1638 (Bibi. Nnt., Latius 5657 A ,
f. 75; 15440, p. 168),
(3) Saint-Brisson (Loiret), eant, et arr. de Gien.
AreAttmm Francucanum Historicum. — An. HI. 46
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
780
NBOROLOGB DBS 7R&RES HINBUB8 D*AUXEBRB.
qu’il a toujour8 obderv6 dane toue lea convente od il a demeari. Eetant
de communeaut£ k Joinville, il mourut le 16° de decembre et fat
inhum6 dane 1’egliee. R. i. p.
Decembre le 17/
L*an 1609 deoeda le R. P. F. Chrieostome Mignot, natif de
Linam (1), paroieee de Tourny, profez de cette maieon od il a exerce
1'office de eacrietain avec grande vigilance 1’eepace de vingt sept ana. Il
mourut le 17* decembre, aag£ de eoixente et dix ane; il fut inhum6
dane la chapelle du Saint Nom de J6eue. R. i. p.
Decembre le 18/
L’an 1596 deceda le R. P. F. Bonnaventure Puthuain, profez
de cette maieon, religieux tree exacte et aeaidUe au eervice divin.
Ayant este envoy6 pour demeurer au convent de Sene, il y mourut le
18“ decembre et fut inhum6 dans le chapietre.
Decembre le 19/
L’an 1589 deceda le R. P. F. Jean Moraiein, profez de ce con¬
vent, bon religieux et tree devot prestre. Il avoit exerc4 1’office de des-
peneier dans cette maison pendant plue de vingt ane. 11 mourut d’une
mort eubitte le 19* decembre. Son corpe fut ouvert, lee medecins dirent
qu’il avoit et£ surprie d’appoplexie. Il fut inhum6 dane le cloistre.
Decembre le 20/
L’an 1680 deceda le T. R. P. F. Pierre Bellot profez du convent
de Fallaiee, docteur de Paris, predicateur tree fameux. B a
gouverne la-province pendant deux triennes avec beaucoup de pru-
dence, ayant est£ eleu au premier au chapistre de Roye Pan 1607
et au second dans le chapistre de Chartree celebre l’an 1613. En-
fin il mourut au convent d’Anet(2) le 20* decembre et fut inhura6
dane le cboeur de regliee(3). R. i. p.
Decembre le 21/
L’an 1507 deceda le R. P. F. Nicolae Leeeor6, natif de la pa¬
roieee Saint-Renobert, profez de cette maieon, docteur en theologie. Dans
sa jeunesse il avoit este tres debauch6; il s'adonna k lapredication
oi> il fit des couversions admirables, [tellement] qu’a la sortie de chaire
tout le monde venoit luy baiser son habit et le regardoit comme un saint.
Auesi estoit-il un religieux tres zelle pour son estat. Il mourut au con¬
vent de Saint-Quentin od il estoit de communeaut£ et fut inhum£
dans le chapietre. R. i. p.
Decembre le 22/
L’an 1505 deceda le R. P. F. Jean Chacherat, profez de ce con¬
vent, religieux fort affectionn6 k son devoir. Il mourut le 22 novembre
et fut inhum6 dane le cloietre. R. i. p.
(1) Linan (Tonne), C.ne de Turny, eant, de Brienon-1 'Arche vfique arr. de
Joigny.
(2) Anet (Eure-et-Loir), ch. 1. de c., arr. de Dreux.
(8) Il fut re<?u 18« 4 la lioence le 12 ffcvrier, et docteur le 4 juillet 1600
(.Bibi. Nat., Latins 5G57 A ; f. GOv; 15440, p. 126). 11 £tait regent des studes au
grand convent en 1601.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nEOBOLOGE DBS PHERES MINEUB8 D’AUXKRRE.
781
[Lee 23 et 24 decembre manquent].
Decembre le 26.*
L*an 1524 deceda le B. P. F. Jean Droyn, natif de Hery, profez
de cette maison, religieax de grande vertu. 11 monrut k la fleur de son
aage, regret4 de tona ses freres. II fut inhume dans le cloistre. B. i. p.
Decembre le 26.*
L’an 1579 deceda le B. P. F. [Hugue] Durand, natif de Poilly,
profez de cette maison, licentie en theologie de Paris apres ayoir
enseignie le cours de philosophie au grand convent de Paris et
qaelque temps la theologie. Sortant de sa licence il fut prescher
P Avent k Tonnerre, il y mourut le 26' decembre au grand regret de
toas ses freres qui perdoint un grand religieux et un scavant person-
nage. Son corps fut apporta en ce convent et inhum£ dans la sepultnre
de Monsieur Thierriats oii est aujourd’huy celle de Monsieur
Armant s, dans le choeur au bout des chaises.
Le mesme jour de l’an 1677 deceda le B. P. Didier Chedot,
natif de Fleury (3), profez de cette maison, scavant et zell£ predica-
teur. Il a est$ lecteur dans ce convent, par deux fois gardien k ce-
luy de Vezelay. Eniin aage de 59 ans, il mourut un mercredy 27* de¬
cembre et fut inhume dans le chapistre au cost6 droit de la chaise du
Superieur. B. i. p.
Decembre le 28.*
L’an 1272 deceda le T. B. P. F. Gregoire Lombart compa-
gnion de Saint Fran<?ois qui 1’envoya en France avec le frere Pa¬
ci fi que. D luy succeda en la charge de provincial de cette pro-
vince. Ce fut k luy que frere Elie adressa salettre sur la mort
de Saint Fran$oisl*an 1226. Enfin il mourut au convent de Bayeux
en Normandie et fut inhume d’abord dans le chapistre, ensuite on le
transporta au milieu du choeur dans un beau mausol6e de pierre.
L’an 168? 1’eglise ayant este brul4, tout le tombeau fut calcin6 et re¬
ddit en poudre, mais la bierre de bois dans laquelle estoint les os-
sements du frere Gregoire ne re$ut aucun dommage, les cachete de
Pevesque resterent en leurs entiers avec les rubans qui entouroint la-
ditte bierre. On a depuis rebasty 1’eglise et fait remettre un nouveau
mosol^e au milieu du choeur (2).
(1) Fleury, peut-6tre Fleury-VaU6e-d’Aillant (Yonne), oant. de Aillant-sur-
Tholon, arr. de Joigny.
(2) Jean Cavelier, imprimeur k Caen «oomposa en style lapidaire (1678)
l’61oge du B. Gregoire I* r , superieur de la maison des Cordeliers de Bayeux
et une pi£oe de vers intitul6e: Bajola sancta in Beatum Oregorium reviviscens »,
Fr&re, Manuel du bxbliogr. normand, Rouen, 1858, I, 206. P. Sabatier, Spec. perf.
882, a fait un unique personnage de Gregoire provinoial de France en 1224,
et de Gregoire 6vPque de Bayeux, aoftt 1274 — juillet 1276. Si la date de 1272
foumie par notre n6crologe est exacte, il y a assurdment deux personnages.
H. Boehmer, Chronica Jordani, 10, et A. Little, Tradat. Th. de Eccleston, 86,
Pavaient d^jA admis. Mais il y aurait peut-4tre un troisteme personnage. Le fr.
Gregoire fondateur de Bayeux dont parle Gonzague, De origine *, 642, semble
different du provinoial de France. Arthur du Moutier, Martyrol. frondee.,
Paris 1658, p. 888, tient oependant pour 1’identite. Il n’est pas d’aooord aveo
la tradition 6crite du couvent de S4ez (Sevray, Les Cordeliers de S4e», Alen-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
732
N&CROLOGE DES FR&RES MINEDRS D*AUXERRE.
Decembre le 30/
L’an 1653 deceda le R. P. F. Bonna ventu re Guyniot, profez
de cette maison dans laquelle il a pris Phabit 1’an 1635 et fait profes-
sion entre les mains du R. P. Roulloux pour lor9 gardien le 3° d’aoust
de Pannee suivante 1636. Prestre choriste, ayant este envoye de com-
muneaute & Troyes, il y mourut le 80 decembre et fut inhume dans
le cloistre.
Decembre le 31/
L’an 1611 deceda le T. R. P. F. Claude Trahy, profez du con-
vent de Chaalons, docteur de Rhims, celebre predicateur II a
este deux fois ministre provincial ayant este eleu pour la premiere
fois au chapistre provincial tenu a Seniis l’an 1589, la seconde
fois k la congregation tenue k Paris Pan 1600. Il a este gardien
dans cette maison pandant plus de douze ans. Enfin il mourut k Chaa¬
lons et fut inhume dans le choeur(l).
Le mesme jour de Pannee 1653 deceda le R. P. Pierre PEguise,
profez du convent de Soisson, prestre choriste. Estant de commu-
neaute dans cette maison, il y mourut le demier jour de Pannee et fut
inhumA dans le cloistre devant 1’image de la Sainte Vierge proche
la porte qui conduit k Peglise. R. i. p. Arnen.
<jon 1886, p. 8, 5, 19), qui veut que S. Frango is donna en 1218(!) au baron nor-
mand de Courtomer, quatre religieux dont les noms de deux ont etA conser¬
vas: Oilles qui fonda Seez et GrAgoire qui fonda Bayeux. Or, nous savons
par Jourdan de Giano 10, qu’en 1219 Gregoire de. Naples etait vicaire de S.
Fran<?ois en Italie. Il ne parait donc i>as que ce soit le m6rae. — De plus ce
quEccleston, p. 86, raconte du provincial Gregoire, n’est pas confirme ]jar
les documents. Il dit qu’Aimon de Faversham devenu g£n6ral fit deposer Gre¬
goire du provincialat. Or, Aimon ne fut 61u g^neral qu’en 1240, et Gregoire
n’6tait dAjA plus ministre en 1288, par consAquent du temps de fr. Elie. Ce
qui le prouve, c’est la lettre de • frater Bonaventura minister et servus fratrum
minorum anminislrationis Francie . . . anno millesimo ducentesimo tricesimo septimo,
mense marcio », insAree au fol. 274 v. du Cartulaire du chapitre de Noyon (Aroh.
de 1’Oise, G 1984). Cette lettre n’est pas un original, mais parait £tre du XIII C
slAcle; elle rAvAle pour la premiere fois qu’un fr. Bona venture, qui ne peut
pas 6tre le s6raphique Docteur, a £t£ ministre de France en 1288. — En re¬
sumi nous ne sommes pas fixes d6finitivement sur fr. Gregoire.
(1) Sur le r6le de C. Trahy pendant la Ligue et ses demGlAs avec P£veque
Jacques Amyot, cf. Lebeuf, M&moires concernant Vhistoire d'Auxerre, 1855, II,
177, 180-188: III, 426, 429, 482; IV, 841, 844, 348, 350, 361, 358. - . Claude Trahy,
docteur de Reims, originaire de Bussy, lequel entra en charge [de gardien
d’Auxerre] en 1585, fut provincial par deux fois et gouvema le couvent d’Au-
xerre 15 ou 18 ans, tant devant que durant le provincialat. Il 6tait tres sa-
vant et Pun des premiers pr6dicateurs de POrdre. Il prGcha souvent k Au¬
xerre avec beaucoup de satisfaction et principalement le carfime de 1589 et
Poctave du Saint-Sacrement avec 1’Avent [de] 1601, comme font foi les re-
gistres de Ph6tel de ville. Enfin il fut demeurer A Joinville d’oh apres trois
ans il se retira au couvent des Cordeliers de ChAlons qui Atait le lieu de sa
profession et y mourut le 81 dAcembre 1611 au grand regret de tout POrdre
qui faisait une grande perte en sa personne, Atant AgA de 69 ans ou environ *.
(Ms. cite des Gap. de Paris). Il fut gardien une 9econde fois de 1590 A 1591.
puis en 1603-1604. (Ibid.).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
X&CJROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE.
733
LISTE CHRONOLOGIQUE
DES NO.MS CITES DANS LE NECROLOGF. DES FRERES MINEI RS D ACXERRE
Agneau de Pise
Robert de Gamaches, prov.
Gaudefroy de Brix, prov.
Guillaume d’Arrembourg, prov.
Gregoire Lombart, prov.
Eudes Rigaud, eveque
Richard de Mediavilla, prov.
Guillaume de Gainosbourg, evSquo
Gilles de Legnaeo, prov.
Jean d’Auxerre
Nicolas de Lyra, prov.
Jean Dardel, eveque
Jean de Sarcuto, prov.
Jean Guymonelly, prov.
Reginalde Pollet, eveque
Jean de Brixia, prov.
Jean Raphagl, eveque
Jean Platelle
Simon Philom6ne, prov.
Pier re Quatresoldi, prov.
Jean de Chaviny
Jean Harpin
Jean Forme
Didier Ravin
Franpois Le Gouat
Jean Donon
Jean de la Doubo
Etienne Gorgette
Jean Benoit
Guillaume de Dumo
Jean Boutard
Jean Pays
Nicolas Guyotelly, prov.
Pierre du Bois
Etienne Foucault
Michel Buffe
Reginald de Marescot, prov.
Claude Gastelier
Jean de Valencienncs
Pierre Flory
Jean de Varaines
Jean Chacherat
Jean Le Bel, prov. eveque
Nicolas Lessore
Guillaume Sourdault
Pierre de Attigny
Jean Millerand
Martin de Plnthe
Michel
Digitized by Google
ANNEE
MOIS
PAGE
1234
14 mai
323
1242
4 decembre
727
12G0
10 octobre
722
1270
23 avril
317
1272
28 decembre
731
1276
5 mai
320
1300
30 mars
138
1316
19 mai
324
1322
l er avril
310
1339
9 juillet
532
1340
23 octobre
720
1394
6 decembre
728
1399
7 mars
134
1436
2 janvier
118
1437
4 mars
133
1445
18 fevrier
130
1448
24 septembre
546
1450
31 janvier
125
1458
24 novembre
725
1460
7 novembre
723
1466
3 aotit
538
1475
21 janvier
123
1475
2 fevrier
126
1478
10 fevrier
128
1480
8 fevrier
127
1483
23 juillet
535
1487
1*2 aotit
539
1489
23 fevrier
131
1490
5 fevrier
127
1490
14 avril
315
1490
29 mai
326
1491
9 mars
134
1494
5 octobre
717
1495
16 juin
330
1496
24 juin
331
1498
23 septembre
546
1499
16 mars
135
1500
31 aout
542
1500
l er novembre
722
1502
15 juillet
533
1504
4 juin
327
1505
22 decembre
730
1507
16 fevrier
130
1507
21 d6cembre
730
1509
19 novembre
725
1509
29 novembre
726
1511
12 septembre
544
1515
6 avril
312
1515
27 avril
317
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
nAorologe dbs fb&rbs mikbubs d'auxbrrb.
734
Antoine da Biez
Jean Hali e
Michel Courtois
Adrien Paschasii
Nicolae de la Contnre, 6v§que
Francois Mandame
Boniface de 06va, prov.
Jean de la Porte
Jean Voysin
Pierre Miat
Guillaume Huet, prov.
Jean Denie
Riohard
Jean Figuli
Jean Droyn
Jean Montmoret
Jean Barrabam
Claude Chambon, prov.
Georgee Bouzon
Jean Fabri
Nioolas Mali^aire
Jean Durand
Jean de M6dine, 6v6que
Jean Collinet
Pierre Tallon, 6v6que
Guillaume Lorin
Jacques Henneqdin
Louis Hutin
Pierre Camart
Francis Bellavalle (1) prov. -
Jacques Parigot
Jean Veneil
Denis Boate
Jean Pinon
Daunois
Jean Fournier
Denie Chauvot
Jean Frelat
Jean Martini
Florentin Clouant
Bonaventure du Biez
Nicolae Hugonis
Louis Hasques
Jean Germain
Pierre Le Noble
Pierre Simonis
Bobert Messier, prov.
Thomas Soulaliens
Jean Philippe
Gabriel de la Grange
Martin de Mcfntfriquet
Jean Heroult, prov.
Louis de Leistres
Jean de Bdthune
La urent Quesnier
Riohard du Mans, prov.
Francis Maton
ASHte
MOIS
raca
1515
2 juin
827
1515
6 juin
827
1515
7 jum
828
1515
10 decembre
728
1517
11 fGvrier
128
1517
10 avril
813
1517
12 avril
814
1520
20 mai
825
1521
22 mara
186
1522
12 janvier
121
1522
6 aottt
588
1523
l w ootobre
716
1528
5 janvier
119
1524
8 aodt
589
1524
25 decembre
781
1525
28 janvier
124
1525
14 juillet
588
1525
4 aodt
588
1527
8 juin
828
1527
22 juin
881
1528
26 mai
826
1528
22 septembre
546
1529
16 janvier
122
1580
9 juillet
582
1580
16 septembre
545
1531
13 janvier
121
1531
15 septembre
545
1581
2 decembre
727
1582
16 avril
815
1588
8 avril
311
1538
22 mai
825
1583
10 septembre
544
1584
27 janvier
124
1534
21 fevrier
181
1586
14 janvier
121
1536
4 ootobre
717
1588
8 juin
828
1539
27 novembre
726
1540
25 mare
187
1541
6 mai
821
1541
l* r j uillet
680
1541
29 aodt
542
1542
6 septambre
548
1543
4 ootobre
717
1544
24 janvier
124
1545
14 mars
186
1546
23 juillet
586
1549
3 mai
819
1549
2 juillet
581
1549
6 aodt
588
1549
5 septembre
548
1550
13 jum
329
1560
27 juillet
686
1551
15 mars
186
1551
18 mara
186
1552
l* r mai
818
1552
8 juin
327
(1) D 6tait gardien de Paris en 1517. Sbaralea, Suppi., 66, 418.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
NtOBOLOOB DB8 FRfijRKS MINEUR8 D*AUXBRRB. 736
irah
Nicolas Mutelot 1662
Jacques de Montracher, prov. ev&que,(l) 1662
Henri Deduyt 1662
Jean Pinguis 1668
Claude Louat 1668
Jean Guiot 1666
Pierre Tillet 1666
Jacques du Moutier, prov. 1666
Claude Branehe 1666
J6r6me Mathias 1668
Robert Felix 1668
Edme Hugot 1668
Jean Friauet 1668
Francis Le Prince 1669
Jean Morelle, prov. 1669
Pierre Gironde 1660
Hugues Roger 1662
Jean Moguet 1662
Sdbastien Danion 1662
Pierre Lenfant 1662
8ebastien Cagnon 1662
Etienne de Houppa, prov. 1562
Etienne Maugis 1668
Philippe Perot 1663
Fran^ois Rogery 1663
Alexandro Bertnelot 1663
Gregoire Bornisset 1568
Jean Ancelot 1568
Guy de Perrigny 1668
Pierre Delreaux 1668
Francis Maubire 1668
Etienne Titeux 1668
Daniel Vassoris 1568
Matthieu Pasquinot 1669
Bernardin Pollet, prov. 1570
IAonard Lechaume 1570
Jean Bourlet 1571
Augustin Froment 1572
Jean Mabille, prov. 1672
Guillaume Roberti 1574
Simon de Porta, prov. 1675
Hilaire Coquy 1577
FranQois Anser 1577
Ix>uis Hebert, evfique 1680
Guillaume Fournier 1580
Claude Roussin 1680
Edme Laurent 1681
a i • ^ > i eoo
11
Jean de Montereau 1684
Nicolas Lamirou, prov. 1684
Pierre Vouillier 1685
Jacques Guynot 1585
Paul Charoloy 1686
Nicolas BaiUy 1586
Claude Bazin 1587
Etienne Gaudart 1587
MOIS PAQ*
11 juin 829
19 aodt 640
6 decembre 727
20 avril 816
18 i uillet 688
7 j uillet 682
9 septembre 644
8 janvier 120
20 i uillet 684
24 ftvrier 182
28 ftvrier 182
21 j uillet 684
20 septembre 646
15 fSvrier 129
28 j uillet 686
18 septembre 646
24 mars 187
10 j uillet 682
26 aodt 641
9 septembre 648
15 septembre 545
90 novembre 726
27 ftvrier 182
29 avril 818
14 mai 328
6 octobre 717
2 mars 188
6 mars 183
27 mars 137
21 avril 817
26 avril 817
21 septembre 646
29 septembre 649
7 septembre 643
26 mai 326
20 aofit 640
10 juin 328
19 j uin 830
2 octobre 716
8 mai 319
5 avril 811
11 avril 318
l #r mai 319
12 mars 184
12 mai 322
20 j uillet 684
18 janvier 128
29 mars 138
20 fevrier 131
5 j uillet 581
26 janvier 124
21 mars 136
81 j uillet 537
11 septembre 544
26 jum 881
26 j uillet 686
(1) Of. Oolliette, M&motrM pour t e rv ir A fhuloire du Vermamdoit, Cambrai
1771, n, 694.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
736
xAcBOLoen des frEres mineurs d’auxerre.
Laurent Boize
amvIb
1687
MOIS
28 octobre
FAOE
721
Jean Tartara
1689
80 septembre
549
Jean Moraisin
1689
19 decembre
780
Jean Berthean
1690
8 avril
812
Jean Rodot
1696
14 mars
136
Bonaventnre Puthuain
1596
18 decembre
780
Hagues Durand
1697
26 decembre
781
Rooert Vacher, prov.
1600
28 mai
826
Jacques Sauvage
1601
15 janvier
121
Germain Protheau
1601
4 i •
14 juin
829
Edme Bonnault
1604
26 mars
137
Germain Fleury
1606
18 ianvier
128
Jacques de Lignea
1606
rtA T •
29 jum
882
Claude Vemillat
1606
l* r aofit
687
Chrysostome Mignot
1609
17 decembre
780
Antoine Leger, prov.
1610
16 juin
880
Nicolas Tonnelot
1611
17 novembre
724
Claude Trahy, prov.
1611
81 decembre
782
Thierry Dimanche
1616
18 juillet
588
Hubert Manteau
1616
81 juillet
587
Franci 8 Collart
1617
18 avril
316
Claude Jossot
1618
24 j an vier
123
Edme Coullamet
1618
8 juillet
682
Blaise Fournerot
1618
10 novembre
728
Denis Rollat
1620
16 mai
828
Nicolas Perrinot (1), prov.
1620
21 juin
331
Bonaventure Brosse
1620
7 decembre
728
Claude Blanvillain
1621
11 janvier
120
Jean Seillon, prov.
Laurent Le Creux
1628
/V • •
9 juin
328
1628
12 octobre
718
Jean Chrystome Nigot
Claude Martini
1629
12 decembre
729
1630
29 juillet
587
Vincent Chevereau
1630
28 octobre
721
Pierre Bellot, prov.
1630
20 decembre
730
Jean Thomas
1681
31 mai
326
Germain Papon
1631
2 juillet
531
Francis Soyer, prov.
1681
24 septembre
548
Antoine Rousselle, prov.
1631
21 novembre
725
Edme Pichoret
1632
26 octobre
720
Gregoire Moreau
1638
8 avril
312
Denis Bausse, prov.
1634
19 mars
136
Philippe Verjus
1634
19 avril
316
Pierre Le Franc, prov.
Francis Le Maistre
1684
16 mai
324
1634
11 juin
329
Louis Broue
1634
24 juillet
636
Etienne Grosgnet
1636
5 mai
320
Jean Chapelle
Gabriel Montfort
1637
2 septembre
542
1637
14 septembre
544
Jean Pourreau, prov.
1638
28 mai
325
Jean Muguet
1638
11 juillet
533
Simon Pithiaut
1638
7 octobre
717
Francois Mignot
1638
16 novembre
724
Hilaire Huot
1638
8 decembre
728
Hugues de Bray, prov.
1639
10 mai
321
Pierre Baron
1640
4 novembre
722
Jean Baptiste Gendre
1642
21 mars
136
(1) Cf. Bibi. Nat., Coli. Dupuy, 88 (61), le plaoard de ses thtses soutenues
le 21 nov. 1590. — A la p. 881, lire 1592 au lien de 1692.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
NAOROLOGB DES 7RftRE8 MINEUR8 D’ADTERRE.
787
Lotus Marie
Denis da Joar
Pierre Frecbot
Pierre Preshot
Martin Meurisse, ev&q ue
Edme Piat
Florentia Gallimard
Edme Poullet
Didier Parisot
Louis Capton, prov.
Paul Coullon
Edme Durand
Thomas Baron
8aro Gerard, prov.
Etienne Germain
Charles Sauvage
Davion
Laurent Blaisot
Anthelme Sethier
Louis Jolly
Antoine Du Teu, prov.
Jacques Dunnepart
Pierre Boisleau
Bonaventure Guyniot
Pierre L’Eguise
Pierre Robbe, prov.
Dominique Mauliot
Didace de Montarlot
Nicolae du Puis
Antoine Merat
Honori Borellv
Jean Vallengellier
Claude Gerbault
Henry Claude Leolerc
Thomas Bernier
Pierre Bogelin
Benolt Vinot
Edme Moreau
Louis Daunay
Philibert Veron
Franpois Mocquot
Guillaume Bellot, prov.
Edme Vinot, prov.
Andr6 Bros se
Michel Tin6
Bemardin Du Val
Augustin Grif
Hubert Mire
Pierre Damilleville, prov.
Bavinien Lefort (1), prov.
urvia
MOIS
FAOB
1642
26 juin
882
1648
28'juin; 16 aoht 881
, 589
1648
20 octobre
719
1648
21 ootobre
720
1644
28 novembre
726
1645
25 septembre
548
1645
24 octobre
720
1646
26 janvier
124
1646
28 avril
818
1646
26 novembre
726
1647
28 septembre
549
1649
16 septembre
545
1649
11 dbcembre
726
1650
7 mai
821
1661
16 avril
815
1651
28 novembre
725
1652
25 janvier
124
1652
12 juin
829
1652
6 novembre
722
1658
6 j an vier
119
1668
16 janvier
122
1658
8 mai
821
1658
9 octobre
718
1658
80 decembre
782
1658
81 decembre
782
1655
24 fevrier
181
1667
18 juillet
584
1658
11 mars
184
1659
9 janvier
120
1659
81 mars
188
1659
28 aofit
542
1659
29 octobre
721
1661
27 aoftt
541
1661
28 octobre
721
1662
2 octobre
716
1662
27 octobre
721
1662
80 octobre
721
1664
18 septembre
544
1664
6 octobre
717
1665
6 juillet
581
1665
12 novembre
728
1665
18 novembre
724
1666
4 f6vrier
126
1666
2 avril
810
1667
l« r fbvrier
125
1668
29 janvier
125
1668
80 janvier
125
1668
26 septembre
548
1669
16 octobre
719
1670
l* r mars
182
(1) Le 5 fevrier 1651, Daniel de Dongo, vic. g6n. de 1’Ordre, 6orit de Home
pour la 8* ibis au P. S. Le Fort, lui enjoignant de se rendre & Lyon oh il
enverra en son nom deux religieux au P. Vallier soi-disant provincial de 8t.
Bona venture, qui devra leur remettre le soeau de la proviuoe; que s’il refuse,
le P. Le Fort devra requ6rir oontre lui 1’appui du oardinal de Biohelieu,
arobev. de Lyon. (Bibi. Nat.; d’apr6s une oommunioation n’indiquant pas
la oote).
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
788
NBOBOLOOB DBS FBBRBS MINEUR8 D’A(JXERRB.
Bernardin Chanterelle, prov.
Jean Le Clero
Bonaventure Pincot
Philippe Baranger
Edme Payen
Pierre Raoul
Pacifique Lauverjat
Romam Boyer
Franpois TrouvA
Nicolae Blanvillain
Paechal Cathelin
Didier Chedot
Bernardin d’Eetienne
Jean-Baptiste Tillon
Fran^ois Foigniart
Louis Macquart, prov.
Gilles Goupille
Adrien Guerin
Fran^ois Loup
Denis Bernaud dee Marets
Antoine Constant
Frango is Faure, 6v6que
Francis du Remort
Paul Vauban
Fran$ois Perrez
Edme Bousseau
Benjamin Aubert
84bastien Girard, prov.
Jean Bousseau
Didace Vollos
Laurent Grisard
Gilles Cathelin
Toussaint Andr6 Parmentier
Paschal Truffe
Nicolae Le Torre
Claude Bertault
Jacques Gallement
Jacques Dice, prov.
Julien Personne
Franpois Robineau
Julien Berron
Nicolas Le Nain
Louis Guillerot
Luc BoSnet
Fran$ois Boucher
Bonnaventure Edme Pincot
Jean Le Chauve, prov.
Lestienne de L6on
Pierre Tobie Leboeuf
Girard Forest
Charles de Caylus
G. de Br6oord, prov. XVII*
▲miis
MOIS
PAOB
1672
18 juin
880
1672
18 a4cembre
729
1678
8 fevrier
126
1678
25 septembre
548
1674
14 aodt
689
1674
81 octobre
721
1676
24 mai
826
1676
27 juin
882
1676
22 juillet
586
1676
16 novembre
724
1677
6 juin
327
1677
26 decembre
731
1678
8 janvier
119
1678
8 novembre
723
1681
22 aoClt
641
1682
10 ao&t
589
1688
19 avril
316
1688
24 avril
317
1688
6 decembre
727
1684
4 mai
320
1686
9 avril
312
1687
11 mai
822
1687
2 aoCtt
537
1688
2 mai
819
1690
10 juin
828
1690
19 juin
880
1690
21 ao&t
641
1691
6 fevrier
127
1692
17 avril
816
1698
28 janvier
128
1698
18 fevrier
129
1698
24 aodt
541
1698
16 octobre
719
1694
14 fevrier
129
1696
18 mai
824
1696
14 novembre
724
1696
15 decembre
729
1696
26 fivrier
132
1696
12 decembre
729
1699
2 novembre
722
1699
12 novembre
724
1700
15 janvier
121
1700
17 aodt
539
1708
18 novembre
725
1704
29 septembre
549
1706
80 septembre
549
1706
14 novembre
724
1725
28 mars
137
1780
l* r octobre
716
1768
10 mars
184
1764
8 avril
811
ou XVIII* si&cle, l* p janvier 118
Amietu, (PiearHie), 21 janvier 1910.
P. Antoinb BBqubt O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CODICOGRAPHIA
DESCRIPTIO CODICUM FRANOISOANORUM
BIBLIOTHECAE BICCARDIANAE FLORENTINAE.
(Continuatio) (1).
Cod. &. 1001, membr mill. 166x120 ff. 361 minutissimo chara¬
ctere exaratus sec. XV. Ligatura recentior membranacea cum duobus
foliis pro custodia in principio et ad calcem. Saepius scriptor pluribus
coloribus utitur raroque margines ornantur. A fol. 4r-13r adest KaUn-
darium SS. elegantissime exaratum litteris rubeis, ceruleis, subnigris,
necnon deauratis. Plurimae adsunt figurae. Omnia fere, quae in eodem
continentur, quamvis quandoque in eis nomen auctoris non proferatur,
pertinent ad Raym. Lullium, Tertii Ord. profess. Tituli quaestionum
necnon alia plura ubique rubeo exarantur oharactere. In hoc codice
plurima adnotanda habentur:
1. f. 14 r- 32 r. [Logica discipuli Magistri Raym. Lullii].
Rubr. « Incipit Loyca discipuli magistri Raymondi Lulii >. —
Inc. t Quoniam secundum philosophum primo Elencorum: Qui vir¬
tutem». Des. «tamquam aa suum ultimum finem reducendum. Deo
gratias».
2. f. 34r-43r. [Ars brevis Raym. Lullii].
Rubr. «Incipit ad laudem Dei ars brevis que intitulatur sic ».
Inc. « Ratio quare facimus istam artem brevem est, ut ars magna
facilius sciatur. Nam scita ista arte». Des. * magister doceat sco-
lares de prodictis. Sequitur de fine huius libri. Deo gratias. Ad lau¬
dem et honorem Dei et publice utilitatis finivit Raymundus hunc
librum Pisis in Monasterio Sancti Dominici mense Ianuarii Anno
M.°COC.' uo septimo Incarnationis dni. nr. Iesu Christi Arnen». = Edd.
Turiasone 1619; Palmae Balear. 1669; ibid. 1744, et alibi. Cfr. Sbaralea,
Suppi., 627. Nic. Antonius, Bibi. Hisp. vet., II, 126 n. 2.
3. f. 43v-45r. [Explanatio terminorum].
Rubr. « Sancti Spiritus assit nobis gratia ». Inc. « Carissimi ista
sunt que debent sciri cordetenus mirabiliter ».-Des. «per modum
perfectionis vel finis».
(1) Cf. AFH I, 116-26; 488-12; II, 128«); 319-24; 4884; HI, 88840; 661-56.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
740
CODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA.
4. f. 46r-94r. [Tabula generalis ad omnes scientias].
Rubr. « Dens in yirtute tua magne bonitatis. Incipit tabula ge¬
neralis ad omnes scientias. De prologo». Inc. «Racio quare ista ta¬
bula ponitur esse generalis ». Des. « Et earum solutiones apparent
in cameris. De fine. Finita est ars hec gratia et auxilio Domini Dei
nostri, que ars multum est utilis ad exaltandum intellectum super
alias scientias, quia est de principiis generalibus, per hanc artem
destrui possunt infidelitates et scismata, et potest de necessario
multiplicari ad contemplandum et amandum Dominum Deum no¬
strum, in cuius custodia hanc scientiam commendamus, quod di¬
gnetur sui gratia ipsam multiplicare et custodire, et a malis homi¬
nibus et invidiosis defendere, et hanc scientiam commendamus
in custodia angelorum et sanctorum glorie Dei. Incepta fuit hec
ars in mari in portu Tunicii in medio Septembris anno Incarna¬
tionis M.CC.XCIil, et fuit finita in eodem anno predicto in octavo (! i
Epyphanie in civitate Neapolis ad honores Dei nostri et beate vir¬
ginis Marie. Amen. *. = Cfr. Menendez Pelayo, Blanquema macstro
de la perfecci&n cristiana. Madrid 1883 t. I, XXIII; N. Antonius,
II, 127 n. 10.
5. f. 94 rv. Rubrica de differentia y concordantia et
contrarietate .
Inc. «Sensuale est illud »: = Rribrica de quatuor principiis
substantialibus. Inc. « Causa est principium *. = Rubrica de novem
principiis accidentalibus. Inc. «Quantitas est*. = Rubrica medii.
Inc. « Medium coniunctionis. = Rubrica de fine. Inc. « Finis perfe¬
ctionis ». = Rubrica de maioritate, equalitate, et mi nor i fate. Inc.
«Substantia est ens». — Ista sunt novem subiecta generalia in qui¬
bus omne quod est continetur, scilicet, Deus, angelus, ceUum , homo
et cetera. Inc. «Ista novem *. = De diffinitionibus subtectorum. Inc.
« Deus est illud ».
6. f. 95r-119r. [Ars compendiosa inveniendi veri-
tateml
Incipit opus cum duabus figuris, alia circularis est aliaque trian¬
gularis, in quibus plurima inscripta sunt verba. Extra triangulum,
circa lineam hypotenusam: Rubr. « Deus qui est principium et finis
omnium bonorum. Incipit ars compendiosa inveniendi veritatem ad
tui laudem, gloriam et honorem». Inc. «hec compendiosa ars inve¬
niendi veritatem dividitur in quinque figuras». Des. «ad suam
simplicitatem quam ad aliam speciem ».— N. Antonius, II, 127 n. 13.
7. f. I19r-121r. [Lectura compendiosa super artem
inveniendi veritatem].
Rubr. « Deus ad laudem et gloriam tuam, incipit lectura com¬
pendiose super artem inveniendi veritatem de figuris, et primo de
prima figura que est S. ». Inc. «Circa quod sciendum est». Des.
« forme naturali, sicut beatissima crux ►£< nos redemit». = N. An¬
tonius, 1. c. n. 19.
8. f. 123r-166v. [Lectura super artem demonstra¬
tivam].
Incipit cum oratione ad SS. Trinitatem rubricatis litteris exa¬
rata! «Deus pater et domine, qui deificatus es et deificabilis eter-
naliter et immense, Domine Deus Filius qui deificatus es et deifi¬
cabilis sine fine, Domine Deus Sancte Spiritus qui deificabilis es
in equalitate Patris» etc. — Prologus. — Inc. «Quoniam Deus
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CODICES RICCARDIANI.
741
est multum recollibilis, intelligibilis *. Des. «cognitionis et.... omni¬
potentis Dei. Sit nomen Domini benedictum. Per manus fratris Ni¬
colai Muckrenwale de Prussia Ord. Sancti Augustini ab incarna¬
tione Domini M".CCCC'.XVII, XX die mensis aprilis in monasterio
Sancti Ieronimi de Cervaria Sancti Benedicti prope Portum Del-
finum». =• N. Antonius, II, 127 n. VII.
9. f. 166r-240r. [Compendium artis demonstrativae].
In principio profertur oratio rubricis litteris exarata, quae in¬
cipit: «Deus sanctissime, existens ineffabiliter gloriosissimus» etc.
Inc. « Quoniam omnis scientia est de universalibus, ut per uni¬
versalia sciamus *. Des. «et detfensionem Domini nostri Iesu Christi.
Arnen. Explicit commentum. Deo gratias Amen. Sui sapientia iuvet
studentem. Amen.». = N. Antonius, 1. c. n. V.
10. f. 240 r-24 1 v. | De regulis principiorum philo¬
sophiae].
Rrtbr. «De regulis principiorum philosophie et primo de A.
Inc. In principiis istis A. et B.». Des. «et patrimonio ipsius B. Ex-
pliciunt regule regule huius artis ac eciam philosophie principia
in benedictione Domini*. Rubr. «Istud opus parvum est comple¬
tum per manus fratris Nicolai Muckrenwal de Prussia ordinis he-
remitarum Sci. Augustini ab Incarnatione domini M°.CCCC.XVII°,
XVI die mensis marcii in Monasterio Sci. Ieronimi de Cervaria or¬
dinis Sci. Benedicti, et hoc prope Portum Delfinum in Ianuensi dio-
cesi ad honorem Dei et gloriose virginis benedicte. Amen. Ubi
reperies fhs. in rubricis istius libri non est de substantia libri».
11. f. 242r-258r. [Liber (lc articulis fidei etiam Apo¬
strophe dictus].
Incipit cum versibus, in quibus fit mentio Bonifacii VIII Pont.
Max., cuius correctioni opus submittitur. Inc. «Suscipiat sublimis
apes(!) reverenda corona *. Des. scripsit ut in robur fidei pertranseat
istud».
Opus incipit: Rubr. «Deus, in virtute tua sperantes in tua
gratia confidentes, incipimus articulos fidei catolice per nostras ra¬
tiones*. Inc. «Ad probationem articulorum*. Des. «nobiliora ac
etiam fortiora*. Ruln\ «Operis huius compositi loci descriptio. —
Factus fuit iste tractatus Ilome anno Domini M n .CC° nonagesimo
sexto, et completus idem in vigilia Sci. Iohannis Baptiste precur-
soris Domini Iesu Christi cui placeat Dominum deprecari ut sicut ipse
fuit preco lucis et luminis, et ipsum qui vera lux digito demon¬
stravit suoque tempore fuit gratia inchoata sic placeat Domino Ihesu
Christo novam lucem in mundo infundere, ad cuius lumen ambu¬
lantes infideles conversi nobiscum secure occurrant eidem Domino
Ihesu Christo, cui est honor et gloria per omnia secula seculorum.
Amen. *. — N. Antonius, II, 133 n. CCXXII. Ed. Argentorati, 1G09,
pp. 941-92, et alibi.
12. f. 259r-295r. [Declaratio Magistri Rayniundi con¬
tra 218 errores philosophorum].
Rubr. « Incipit disputatio magistri Raimondi pro fide contra
Sortem pro philosophis*. Inc. «In quadam silva iuxta Parisius sta¬
bat Haimundus tristis*. Des. «Explicit hec disputatio die veneris
ante carnis brivium anno Domini M.CCXCVII. Iste liber valde est
utilis cura in se multum de theologia.tempus
meum. Ravmundus et Sortes cum libro compilato et cum spe et
devotione librum presentaverunt Domino episcopo ParisienBi et
Cancellario et rectori Universitatis ac dominis magistris ante dictis
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
742
OODIOOGRAFHIA FRANCI80ANA.
et ab ipsis responsionem bonam hnmilem et devotam expectaverunt.
Ad laudem Domini nostri Ihesu Christi et beatissime domine nostre
matris eius, in cuius custodia ac beatorum angelorum hunc librnm
deponimus et commendamus. Et Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus
Sanctus de hac commendatione in die iuaicii testimonium faciant.
Arnen. Virgo Maria sit semper benedicta». = N. Antonius, 134 n. 231.
13. f. 296 r-354 r. [Proverbia Raymiindi Lullii].
Rubr. « Incipit tabula proverbiorum Raymundi et primo de
prima parte*. Desinit tabula f. 297r. Et sequitur: « R. Dens cum
tua virtute. Incipiunt proverbia Raymundi lulii secundum ihu (?)
De prologo etc.*. Inc. «Cum proverbium sit brevis propositio*.
Des. «pro pena quam sustines per iustitiam laudes et benedicas
Deum nostrum. Raymundus sua proverbia in civitate romana finivit
ad gloriam et laudem domini Dei, in cuius custodia hunc tractatum
commendavit et alios quos facit propter suum amorem. Benedictus
sit dominus Deus noster. Arnen. Anno Domini M°.CCXC° perfectus
est iste liber in vigilia Sci. Luce. Deo gratias. Arnen. *. = Plura eius
Proverbia edita sunt. Cfr. Rose 116, Obras de Ramon Lull. Libre dei
Gerdii e los tres Savis. Libre de la Primera e Segona Intendd. Libre
de MU Proverbis. Palma de Mallorca 1901, pp. LXII-VII; 383-89. De
quodam op. Proverb. ipse Lullus loauitur in epist. ad Iacobum II
Aragoniae sic: «Notum sit vestre ex[c]else dominationi quod tramito
vobis, domine, unum librum, quem feci de novo « de proverbis *
nominatum, per Petrum de oliveriis, in quo libro multe subtilitates
continentur.». Cfr. Roselld, Bolettn de la Societat Arqueddgica Lo¬
liaria. Iuny-IurioL 1900. Romania, t. XI, 1882, p. 188 ss. — N. Anto¬
nius, If, 139 n. CXLIV. H. Finke, Acta Aragonensia, p. 879 n. 667.
14. f. 354v-359v. [Liber de confessione].
Inc. « Deus cum tua gratia et benedictione incipit liber de con¬
fessione. — Multi homines sunt qui desiderant scire ». Des. « peniten-
tiam salutiferam. Explicit ars de confessione cum Dei laude et be¬
nedictione. Amen. *. Nic. Antonius, II, 130 n. CXLI. = Cfr. Doctrina
Pueril. Libre dei Orde de Cavaleria: seguit d’una antiga versid fran-
cesa. Libre de Clerecia. Arte de Confessio. Palma de Mallorca 1906,
ed. Obrador y Bennasar. De confessionis tractatu authentia cfr. Pro¬
logum p. XaXV-VI; de MSS. et editionibus pp. 444-48.
15. f. 359v-361r. [Opus de conditionibus confessionis].
Inc. «Ihesus Christus dulcis memoria. — In Sacramento Poe-
nitentie celebrando communiter conveniunt due persone *. Des. «susci¬
piet mediante divina gratia. Amen. >.
In fol. 361v. legitur: (in mora. M°COCCXVIir) «Istud opus in
scriptura absaue Kalendario et nguris completum est per manus
fratris Nicolai Muckrenwal de Prussia ordinis fratrum heremitarum
Sci. Augustini de conventu provincia Thuring.... et Suven ob reve¬
rentiam Ieronimi in monasterio buo proprio scii.... vicem gerens do¬
minus Beltrammus totius.... ( Caetera legi nequeunt).
CocL n. 1026, chart. mill. 305 x 226 ff. 123. ex diversis com¬
pactus codicibus. Ligatura recentior membranacea in dorso hanc exhi¬
bet inscriptionem: Dante | Inferno \ Boccaccio | PUostrato | Rime va¬
rie | Sec. XV. Plures habet compositiones auonymas, inter quas:
f. 117v. «Stabat mater dolorosa*. Des. «In planctu desidero»,
f. 121 v. « Ordovai gliochi chosi innamorati». Des. « Spingha la danza
e fara saltatura *. = Harum auctor creditur frater Iacobus de Tu-
derto. Cfr. Morpurgo, I manoscritti deUa R. Biblioteca Riccardiana
di Firenze, Roma 1900, pp. 18-20.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
00DI0E8 RIOOABDIANI.
Cod. n. 1036 (0. II. 5) chart. mill. 295x220 ff. 204 saec. XV
exaratus. In folio 179r. tredecim incipiunt carmina in honorem Dantis
pofitae, in quorum fine sequentem apposuit notulam Bartholomaeus
Ceffoni: « Questi 13 versi q[u]i di sopra sono quelli chesson depi[nti]
e scritti nelle dippinture dov’e dipintto Dantte in Santa Liperata,
o ver Santta Maria dei Fiore, dove si lege al presente il
Dantte per Maestro Anthoni frate di San Francescho:
1430, e’l detto Maestro Anthonio fece fare detta dipintura per ricor-
dare a’ oittadini che facoano arechare Fossa di Dantte a Firenpe et
falli onore chome e’ meritarebbe in dengnio luocho». = Accuratior
huius codicis descriptio, qui nihil aliud franciscanum profert, videsis
ap. Morpurgo, 1. c. pp. 29-33. — De hoc Fr. Antonio cf. Colomb
de Batines, Bibliografla Dantesca , traduz. ital., I, n, Prato 1846, 575.
Cod. n. 1038 (0. I. 20) mill. 295X220 ff. 245 saec. XV exa¬
ratus. Tituli necnon litterae initiales rubricatae. Plura adsunt folia
insitic. in principio et ad calcem. In dorso ligaturae legitur: Dante
Divina Commedia \ Sec. XV. Inter ff. 225v-246 ponitur opus Petri
Bonacursii fratri Romulo conventuali S. Crucis Flo¬
rentiae dicatum. Incipit cum figura depicta inferni; in superiori
parte legitur: «Globo della Terra *. In inferiori vero: «Questa fighura
dello inferno non si puo porre ne dipingere in aspecto piano per modo
che collochio chorporale si possa vedere tueto, pero e necessitA(?) con-
siderarlo e vederlo collochio dello intellecto secondo che per la lectera
e manifesto». In margine fol. 226r: « Lectera » quae incipit: «Somma
dilectione della vostra *. Des. « pero chominceremo». = Non exprimi¬
tur in hoc codice nomen fratris Romuli. Cfr. Morpurgo, 1. c. pp. 38-84.
Cod. n. 1049 chart. mill. 270X210 ff. 260 ex variis compactus
codicibus. Ligatura coriacea; in dorso haec profertur superscriptio:
Jacopone | Laudi \ Dante | commedia \ Sec. XIV-XV. In folio custo¬
diae, quod in principio adest, haec leguntur: «Le poesie di Iacopone
da Todi di questo ms. che non si legono nella veneta edizione dei
1617 in 4° sono le presenti: — Lo mio cor e la mente si mi fa lan-
guire pag. 12. — Si fortemente son tracto d’amore pag. 19 a tergo. —
Goditij godi nelle pene godi pag. 22 a tergo. — Amor dilecta amore
pag. 27 a tergo. — [0] Amore muto che non vuogli pariare, pag. 28 *.
f. lr. Rubr. «Incominciano le laude di frate Iacobo da Todi in
che modo lanima sia perfectamente transformata in Oristo per amore
perfecto chiama a esso et lamentasi della soprardente canta sopra-
ciesa in lei».
(f lr.-Bv) < Amor di caritade — Abyssami in amore ». (f. 5v-9v)
«8opr’ogni lingua amore — dei nostro paver ouore. Arnen. ». (f. 9v)
«Lo Ihesu sguardo inflammato mi tiene — quivi pascie esca ohe
ssi chiama vita», (f. lOrv) «Homo che vuol pariare in prima de
pensare — farie gran fracaso*. (f. lOv-llv.) « Un arbor e da Dio
plantato — sarai in perfecto stato», (f. 12r) «0 iubilo di core —
non si sente di fuore ». (f. 12rv) « Lo mio cor et la mente — che
tucta gente sana et fa guarire >. (f. 12v-13r.) « La bonta infinita
vuol — passandoti otiato». (f. 18v-14v) «Amor divino amore —
creparia si affocato». (f. 14v-16r.) « Vorre in alto gridare — far gia
mai cessantia». (f. 15r.) «Disiar Ihesu amore — tucta la fa rinbal-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
00DI00GRAPHL4 FRAK0I80AVA.
744
dire *. (f. 15r-16y.) « Ad te mi son data — che paio glorificata».
(f. 16v-17v) < O amor che m'ami — sempre in idem stato», (f. 18r-19v)
« O Xpo amor dilecto — in lui sial nostro vacare *. (f. 19v-20v) • Si
fortemente son tracto d’amore — sempre cia ingannato». (f. 21r-22r)
€ Audite una tencione — in esto loco lassare», (f. 22v-23r) « Goditi,
f odi nelle pene — e diverrai perfecto». (f. 28v-24r) « Stabat mater
olorosa — paradisi gloria. Arnen.», (f. 24v-25v) «Recordare sancte
crucis — gloriosa gaudia ». (f. 25v) «Guarda che non cagge amico
— en mal sani re guarda *. (f. 26r) « O amor muto — de lei et dei
su tributo». — (f. 26r-27r) «0 Vergine piu che femina — con Ia
facia legata ». (f. 27v-28r) « Amor dilect amore — dello legale
amor». ( f. 28v-29r) « Sapete voi novelle dell amore — chenne sal*
vimo». (f. 29v-30r) «Amor dilecto amore Xpo biato — della tri¬
standa ». (f. 80r) «Amor divino amore — per volerme sanare. =
Imperitia Ligatoris nonnulla folia extra suum locum remanent. —
Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 4041. Cf. Tenneroni, / codici Jacopomd
Riccardiani. ap. Misc. franc., I, 117 sg.
Cod. n. 1052 chart. mill. 286X200 ff. 96 saec. XV exaratus.
Ligatura recentior elegantissime confecta. In dorso legitur: AUghieri
Credo \ e | AUro. Continet incissuras mira arte exaratas quibus vita
B. M. Virginis repraesentatur. Adsunt inter alia
f. 15v-88v. [Meditationes vitae D. N. Iesu Christi].
lnc. « Jncomincia il primo libro dele meditazione di Christo.
Capitolo primo. Intra le altre grande virtudi che si legiono di Sta
Cecilia vergine sie questa una grande». Des. «de suo sanctissimo
figliuolo che cci flacci gratia cne rendiamo lanima a lui quando
verremo a partire di questa victta fiat, fiat, fiat, fiat, fiat. Arnen.
Deo gratias. Qui coi nome di messer Ihesu finice Ia sua sanctissima
et immaculatta vitta, della sua resurrectione et della assumptione
della santiesima madre vergine sempre Maria ». — Olim 8. Bona-
venturae hoc opus falso tribuebatur.
In fol. 96v. adest Anima Christi italice traducta, et tribuitur
Ioanni Pont. Max. = Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 4748.
Cod. n. 1105 chart. mill. 290X216 ff. 119 saec. XVI exaratus.
Ligatura recentior membr. Post folium custodiae duo alia adsunt in¬
siticia in principio, quorum alterum opusculorum indicem continet.
In fine etiam adest fol. custodiae vacuum, et vacua similiter inve¬
niuntur nonnulla folia insitic. in corpore codicis. Inter plurima, quae
continet, adest:
f. 1 r-19r. [Breviloquium quatuor virtutum cardi¬
nalium Fratris Ioannis Wallensisl.
j
lnc. «Chomincia il libro dei modo come e signiori e Ili pren*
cipi debbono reggiere avendo le quatro virtu chardinali composto
dessempli degli antichi doctori. — [Sjechondo che dicie il savio Re
Salomone nef lihro de proverbii la misericordia». Des. «utile alii
huomini e a sse medessimo ne chonducha quell che e principio e
fine Iddio benedetto In sechula sechulorum. Arnen. Deo gratias».
= Intricatis litteris scriptus. Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 122-27. -
Sbaralea, Suppi ., 429.
Cod. n. 1122 chart. mill. 220x146 ff 86 ab unica manu saec. XV
exaratus. Ligatura recentior cum tribus foliis pro custodia in princi¬
pio et totidem ad calcem. In dorso legitur: Esposizion | dei | Camm.
s
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
00DI0B8 BIOOARDIAKI.
746
di | Dante. Nonnullas habet notulas marginales. In fol. lr figura infer¬
num repraesentans invenitur depicta cum verbis pluribus inscriptis.
In superiori parte figurae haec leguntur; «Questa figura dello In¬
ferno non si puo porre ne dipigniere in aspecto piano per modo che
coli ochio corporale si possa vedere tueto, e pero adimostra conside-
rarlo et vederlo coli ochio dello intellecto secondo che per la lectura
e manifesto ». In eodem fol. verso alia adest figura, et supra ipsam
legitur: « Chammino di Dante Aldighieri per lo Inferno, Purghatorio
et Paradiso ritracto succintamente secondo la lectera propia et man¬
dato a frate Romolo de Medici, conventuale in santa Crocie
di Firenze». In fol. 2r: « Fratri Romulo de Medicis conventuali
in Sancta ^ da Florentia Pierus de Bonachursii notarius salutem».
Inc . « Somma dilectione». Des. f. 2v.: «Et pero comincieremo. = Cfr.
God. n. 1038.
Cod. n. 1126 (0. IU. 11) chart. mill. 260x140 ff. 206 seo. XV
exaratus. In principio quatuor folia insitic. inveniuntur, quae indi¬
cem exhibent, et ad calcem fol. pro cust. vacuum. In corpore codicis
nonnulla folia vacua iacent, et litterae initiales quandoque rubro atra¬
mento sunt scriptae. Ligatura membr. in dorso sequentem exhibet
inscriptionem: Rime | antiche j Sec. XIV-XV | Sec. XV. Inter pluri¬
mas notatu digna est:
f. 182 v-186 [Oompositio poetica Fratris Iaoobi de
Tuderto].
Tituius recentior: «Di frate Iacopone da Todi». Inc. «Udite
nuova pazzia >. Des. « ch’io salvo o danato sia. Arnen. Questa lalda
di misser Iacopone da Todi quando entro alia religione a chui idio
abbia avuto miserichordia e si mi dia a me scrittore H.» (?) =
Haec ultima verba a manu saec. XV exarata fuerunt. Cfr. Tenneroni,
Misc. franc., I, 118.
Ood. n. 1165 chart mill. 210X140 ff. 94 saec. XV. exaratus.
Ligatura membr. in dorso hanc exhibet inscriptionem: Rime | varie
sacre | Sec. XV. Adest folium pro oustodia tam in principio quam ad
calcem. Initiales litterae et tituli quandoque rubeo exarantur chara¬
ctere. Notatu digna est:
f. 47 v-48v. [Oompositio poetica Fratris Iaoobi de
Tuderto].
Rubr. « Di frate Iacopone da Todi». Inc. «La verita plangie
ch’e morta la bontate». Des. «sia misso -che purgi suo peccato.
Arnen». = Cfr. Morpurgo, op. cit. pp. 186-87. — Tenneroni, Misc.
franc., I. pp. 118. — Boli, di cose franc., I, 190.
Ood. n. 1186, 5 chart. mill. 280X320 ff. 62. Ligatura recentior
cum pluribus foliis pro custodia vacuis. In dorso legitur: O. Veratti
Paradossi | Sec. XVI. Duo ultima folia vacua remanent. Est opus
autographum Fr. Gregorii Veratti.
In f. lr: «Paradossi XXXVI provati con le au tori t& della Sacra
Scrittura e di molti illustri Antori per il R. P. Gregorio Verato M o-
denese Mi nore di osservanza Teologo». In f. 2r. Epistola
Archdvwm Prandsoanmn Historicam. — An. IU. 47
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODIOOG BAPHIA FBAKCISOANA.
746
nunoupatoria D. Ludovico Giorgi, Procuratori S. Marci. Inc. «Disse gia
il divino Paolo ». Des. « cose spirituali e temporali. Da S. Francesco
dei Diserto il di XI Aprile 1592. Di V. S. CJ1." 0 humilies. 0 s. Fr.
Gregorio Veratti da Modena*. In f. 8v: «Tavola delli Paradossi *.
Incipit opus f. 4 r: « Diffinitione dei Paradosso. A’ lettori. Paradosso
e voce greca e significa». Des. f. 44 v: « sic ars deluditur arte. E
di questo sia detto a bastanza ». Fol. 45 r-47 v: « Tavola di tutte le
cose piu notabili che si contengono nella presente opera*. Fol. 48r-60v.
c In lode dei Cla. mo Sig r . Lorenzo Barbarico Proveditore e Capitano
di Legnago *. Inc. « Se nell’aspetto >. Des. « chiamando ogni nor la
morte». Fol. 50v. «A grado et grandezza delle poesie dei P. Modena
fatte al Ill.mo Lorenzo Barbarico. Inc. «Tai flamma». Des. «lo
condiisse in porto (?) D Cap.° Modiana». = Cfr. Morpurgo, op. cit.
p. 242, ubi codex sub sign. 1185, E, describitur.
Cod. n. 1186, Z chart. mi11. 290X215 ff. 154 saec. XV, XVI
et XVII exaratus. Ex diversis compactus. In dorso ligaturae hanc
exhibet inscriptionem. Transunti | di | Prediche | etc. Sec. XV. Plura
folia vacua iacent. Habentur notanda:
1. f. 20 v. [Compilatio sermonis Fratris Roberti Oa-
raccioli].
«Predicando fra Buberto in Santa Liperata 1’ anno 1481 dei
mese di marzo a di 10 nel tempo della Quaresima sopra ’1 vangielo
di San Giovanni que dice: In illo tempore: Ambulabat Iesus . . . .
E prima disse chome chascuno». = Sbaralea, I, 686 s.
2. f. 20 r. [Compilatio sermonis Fratris Antonii de
Vercellis].
«Ihs. della Penitentia. — Per frate Antonio da Vercelli frate
di San Francesco Observante predichando 1* (una) Quaresima in
Santa Liperata l’anno 1467; preaicho in materia (?) della chontritione
e dal.... chose principale ne faro qui apresso mensione». Inc. «E
prima disse che chontrizione e chome dire». = Cfr. Cod. n. 304
AFH II, 124. Sbaralea, 70 sq.; I', 74.
3. f. 20 v. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli].
« Disse frA Buberto di.... frate di San Francesco e oggi que¬
sto di... di marzo 1480 veschovo d’Aquino in 1* (una) sua predicha
fatta di Quaresima in Santa Liperata detto di sopradetto predi¬
chando della penitenza sopra il vangielo di Matteo della vignia. E
disse in fine 1° (uno) che avessi...».
4. f. 71 rv. [Compil. sermonis Fratris Baptistae a
Monte Faloone].
«Ihs. Delle vanagloria. Fra Batista da' Monte Falcho frate ob¬
servante di San Francesco fecie 1° predicha in Santa a di 26 di
marzo nel vangielo di Giovanni su queUe parole che dichono. Nemo
quippe in occulto quicquam facit et quent ipse in palam esse. E
* * * * i • __ * * * * *
prima dichiaro ».
5. f. 66 r. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli].
« Della avaritia. Disse e predicho fra Buberto. di... frate di
San Francesco oggi veschovo d’Aquino questo di 28 di marzo 1481
in Santa Liperata appunto il di della meta della Quaresima. Fecie
fare una quistione tra ’1 povero e ’1 riccho alia presenza di 1° frate
di S. Francesco observante».
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OODIOBB RIOOARDIANI.
747
0. f. 76rv. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli].
« Per fra Ruberto frate observante di San Francesco e oggi ve-
schovo d’Aquino menzione di parte d’una predicha suile parole dei
vangielo di Giovanni: Ubi sunt qui te accusabant?.pechare.
Fecie questa predicha in Santa Liperata la Quadragiesima a di 90 di
marzo 1481. Le parole furon queste: Se 1’uomo *.
7. f. 76v-77r. [Compil. sermonis Fr. Baptistae aM. F.].
« Per fra Batista da Monte Falcbo in Santa >£< fu fatta 1* pre¬
dicha a di 1° di marzo in Giovedi sulla pistola e vangielo che chor-
reva detto di dell’onorare el padre e lia madre che e de inre divino
e nel Testamento vecchio e nel nuovo. £ qui dichiaro el vangielo».
= Cfr. Morpurgo pp. 244-47.
Cod. n. 1230 (M. II. 7) mill. 165X125 ff. 81, saec. XIV exara¬
tus ab eadem manu per totum. Litterae initiales in colore rubro et
caeruleo. Tabulis ligneis ligatus corio in dorso coopertis, et tam in
principio quam ad calcem duo adsunt folia membr. insitic. pro custo¬
dia. In secundo legitur: Compendiloquium Incerti Auctoris de vita et
dictis Illustrium Philosophorum.
Compendiloquium Fratris Ioannis Guallensis.
f. 1 r. Rubr. «Incipit compendiloquium de vita et dictis Illu¬
strium philosophorum R). ». Inc. «Cum enim debeamus apes imi¬
tari que flores ad mei faciendum ydoneos carpunt». Des. f. 77v.
« et minus utiliter et caritative corrigat, minus bene dicta ordinet,
confuse dicta suppleat, que desunt superadat que aliis prosunt ad
illius honorem in quo omnes thesauri sapientie et scientie qui solus
illuminat omnem hominem venientem in nunc mundum io (?) ideo(?)
Et hec ad presens sufficiant de predictis. Deo gratias ». = Cfr. Mor¬
purgo, op. cit. p. 801. — Sbaralea, 427-81.
Cod. xl 1247 (L. III. 22) chart. mill. 145X 110 ff. 156 ex duo¬
bus compactus codicibus saec. XV, a diversis manibus exaratus. Ta¬
bulis ligneis ligatur et in dorso pelle. Continet:
f. 74r-156v. [Tractatum Fratris Ioannis de Rupescissa
de consideratione quintae essentiae].
« Primus liber de consideratione quinte essentie omnium rerum
transmutabilium. In nomine domini nostri Ihesu Xpi incipit liber
de famulatu philosophie Evangelio Domini nostri Ihesu Xpi et pau¬
peribus evangelicis viris». Inc. « Dixit Salomon sapientie libro cap.°
primo: Deus dedit mihi horum scientiam veram. Des. Scientia ad
infigendum in celo nostro vim obdormitivam. Faciunt obdormire cum
nimia frigiditate sua constringendo aditus animalis spiritus stuporem
inducunt. Et sunt hec papaver .. . ». = Mutilus est in fine. Nomen
auctoris non profertur, sed opus est absque dubio Fratris Ioannis
de Rupescissa 0. F. M. — Cfr. Morpurgo, op. cit. p. 810. Cfr. CocL
n. 439, AFH II, 824; Cod. n. 923, AFH III, 555.
Cod. n. 1251 (Q. I. 8) chart. mill. 310x220 ff. 108 saec. XVI
exaratus partim binis columnis (lr-87v) partim lineis plenis (88r-92v),
sed compositio poStica Fratris Iacobi de Tuderto (f. 93rv) quatuor .co¬
lumnis est scripta. Codex est miscellaneus, et quoad hist. francisca-
nam haec notanda habentur:
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
OODIOOGRA PHIA FRANSE8CANA.
478
1. f. 88 r-92v. Sermo Fratris Francisci de Monte Po¬
li dano.
«Una predicha di frate Francesco da Monte Pulciano dell’Or¬
dine de Frati Minori Ossejrjvanti fatta in Santa (Croce) di Fi-
renze addi XVIII Dicembre 1513*. Deletum: «In Santa hp di Fi-
renze*. Inc. «Quando il mare e turbato». Des. «quanto che no
lutto il contrario e dette la benedictione e fece iine». — Sbaralea,
250; I, 265, ubi cod. iste citatur.
2. f. 93 rv. [Compositio poetica Fratris Iacobi de
Tuderto].
«Lauda dei disprezzo dei mondo et amaestramento di confes¬
sione». Inc. «Udite matta pazzia». De*, «che forza caschun ch'in-
via. = Tenneroni, Misc. franc ., I, 118.
3. f. 93 v. Expositio Orat. Domin. S. Bonaventurae.
«Sopra dei Pater Noster esposizione di Sto. Buonaventura.»
Inc. « Per che tu forse potresti avere » . Des. « fare benigniamente
in verso di noi». = Cfr. Morpurgo, op. cit. pp. 312-14.
4. f. 97 r. [Consilia pia et orationes Fratris Cheru-
bini Senensis].
Inc. « Sechondo la sentenzia». Des. «l’anima tua va in luogo
di salvatione. Per fra Cherubino. Iesus. Deo gratias. Arnen.». =
Sbaralea, 190 sqq.; I*, 208 seq.
5. f. 103 r. [Prophetia Fratris Iacobi a Tuderto].
TU. «Profezia di frate Giachopone da ttodi dell’ ordine de Mi¬
nori osservanti ». Inc. « La giustizia minuita a torre la spada ». —
Tenneroni, Misc. franc. I, 118.
Cod. n. 1254 (Q. I, 11)40) membr. mill. 380x270 flv 305 binis
exaratus columnis saec. XIV. Elegantissime scriptus cum litteris
initialibus quandoque ornatis. In dorso legitur: Leggende | de | Sancti.
Continet Legendam auream Iacobi de Voragine lingua italica versam.
1. 241r-245r. Vita S. Francisci.
Rvbr. « Lanterpretazione dei nome di san Franciescho frate mi¬
nore». Inc. «Francescho fu prima detto Giovanni*. Des. «per
onore ». Rubr. « La vita ella morte di San Franciescho ». Inc. « Fran-
ciesco servo et amico». Des. «San Franciescho nelgli anni dei no¬
stro Signiore».
2. 273r-278v. Vita S. Elisabeth.
Rubr. « Lanterpretatione de nome di Santa Elissabetta. = (Haec
eadem verba in folio verso repetuntur). = Inc. « Helisabeth es in-
terpetrata». Des. «di Dio sallegra». Rubr. « La vita e lia morte
di Santa Elisabetta ». Inc. « Helisabeth fu figliuola d’uno gentile re
nobile ». Des. « e torno allegro et sano ad casa sua» = Cfr. Mor¬
purgo, op. cit. p. 818.
f Continuabitur).
P. Athanasius L6pez, O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA
1. Thode, Henry. — franz von Assisi und die Anfange der
Kunst der Renaissance in Italien. II. verbesserte Auf-
lage , [II edit.]. — Berlin, G. Grote’sche Verlagsbuch-
handlung 1904, gr. in-8°, XXVIII, 644 pp. (et 76 tabulae).
— (M. 20).
2. Thode, Henry. — Saint Frangois d’Assise et les Origi¬
nes de Vart de la Renaissance en Italie . Traduit de
l y Allemand, sur la deuxi&me ddition par Gaston Le-
FfcvRE. = Vol. I: S. Frangois et son dglise d Assise ,
gr. in-8°, XVI, 326 pp. (41 planches hors texte). Vol. II:
L*Art franciscain , in-8, 334 pp. (23 planches h. t.). —
{Les Etudes d’Art d l’6tranger> vol. I, II). — (15 Fr.).
1. Opus celeberrimum cl.mi viri H. Thode, modo in universitate
Heidelbergensi Professoris, quod primum an. 1886 prodierat, eodem titulo
(1 vol. in 8°; XII, 678 pp.), non solum factorum seriem exponit ordina¬
riam, biographiam, historiam artium, picturam, architecturam ecclesia¬
sticam et hagiographicam relate ad Fratres Minores etc., sed et discus¬
sionem de horum nexibus, 'quos philosophico-historicos dicunt, prodit,
theses varias variorum generum inde deducens. Ob rerum nunc animo
perspicacissimo et accurato, minutiis etiam inhaerenti, nunc autem cur¬
renti potius calamo in eo tractatarum copiam stupendam, non potuit,
quin in plurimos exsereret influxum, admirationem generans, saepe
etiam ad sibi contradicendum provocans. Delineavit A. stilo perito et per¬
acuto, subtili ac magnifico S. Francisci Patriarchae, asseclarumque suo¬
rum actionem extensam et variam, eam considerans nova in luce, novis
in adiunctis, relate speciatim ad artium, uti aiunt, renatarum evolutio¬
nem. Quod quidem aliis in vitis S. Francisci frustra quaerit lector ar¬
tium studiosus, culturamque universam illorum saeculorum perscrutans.
En operis grandis partes singulae. Duas in Lectiones discerpitur
totum, quarum prima de S. Francisco et eius in artem italicam influxu
agit 3-387 (f, 1-322, II, 1-84), altera de momento FF. Minorum pro arte
italica 391-566 (II, 86-242). — Sectio prior 4 complectitur partes, quarum
I agit de S. Francisco 3-67 (I, 1-74). Ibi notandae sunt paragraphi, V:
de characteristica Sancti 48-59 (I, 64-66) et VI: De S. Franci¬
sco et arte 59-66 (I, 67-74). Ibi quodammodo comparatur S. Franci-
bcus cum Buddha (!?) 49 (I, 64 s.) et describitur uti vir affectuum prae¬
cipue, pleni animi in Creatorem et creaturas etc., uti po6ta etc. Hic
vero exponitur, quomodo S. Pater motus sui aevi adhuc sopitos versus
naturam ac individualem animum noverit et solverit, omnes aequiparando,
naturam bonam amore Dei illuminans, populoque se sermone etc. confor¬
mans. Tunc sequitur quodammodo libri culmen et momentum: Per
operam S. Francisci suorumque, partim novas res (Vitam S. Francisci etc.)
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
750
BXBLIOGRAPHIA.
praebentem populo ac artificibus, partim et res antiquas noyo modo
illustrantem, nova orta est ars, illa quidem quae « renata» hucusque
perperam quidem dicebatur ex antiquitate classica rediviva saeculo XIV
et XV. Nova revera ista ars renata: « seu ut melius dicam» ait 62
(I, 70), «ars nova christiana » originem suam duxit, non dicto tempore,
sed diu antea, nempe saeculo XIII in quo essentialiter radicatur. Quae
tunc vigebat ars etc. gothica, saeculo XV ineunte intercepta non est,
sed organice et continue evoluta est in artem « renatam » (sic commu*
ni ter dicitur), quae conceptus, ideas, motus etc. saeculi XIII continua¬
vit, ope elementorum novorum, sed formalium tantummodo, quas redi¬
viva antiquitas subministravit. Sic artes quaelibet promanando et pro¬
grediendo evolvebantur, usquedum culmen quoddam saeculo XVI atti¬
gerunt. « Id autem quod toti evolutioni isti commune est, scii, conce¬
ptus, qui religionem ac naturam harmonice colligant, nititur in S. Fran-
cisco. Non quidem dicendus est creator artis novae Christianae, ast ipse
ordoque suus fidem Christianam profundiorem ac insimul planiorem po¬
puli subiicientes oculis corporis mentisque, creaverunt conditionem
quamdam principalem artis novae grandis atque Christianae » 63 (1, 71).
Operae pretium erat hunc locum, totius operis gravissimum, integrum
quam fidelissime interpretari, quia a plurimis pluries est exaggeratus
et adulteratus, quasi Auctor dixisset S. Franciscum hoc intendisse vel
praevidisse etc. Totius libri summa ac tenor revera ita dispositus est ab
A. ut dictam sententiam probet, non unice quidem, attamen in hoc demon¬
strandum convergere debent singulae eius partes. Neque alios factores
v. gr. Fratres Praedicatores 65 (I, 72) excludit, ac in specie ingenium
Tuscorum praesertim, in artes propensum 63 s. (I, 70 s.), quod res no¬
vas veteresque novo modo tunc effinxit.
Pars ergo II de picturis S. Francisci ac eius Vitae factorum
agit per saec. XIII-XV, 67-184 (I, 75-195), pars III de Basilica S. Francisci
s. XIII-XVI, architecturam, picturas etc. desoribens 184-304 (I, 196-322
i. e. fin. tomi I); pars IV de ecclesiis Fratrum Minorum per Ita¬
liam 305-386 (II, 1-84). Distinguit domos primas 314ss. (II, 1 ss.),
ecclesias Umbriae et Tusciae tignaturis coopertas 318ss. (II, 26ss.)
atque ecclesias Italiae Superioris testudinatas 343ss. (II, 40ss.),
quae sive typum Basilicarum sive typum Cathedralium praeseferunL
Accurate singulae singularumque partes describuntur, et ichnographiis
illustrantur, non secus ac partes II et IU picturarum praecipuarum re-
productione apte grateque ornantur.
Sectio altera libri in 4 discerpitur partes. Earum prima agit de
Fratribus Minoribus, de (prima) evolutione Ordinis 391ss. (II, 85-102X
datque historiae conspectum; de scientiarum apud eos cultu 407ss.
(II, 102-111), de eorum praedicatione 415 ss., ubi plus de Fr. Bertholdo
Batisbonensi (II, 116-24) quam de aliis concionatoribus 420-30 (II,
111-24) de eorum poematibus 430ss. (II, 124-148), ubi praecipue agit de
S. Bonaventura 433s.(II, 127s.), de Fr. Iacomino Veronensi 434-9
(II, 128-33), de Iacopone de Tuderto 441-450 (II, 136-141). Eos maximi
fuisse momenti in mysteriis publice repraesentatis Auctori suadent
etiam Meditationes vitae Christi, quas tamen notamus certo S. Bona-
venturae non esse, 451 ss. (II, 141 ss.). De arte musica O. F. M. agens
446 ss., (II, 146 ss.), penitus omisit Fr. IuHanum de Spira, qui an. 1885,
L e. tempore I* 4 editionis huius libri ignorabatur communiter.
Pars II delineat, quomodo FF. Minores «repraesentationes
antiquas christanas sensibiles reformaverint» suo modo, 459-618
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHIA.
(II, 149-201), et quidem modum pingendi etc.: 1) Vitam Christi: pueritiam
Iesu ac passionem; 2) Eschatologiam 496-500 (11, 181-5); 8) B. Mariae V.
imagines ac mysteria 500ss. (II, 185ss.). — Pars III, 520-566 (II, 202-48)
occasionem sumens ex Allegoriis celeberrimis Basilicae inferioris S. Fran-
cisci Assisii de Figuris aUegoricis agit, dictas imagines accurate adumbrans
easque Giotto tribuens magistro. — Postea et S . Crucis allegoriam in
Basilica S. Francisci 544ss. (II, 222ss.), describit; Arborem Vitae, 546ss.
(II, 224ss.); etc., atque Allegorias Mortis 554ss. (II, 282ss). — In epilogo
666-72, (II, 248-9), ideas expositas brevius compendiat, et continuationem
et constantiam reformationis religiosae et artisticae a S. Francisco
suisque derivantis, cui circa an. 1400 accessit et 1 humanismus ’, denuo
resumit. In fine divagatus ad reformationem M. Lutheri, similitudinem
quamdam inducere paucis vult inter istum et S. Franciscum (!?), cum
uterque vi animi et affectuum mira perpetraverit, 572 (II, 248s.).
Plura etiam praebet Appendix. 1) Dissertatio de fontibus historiae
S. Francisci venit 575-86 (II, 251-66), quam an. 1885 scripserat. Huic
adiecit 586-609 (II, 266298): Discussionem criticam de modernis dictorum
fontium studiis. Aliquatenus acri calamo haec exponit, non tamen in¬
tegre, nec omnia opera huc facientia examinavit. Cum liber suus ansam
quadamtenus praebuerit posterioribus 586 (II, 267), sibi sufficere dicit
A. breviter sententias suas exponere, quin in labyrinthos deducat le¬
ctorem, quos construxerint praesertim Pauli Sabatier hypotbeses. En
disceptationis huius summa 608s. (II, 297s.): A) Notitias certas de
S. Francisco invenimus imprimis in duabus Vitis Sancti auctore Thorna
de Celano, quibus accedunt Scripta Fr. Leonis et quaedam notitiae quas
S. Bonaventura a Sociis Sancti didicit. B) Speculum Perfectionis in-
eunte saeculo XIV scriptum est a quodam Spirituali, Legendas Th.
Celanensis et Fr. Leonis adhibente et evolvente. C) Legenda III So¬
ciorum, inutiliter et falso reconstructa 588s. (II, 269), supplementum est
Speculi Perfectionis, sed Thomae Cei. Vitis usa est, et commentum
falsum dici debet, cum simulet se coaevam esse Vitae II Thomae
Cei. Sequuntur III 0 : Documenta ad historicam Basilicae S.
Francisci Assisii 609-11 (IT, 298-800); IV: Descriptio Basilicae di¬
otae ex Rodulpho Tossinian., Seraph. relig. libri 8 , Venet. 1586, 247r.-v.;
248v-249v; 611-5 (II, 800-5); V: Descriptio eius picturarum vi-
trinarum 615-20 (II, 805-12); denique VI: Descriptio (saec. XIV)
Gloriae Crucis ibidem 621-24 (II, 818-8). Index 62648 (II, 817-80)
utilissimus est. Editio originalis germanica postea 58 imagines habet
in 89 tabulis phototypicis. Versio autem gallica plures diversas imagi¬
nes (absque ratione speciali habet, quia plures cum materia tractata
minus colligantur) per duo volumina disseminatas; vol. I continet 41,
vol. II vero 28, i. e. summatim 64. Ichnographias autem 18 ecole-
s i a r u m ex editione germanica transsnmpsit, quae eas in textu inserta
praebet delineata.
In libro huiusmodi, quem ante 19 annos scriptum Auotor bene (1904)
eoiebat aut esse in plurimis rescribendum aut in ingenio suo et modo con¬
servandum, quamquam complura criticen moverent, multa gaudio essent
plurimis, plura revera sunt, quae nos legentes titillarunt. Horum autem
enumeratio nonnisi oleum ac tempus perderet, sive agatur de singulis
dictis sive de ideis magis generalibus, quae variis e fontibus proma-
nant. Pro editione II certe maiore nisu opus fuerat, ut singulas eius
partes ad hodiernum tractatarum rerum statum A. allevaret. Hoc nec
pro parte historiae artium integre et perfecte praestitit A. pro tot mo-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
762
BUHOGRAPHLA.
numentis de quibus ei sermo occurrit, licet eruditissimo professori hoc
facillimum fuisset. — De basilica Assis, cf. AFH I, 217 ss. — P. 71 n. 2
(I, 80) desideratur v. g. Westlake, The authentic poirtraiture of 8. Fran¬
cis, London 1897, etc. — De eccl. S. Francisci Senis, 887 s. (II, 86) cf.
Lusini, V., Storia deUa Basilica di S. Fr. in Siena, Siena 1894; etc. etc.
— Plurima desiderantur scripta in sectione II. — Ioh. Parens non obiit
1282, 892, (II, 86) etc. Ioh. Parmensis 894 (II, 88), Minister Olis fuit
1247-57 etc. etc. — Postquam 818 n. 1 notavit editionem novam Operum
S. Bonaventurae praeparari [prodiit iam 1884-1902] semper editionem
Peltier (Paris 1864-71) citat. — Notam vero istam versio gallica n e q u *•
quam correxit, — id quod et alibi penitus neglexit — sed eam sic
vertit II, 108 n. 1: Nova editio Opp. S. Bonav. prodiit Taurini 1874 (!).
Inde factum est, ut S. Bonaventurae adhuc tribuatur: Diaeta salutis ,
Philomela etc. — P. 821 (itemque II, 18) citatur MS. Fr. Bartholi,
quod Parisiis edidit 1900 P. Sabatier. — In pictura p. 158 (I, 167 item)
descripta non agitur de Missa dicenda sed de exsequiis; eadem scena est
155 s. (I, 170 s.). — P. 287 (I, 249 ubi peius: « dona > legitur sed sequentes
6 lin. omittuntur) nihil de « beata > quaerendum, sed legas: prima ab¬
batissa. — P. 218 (item I, 225) Franc. Zampa et Hieron. Bartholomaei,
in epigraphe (olim) Capellae S. Bernardini Assisii nominati, donatores
fuerunt, non architecti. — In libro bibliographico 586 n. 1 (et II, 266)
allegato nil de materia indicata invenitur etc. etc. — Notamus Aucto¬
rem omnino reiecisse theoriam P. Mandonnet de initiis Ordinis FF. Mi¬
norum et negare penitus « condictum » illum inter Curiam et Sanctum
29, 691 (I, 81; II, 272 s).
2. Versio libri gallica elegans est certeque libro magnifico magis
divulgando merito erit adiutorio. Paucissima, eaque minoris momenti,
adiecit interpres notis originalis germanici secundo editi. Interpretatio ge-
neratim fidelis dici potest, saepius tamen liberior evasit, plura omittens,
alia compendiosius reddens; cf. p. I, p. IX; desunt dicta ap. 0(riginale)
p. XVII et XVIII usque lin. 9. — P. XII compendiavit O XXII-XXIV.
— P. 176 vertendum erat « confessum * pro « p&nitence *, O 161. —
P. 249 1. 8 lege 1272 pro 1672. — P. 258s. falso vertitur locus de situ
Christi O 216 s. — P. 278 c. quaedam omisit, O 266; e contrario p. 285 s.
inserit dictum breve de Leg. Aurea, O 272. — In vol. II item v. gr.
addidit pauca in nota 22, O 825, sed inde a p. 189 plurimos omittit ver¬
suum citationes quos Thode in linguam germanicam verterat, sed inter¬
pres aut gallice reddere eos non poterat, aut eas in linguam restituere
originalem noluit. Saltem II, 140 debuit latinura textum proponere
poematis Stabat mater speciosa O 447-9. Alias huiusmodi omissiones cf
I, 69, O 61-68; 272, O 257-9; n, 87, O 840s.; II, 189, O 445; 141, 0 460;
178 s., O 498; 194, O 509; 197, O 618; 212, O 680-82; 216, O 686 ; 219 s.
O 588 s.; 289, O 561; 286, O 600 etc. — P. 222 deest: O 541-48, ubi agitur
de imaginibus apocalypticis. Plures etiam omissae sunt citationes 220,
O 540 etc. — O 541 n. 6 agitur de antiphona non de hymno. — O 584
itemque Q, 264 lege AF III, 1 seqq. (non 828). — II, 264 lege 1625 pro
1645, suntque plures alia menda similia in sola versione. — I, 212, O 201
(cf. II, 299; i. e. in append. III) non agitur: « de certatus blocs de piem
traversitre *, sed de « tribertinis », quod erat vertendum : « blocs de tra-
vertin *; item I, 111, O 100: « Cantique du SoleU », loco * hymne au solei 2*.
Uno sub respectu versio originali praecellit, quod scii, plures imagines
nitidi u s in ipsa reproducantur. Typi maiores adhibiti molem libri au¬
xerunt.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPHLi.
Quidnam profusi thesis cl.mi H. Thode de artibus renatis contineat,
et ubi speciatim fidem superiaciat aliquatenus augendo, nemo est quin
yideat saltem quadamtenus, quanquam A. eius plenum tenorem denuo
propugnat in editione nova libri sui celebris. Hic liber certe plurimum
valuit meruitque in renatis artibus, iuxta data priorum saeculorum ae¬
quius et continuo quadam in progressione et incremento considerandis,
in quo efficiendo sane non defuit actio efficax vitae religiosae et mirifico¬
rum plenae S. Francisci et Ordinum suorum gesta praeclara et occasio¬
nes ab his artifioibus oblatae novae atque numerosae.
P. Miohael Bihl, O. F. M.
1. Pennacchi, Francesco, Prof. — Legenda S. Clarae Virginis ,
tratta dal MS. 338 della Bibi. Comunale di Assisi.
Assisi, Tip. Metastasio 1910, in-8°, pp. LXX, 140. — (Lire 7).
— (Socie td Internazionale di St udi Francescani in
Assisi ).
2. Robinson, Paschal, 0. F. M. — The Life of Saint Clare
ascribed to Fr . Thomas of Celano of the order of Friars
Minor [A. D. 1255-61] translated and edited from the
earliest MSS. With an Appendix containing the Rule
of Saint Clare . Philadelphia, The Dolphin Press, MCMX,
in-12°, XLIV, 170 pp. — (1 doli.).
1. Postquam plures per annos in editionem criticam Legendae S.
Clarae modo Fr. Thomae Celanensi communiter adscriptae curandam
incubuit, ut plura MSS conferret etc., tandem in lucem edit opus suum
Prof. Fr. Pennacchi Assisiensis. — In introductione plures discutit
quaestiones cum Legenda connexas, primum de eius auctore inquirens,
XIV-XXVI. Eam tribuit Thomae Cei., contra Acta SS. aug. II, 754-68, in¬
nixus (solummodo) in cod. Florentino, saec. XVII, versionem italam Leg. me
cum aliquibus adiunctis continenti, quem (Bibi. Nat. Cod. Magliabecch.
XXXVHI, 136) Cozza-Luzi, BoU. d. Soc. XJmbra di Storia Patria, I, Perugia
1895, 417-26 descripsit. Huic Codici tamen accedunt, XVIII ss. quaedam
criteria interna, i. e. similitudines phrasium ac vocum (praesertim in
Prologis, qui tamen iam ipso suo tenore magis inter se concordant),
inter Legendas S. Francisci ab eodem Celanensi compositas ac hanc
Leg. m 8. Clarae. Insuper et Thomas Cei. Vita /, c. VIII, ed. Alenc. 22,
elogiis cumulans S. Claram suasque filias, septem paragraphis — quae
tamen non adeo perfecte cum Leg. S. Clarae concordant, uti A. autumat
XXII ss., XXVII — aliquatenus innuit sibi animum fuisse Legendae
Sanctae conscribendae.Haec vero vix rem in liquidum adducere possunt. —
Sequitur in Genealogiam S. Clarae inquisitio «mendacia» genealogi-
starum saec. XVI et XVII explodens, ac negans S. Claram fuisse e familia
« Scifiorum » (vel Scefiorum) XXIX ss. et negans * Saxum Rubeum » (Sasso
Bosso) eius familiae fuisse XXXIII-VI. Caput tertium stabilit {Leg. n. 8) S.
Franciscum deduxisse S. Claram primum in monasterium O. S. B. prope
Bastiam S. Pauli, «de Abbatissis» dictum XXXVIII ss., unde eam
collocavit in monast. 8. Angeli de Panso {Leg. 15), quod non intra
Assisium sed extra, ad latus meridionale Subasii prope monast. 8. Bene¬
dicti fuit XL ss. Optime notat XXXVII S. Franciscum cum Guidone,
episcopo Assisiensi locutum, fuisse de consilio Clarae domo aufugiendi,
quare Guido ad S. Virginem cum palma descendit. Minus felix evasit
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
754
BEBLIOGRAPHU.
Cap. IV: de I regula S. Clarae disceptans, negligens penitas studia hac
de re moderniora. Nullo modo regula S. Clarae, iuxta illam FF. Minorum
modulata et 1253 ab Innocentio IV approbata, dici potest a S. P. Fran-
cisco anno 1224 composita, uti et P. Robinson, op. cit. 97, recte exponit. —
Postea LV-LXII agit de relationibus inter Fridericum II imp.
et Assisium anno 1243, cum imperator Innocentium IV Narnium
colloquendi causa invitasset, assignans factum utrumque: Sanctae Mo¬
nasterium suum ( Leg . n. 21) et civitatem Assisium (n. 23) a Saracenis
liberantis. Deinde, extra rem suam, exponit Fridericum II Assisii
fuisse baptizatum LIXss., et Fr. Eliae misisse architectam Basilicae
S. Francisci « Lapum Theutonicum > (??), quare forsan Fr. Elias in ea tu-
mulasset « Reginam Cipri» i. e. Jolandam de Lusignano, primam Friderici
uxorem (?). Cf. BChmer-Ficker, Reg. Imp., V, 1043. Cf. AFH II, 351, 524.
Tunc summario modo Codices 7 a se adhibitos LXIII-LXVIII alios-
que LXIX-LXXin notat, scilicet 12 Codices Legendam completam con¬
tinentes et 10 eius formam abreviatam solummodo habentes. Illi 7 codd.
sunt 1) British Mus. (Londinii) Cleop. B. II, [eum notat BM]; 2) Paris
Bibi. Nat. lat. 3809 [Paj; 3) ibid. lat. 5278, [Pb]; 4) Bruxellis, Bibi.
Reg. 163849, [B]; 5) Ravennae, Bibi. Class. 133 [R]; 6) Novarae,
Bibi. Capit, cath. n. 68, [N]; qui duo manci sunt) ac praeprimis cod.
Bibi. Com. (S. Francisci) Assisii 338. Hunc pro editionis suae basi adhi¬
bebat semper. Quamvis vero eiusdem textus multis excellat, tamen
saepius neque optimus neque bonus dici potest, ideoque tunc editori erat
deserendus, et aliorum codd. lectiones ei substituendae. Cuius rei
exempla aliquot adducimus statim. — Prius vero notamus nos editio¬
nem contulisse integram cum codice editori ignoto saec. XIV, qui
Brixinae in conventu S. Clarae (an. 1236 fundato) adservatur, quique
suo tempore accurate in Archivo describetur; signatur C. — Contulimus
etiam editionem partim cum tribus Codicibus Bibi. Reg. Mona-
censis lat. 17478 et 18427, qui p. LXX simpliciter enumerantur. Illos
signamus ex ordine E D G.
Pag. 11. 4 A (i. e. Cod. Assis, sive editio) urgente; Pa Pb ver¬
gente; C D Or ad occasum (hoc add.) vergente. — P. 1 1. 9 a», ordinum:
C D add. in ecclesia. — P. 2 1. 2 trahebat: B C voluptas, pro: voluntas. —
P. 2 l. 17 quod mea (in litteris: om. B Bm Pa Pb C D E G et iidem praeter
G add.: multum) ruditas formidabat. — P. 8 1. 12 lege eripere: B Pb
V DCG, (non aripere: A E). — P. 17 lege cum codd. [i. e. cum codd. ab Auct.
citatis]: vincientes contra A. — P. 17 1. 17 genimina cum codd. contra
germina. — P. 21 1. 1 cum codd. legas paupertati... et cum P tunc: con¬
cinebat, quod facillime confundebatur cum continebat. — P. 23 1. 18 lege
fore (codd.), non forent. — P. 32 1. 9 deventum. — P. 34 1. 20 G reserans
(A referens) voluntatis arcanum. — P 35 1. 22 Codd. at proba (G pro)
iuvencula. — P. 37 l. 3 G totonderat. — P. 43 1. 3 orationem de V membris
(Codd et G plagis) Domini... ruminabat. — P. 59 1. 12 ubi Innocentius
IV morienti Clarae dixit: « Utinam ego (E om. ego) tanta (B Pa Pb C
D E G: tantum) venia indigerem *. — P. 61 1. 5 ubi Clara Agneti dicit:
Magnam (Pa Pb B R E G add. inquit) tibi consolationem faciet Domi¬
nus, priusquam a te recedam (pro quo B Pa Pb R C E G rectius habent:
priusquam moriaris). — P. 62 L. 11. Domino autem propitius (C D pro¬
pius; et G sic bene correxit e: propitius) agente et iam quasi ad ianuam
stante. — P. 631. 1 lege luniperus... ioculator pro i oculator, sed D forsan
consulto. mutavit: in Domino cordium iucundator. — Ibid. 1. 2 lege cum
Codd. et C D G saepe verba de Domino eructabat. — P. 64 1. 6 mirare
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBI06RAPHIA.
(E migrante falso, sed ad<L Creduntque) se in valle lacrimarum reli¬
das, etc. etc. — Plurimae variantes ab editore adnotatae mere graphicae
sunt. — P. LXXIII Bibi. Havniensis idem est ac Kopenhagen etc.
His minutiis libri valorem minime diminuentibus, patet editionem
hanc multo magis esse curatam quam interpolatam illam ap. Acta 8S .
aug. II, cui in pluribus antecellit. Adiecit eidem diligens Editor aliqua
adiuncta, quae hic invenire plures iuvabit lectores. 1“): Cap. 1B Actuum
(et Floreti) 98-101; 11“): Actum c. 48 i. e. Floreti c. 88; hoc evenisse A dicit
1285(?) Innocentio IV(?) (1248-1258) 1024. HI-): Thomas de Cei. Vita I
S. Francisci, c. VIII, 106-7. IV“:) Bulla Canonizationis S. Clarae
108-18: BF II, 81; Potthast 16025; 16069. — Tunc sequuntur Sequen-
tiae in honorem S. Clarae: 1) En in regno claritatis, 119-21. Chevalier.
Rep. hymnol., n. 5418; 2) En praeclara virgo Clara, 122; Chevalier, 5444;
8) Clara lux apparuit , 123 s.; Chevalier, 8314; 4) Novae signo claritatis,
125 s.; Chevalier, 12886; atque O virgo clara genere, 127, Chevalier, 18892;
estque potius responsorium rhythmicum. — In fine adest index reruin
utilis 129-89.
2. Splendidae excellentiae typographioae, stili perpulchri et amoeni
est versio anglica Legendae S. Clarae, quam cum notis et introductione
doctis vulgavit cl. P. Paschalis Robinson, O. F. M. Plures quoque ima¬
gines (14) phototypicae praeclara arte confectae in eo habentur. A p. 8-
91 excurrit textus Legendae S. Clarae, qui eodem codice* nititur, quo et
editio cl. Fr. Pennacchi, scii. Assis. 388. Vfersio agilis ac fidelis neque
unctione sana carens.
Introductio disquisitiones continet de fontibus historiae S.
Clarae XIV-XXII, quos succincte enumerat; de auctore huius Le¬
gendae i. e. Thoma de Celano; ubi rationes eas habes, quas etiam
Fr. Pennacchi exposuit, et de tempore, quo is Legendam scripsit, scii,
inter' an. 1255 et 1261 (XXII). Bene per transennam loquitur de scriptis
hagiographicis medii aevi, neque ibi dicta a conceptibus cel. P. H. Grisar
S. J. differunt XXXI s., 182. — Sunt ibi et brevia de MSS. et praeviis
editionibus XL-XLIII. In finem A. relegavit notas criticas, illustrantes
ea quae in prooemio VTI-XIII, ac in Introductione dixit, necnon et locos
quosdam ipsius Legendae. Saepius iure allegat A. suum Inventarium
Archivi S. Clarae Assisii: AFH I 418-32. Ipse A. plura alia MSS. antiqua
S. Claram tangentia Assisii, Hispelli, Spoleti in Archivo episcopali fru¬
stra quaesivit. — Inutiliter nobis A. videtur similitudines manifestas
inter Legendam Sanctae et Bullam Canonizationis ex Actis processus
repetere; immediata enim dependentia apparet, XXIX. — Partem discus¬
sionum, quas de fontibus S. Clarae promittit A. 130, iam edidit in AFH
III, 48347. Adiecit etiam opportunam versionem anglicam Regulae S.
Clarae 1258; BF I, 671 ss; Eubel, Epit., 251-7. — Denique index locuples
volumen perpulchrum doctumque concludit, eius utilitatem pro legenti
augmentans. P. Miokael Bihl, O. F. M.
Gavanna, P. Nicola, O. F. M. — L' Umbria Brancescana
illustrata . Con 127 foto-incisioni. Perugia, Unione Tip.
Cooperativa, 1910, pp. XV-415 in-12*. — Vendibile presso
V autore, S. Maria degli Angeli , Assisi (Umbria). —
(Lire 8,00).
Inter tot libros, qui de S. Francisco scriptitantur et quotidie fere
in lucem prodeunt, iam diffioile evadit quid originale, quid novi repe-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
766
BIBLIOORAPHIA.
rire. Est enim thema undique' tractatum et propemodum exhaustum. Eo
maiores gratiae agendae sunt R. P. Nicolao Cavanna, qui summo studio
indefessoque labore tamquam pius filius vestigia Seraphici Patris in Um¬
bria quaesivit, apparatu photographico conservavit, dexteroque calamo
descripsit. Fructus tanti laboris ita abundant, ut incunctanter librum
Patris Cavanna inter omnes alios topographicos, qui hac de re prodiere,
et quos A. p. XII indicat, facile et iure iudicemus optimum.
Auctor librum in novem capitula divisit, sanctuaria totidem visitans
itineribus. Ubi S. Franciscus incepit, ipse Cap. 1 incipit, a Portiuncula
scii., cui sanctuaria attigua in planitie circumiacente exsistentia, uti Ri-
gus-tortus, Cannarium, Mevanium aliaque accedunt. Cap. II civitatem
Assisiensem cum S. Damiano complectitur. Mons Subasius III Cap. ma¬
teriam subministrat, estque hoc unum ex totius operis pulcherrimis et
novis notitiis ditissimum; imagines septem, locum Carcerum illustrantes
miro lepore excellunt. Hoc Cap. Vallisgloriae absolvit Clarissarum mo¬
nasterium, olim extra civitatem Hispellum exsistens. Iure merito A. de
Abbatia S. Silvestri prope Hispellum disserens, reiicit, in nota 17 (p. 165),
opinionem: Gregorium IX olim huius monasterii abbatem fuisse. Ipse
enim numquam fuit Camaldulensis, sicut Iacobilli, Vite de' Santi e Beati
deW Umbria, III, Foligno 1661, 305-306, Mittarelli, Annales Camaldulenses ,
Venetiis 1759, IV, 297, et alii rerum scriptores Camaldulenses praeten¬
dunt. Nec obstat bulla Greg. IX data Camaldulensibus die 28 Martii
1227 (Mittarelli, 1. c. 295) qua Papa scribit: «Vos, qui ad pedes eius (Dei)
sedetis iugiter cum Maria, et quibus ab olim nos iunximus, bitumine
caritatis sollicitandos duximus...». Nam, ut recte Felten, Papst Gre¬
gor IX, Freib. i. B. 1886, p. 9 observat, optime ipse aliquando potuit
devotionis causa societate gaudere monachorum, quin ad Ordinem per¬
tineret. — Perusium cum territorio est argumentum IV. Cap., in cuius
fine describitur lacus Trasimenus; in insula enim maiore huius lacus
beatus Pater Franciscus quadragesimale ieiunium observavit, uti Floreti
capite VII narratur. Cap. V inscribitur: Da Terontola a Orte. A. san¬
ctuaria franciscana visitat, quae hinc inde a linea viae ferratae plus
minusve distant. Rem omnino novam narrat A. de Fonte di Capodacqua
e chiesa di San Luca (229-236); ibi enim solidis innixus rationibus
narrationem capitis XIII Floreti S. Francisci collocat. Capp. VI La
Valnerina, et VII La Valle Reatina eodem fere modo illustrata partim
iam erant a Luigi Lanzi, Escursioni Francescane nei dintomi di Terni,
Perugia 1907. Nihilominus P. N. Cavanna hic etiam plura nova detexit:
cfr. ex. gr. p. 324 ss. modum quo celebratur festum S. Francisci in loco
Poggio Bustone, quae narratio vivide Floreti capitulum redolet. Da Spo-
leto a Gualdo Tadino est titulus VIII. itineris, dum ultimum, Cap. IX:
Da Gubbio alia Verna inscribitur. Singula loca saepe pluribus imagini¬
bus, quae exquisitum auctoris iudicium clare produnt, illustrantur. In¬
dex alphabeticus et charta geographica Umbriae, in qua sanctuaria spe¬
ciali modo delineantur, practicam utilitatem augent dignamque operi
coronam imponunt.
Ex hoc brevissimo conspectu lector ipse videt, quam ditissimam ma¬
teriam historiae, topographiae, artis hic liber contineat. Accedunt lingua
compta, notae et citationes abundantes, quae ad calcem uniuscuiusque
capituli opportune adiunguntur. Momentum huius libri est multiplex.
Habet enim inprimis valorem documenti; nam verbo et imagine nobis
conservat tot tantaque S. Francisci et primaevorum eius asseclarum
monumenta locorum et traditionum oralium, quae decurrente tempore,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BlfJLIOGRAPHIA.
757
magis ac magis depereunt. Aliud momentum est, quod nobis exhibet
hoc opus multas habitationes primitivas fratrum, quales nobis fere de¬
scribuntur in Sj)eculo Perfectionis, Capp. 5; 9; 10; et ab ipso Bernardo
de Bessa, Anal. Franc., III, 674 paucis verbis depinguntur. Has misellas
habitationes et ecclesiolas nudas comparando grandibus et sumptuosis
ecclesiis Fratrum Minorum mox post mortem S. Francis, i exstructis
facile intelligitur indignatio primorum S. Patris discipulorum et ira Spi¬
ritualium in Communitatem, necnon actio indiscreta Fr. Leonis in Fr.
Eliam, Anal. Franc., III, 34, 72, 89. Videntibus reproductiones photogra-
pbicas Patris Cavanna repetere licet, quod Ubertinus a Casali .Portiun*
culam videns, de seipso scribit, nempe quod tunc sanctae regulae intel-
lectum accepit. ( Arb. Vitae, Prologus 1). Sane illarum silvestrium spe¬
luncarum incolae eisdem aspirationibus et idealibus animatos fuisse ac
fratres in magnis habitantes urbium conventibus, plane impossibile vi¬
detur. Hinc illae irae saeculares inter zelatores et Communitatem. Aliud
est quod affert hoc opus. Est enim velut vita illustrata S. Francisci
intra terminos Umbriae, et boc modo optima simul illustratio primorum
fontium, uti Thomae Celanensis, S. Bonaventurae, Leg. sic dictae 3 So¬
ciorum et posteriorum traditionum Speculi Perf. et Floreti. Utinam pro
tota Italia talem topographiam franciscanam haberemus!
Pauca sunt quae corrigi aut adiici doctis cl. A. disquisitionibus pos¬
sunt. Adnotamus sequentia. In genere monumentorum etc. partes iuxta
historiae artium periodos magis distinguendae erant. P. XII 1 habetur
quaedam confusio in citandis operibus cl. Joergensen. Addi ibi potuit:
Rene Schneider, L’Ombrie, Vdme des cites et des paysages, Paris 1905.
P. 216 citando ex alio auctore sermo fit de Pietro Ridolfi Torrigna (?) Agi¬
tur procul dubio de Petro Rodulphio Tossinianensi, Historiarum Seraphi-
cae Religionis U. 3. Venetiis 1586, auctore. In cap. VII p. 293 A. omisit
mentionem et illustrationem eremitorii S. Eleutherii prope Reate, de quo
Spec. Perf. c. 16. Pro conventu Buon Riposo p. 885 adduci potuit Gius.
Bellucci, Leggende Tifernati in Bollettino della R. deput. di Storia Pa¬
tria per V Umbria, VI, Perugia 1900, 628-30. In eodem Bollettino, XII,
1906, 487-90, Campello della Spina loquitur de conventu Montisluci prope
Spoletum (ap. Cavanfia p. 333 ss.): Di un santuario Francescano in pe-
ricolo. Praeterea pro eodem conventu laudari potuit sequens opusculum:
Descrizione dei Monteluco di Spoleto, Carme di Pier Francesco Giustolo,
recato in rime italiane daW abb. Pacifico Granieri, illustrato con erudite
note dal cav. Pietro Fontana e corredato di analogo prospetto topografico,
Fuligno 1829. — Si maiores essent phototypiae, clarius plura conspice¬
rentur.
Sunt exigua ea quae desideramus, nec ullo modo valorem pulcherrimi
huius libri diminuere possunt. Immo P. N. Cavanna verum nobis exem¬
plar huiusmodi literaturae exhibuit, et post tot labores, tot sacrificia,
optamus, ut ipse liber in quam plurimorum manus prodeat. Linguae
elegantia, imaginum ornamentum, disquisitiones criticae librum non
minus iucundum reddunt animis piis et simplicibus quam viris doctis
studiis franciscalibus inhiantibus.
Romae.
P. Livarius Oliger, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
768
BIBLIOGRAPHIA.
1. Schlager, Patritius, 0. F. M. — Beitraege zur Geschichte
der Koelnischen Franziskaner- Ordemprovinz im Mittel-
alter , Koeln, J. P. Bachera 1904; in-8°; XII, 304 pp.
(4 Mare.).
2. Eubel, Konrad, 0. F. M. Conv. — Geschichte der Koelni¬
schen Minor it en- Ordensprovinz, Koeln, J. et W. BoisserGe,
1906, in-8°, IV, 332 pp. (M. 6). — ( Veroeffentlichnngen des
historischen Vereins fuer den Niederrhein, vol. I).
3. Schlager, Patritius, 0. F. M. — Geschichte der Koelnischen
Franziskaner - Ordensprovinz wdhrend des Reforma-
tionszeitalters , nac.h meist ungedruckten Que lien bear-
beitet. — Regensburg, Verlagsanstalt, vorm. G. J. Manz
1909; in-8°, VIII, 319 pp. (4, 50 Marc.J.
1. Historiam integram almae Provinciae Coloniae O. F. M. scriben¬
dam in se suscepit R. P. Patritius Schlager, filius Saxoniae pro¬
vinciae,. qui antequam ad opus in voluminibus doctis tractandum accin¬
geretur, pluribus dissertationibus quaestione» quasdam erudite in ephe¬
meridibus periodicis pertractavit.
Volumen I facta Provinciae Coloniae exponit per medii aevi decur¬
sum usque in annum 1617, qui duplici ratione finem libro imponit, cum
Reformatio, sic dicta, tunc inceperit, cumque Conventualibus ab Obser¬
vantibus divisis, Provincia antiqua in duas sit discerpta.
Ab origine orsus, primos Fratres Minores in Germaniam missoe
describit 4 ss., primos locos ibi fundatos, inter quos domus Coloniensis,
prae caeteris Provinciae locis, primatum temporis obtinet. Eo adventa¬
verunt an. 1222 Fr. Tohannes de Plano Carpinis et Bamabas Theutoni-
cus, 6, 988. Primum locum in Valle Sionis, an. 1245 cum alio, donante
episcopo Leodiensi, commutavere. Adumbrantur quoque conventuum
fundationes per Thuringiam et Saxoniam etc. licet isti Coloniae nunquam
adseripti fuerint, 13 ss. Provincia Rheni an. 1230 constituta (Iordanus,
n. 57), in Capitulo Gli Romae 1239 (non 1240 uti p. 40 legitur) divisa
est in Provinciam Coloniae et Argentinae, sive Germaniae Inferioris et
Superioris. Illa paulatim 7 custodias comprehendit: per archidioeceses Co-
loniensem et Trevirensem, per Hassiam usque in Gbttingam, Westpha-
liam, Hollandiam atque Brabantiam se protendens, extensione maxima.
Capitulum H'“, 40-74, quantum documenta superstita, Chronicae varia¬
rum urbium, notitiae hic inde sparsae et maxima diligentia undique
collectae hoc agere sinunt, de historia singulorum conventuum modo
brevius, modo longius, agit, ubique satagens, ut res et facta certa ad-
notet, falsa ac dubia eliminet. Capite III 77-104, postquam verba, non
omnino accuratissima fecit de Observantiae originibus in genere 84 ss.,
de syndicis apostolicis 79-82, et « Marthis » i. e. benefactricibus (prae¬
cipuis) agit, et de Schismate Occidentali, quod et Coloniam ad tempus,
in duas partes scidit 88 s., describit initia atque progressus Observan¬
tiae regularis in singulis conventibus, sive in antiquis, sive in noviter
fundatis pro FF. Observantiae. Redditibus, occasione anniversariorum
praesertim, Fratribus oblatis, donationibus aliis libere factis, aliisque
conventus bona quaedam stabilia sive proventus acquisierant. Censet
ideo A. 74, 95, per saeculum XV usque ad adventum Observantium
nullum conventum novum in Provincia fuisse fundatum. E 49 oon-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BTBLIOGRAPHIA.
Tentibus quibus circa 1400 constabat Provincia, pauci scii. Daven-
triae(?), Campis (?), Falernae, post 1915 [cf. AFH I, 89], Noviomagensis
(1836) ac Harlemensis (1389) saeculo decurrente XIV® initium ceperunt;
caeteri vero omnes saeculo XIII; [addo: sed 1423, itin. 22 Martinus V
Coloniae facultatem concessit fundandi conventum in Buermalsen in
Hollandia; BF VTI, 697]. Primus conventus pro PP. Observantibus
constructus est Goudae 96 ss., quem isti tamen mox deseruerunt,
ac 1489 tandem denuo occupaverunt; secundus eorum conventus Ley-
densis fuit (1445), olim monasterium III* 1 Ordinis S. Francisci; ter¬
tium Alcmariae (1446) etc. 98ss. Vicaria Observantiae erecta est
1447. Statim, mirae vitae ac virtutis exemplum, in Scotiam quoque
isti Fratres Observantiam intulerunt. — Capitulum If, 106-149 pro¬
gressus Observantium exponit, pro quibus 28 novi conventus exstructi
fuere, dum 24 antiqui paulatim, i. e. in annum usque 1517, ad eos
transiere. Stibnectitur series Ministrorum Provincialium (1240-1617)
160-164, ac series Vicariorum Prov. (1447-1617) 164-160. — Tertia pars
libri eruditi de actione seu industria Prov. Coloniae systematice agit,
et quidem de praedicatoribus, in quorum turba mirabili celeberrimi
fuerunt Iobannes de Werdena, (c. 1400), auctor libri « Dormi .secure » ,
166-167; Johannes Blumenthal (c. 1340), Iohannes de Dtlren
(c. 1410?), Tilmannus de Hachenburg, praeprimis autem Iohan¬
nes Brugman, (cf. AFH II, 613S9.) 169-79, et Theodoricus Coelde
de Monasterio, 179 s., Henricus He rp(i u s), etc. etc. praeeminent.
Ibi invenis quae egerunt FF. Coloniae Crucem praedicantes contra di¬
versos Ecclesiae hostes 182-86; pro missionibus v. gr. Ioh. de Plano
Carpinis 187-8, Fr. Guillelmus de Ruysbroek; dubium tamen
est, utrum iste Prov. Coloniae fuerit necne. — De scriptis Fratrum Min.
Coloniae loquens, ea dividit in libros pro instructione et aedificatione
vulgi, opera scientifica atque ascetica. Ad illa spectat v. gr.: Speculum
Christianorum Fr. Theodorici Coelde (t 1615), suo aevo vulgatissimum,
ac «primus catechismus vulgaris Germaniae* saepius appellatum, 192-8;
Vita S. Lidtcinae (t 1433) a Ioh. Brugman conscripta, 198-9, huius poe¬
mata, 202-5, Meditationes vitae Christi , 206-10; etc. etc.; opera alia my¬
stica Henrici Herp(ii), 216-24; Expositio Missae Willelmi de
Gouda, plus vicies edita usque ad an. 1600, 224-8; « Epistola super actu
reformationis ad ducem Clivensem *, Henrici de Berca, ed. 230-2.
Plures doctius quam iam allegati scripsere, v. gr. Iohannes Colo-
n i ensis, Henricus de Werl 241-2, Henricus Goricensis, qui
tamen vix vicecancellarius studii Coloniensis exstitit; Hermann Lappe
248; nec praetereundus nobis Ioh. Duns Scotus, 236-41, qui Coloniae fatis
cessit. Forsan idem reapse est ac « Fr. Iohannes Lector », qui an. 1807
actui capitulari Conventus Coloniensis subscripsit 286. — Demum Capitu¬
lum III 245-284, brevius recenset Fratres sanctitate praecellentes 248-68,
charitat-em Fratrum in leprosos et pestilentes 263-69; confraternitates in
FF. ecclesiis 259, horum relationes cum clero qaeculari 261-8 et cum
populo christiano 277-84, atque episcopos ex Provincia assumptos 272-6
enumerat. Paucissima de Beghinis interserit 270-1, minima de Claris-
nis. Notatu digna charitas et benevolentia Fr. Iohannis de Diest,
O. F. M., episcopi Lubecensis, erga leprosos, qui 1260 pro sorori¬
bus quae et ipsae leprosae erant et lepra correptis in Schwartau prope
Lubecam inserviebant, statuta peculiaria composuit, 256-6; cf. R. Virchow,
Zur Geschichte des Aussatzes ap. Archiv filr pathotogische Anatomie und
Physidogie, XVII, Berlin 1860, 820 ss.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
760
BDBLIOOBAFHLL.
Si libram istam indefessa sollertia undique ex archivis atque libris
typis cusis collectum, in qno res tam variae*ac per dissitas regiones
sparsae coadunantor in unum, diligenter, critice ac sobrie, stylo unice
facta et eventus proponenti et exponenti, examinaveris attente, licet
lacunae plures ob documentorum inediam passim occurrant, grato animo
illum, quem non: Historiam Prov. Coloniae, sed syntagmata ad istius-
modi historiam conficiendam inscripsit auctoris modestia, compluribus
pro quaestionibus consules saepius.
Poterat P. Patritius plura adhuc eruere e Buttario Erane., praeser¬
tim e continuatione P. Conr. Eubel (voL V-VEL), neque frustra inspe¬
xisset Sbaraleae, Suppi, ad SS. Scripti. 0. M., etc. — Bulla, qua Euge-
nius IV Vicariam Observantiae erigit 286-7, iam edita est ap. Waddin-
gum, XI', 460-1 (Regest.). Henricus de Molenark, archiep. Coloniensis
265, iam 1281, 28 aug. conservator privilegiorum FF. Minorum consti¬
tutus est; cf. Sbaralea, BF I, 75 etc. ibid. 852, an. 1245, 14 febr. etc. —
Provincia Scotiae c. an. 1284 instituta est, 102; cf. Eccleston, AF I, 285;
ed. Little, 51. Supra 605. Documentum capituli Fuldensis 1815 editur AFH
I, 88-98. — Ex B. de Bessa AF III, 680, liquet S. Bonaventuram Prov.
Coloniae visitasse; cf. 1. c. 241 s. — Et revera S.'Bonaventura sermo¬
nem habuit Coloniae, II dominica cuiusdam Adventus, Opera, IX, 1901,
49 s. — De Fr. Thoma de Celano 12, n. 6 dicta antiquiorem modum re¬
dolent. — De Iacobo I comite de Horn, fundatore conventus
Weertensis 111, qui et ipse O. F. M. factus est, plura invenisset ap.
Aurei. Pompen, O. F. M., Jacob de Eerste, Graaf van Home, extr. ex:
PubUcations de la Societt historique et archtologique dans le duche de
Limbourg, XL, 1904, 211 pp. — De conventu Antwerpiensi cf. Steph.
Schoutens, O. F. M. De geschiedenis van hei Minderbr. van Antwerpen,
(II ed.) Antwerpen 1908; cf. AFH II, 144s. —De conventu Fritzlariensi
primum agit ad an. 1299, cum certe iam an. 1286 exstiterit: (cf. infra
sub num. 2). Cf. Falkenhainer, Geschichte hessischer Stddte und Stifter,
Cassel 1841-42, 2 voll. II, 81 ss. et H. v. Roques, Urkundenbuch des
Klosters Kaufungen, Cassel 1900, 1902, 2 voll. I, 80, 97. — De conventu
in Hofgeismar, cf. Falkenhainer, 1. c., 11, p. IX, n. 5. Roques, L c.,
I, 412s. — Plura de conv. Hersfeldensi vulgata sunt ap. L. Demme,
Nachrichten und Urkunden zur Chronik von Hersfeld, Hersfeld 1891, I,
13, 147, 166, 245, 271, 299. Documentum anni 1801 quod ex Fort. Hueber,
O. F. M., Dreyfache Cronickh von dem dreyfachen Orden... S. Frandsci,
Mtinchen 1686 [non 1886, uti p. VI habetur] cognovit, integrum est ap.
Ad. Btlrvenich,- O. F. M. Annales Provinciae Thuringiae, 1672 (MS. bibL
cl. P. Binterim, modo DUsseldorpii) p. 48.
De fundatione conventus Fuldensis scii. 1287, ac de bulla indul¬
gentiae Innocentii IV 1246 (non 1245) cf. AFIf II, 512. — Historiola de
initiis conventus Limpurgensis recte reiicitur, sed de anno, quo con¬
ventus coeperit, nil inde constat. Ornatius etiam narratur ista origo ap.
Btlrvenich, MS. cit. p. 16 et ap. Metropolis ecclesiae Treviricae... Bro-
t oeri et Masenii S. I. opus... ed. Chr. de Stramberg, Confluentibus (1856,
1856, II voll.), II, 404. Guardiano autem qui in doc. ap. Gudenus, Codex
diplomaticus, H, Francof. et Lipsiae 1747, 112 memoratur: Theodorici
nomen fuit 84. — De initiis conv. Marpurgi cf. Huyskens, QueUenstv-
dien z. Gesch. d. hl. Elisabeth, Marburg 1908, 95 ff.; cf. et Bdcking, Ge-
schichtliche BUder aus Marburgs Vergangenheit , Marburg 1901, 67 ss.
— Nihil dixit A. de controversia circa Immaculatam B. M. V. Con¬
ceptionem inter O. F. M. et O. F. Praedicatores Marburgi orta, quam-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
HEBLIOQBAPHIA.
761
qae lantgravius Hassi&e Henricus III (1468-88) an. 1476 in favorem
O. F. M. decidit, documento cuius textum latinum ipse postmodum vul¬
gavit Verehrung der tinbefl. Empfdngnis in den RJieinlanden, ap. Pastor
Bonus, XVI, Trier, 1904, 852-60, german. vero antiquum vernaculum
ed. Bady, J. B., Geschichte der kathol. Kirche in Hessen (722-1626) hrsg.
v . J. M. Raich, Mainz 1904, 840 ss; cf. Btlcking, 1. c. 59 ss. — P. 86 ubi opi¬
natur auctor litem inter Iohannem XXII et Ludovicum IV, Bavarum,
(1822 seqq.) parum attinuisse ad FF. Coloniae, omnino obliviscitur chro-
nistae cuiusdam huius Provinciae, quem anonymum primus editor Mar¬
tin um Fuldensem vocitavit: Eccardus, Corpus hist. medii aevi, I,
Iipeiae 1728, 1642 ss. Stetit enim iste a partibus Ludovici Bavari, cf.
de eo Hoogeweg, H., Die Chronik des sog. Marfinus Fuldensis, Pader-
born 1888, 77 ss. — Item praetermisit Fr. Geraert, conventus S. Tru-
donis, (saec. XIV), qui versibus belgico vernaculo exaravit Leuven van
Sint Christina, ed. J. H. Bormans, Gent 1860, et vitam S. Luitgardis
Tongrensis, ed. Bormans, ap. Dietsche Warande, III, Amsterdam 1867.
Bormans, S. Christina, p. XII coniecturavit etiam hunc eumdem esse
ac Fr. Gerardum de Lienhout vel Linchout, qui poema de Na¬
tura Universi compegit, ed. J. Clarisse, Leiden 1847 (Werken van de
Maat8chappij van nederlandsche Letterkunde, N. B. IV). Plura autem
subnotare potuit A. 244 s. de « Karlmeinet », poemate 80000 versuum de
Caroli Magni etc. fabulis et traditionibus, quod tribuitur Fr. Hermanno
guardiano Limburgensi; cf. Goedeke, Grundriss tur Gesch. d. dent-
schen Dichtung, I*, Dresden 1884, 65 ss. Liber vero ab A. allegatus: J.
Bartsch, Ueber Karlmeinet, prodiit Norimbergae 1861. — De Obser¬
vantia in Scotiam a Provincia Coloniae invecta, cf. nunc W. Moir
Bryce, The Scottish Grey Friars, Edinburgh and London 1909, I, 52 ss.
Qua occasione notamus: Si subscriptio codicis (apographi) Bolland. olim.
Lovaniensis, de quo Sabatier, Specui. Perf., Paris 1898, CCIIss., AFH
I, 808, reapse sonabat: « Fr. ComeUus Ziriczee », qui ergo 1454 novitius
erat, diversus esse debet prorsus a Fr. Corn. Ziriosee, qui 1447 alios
Observantes duxit in Scotiam, 102; Moir Bryce, 1. c.; infra 776.— Alius
scriba ap. Sabatier, 1. c., CCVI etc. Quae MSS. produnt Obs. Coloniae valde
assiduos fuisse in antiquis nostri Ordinis legendis studendis et exem¬
plandis. — Hoc et Brugmani Meditationes de Vita I. X. manifestant,
qui divisiones Passionis non e proprio penu hausit, uti censet A. 207,
sed ex Ubertini de Casali, Arbor Vitae, Venetdis 1486, fol. lr ss.—
Documenta Fr. Willelmi de Waltmannshausen etc. in lite Tre-
virensi 276, habes ap. MG SS - XXIV, 414466; quaedam ap. Ann. de La¬
tera, Suppilem. Bull. Fr., Bomae 1780,167 ss. — Bulla cit. 152 n. 2 edita est
ap. BF Vn, 18; cf. et 1. c. VII, 66; VI, 664 etc. Cf. etiam AFH III 680s.
Pluribus A. usus est MSS** (cf. p. V), quorum tex$ us aptius in notis
adiecisset, ut et aliis praesto essent examinandi causa. Allegandi modus
in genere sobrior est, quam ut lectori perscrutanti plene satisfacere pos¬
sit. Plura longe in appendice addere et edere potuit A. Ibi habes 1°: 186,
doc. 1266, 7 Iuli, de conv. Limburgensi; II 0 : 286-6 epist. episc. Mona-
'steriensis 1282 syndicos pro conv. Marburgensi instituentis; 111°
loco editum iam ap. Waddingum, X*, 460-1 legitur; IV, V, VI: 288-98
sunt actiones et docc. circa Observantiam Marpurgi constituen¬
dam 1496; VH: sunt litterae affiliationis datae civi Andemacensi a
Fr. Arnoldo Min. Prov. 1889; VIII demum: tales litterae eidem tri¬
butae a Min. Gli Guillelmo Farinerii 1851, 21 oct., sed temporis
nota e textu non elucet. — Explieit indice eat copioso.
Arehhum Frxm ds camm Hist ori cum . — Ax. III. 48
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
762
BEBLIOGRAPHIA.
2. Alterius prorsus generis est, titulo non obstante, «Historia»
Minoritarum i. e. FF. Min. Conventualium Coloniae. Haec usque
in annum 1517 cum illa P. Schlageri coincidit, deinde vero, natura sua,
ab ea dividitur. Liber P. Conr. Eubel, auctoris famosissimi, maximam
partem fundatur in MS. Archivi PP. Conventualium Romae: Deductio
historica provinciae Coloniensis Ord. FF. Min. S. Francisci Conventua¬
lium, quod a P. Bernardo von der Beck inceptum, huius Confrater
anonymus 1785-1739 continuavit et absolvit. Fundatur Deductio saepe
(non semper) in Archivis antiquis Provinciae et singulorum conventuum,
modo deperditorum. Inde eius valor et pretium, relatum etiam ad opus
P. Schlageri, quod pluribus in rebus et factis particularibus complet.
Non autem omnium conventuum historias texuit Deductio, sed illorum
tantum, qui suo tempore adhuc erant vel novi accreverant Coloniae
PP. Conv. Editor textum non simpliciter in linguan vertit germanicam
sed, quoad potuit, eumdem prosecutus est usque ad excidium singulorum
conventuum, qui ad unum omnes saeculi XIX ineuntis perturbationibus
et saecularizatione (1808 seqq.) misere periere simulae Provincia ipsa.
Addidit quoque, ubi potuit, notitias historicas antiquioris aevi, hinc inde
collectas sive ei ministratas.
Primo4-8, exponitur Provinciae status iuxta Barth. Pisanum, ubi
addit conventus in Cassel(?) et Weissenstein [?? hic eratO. S. Aug.] prope
dictam urbem et aliquot notitias peculiares aliorum conventuum. — Cap. II
inscribitur: « De conventibus per Observantiam, et per Reformationem de¬
perditis » , 8-14. Illi fuerunt numero 24, hi autem 16, ita ut c. 1600 soli 13
remanerent, e quibus 4, scii. Duisburg, Oberwesel, Hbxter (Huxaria) et
Fritzlar ad tempus disparuerant, et primus ex eis ante an. 1619, caeteri 3
postea recuperati fuerunt. Ex aliis conventibus Andernacensis 1615 ad Ob¬
servantes devenit 9; Neussensem vero (1615) ac Paderbornensem Jesuitae
1592 sumpserunt 9-11. — Praeter iam dictos 4 conventus, tentaverunt
et plures alios recuperare vel occupare 1620 seqq., qui non solum anti¬
quitus Prov. Conv. Coloniae sed et Argentinae et Saxoniae fue¬
rant 16-26; quorum nullus tamen diutius eis remansit. — Praeter dictoe
autem, alios acquisiere 13 novos, ita ut anno 1712 provincia denuo 26
numeraret domos, quas in 4 custodias diviserunt: Coloniensem nempe,
Westphaliae, Trevirensem et Hassiae. De hoc Cap. III, 14-27. — Horum
26 conventuum, quibus c. 1782 accessit conv. in Solingen 282, omnibus
iunior, historia describitur cap. IV, 27-282, de historia externa et stru¬
ctura conventus et ecclesiae, de altaribus, devotionibus, de officiaturie
specialibus et solemnioribus, confraternitatibus, de stationibuB parochia¬
rum, sepulchris, benefactoribus, etc. de redditibus et possessionibus, de
studiis, de rebus specialibus conv., de guardianis, quorum catalogum,
ut etiam Fratrum memoriae dignorum, partim texuit, etc. etc. Plurium
conventuum Chronicae saec. XVIII conscriptae supersunt, partimque
vulgatae fuerunt; cf. 59, 68, 69, 192, 210, 233, 285. In pervetusto Conventu
Coloniae (1222), servabatur quoque patina quaedam S. Francisci 43,
(Schl. 262). Conventus hic 1625-35 * primae classis vel de mensa genera-
litia » fuit, quod tamen Coloniensibus minime arrisit privilegium. — De
praegrandi statua B. M. V. e fornicibus ecclesiae Bonnae pendenti sed
an. 1748 remota, agitur 76. Officia chorusque Bonnae solemnius quam
aliis in conventibus celebrabantur 78. ConventualeB Clivii tempore Re¬
formationis optime agebant et civitatis incolas a defectione praecavere
summe adlaborabant 124.
Ultimus Guardianus conv.in Neersen (1558-1808): P. Ludolphus
Eggerath an. 1803 ecclesiam B. M. V. Immaculatae dicatam, S. Na-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOG BAPHIA.
763
poleoni dedicavit, quo artificio a Napoleone I obtinnit saltem, ut ec¬
clesia qua parochialis declararetur et ipsi restitueretur 162. — Antiquae
ecclesiae Monasterii 1656 addita fuit navis tertia 167; in ea Fr. laicus
Andreas Oxel c. 1655 imagines B. M. V. et S. Antonii Pat. pinxit 168.
Dicti conventus fuit et Fr. Franc. Gaugreve architectus celebris, quem
et Comes de Nesselrode ad exstruendum castrum suum arcessivit (71,
171. — Cum Lantgravius Emeatus de Hessen-Rheinfels ad ca¬
tholicam rediisset religionem, anno 1670 loco Iesuitarum in Langen-
schwalbach advocavit Min. Conventuales 247. — Isti in conventu in
Bocholt multum adlaborabant, ut catholicis in partibus Hollandiae
adiacentibus auxilia spiritualia impenderent 198 (an. 1635), indeque factum
est, ut 1651 conventum alium in Zwillbrock in hunc finem specia¬
lem construerent 216 as. — Pluribus in conventibus gymnasia publica
habebant 140, 150, 152, 163, 245, 260, 278, 282; saepius etiam, ubi eis
conventus novi offerebantur, conditio adiecta fuit gymnasii talis saltem
aliquas classes condendi, 201, 208. Cum Princeps Elector an. 1774
Bonnae Academiam institueret, plures cathedrae Minoritis concre¬
ditae fuerunt 97-8; quae Academia 1786 in Universitatem est provecta 99.
Cap. V, 288-97 seriem Min. Provincialium texit. Appendi¬
ces 298-311: plures notitias de conventu Erfordiensi continent 298-
301; documenta fundationum conv. in Siegburg 304-7 et Neersen
806-9, doc. permutationis conventus Conv. Treviris, quod Iesuitae 1570
assumpserunt 230s., cum conventu monialium S. Germani 309-11. Demum
concludit opus index, iuxta auctoris consuetudinem bonam, duplex et
locuples minoriticus et aliarum rerum ac personarum 313-332.
Series antiquior Ministrorum Provinciae 281, ab illa P. Schl. 150ss. plu¬
rimis discrepat, nec tamen correcta evasit. Documentum Hersfeldense,
Bttrvenich, MS. cit. p. 48, 14 ian. 1301 subsignarunt: « fr. Gerhardus,
minister Coloniensis, fr. Hermannus custos Hassiaeetfr. Her-
mannus guardianus Hersfeldensis », ex quo apparet Gerhardum
(de Pomerio) non 1304-9 sed iam 1301 immo et 1300 ministrum Prov. fuisse.
— Uterque (Schl. et Eubel) omisit Fr. Petrum de Tewkesbury,
Anglum, quem Ada de Marisco pluries « Ministrum Coloniae » dixit an.
1250 et circa, cf. Monumenta Frandscana, ed. Brewer, London. 1868, I,
308, 313; cf. supra p. 613, n. 5. Ergo tempus Fr. Conrado assignatum
(1246-71) opmino limitandum est. Fr. Rolandus autem an. 1503 adhuc in
officio erat; AFH II, 619. — P. 268 n. 2 lege: « Friteiarer DombibUo-
thek». Pro conventu Frideslariae complures notitias ipsi nos A. sub¬
ministravimus, cf. 269 nota 1. Quasdam invenis modo in nostra Gesch. d.
Framiska7ie)'kl. Frauenberg. 4, 51,196 s. Suppresso conventu illo, aliqui
Fuldam missi fuerunt, 1. c. 218; itemque alii Minoritae e conv. Huxa-
riensi 280. De Fr. Henrico Fritzlariae in choro an. 1276 fulmine occiso
cf. Glassberger, AF II, 88. — Catalogus insignium reliquiarum
huius conventus anni 1528 editus est a Dr. Kissling, ap. Studien aus
Kunst und Geschichte Fr. Schneider gewidmet, Freiburg 1906, 119 ss.
indeque secundo a P. Beda Kleinschmidt, O. F. M., ap. Jahrbuch d .
sdchs. Franzisk.-provinz, 1907, 46-51. — Revera 261, an. 1616 ecclesia
conventus devastata erat miserrimae, fenestris destructis etc. (Wttrzburg,
Kr. Arch. Acta ref. Fridesl.) etc. — Campana conventus (ex anno
c. 1890 in cathedrali Frideslariae) hanc habet inscriptionem: anno dom.
m.cccc.lvL o . rex eterne . populum . tuum . ledere . sperne . maria . hece .
ich . etc. etc. — Plura de reformandis conventibus (c. 1470 seqq.) et re¬
cuperandis (c. 1610 sqq.) per Has s iam etc. documentorum regesta in¬
venisset A. ap. Herm. Bario, Epitome Croni-Veridica erectionis ... Prov ,
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOG BAPHIA.
764
Tkuringiae etc. (1709) ed. ap. La Palestina e le rimanenti missioni franc.,
I, Roma 1890, 49 ss. II, 1891, 87 ss.; ubi I, 289 memoratur etiam Copia
obedientialium celebri P. Conrado Kling a Min. Prov. Observ. (contra
£. 22) S. Iohannis Bapt. Saxoniae 1518, 2 febr. datarum. Cf. et 1. c. I, 8680 .
— Inter episcopos suffraganeos, quos plures quam Schl. 278ss. Eubel,
Hierarch. cath., II, 805-9 adnotavit, nominandus venit Ioh. Spender
(Marburgensis), E. 38 s., 54, 131, 252; Schl. 121, 148 s. — Uterque A.
omisit Fr. Iacobum de Ililich, qui 1376 ope documenti pontificii
falsificati pluribus in dioecesibus diu suffraganeum actitabat. Sed 11 mai.
1888 condemnatus est carcere perpetuo et 4 post annos denuo inqui¬
situs, 80 sept. 1892 mortis poena crimina luit, cf. Fr. Mulier, Archief
voor de geschiedenis van het aartsbisdom Utrecht, XXIV; I. van Culik
et W. Moli, Kerkgeschiedenis van Nederland, II Arnhem 1865, 167. —
Ioh. de Zieriksee, Schl. 274, episc. Ultraiectens. etc. revera est Ioh.
de Sierk, nec O. F. M. fuit. — Fr. vero Henricus de Ltltzelburg
(1. c. 278) idem est ac H. de Chiemsee, BF V, 609. De conv. Cla-
renberg 12 s., cf. modo O. Merx, Urkundenbuch des ClarissenkL Cia -
renberg, Dortmund 1908. De conv. Luxemburgi, cf. J. Grob, Becuil
(factes et de docc. conc. les FF. Min... Luxembourg, ibid. 1909, cf. AFH
III, 886 . — Utrumque A. effugit etiam Alexander Alemanicus,
qui Coloniae docuit, Sbaralea, Suppi., 10; P 10-11; item Albertus
Mediolan. 1. c. 7, cf. et Wadding, VI 8 , 108; correctorium alterius
Iohannis de Colonia, ALKG II 545s., 266; Hermannus Colo-
niensis, lector Oxoniae, c. 1342, cf. Little, Grey Friars at Oxf.,
286s. Iohannes Contractus, Wadding, SS 200; 187*; 186*. — De
Gasp. Trullenck, cf. Wadd., 144; 98*; 99*. Sbaralea, 801; I* 819;
Franchini, BibUosofia, 280. — Revera et P. Eubel bibliographiam FF.
Conv. a se tractatorum magis curare debuit, etsi quando plus in eam
animum adverterit, 89, 152, 182 s., 186, 281, 240, 297. In vituperationem
quoque cadit, quod fata Conventuum Conv. per saeculum XVI pereun¬
tium praeteriit; quia P. Schl. de eis esset acturus 14. Has notitias
Deductionis prodere omnino debuit, praesertim quia ad thema Patris
Schlageri iam non spectant. — De Gerwino Haberland cf. Goedecke
1 . c. II*, 286. Eius « Daniel Susatemis » an. 1848 denuo editus est a L.
Fr. von Schmitz, Soest in- 8 °. — Inter alios E. omisit Ioh. Stommel
de Meinerzhagen, prof. Univ. Colon, apostatam (c. 1585), cf. Iacobs,
Joh. Meinerzhagen und das Inierim , ap. Zeitschrifl des bergischen Oe-
schichtsvereins, XXIX, 1898, 288-68, item Ioh. Kymaeum Fuldensem Conv.
de quo Kimm, 1.1., Vita Ioh. -Kymaei, Marhurgi 1728; Goedecke, II*, 21 ls.
3. R. P. Patr. Schlager opus inceptum alacriter sat prosecutus, iam
volnmen secundum, (licet non tale inscribatur) in lucem edit. Exponit
facta Provinciae Observantium Coloniae ab anno 1517 ad annum
usque circiter 1620. — Primo cap. narrat historiam novae Provinciae,
optimo spiritu animatae 20ss., quamque Fr. Willelmusde Alkmaar
primus Minister regebat 1517-19. Post successoris sui Conradi We-
saliensis mortem (7 dec. 1520), electas est P. Mathias Weynsen 26, qui
bis Provinciam gubernans 1520-24, 1525-28, an. 1527 ipse proposuit 80,
Provinciam esse dividendam ob nimiam extensionem etc. Omni via, nec
sine dolo, in hoc adlaborabat, quod iam 1528 obtinuit approbante illud
Clemente VII 10 iun. 1529 et demum 23 maii 1582. Dissensio autem per¬
durabat, cum nova Provincia, Germaniae Inferioris dicta, quae longe
plures conventus quam Mater Colonia sumpserat, alios concupiret. Ab
anno 1519-82 Coloniam gubernavit celeberrimus P. Nicolaus Her-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBUOGRAPHIA.
766
b o rn, praeco verbi divini contra pseudo-reformatores tunc a urgentes
et iam plurimum vigentes, disertissimus et fortissimus, quique summe
contra istos 34 ss., 206 ss. opere, verbo, scriptisque contendebat, non secus
ac pro Missionibus in novo orbe provehendis 41-6. Obiit an. 1636. — Oap.
II 61-116 inscribitur: Pugnae ac iacturae (1636-1684). FF. Minores
Obs. et FF. Praedicatores prae aliis Ordinibus 66-6, pro muro se oppo¬
nebant novae doctrinae 67 ss. Iam 1620 scripta Lutheri proscripserunt
69. Anno 1628 Marburgum relinquere coacti sunt post certamina dira;
et conventus Universitati addictus est, 62-71. Idem Philippus, Magnani¬
mus dictus, eos 1628 Grilnberga expulit 73, et Willelmus, comes Nas-
soviae, eos 1534 e Siegen detrusit 76-9. Eodem modo, ob tenacitatem
Fidei eiecti fuerunt 1665 Emdena (Faldern) in Frisia 88, aliisque e
conventibus, quos vi et imperio Protestantes occupavere; sed conventum
Moguntiae sumpserunt 1577 Iesuitae 128, qui et Confluentinum
occupare intendebant 130-1. — Ministri Prov. Coloniae viri insignes
erant, inter quos nomino P. Steph. de Zevenaar'163840, 164346;
Ludov. de Aurich, 164043, 1649-62; cf. AFH I, 174, Servatium
Noetberg 1664-60 etc. etc. Plurimum Provinciae nocuere «turbationes,
sic dictae, Truchsessianae» 110 ss., sed Fr. Iohannes deHayo,
Scoto, primum Commissarius papalis 1681-85, dein Provincialis 1585-89,
ansam praecipuam dedit, ut Provincia denuo floresceret, quod cap. III
exponitur 116-206, mireque successit. Tunc novi conventus fundati sunt,
praesertim Coloniae, ubi prius antiquum conventum PP. Conv. occu¬
pare voluisse videntur Observantes 124. Anno 1551 parvam domum in¬
colebant, sed an. 1689 ad conventum Tertiariorum regul. S. Francisci,
pene desertum, agente Nuntio, transiere 138 ss. Appellabatur « ad Oli¬
va* *, quae forma dialectica, aliquatenus immutata, sonabat potius *ad
Elephantum >. Huius conventus, amodo principalis, historiam gloriosam
fusius descripsit A.: Zur -Gesehichte der Franziskanerobservanten und
des Klosters ad Olivas in K6ln, ap. Annalen des hisiorischen Vereins filr
den Niederrhein, LXXXII, K6ln 1907, 51-91 eamque brevius hic repetit,
135 88. Sufficiat nomina quorumdam Patrum insignium hic recensere:
Henricus Regius, Min. prov. 1689-92, ac 1696-1600, Petrus Vriends,
1604-1596 linguarum orientalium cultor 168, Franziskus Rensinck
1603-1616, demum celebris et optimus Nicolaus Vigerius 1610-13,
166ss., cui successit P. Ioh. Schwering 1613-16, et Ioseph Bergaigne
1616-19. Interim novi conventus fundati sunt et antiqui recuperati; 1616
domum PP. Conventualium Andernaci subintroiere 199; catholicos in
Hollandia adiuvabant, expulsos fraterne hospitabant et 1610 in conv.
Halberstadii, qui solus e Saxoniae Provincia remanserat, Patres
miserunt 197.
Ultimum libri capitulum 206-290 industriam FF. Min exponit per
dictam periodum, de studiis, praeprimis de praedicatione, scriptis etc.
actitans. Notandum quomodo Patres conventus Brulensis prope Co¬
loniam sacrum suggestum cathedralis vicinae Metropoleos effica¬
citer et egregie tenebant, e quibus nominandi Nic. Herborn, Iohan¬
nes Haller, disputator cum Protestantibus validus 232 ss., P. Ioh. de
Deventria 249 ss. Antonius Broich de Kbnigstein 260ss. Hen¬
ricus Helm 263 88., etc. etc. Omnes isti plures libros evulgarunt con¬
tra Pseudo-Reformatores, Anabaptistas etc. P. Ant. Broich etiam con-
cordantiam realem S. Scripturae compegit 220ss., P. And re as Placus
Lexicon Biblicum etc. P. Amandus de Ziericsee 222, 228 inter
alia Chronicam... ab exordio mundi, 1534 edidit etc. etc. P. Matthias
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
766
BXBUOGRAPHIA.
Weynsen celebrem Fasciculum, myrrhae etc. — In appendice A. edit.:
I) 291-2. Litterae indulgentiae archiep. Siffridi Moguntinensie, pro
conv. Marburgenei anno 1225 oct. 19 data? e MS. B. i. e. Annales
Prov. Coloniae O. F. M. Regvl. Obs., 1658 (1685), quos scripserunt PP. Ia-
cob. Poliu8 etAd.BUrvenich (modo in Bibi. pubi. Dusseldorpii).Circa
anno autem 1225 scrupulus grandis nos premit, nec dubitamus quin
1235 legendum sit, cum litterae datae sint < Pontif. nostri anno V *
quod pro Sigfrido (128049) solummodo valere potest, et pro an. 1236.
Hanc temporis notam eis dat etiam H. Bario, 1. c., I, 240. Edit II) 292-5
Epistolam Fr. Nicolai Herborn ad Hassiae Lantgravium; III) 295-6
InventariumSacristiae conventus Corbacensis, (1548); IV) 296-7
Litteras Fraternitatis spiritualis a PP. Carthusiae Coloniae
FF. Min. datas (1587); V) 296-9 Litteras confirmatorias pro conv.
in Beurig (1617), et VI) 299-301 pro conv. Monasterii; demum VII)
8008 Statuta Confraternitatis SS. Sacramenti Coloniae (1611)
cf. 227 8. — Sequitur catalogus fontium saepius adhibitorum 808-8, et
ultimo index sat copiosus.
In introductione libri conspectum historiae Provinciae ante an. 1517
praebet 1-10, enumerans etiam Monasteria Clarissarum 10-11, Tertiario¬
rum 12-3, atque Tertiariarum 18-6, cum anno fundationis, ubi eum indi¬
care potest, necnon et saepius succinctam de eis bibliographiam. Antiquis¬
simum e monasteriis Clarissarum,quae 28 erant, Luxemburgi funda¬
tum est an. 1264. Tertiariorum domos enumerat 9, quarum prima ex anno
1800 Coloniae erat; Tertiariarum denique domus numerum 70 attin¬
gebant, antiquissima an. 1820 tribuitur, item Coloniae. Sperandum sane
fore, ut A. alia occasione plura de his institutis publicet. Etiam Luxem¬
burgi Sorores Griseae habitabant etc. Grob, 1. c. 5. — P. 100 s. memoratur
anonymus Fr. Minor pictor qui 1518 et 1527 Corbaci duas ima¬
gines miras confecit; praeter alias quae aliis in locis ei tribui debent.
Iam anno 1581 Fratres Limburgum revertisse videntur, cf. H. Bario,
1. c. I, 672. De conv. Marburgi, 1. c. 140s. etc., in Siegen. 1. c. 367s.
Saepissime etiam isto in volumine lector in notis textus MSS. allegato¬
rum frustra quaerit, 28 ss., ille autem pro quo 80 remittitur ad MS. B..
editus est ap. Chronol. hist. leg., I, 256.
Volumen istud eruditum facta gloriosa Provinciae Coloniae per tem¬
pora infesta describens plausu dignum est magno, non secus etc praecedens
volumen primum, neque ullus lector non e corde desiderat, ut et se¬
quens mox in lucem edat Auctoris docti et indefessi industria.
P. Miohael Blhl, O. F. M.
Schwager, P. Friedrich, Priester der Gesellschaft des Gdtt-
liehen Wortes, (S. V. D.) — Die katholische Heidenmission
der Gegenwart im Zusammenhang mit ihrer grossen
Vergangenheit. — Steyl, post Kaldenkirchen (Rheinland)
1907-09. 1 vol. in-8°, pp. 446, M. 3,00. — (Sunt IV partes:
I. Das heimatliche Missionswesen, p. 1-74. II. Die Mis-
sion im afrikanischen Weltteil, p. 79-220. III. Die Orient-
mission, p. 223-312. IV. Vorderindien und Britisch-Hinter-
indien, p. 317-446).
De immensis Ecclesiae Catholicae in toto terrarum orbe diffuso la¬
boribus pro fidei dilatatione non pauci iam prodierunt libri lingua ger-
manica conscripti. Qui tamen fere omnes nostris temporibus obveterati.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLJOGRA PHIA.
767
praesentem minime respicere possunt statum operis missionarii. Hunc
defectum removere studens, opus citatum magna circumspectione a cl.
A. compositum, non unum alterumve tantum Ordinem, sed omnium So¬
cietatum catholicarum pro propaganda fide inter infideles certantium
labores, sudoresque facili et eleganti stylo ante oculos ponit. Quot testi¬
monia splendida cl. A. pro indefesso Missionariorum zelo attulerit, lon¬
gum est hic referre. Solum id unum intendimus, Ord. Fratrum Mi¬
norum in* 4 libri fasciculis memorata inquirere, quamvis negandum
non sit, illos eum non obtinere locum, qui eis tam quoad numerum
Missionariorum quam quoad extensionem operis videtur deberi.
I. In primo fasciculo A. fontes respicit, e quibus tot pro opere mis-
sionario complendo vires Ecclesiae emanant, perlustrando ad id varias
Nationes et indicando participationem singularum ad tam egregium opus
complendum. Antequam id A. aggreditur, phases operis missionarii prae¬
teriti temporis breviter percurrit, incipiendo a claris S. P. Benedicti filiis
in regionibus septentrionalibus Evangelium disseminantibus. Sed ubi
Dominicanos una cum Cisterciensibus et Praemonstratensibus in Pro¬
vinciis Balticis ad partes sept.-or. Germaniae strenue adlaborasse dicit,
nihil, ne verbo quidem Franciscanos eisdem in plagis evangelizantes,
v. gr. in Rigensi civitate, Livoniae capite, iam ab anno 1234 manentes
commemorat. Encomio celebrat intentionem ipsius egregii Seraphici Or¬
dinis Fundatoris Fratres sui Ordinis pro dilatatione Evangelii ad varias
terrae partes destinandi, quae quidem intentio mox iam praesertim in
Asiae regnis, antehac vix cognitis, praesertim in regno Karakorum, ad
effectum perducitur (11). Laude extollit A. b. Raimundi Lulli conatus ad
Linguarum Orientalium peritiam in Occidente dilatandam et Fratrum
Minorum invictum animum per plus quam sex saecula in Asiae, Africae.
Europae sub Turearum ditione positis regionibus persistendi (12). Post
institutionem Congregationis de Propaganda Fide, lamentabilis Missionum
iactura a medio saec. 17. earumque regeneratio eaec. 19. narratur (17-30).
Ubi de singularum Nationum Organisationibus missionariis agitur, pri¬
mario Fratres Minores Itali citantur qui omnium plurimos Ecclesiae dant
Missionarios (31); disseritur etiam de Terrae S. Commissariatibus toto
in orbe terrarum constitutis. Fratres Minores Hispaniae in regno Maroc-
chii, Terra Sancta et Boli via occupantur; utrum iidem in Insulis Philip-
pinis proprias infidelium Missiones adhuc exerceant nescit Auctor (34).
Aliquos ante annos Provincia Portugalliae Beirae missionem suscepit (36).
Fratres Minores Francogallici ab anno 1894 Vic. Apostol. Schantung or.
administrant (46), ubi addendum foret eosdem etiam in Canada adlabo-
rare. Hollandiae Provinciae filii inveniuntur in Vic. Apost. Schansi merid.
et in Dioecesi Manaos regni Brasiliae (51).
In Germania Provincia Saxoniae ab anno 1903 Vicar. Apostol. Schan¬
tung septentr. suscepit (63), non tamen A. meminit duarum Provincia¬
rum in Brasiliae regno ab eadem Provincia noviter erectarum, nec Prae¬
laturae Santarem ad ripas Amazonas fluminis sub Rev.mo D. Amando
Bahlmann in conversionem infidelium intentae. Americae septentr. Pro¬
vinciae Seraphicae occupantur in California super., Arizona meridionali,
et septentrionali, Nova-Mexico, Wisconsin, Michigan (70). In America
meridionali varia Ordinis nostri Collegia pro Missionibus paucis verbis
commemorantur (72).
PP. Capuccini Itali laborant praesertim in Indiis sept., Asia ante¬
riore, Brasilia, quorum alumni ad missiones destinati educantur in Colle¬
gio S. Fidelis Romae et ab anno 1882 Budjae (Smyrnae) in Coli, interna-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
768
BIBLIOeBAPHU.
tionali pro Miss. Orientis (81). Capuccini Francogalli, ab anno 1821 qoa
< Missionaires du Levant» admissi, etiam Missionibus Syriae, Armeniae,
Arabiae, Gallas, Rajputanae operam navant (44), dum Capuc. Neerlandiae
in Borneo occupantur (52). Provinciae Rhenano-Westfalicae ab anno 1908
concredita est Missio in insulis Carolinis, ab anno 1907 in insulis Ma¬
rianis. Provincia Tyrolensis ab anno 1892 Bettiam, provincia Bavariae
missionem Chilensem inter Indos Araucanos dictos, suscepit (62). Missio¬
nibus intes infideles Brasiliae Capuccini indigenae operam praestant (72).
IL Ad Africae plagas transiens cl. A. quatuor tantum in locis de
Fratrum Minorum laboribus loquitur. Sic Guanchos in insulis Canariis a
Franciscanis conversos esse narratur (79); Sorores Francis cales Missio-
narias Mariae in Vicariatu Kongo laborare (128), Fratres Minores Beirae
(Mo$ambique) Nigros convertere (150), conatum P. Ludovici de Casoria
fundandi anno 1854 duo Collegia pro Nigris sine fructu cessisse (180),
Fratres Minores in Sultanatu Maroccano nullum in infideles influxum
habere, quidque delegatio Patris Lerchundi ad Ss. D. P. Leonem XHI pro¬
fecerit nos nescire, paucis exponit A. — Respectu difficultatum tantarum
in Praef. Tripolitana a Mohamedanismo illatarum, et illic progressus lioet
parvos A. agnoscere debuisset, v. gr. ea quae teste ultima relatione 1908,
cf, Acta Ord. Min., XXVIII, 417, Patres et Sorores quotannis maximis
tantum laboribus facere possunt, quique haud spem auferunt et hanc
missionem sudoribus et sanguine rigatam, fructum suo tempore laturam
esse. Mirandum nobis videtur Auctorem ne unum quidem verbum pro
laboribus vere heroicis Sororum Franciscalium in solamen leprosorum
Ambohidratrimi (Madagascar) impensis habere.
Aeternae memoriae erit, quod Card. Mas sai a, Africae Apostolus
pro Nigris, peregerit. An. 1850 ex Missione Gallas expulsus et in civ.
Aden residens, ad insulas Seychellas P. Leonem des Avanchers
m andavit, ut missionis hodie florentissimae fundamenta iaceret (159). 1892
P. Evangelista inter Somali infideles stationem Berberam diu aridam
et infructuosam, tandem Dei gratia rigatam fundavit (172). Cardinalis
Massaia memoria non solum in Abyssiniae plagis sed etiam in terris
Europae in benedictione est (175 sqq.).
Tertius Fasciculus Orientis Missiones describens non pauca ooa-
tinet testimonia pro laboribus Fratrum Minorum inter Orientales exant¬
latis. Laude extollit A. Franciscanos in Bosna-Herzegovina et
Albania fidem catholicam ad effusionem sanguinis usque defendentes
(285-287), quamvis eorum numerus non sufficiat. In Walachia Fratres Mi¬
nores curam animarum gerebant usque ad ann. 1864, quo a PP. Passio-
nistis suscepta est (288). Constantinopoli hodie in EccL B. M. V. Perae,
apud Delegationem Austriacam et in nosocomio Austriaco, neonon ad
eocl. parochialem in Prinkipo insula curam exercent animarum. In insola
quoque amoenissima Smyrnae Franciscani cum variis Congregationibus
Missionum labores suos communicant (260). Rhodensibus Fratres Mi¬
nores praesertim fidem servarunt.
A. Minorum merita extollit circa Coptos Aegypti, inter quos ab
anno 1889 Vicariatus Aegypti, usque nunc a nostris provisus, erectus
est (255). Anno 1892 S. Congr. de Prop. Fide Coptis omnes antiquas sta¬
tiones Fratrum Minorum in Aegypto super, tradidit, in quibus Catho¬
lici exclusive ritui Coptico adhaerentes habitabant, unde evenit, ut duas e
tribus partibus suarum stationum Fratres Min. amitterent (258). Etiam
in Abyssinia saec. 16. et 17. una cum PP. Soc. Iesu et Capucoinis labora¬
runt (260). Encomio celebrat indefessos Fratr. Min. labores et sudores in
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
BIBLIOORAPHIA.
Palaestinae sanctnariis per VII saecula perpessos. Iam circa anno 1280
[non 1888] illud coepit occultum martyrium, per quod invincibilem proba*
verunt fidem et firmitatem, promerendo sibi permanentem coronam hono¬
ris et gratitudinis. Auctor iustum fert iudicium de parvo numero con¬
versionum, optime notans tam difficiles conditiones sub Turearum cru¬
deli ditione fidei propagationem nimis coarctare. Silentio praetereundum
non est meritum P. Ladislai Schneider, Prov. Sax. filii, qui omnium
primus Germaniae Catholicos ad maius Terrae S. praestandum auxilium
verbis et scriptis excitavit (271). Quid ad annum usque 1906 Patriarcha
ille Hierosolymitanus et Seraphici Patris filius Ludov. Piavi egregie
gesserit, nemo est, qui nesciat. Non deerant detractiones et calumniae,
non violentiae; maior his omnibus Patriarcha ille egregius (272). Omnium
primi Fratres Min. in Syria locum tenebant et hodierno adhuc die cum
13 locis quoad numerum alios antecellunt (286). Non parvum sibi ab
anno 1866 meritum acquisierunt pro unione Schismaticorum in Marasch,
quo protestantes in Marasch, Aintab, Jenidje superabant. Laudem non
parvam et illud meretur Collegium-Convictum Aleppi anno 1869 a P. Lu-
dovico Piavi fundatum toto in Oriente optime cognitum (288-291). Quare
A. Fratres Min. Damasci commorantes non meminerit, nescimus.
Non parvus Auctori irrepsit error, S. Petrum de Alcantara Ordini
Carmeli tarum adseribendo (806).
Inter Orientales iam dudum FF. Min. Conventuales Mol-
daviam, necnon Constantinopoli varias stationes administrabant (246).
Capuccini inveniuntur in Vicariatu Philippopoli et a Para usque ad
mare Nigrum variis in stationibus. In Seminario S. Ludovici alumni tam
egregiam accipiunt eruditionem, ut plusquam 48 sacerdotes variorum
rituum ex eo prodierint (247). In insulis Archipelagi Graeci non pauci
inveniuntur Capuccini evangelizantes (261). Beati Cassianus et Agathan-
gelus anno 1684 in Abyssinia martyrio coronati sunt (260). Anno 1627
primi Capuccini Syriam usque pervenerunt (286). In civitatibus Diabeker,
Malatia, Kharput (Mardin) ab anno 1841 iidem, non obstantibus perse¬
cutionibus et difficultatibus, fortiter steterunt (802).
IV. Quum Fratribus Minoribus in Indiarum Orientalium par¬
tibus nulla concredita sit missio, eorum in quarto libri fasciculo nulla
fit mentio; Sorores vero Franciscales, praesertim Missionariae Mariae,
saepius laudantur. — Magna pars Missionum ibi concredita est Patribus
Capuccinis variarum Nationum. Belgae inveniuntur in Lahore, Franco-
galli in Raiputana, Tyrolenses in Bettiah. Inter episcopos Ordinis eminet
Msgr. Anastasius Hartmann, vir magni animi et indefessi laboris,
qui inter adversa qua Administrator Apost. dioeceseos Bombay magna
perfecit (402), dum Msgr. Pelkmanns Missionem Lahore quasi a fun¬
damentis erexit (409). Sed si alicubi, certe in civitate Lahdre, 176000 inco¬
larum, erectio Studii academici contra florentes Acatholicorum scholas
cum plus quam 2600 alumnis necessaria foret (412). Missio Agrae parvis
ex principiis ad 26 stationes principaliores accrevit (412 sq.), dum Vica-
riatue Patna ad florentem statum nondum pervenit. Maiorem spem affert
Praefectura Rajputana, quae circa finem anni 1907, 2878 Indos conversos
numerabat (416). In Bettiah. ubi primi omnium evangelium nuntiabant,
nucn magno cum successu opus evangelicum perficiunt (419 sqq.).
Hic liber. Non dubitamus, quin omnibus Historiae Missionum stu¬
diosis magnum sit allaturus emolumentum et levamen in saepe non
facili disquisitione tot tantorumque laborum a Missionariis nostris, aliis¬
que pro Evangelii dilatatione susceptorum.
Dorrten. P. Asttortas fireetakee, O. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Mireur, F. — tes anciens couvents de Draguignan. Iass Cor-
deliers. — Draguignan, impr. Latii Frfcres, 1906, 1 vol.
in-8° 170 pp. et 7 planches (5 Fr.). — (Extrait du Bul-
letin de la Socidtd d’d tudes scientifiques et archdolo-
giques de la ville de Draguignan).
Le couvent des Cordeliers pr6s de Draguignan, de la Province de
Provence, custodie de Marseille, est nomm6 dans le Provinciale O.
M. vetust., 37; par Barth. de Pise, AP IV, 639 et mentionne par Wad-
ding, VII*, 237, qui y avoue, qu’il ne savait rien sur 1’histoire de ce
couvent, different de celui des Observants. Maintenant ce couvent des
Cordeliers a trouve, en M. Mireur, un historien tr6s assidu et tr&s bien
informi, qui a recherche partout, pour la composition de son livre erudit,
des textes e pars dans les archives, les livres de comptos etc. etc. Sur
le couvent observantin k Dr. cf. Wadding, XV, 112. Gonzaga, 968.
La premi&re mention des Cordeliers, se trouve dans un testament du
11 m&rs 1265, les supposant dej& compl&tement installes 22 s. II est sur
cependant, que S. Fran^ois n’a fonde ce couvent, ni en 1212 ni en 1222
(p. 4). Les deux Fr&res Mineurs GuiUaume Bertrand et GtuUaume de
Platsance. nommes comme temoins dans une sentence arbitrale, le 8 avril
1263, k Fayence, 6taient peut-6tre(?) du couvent de Dr. 24-6. Cf. Gall.
christ. novius., Marseille, 1899, 123, 127, 137 ofc G. de Plaisance est
nomine comme etant du couvent de Marseille. En 1295 et 1297 S. Louix
d’Af\jou visita le couvent (30ss.) et dans son testament il lui rendit le « offi-
riarium et rtsponsorarium, quae dedit mihi conventus Draguiniani * 32.
— En 1351 la t6te ou la «ch&sse en forme de tete mitree » (?) de ce Saint
traversa )a ville 33. Le roi Robert de Sicile ordonna, le 8 dec. 1321,
k la ville de ceder aux Cordeliers l’eau necessaire k leurs besoins 36 s.
(pi6ce publiee 140-1). La municipalit£ subvenait volontiers aux depenses
extraordinaires de la tenue d’un chapitre en 1369, en 1602 (57), de la
fonte d’une cloche 1380, pour la r6paration de leur bibliotheque, 1413,
pour Temtretien d’une ecole au couvent 1382-1493 (48-50). Elie versa
aussi des remunerations aux pr5dicateurs de Car6me et d’Avent etc.
« qui vale, [lisez valide} se habuerunt », 49. Le conseil municipal eut, en
1516, 4 s’occuper des femmes qui elavant bugadas infra conventum».
II menaee d’en ecrire au P. General. Celui-ci y arriva, en effet, en 1585
(51). En 1590 Charles Emmanuel, duc de Savoie, descend chez les Cor¬
deliers 64. Sur cette visite v. Mireur, Les rues de Dr.. dans Le Var,
29 juill. 1897. —Sur des ffites etc. en 1’eglise des Cordeliers Gf. 67 ss. Lore
de 1’invasion austro-sarde (1746-7) deux compagnies de grenadiers pie-
montais y logeaient. 11 n’y avaient plus alors au couvent que 9 religieuz,
et en 1766 seulement deux. La revolution lui donna le coup de gr&ce. — Le
P. Joseph Pons, gardien du couvent (1726-8) nous a laisse un livre de raison,
contenant aussi des notes historiques 76 ss., 168. — Le P. Gabriel Le-
f'torre (Fabre, Fabri) d’Avignon, provincial de Provence, etc. etc. serable
avoir et4 affilie au couvent de Dr. II mourut en 1637, 67-61.; Cf. Wad¬
ding, Script., 141; 97*; 97*; Sbaralea, Suppi., 296; I* 312. Dans la deuxi-
&tne partie 85-129, M. Mireur deerit aussi minutieusement que possible
Vfylise k deux nefs, — comme beaucoup d’6glises franciscaines —
et le couvent, dont il essaye une reconstruction. — Sept planches aug-
mentent encore l’interet de ces pages tr4s interessantes d’archeologie
franciscaine. L’A. a demontr4 que les b&tisses de 1’eglise et du couvent
avaient 6t6 faites, k 1’origine, pour des B6n6dictins 6ss. Ajoutons que
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
BIBLIOGRAPEQA.
771
Tabside carr6, 111 qui ferme le vaiaaeau epaul6 par de hauts contre-
forta et allongeant aes cinq travees in&gales vera la ville, eat une forme
caracteriatique dea egliaea ciaterciennes; cf. Kraua, Gesch. d. christl.
Kunxt, II, Freiburg 1897, 123 aa. Sharpe, Cistercian arckitecture, London
1875 etc. — Remarquez ausai, que lea t4tes, supporta des formereta, ne
aont que dea conaolea historiees, dont lea veatiges de draperiea montrent
clairement, que ce ne aont ni dea « phyaionomiea venereea de granda
religieux » 112, ni des € faces de moinea convula6ea en leura efforta
deseaperees de cariatides » 98. Lea soi-diaant armoiriea du couvent (1696),
snperbement reproduitea en guiae de frontispice, aont cellea de Vordre
franciscain. L’A. a ajoute 4 sa monograpbie de baute valeur, la liate
dea famillea enaevelie8 dans 1’eglise et aes dependances 127-9; une
Uste dea lega et donatione tirees, en general du Livre de raison
du P. Pone (1297*1753) 180-40; la liate chronologique du personnel
du couvent, gardiens et religieux 142-164, et enfin l’index dea aourcea
164-168. P. Miohel Bihl, 0. F. M.
Antoine de Serent. — Essai de gdographie des dtablissenients
de VOrdre de St. Frangois en Bret agne, du XIII 9 au
XIX e si&cle. — Paris, Imprimerie Nationale, MDCCCCX,
in-8°, 16 pp. — Extrait du Bulletin historique et phi¬
lologique , 1909, p. 273-286.
Cet essai de g6ographie historique franciacaine du R. P. Antoine
B4guet de Serent, O. F. M. sera bien acueilli par toua lea erudita qui
s’occupent de 1’histoire des nombreux couvents franciacaine en Bre-
tagne. Gr&ce 4 ce travail, qui, pour etre parfait k toua lea 6garda,
aurait toujoura dfl citer lea sourcea, il leur sera facile de ae recon-
naltre parmi lea noma, les dates, lea obediences dea noa couvents en
ce paya. L’auteur y enumere d’abord 9 conventa de Frtres-Mineum (Cor-
deliera) (4); formant la custodie de Bretagne de la Province de
Touraine; puis onze couvents dea FF.-Min. de VObservance (4-6), qui,
en 1472, ae a£par6rent des Anglaia et dea Normanda, pour ae joindre k
la Vicairie Observante de Touraine. En 1484 iis obtinrent un Vicaire
prov. k eux, et en 1517 iis formarent la Province Oba. de Bretagne.
En outre il y eut 5 autres c.ouvents d’Obaervants, qui continuaient k
faire partie de la Vicairie de Touraine jusqu’en 1517, et puis ju8qu’4
1771 de la Province de Touraine-Pictavienne. Lea R6coUets occu¬
parent 11 couvents dea Observante, de 1612 4 1642, pour en former la
Province R6collette de Bretagne 1642-1791; parell&ment 4 cet te
province, celle dela Madeleine d’Aujou y fonda 5 couvents (6-7).
En 1771 les anciens couvents de la Cuetodie de Bretagne et ceux
de l’0ba. de Touraine Pictavienne pasa&rent chez les Conventuete,
de la nouvelle Prov. de «Touraine», qui y comptait 7 couv. dans
aa custodie de «Bretagne» et 7 dans celle de Nantes. — La Prov.
de Bretagne des Capucins (8-9) comptait, en 1768, 30 couvents, dont 20
aeulement en Bretagne. Enfin il y avait 4 couvents de Clarittsen (9) (dont
le plus ancien fut fonde 4 Nantes en 1457), et 3 couvents de Corde-
Utres. — A la fin (9-16) suit le rtpertoire alphabetique de tous lea 65 cou¬
vents nomm68 (1230-1791 suiv.) avec 1’indication sommaire de l’6poque
de leura fundatione, de leurs tranaitions d’une Province etc. 4 1’autre. De
tela ea8aia de g6ographie franciacaine pourraient 6tre utilement entre-
priaes pour d ? autrea paya et provincea. P. Miohel Bihl, 0. F. M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMMENTARIA EX PERIODICIS
1. — Bnllettino Senese di Storia Patria (Regia Accademia dei
Rozzi). Siena, Tip. e Lit. Sordo-muti di L. Lazzeri.
Anno I. (1894). — F. Donati, Notizie su S. Bemardino con un docu¬
mento inedito, p. 48-76. [Buon fascio di notizie, specialmente su le pre-
dicazioni dei Santo e le sue relazioni coi letterati dei tempo, alcune
delle quali veramente allora nuove o tratte da nuovi documenti, non
tutte usufruite dall’ AI e s s i o. U documento A una vivacissima relazione
della morte, dei funerali e dei primi miracoli che ne seguirono, di S.
Bemardino, scritta in forma di lettera, da un tale GiuUano in Aquiia,
probabilmente milanese, non certo Frate Minore, di tutto testimonio
oculare. La relazione A tratta dal cod. della Bibi. Com. di Siena P. II 16 ,
collazionato con quello della Nazionale di Firenze Magliab. II, II. 325\.
— AIom. Toti, La chiesa di S. Francesco in Siena e i Piccolomini,
p. 77-97. [Dai materiali della chiesa stessa .e da documenti trae e traccia
i tre periodi di formazione di questo grandioso tempio francescano: co-
minciato nel 1246; su disegno di Agostino e Agnolo architetti senesi
ingrandito nel 1326, e compito dopo il 1448 (77-86). I Piccolomini, dietro
1’esempio di Enea Silvio (Pio II), amarono assai questa Chiesa e il con¬
vento, cui aggiunsero parti e ornati, e nella chiesa ebbero due cappelle,
che l’A. descrive, discutendo inoltre vari punti storici e artistici. — In-
tomo a questa chiesa cf. anche Lusini V., Stoida della Basilica di S.
Francesco in Siena , Siena 1894, che Luigi Fumi recensisce a p. 316-7
di quest’ annata dei Bnllettino; come pure vedi dello stesso L. Fumi la
conferenza ricordata in Cronaca , ivi, p. 324].
Anno U. (1896) — F. Donati, S. Bemardino predicatore dede Indtd-
genze per le Crociate, p. 130-6. [Pubblica dalla Comunale di Siena nna
Bolla di Eugenio IV « Pia Mater Ecclesia » , data da Siena il 26 Mag-
gio 1443, in cui sono indette le Indulgenze per K Crociata contro i
Turchi giA proclamata Panno prima dallo stesso Pontefice. In essa egli co-
stituisce S. Bemardino da Siena «omnium in praesentibus litteris con¬
tentorum executorem, et nuncium nostrum in omnibus civitatibus > ecc.
con tutte le facoltA solite in simili casi]. — Arnaldo Verdiani Bandi, sotto
la rubrica Archivi descrivendo sommariamente gli Archivi della Val
d'Orcia , p. 323-38, ne spigola fra le altre queste notizie Francescane:
Pibnza (A. Comunale), sulla coperta dei primo Libro dei Consigli (Ibil-
1673) si legge: «Aurelio Collodi messe questo libro in S. Francesco,
acciA non vada come gli altri che andarono male per la guerra di Siena >
(p. 324). Un codice delPArchivio Vescovile, intitolato Memorie di Pienza,
comincia con questa dichiarazione: « Copia di ciA che accadde in questa
cittA di Pienza nelPanno 1664 fino al 1567 ricavata da un libro antico
di questo Convento di S. Francesco dei Minori Conven¬
tu ali >; ma poichA A veramente uno zibaldone di varie provenienze e
di diversi tempi, porta anche: « L’anno 1606 si fabbricava il bel c o n-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMMENTARIA EX PERIODICIS.
773
vento de’ Cappuccini di S. Quirico [d’Orcia], standovi due o tre
Padri e k 4 di ottobre venne la fameglia e 1’anno 1611 fu benedetto,
dicendovi l’Uffizio e Messa, et si seguiva la fabbrica».
Anno HI. (1896). — G. Pardi, Sulla vita e gli scritti di Dommico da
Monticchiello, p. 23-42. [Trecentista (f 1367?), pregiatissimo traduttore,
fra l’altro, della Mystica Theologia attribuita gi& falsamente a S. Bona-
ventura, il cui volgarizzamento stampb il P. Bartolomeo Sorio, La
Mistica Teologia ecc. Verona 1832]. — Alessandro Lusini, dando relazione
generale e particolareggiata dei R. Archivio di Stato in Siena , con
continuazione ancbe negli anni seguenti, ci fa noto a p. 97 s. che l’Ar-
chivio Comunale nel 1338 fu trasferito dalla sagrestia dei Frati Pre*
dicatori in quella dei Francescani, dove rimase fino al 1463, quando
il 16 gennaio fu deciso: « quod omnes scripture, libri, codices instru-
menta et quascumque alias scripturas pertinentes ad Comune Senarum
existentes in conventu Sancti Francisci, extrahantur de dicto
loco et portentur ad hospitale Sancte Marie de la Schala» (98 n. 2).
Nella Collezione diplomatica si trovano provenienti: dal Monas tero di
S. Petronilla (Clarisse) pergamene 111-f-ll (260s., 267 s., 277 s.); dal
Conv. di S. Bernardino alTOsservanza presso Siena, 5 sole
pergamene, fra le quali per6 la Bolla di canonizzazione di S. Bernar¬
dino da Siena (260 s., 273); da quello di S. Francesco di Siena perg.
607, delle quali 246 dei sec. XIII, 136 dei sec. XIV e 98 dei XV, oltre
che « piii di dugento » erano andate perdute nel trasloco dall’Archivio
dei Convento a quello Diplomatico fiorentino, awenuto nel 1808; dal
Monastero di S. Girolamo di Campansi in Siena, di Terziarie Fran-
cescane, perg. 60 (2'60 s., 276). — Vedi VInventario delle pergamene conser¬
vate nel Diplomatico dei R. Archivio di Siena, pubblicato poi dal Lusini
stesso in questo BuUettino, vol. XIII (1906) e seguenti, Parte Prima,
dalTanno 736 al 1250, e uscito ora anche in un volume separato. —
Giuseppe Sanes i, Un episodio d’erema nel 1383, p. 384-8. [Si ricava da una
lettera di denuncia dei caso al Capitano e Priori di Siena, con la pro*
testazione di volervi porre rimedio energico. La lettera in volgare
pubblicata per intero (884-6) termina: «Facta in Siena nel luogo di
frati minori, a di XIII de Giugno [1383]. Il vostro Inquisitore manu
propria]. — F. Donati, Un Predicateur populaire dans tltalie de la Re-
naissance , S. Bemardin de Sienne 1380-1444 par P. Thureau-Danoin,
Paris 1896, p. 288-90. [Recensione favorevole, con alcuni appunti].,
Anno XV. (1897). — Agostino Zanelli, Maestro Francesco Sanson.
Notitie e documenti ( 1414-1499 ), p. 83-100. [Nelle notizie l’Aut. si occupa
principalmente dei cognome e della patria di questo 41° Min. Gen. dei Frati
Min. 1 documenti lo chiamano Franciscus Sanson de Senis, Franc. Sanson
q. N annis [= Ioannis] de Senis, Franciscus Sanson de Brixia o civis bri-
vianus. Dunque n6 della famiglia o dei Senni o dei Nanni o, molto meno,
dei Sansoni, come 1’hanno variamente creduto quelli che han scritto
di lui. I piii importanti documenti poi, un diploma di baccalare, il
euo testamento, 1’epigrafe della sua tomba ecc. lo dicono di Brescia;
de Senis pare un appellativo d’affezione: il padre era senese, ed egli
stesso venne giovinetto a Siena e in Siena si vesti frate e visse
lungo tempo. I documenti pubblicati, in parte inediti, sono: Una lettera
ubbidienziale dei Min. Gle Fr. Giacomo da Mozanica (26 maggio
1466), con la quale il Sanson 6 mandato a esercitare il baccalareato in
Venezia (86-7 nota 2); I. Eletione dei Sanson a Lettore nedo studio di
Siena (Deliberazione dei Savi dello studio, 1473, 24 Maggio e 5 Luglio),
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
774
OOMMENTABIA EX PERIODICIS.
p. 90-1; II. Diploma imperiale [Federico III] oon cui il Samum l nomi¬
nato Consigliere deU’Impero (1483, 1 Dicembre), p. 91-2; III. Prowisione
dei Consiglio speciale di Brescia, con la quale si assicura al Sanson che il
convento di s. Francesco, da lui riccamente aumentato e fornito, gari
conservato ai Conventuali, non ceduto agli Osservanti (1496, 26 ottobre),
p. 92-3; IV. Decreto dei Doge di Venezia esimente da dazi, decime ecc.
la casa e una possessione paterne cbe il Sanson assegnava ai bisogni
dei convento di S. Francesco di Brescia (1497, 16 Settembre), p. 93-4;
V. Inventarium degli oggetti lasciati dal Sanson alia sua morte (1499,
4 Novembre), p. 94-9; VI. Lettem [Ducale] aWoratore veneto presso U Papa,
in cui si rifiuta di cedere due forti somme lasciate dal Sanson alia fiab-
brica delPaltare di S. Antonio di Padova e alia chiesa di S. Francesco
di Brescia (1499, = leggi 1600, 16 Gennaio) p. 100. Il documento in nota
e il I. son tratti dall’Archivio di Stato di Sicna; gli altri dell*Archivio
di Stato di Brescia, meno una copia dei V e il VI, che sono dell’Arch.
Comunale della stessa cittA]. — Il Testamento di un prestatore Senese
neUa Champagne, dei 16 agosto 1338, pubblicato e illustrato da Giuseppe
Sanes i, secondo due copie autenticate dell’Arch. dello Spedale di Siena,
presenta queste note per la nostra storia: Il testatore era Federico
Rimpretto e testava: «in Cremona, presentia fratris Iacobi et fratris
Egidii de ordine fratrum minorum... testium » (123). «Item dixit et
voluit et legavit predictis pauperibus et hospitali [sancte Murie Senne
= di Siena] vineam suam de Monestereo [localitA presso Siena] salvo
quod dictus hospitalis debeat dare sororibus monesterii sancte PetroniOe
omni anno annualiter et perpetuo duo modia vini, et fratribus predica-
toribus duo modia vini similiter, et fratribus minoribus de Senna
similiter duo modia vini de ipsa vinea....» (126). «Item dixit et voluit
et iussit et legavit sororibus sancti Franceschi Cremone vi-
ginti sol. de venetianis grossis; et ibi vult iacere» (127).
Anno V. (1898). — F. Donati, in Lettere politiche dei sec. XIII sutta
guerra dei 1260 fra Siena e Firenze, p. 266-269, continuazione dalle an¬
nate precedenti, pubblica dal cod. Vaticano d." c. 90\ una lettera della
Comunitd di Siena, in data 12 Maggio 1261, diretta a Riccardo di Cor-
novaglia eletto Re di Germania ed aspirante all’ impero, contro i Guelfi
di Firenze, nella quale questi sono accusati anche dei seguente fatto:
« Processit eciam de salubri consilio apostolice sedis, in Tusciam destinare
legatum quemdam religiosum virum, fratrem Iohannem de Oliva
de Ordine Minorum, inquisitorem heretice pravitatis, ad extirpan-
dum illos, quos heresis macula fedaverat, ne contagium morbi eius cor¬
rumperet ecclesie filios, in detrimentum et periculum animarum, qui
quomodocumque ab universis Tuscis fuisset admissus in suis peticionibua
tamquam verus salutis medicus animarum, et informator fidei ortho¬
doxe, iuxta apostolicam sancionem, per Florentinos eosdem, quos iam
dire excommunicacionis sentencie multiplices, ex promissis et multis alii*
excessibus, eos tamquam hereticos vulnerarunt, eiectus fuit et cum
pudore repulsus, sic quod officium sibi commissum in tota dicione Flo-
rentie, non faoto, sed solo sermone, exercere nequivit, vel exprimere
legem dei. Quo de causa digne lata est in eos excommunicacionis sen¬
tentia, adi uncta cum aliis quas pro fabulis reputabant • (p. 264 s.). —
La bolla di Canonizzazione di S. Bernardino da Siena si trova anche
trascritta ne\V Instrumentario dei Comune di Siena, detto Calefetto, Nu¬
mero d’ ord. 6, a carte 164-166: A. Lisini, in continuasione di Siena ,
R. Archivio di Stato. Inventario dei Capitoli, p. 496.
P. Benveniito Bvghetti, O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
COMMENTARIA
PERIODICIS.
775
2. — Rene da lTTniversite de BmxeUee, Bruxelles.
XIII. 1907-8. — Ch. Pergameni, (Docteur special en histoire, et ar-
chiviste adjoint de la ville de Bruxelles), Un Episode de la suppressum
des couvents d Bruxelles d la /in du XVII siede, p. 496-602, d’apres un
MS. des archives de la ville de Bruxelles, (n. 1362 de 48 feuillets, dont
le 22 blanc: de la meme main; in-8°): « Relation fidde de la suppression
et du rdablissemeni des Urbanistes de Bruxelles, par M u " Th&rlse Ver-
8chelde, due Prieure le 3 du Mois de Mai de Van 1702».
3. — Bullettin de la commissi cm royale d t Hietoire de Belgi-
qae, Bruxelles.
LXXVII. 1908. — Ch. Pergameni, La population des communauUs
religieuses de Bruxelles en 1796, d'aprts les documents inditis (tir6 k part,
1896, in-8°, 66 pp.). En 1796 les Conventionnels franpais, envahisseurs
victorieux, firent dresser le relevi nominal des Communaut£s religieuses
pour les couvents et pour les disperser. II y avait 11 communaut6s d’hom-
mes et 12 de femmes avec 295 religieux et 296 religieuses. P. 64-77 les
R4collets y figurent au nombre de 50, dont 14 fr6res lais. La liste indique
les noma et pr6noms, le lieu de naissance, enfin leur l'&ge en 1796 et
aussi lors de l’6mission des voeux.
P. J6rdme Ooyens, 0. F. M.
4. — English Historica! Beview, London, Longmans, Green & C°.
XXIV, (1909): = G. L. Kingsford, rec. 135-8: W. Miller, The Latins
in the lavant; a history of Frankish Greece (1204-1666), London 1908,
(Opus eruditum, licet aliqua et connexionem illius historiae cum aliis
Europae statibus quadamtenus neglexerit). — T. F. Tout, rec. 141-5:
Finke, Acta Aragonensia (quae plurimum laudantur). — W. H. Frerb,
rec. 161-2: J. H. Pollen, S. J., UnpubUshed Documents relating to english
mariyrs, 1,1584-1603. (Catholic Record Society vol. V), Leeds, 1908. (Liber
meritorius). — H. R. rec. 397-8: Em. Harcourt Vaughan, The origin and
early development of the English Universities to the close of the 15. Cen-
tury, ap. The University of Missouri studies, Aug. 1908 (Nil novi refert,
usus libris notis). — T. E. Tout rec. 611: W. Brown, The register of W.
Wickwane archbishop of York 1279-86 (Surtees Society, vol. CXIV) 1907.
(Hoc op. utile et accuratum notamus ob W. W. relationes non optimas
cum Fr. Ioh. Peckham). — John Dowden, rec. 776-9: W. Moir Bryce, The
Scottish Grey Friars, 1909. (Opus diligentissimum. P. 776 credit Obser¬
vantes in Scotiam venisse non 1447, sed parum ante 1463, eosque fuisse
appellatos a regina Maria Geldriae, quae 1449 (aestate) in Scotiam venit.
P. 777, mores FF. Minorum nunc meliores apparent quam hucusque cre¬
debantur, praesertim ob eorum inimicorum calumnias. P. 778 plura menda
minora lectionis in docc. enumerat). — J. P. Whitney rec. 780-4: J. Gaird-
ner, Lollardy and Reformatum in England: An historical survey, 2 voll.
London 1906. (Opus summi pretii; tamen notandum originem Lollardo-
rum non a Wiclefio provenisse, neque eos ubique in Anglia vulgatos
fuisse et populares. Pluries agitur de FF. Min. v. g. de Ioh. Mardisle
an. 1374. et Henr. Standis h, qui regis dominium defendebant). —
M. R. J. rec. 825: A. G. Little, Liber Exemplorum... (Liber doctus, magni
momenti pro moribus etc. saec. XIII de quo AFH II, 651).
5. — Rflmiwhe Quartal schrift fRr chrisrtliche Altertumskunde
nnd fttr Kirchengeschichte. Rom. Spithover; Freiburg, Herder.
XXI, (1907): = K. H. Schafer, PUpstliche Ehrenkapliine aus deutschen
Di&zesen in 14. Jahrhundert, 76-119. (Enumerat CApellanos pontificios a
tempore Clementis VI usque ad tempus Clem. VII. Eorum numerus va-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
COMMENTARIA EX PERIODICIS.
776
riabatur plurimam; circa an. 1260 iam exsistebant a clero saeculari et
regulari assumpti. Dicto tempore (1842-1894) 70 e Germania oriundos
recenset, inter quos, 8 O. S. B., 7 0. Praed., 4 0. F. M., Carm. Aug.,
5 Cist. 4 Hosp. S. Ioannis. Ex 0. F. M. fuerunt: p. 111 Mich. de Co¬
lonia; «licet absens nominatus» 1876, april 12. — P. 111 Ioh. Schre-
cemberg conventus Patavin. (Pcuisau) lic. abs. nom. 1880 iun. 20. P.
112 Guillelmus Gros, lic. abs. nom. 1882, mart. 81 [Sed iam 14
sept. 1881 nominatus erat; cf. Eubel. BF VII, 280].— P. 112 Henr. de
Westhusen, 1888-84, [Of. BF VII, 262. Plures numerandi erant, cf.
1. c. 202 etc.]). — Fr. Falk, Eine relatio ecclesiae Metropolitanae Mogwv-
tinae, (c. an. 1620), 1408. (E cod. Vat. Ottob. 2421 part. I). P. 140 « Pa¬
tres S. J. [Moguntiae sunt], ubi olim fuit conventus Franciscano-
rum»; P. 141: « Abbatia et conventus Clarissarum.». Item extra
muros monasterium pauperum Virginum O. S. Fr. de tertia regula».
— P. M. Baumgarten, Kleine diplomatische Beitrdge, 148-9. (Agitur prae¬
cipue de bullis; p. 146 de illis, quas AFH II, 6 seqq. iuxta L. Delisle
Kaltenbrunner et Norden commemoravimus. In Arch. Vatie. Instr.
Misc. 1276, conservata sunt 6 originalia, quae pro legatione FF. Praed.
1276 confecta fuerant, quaeque p. 146 enumerantur; editque notam sive
textum ap. AFH II 6-7, de legatione FF. Min. revocata. P. 147: Bullae
quae FF. Minores Ancona secum retulerant, pro minutis serviebant ad
novas bullas FF. Praed. conficiendas). — Ree. 216: A. von Wretschko,
Zur Frage der BeseUsung des erzbischbfi Stuhles im MittelaUer, Stuttgart
1907. (Insunt libro documenta). — G. Brom rec. 216-8: Mulder, W. J. M.,
Dietrich von Nieheim. Zijne opvatting van het ConcHie en zijne KroniecJc,
Amsterdam 1907. (Opus bonum, sed pluries mendosum. M. probat Theo¬
dorici esse certo tract. de necessitate reform. eccl., sed non: de modis et
de difficultate; quae res in dubio adhuc manet. Probat tamen ideam fun¬
damentalem tractatus de modis etc.: scii. Occami distinctionem inter Eccle¬
siam universalem et apostolicam, apud Theodoricum alias non inveniri.
In p. II editur eius Chronica). = W. Berger, R&mische Beitrdge eur (7e-
schichte der Katechese im MittelaUer, 169-97; textus 178-97. (P. 160: Dif¬
ferentia erat inter chatedhesim pro pueris et pro adultis; cf Thalhofer,
Die katechet . LehrstUcke im MA. ap. MitteUgen d. Qes. f. deut. Ertiehg.
u. Schvlgesch., XV, Berlin 1906, 8. Heft. P. 162 cit. et W. Burger, Die
katechetische Summe des Bernard Guy, ap. Katechetische Bldtter, Kempten
1907, Heft 6. — P. 178-94 e Cod. Vat. Cat. 8824 ed. « Alphabetum catho¬
licorum ad inclitum Dominum regem Aragonum pro erudiendis filiis »,
Arnaldi de Villanova (??). (Consistit ex interrogationibus et responsis).
P. 194-7 ed. e Cod. Casanat. 108 Tabulam fidei Christianae. — P. 171 citat
e Cod. Vat. lat. 6067, (anni 1444) primam formam systematicam 6 prae¬
ceptorum ecclesiae, quae hucusque primum inveniri credebatur ap. Xen-
stenen Spiegel Theodosii Coelde O. F. M., cuius textus ap. Moufang, Ka-
thol. Katechismen d. 16. Jahrh., 1881, p. XIX). — P. M. Baemgarten, Kleine
diplomatische Beitrdge, 198. (Nota: BJegistretur] in dorso etc. Bullarum
primum invenitur in bulla Iohannis XXII, 27 sept. 1820). — Beo. 224:
Fischer, Frans von Assisi 1219-21. (Libro assentit).
P. Mioh. Bihl, O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
MISCELLANEA
II ReHquiario di S. Fraucesco di Gubbio, rinventrto reoentemeste. — Nelia
Cronaca ItdUana dei Fascicolo II di quest’ anno (AFH III, 872) demmo
un’affrettata e incompleta notizia dei prezioso Reliquiario ritrovato po-
che settimane prima presso la Chiesa di S. Francesco in Gubbio. Allora
scrivemmo: « Attendiamo una pi^i minuta e precisa relazione ». E la re-
lazione, minuta e precisa, 6 venuta per 1’ organo pid autoreyole che si
potesse desiderare, il BoUettino d’arte dei Ministero della P. Istruzione
(Anno IV, Roma 1910, fasc. IV, p. 169 s.), dal quale noi la riportiamo
per intero, qua e 1& soltanto leggermente compendiata, come di oggetto
che interessa vivamente 1’ arte e la storia francescana.
= II reliquiario fu trovato dalla Commissione per la verifica degli in¬
ventori dei beni comunali e demaniali di Gubbio, il 1° Marzo 1910, in un
locale annesso alia chiesa di S. Francesco. Con la debita autorizzazione
tolti i sigilli appostivi nel 1760 dal Vescovo di Gubbio Giacomo Cingari
di Bologna, ecco ci6 che vi si rinvenne: La cassetta, prima di tutto, in
legno dipioppo e terminata a timpano, ha un’altezza massima di m. 0,455, 6
larga m. 0,81 e profonda m. 0,095. E chiusa da due sportelli che si aprono
a trittico, e conserva 1’ antico braccetto e la serratura in ferro battuto.
E* rivestita di pelle di dante, meno gli sportelli coperti di seta rossa,
ed 6 ornata da bordure e galloni con sfilatura di seta. Sui 2 sportelli, al-
1’estemo, sono inchiodate due miniature su pergamena, intagliate con
forbici seguendo il disegno delle figure e alte cm. 25. Sono due santi,
con aureola, manto fissato su la spalla e aperto sui fianco. Il Santo a
sinistra sostiene una crocetta ornata di tre globi alie es tremitA delle
aste. L’ Ispettore non si pronunzia su l’epoca di queste miniature; ma
il costume, la tecnica, il disegno fanno credere siano dei V sec. d. Cristo.
Il cofanetto 6 opera frammentaria: miniature intagliate da antichi
codici, un dittico di maniera bizantina, vetri dorati a fuoco, un fram-
mento d’ arazzo in seta dei sec. XIII, furono riuniti a decorare que¬
at* edicola, forse da un frate, nel sec. XIV.
L* interno degli sportelli 6 decorato di sei miniature inchiodate su
fondo di seta rossa, probabilmente intagliate da un codice. Rappresen-
tano: 1° S. Chiara, volta di tre quarti (come tutte le figure) e soste-
nente un giglio nelia destra. — 2° S. Crisanto, con croce astile. —
8° S. Lodovioo di Tolosa, con mitra, pastorale e corona regale. Questa
figura ha riscontro con quella dello stesso santo dipinta nelia crociera
della Basilica inferiore di S. Francesco in Assisi, attribuita a Sim. Martini.
— 4° S. Francbsco d*A88I8I, con barba tonda, in atto di mostrare la
stimate dei costato. — 5* S. Daria, con velo bianco sui capo e giglio
in mano. — 6° S. Antonio di Padova, con un libro verde. Queste minia¬
ture, fra le pi& fine dei sec. XIV, di esecuzione accuratissima, sono tutte
a fondo d’ oro, con i Santi rappresentati a mezza figura e ornate agli an-
goli da delicati valeschi su fondo ultremare e rosso. Furono probabil¬
mente eseguite da Simone e Donato Martini.
Nell’ interno ricopre il fondo dei timpano una miniatura che rappre-
senta il Salvatore benedicente, su fondo d’oro; forse di Simone Martini .
Arehkmm Prancucanum Hutoricum. — An. III. 49
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
MISCELLANEA.
778
Sotto il timp&no A incastrato un piccolo dittico, dipinto a tempera ea fondo
d’oro a bolo, benissimo conservato. Ogni sportello (o parte dei dittico) mi-
sura m. 0,12X0,18. In quello a destra la Vergine coi putto secondo la for¬
mula bizantina; neiraltro a sinistra il Crocifisso, tra la Vergine e S.
Giovanni e cori d’ angeli piangenti. Le soritte su la croce e nei discbi ai
lati della Vergine sono in greco. Il Crocifisso ha i piedi sovrapposti fo¬
rati da un solo chiodo, il corpo scontorto: vi si rivela una qualche
influenza duccesca, sebbene opera di pittore greco dei sec. XIV.
Il frate che innestA in questa edicola i preziosi ed eterogenei ciraeli,
fece eseguire espressamente per il reliquiario le figure che rivestono
10 spessore interno della cassetta. Queste miniature, oltre che essere di
una mano diversa dalla precedente, corrispondono perfettamente alia
superficie che coprono; e mentre le altre rappresentano Santi non eu-
gubini ed alcuni non conosciuti o non venerati in quella cittA (per es.,
S. Crisanto), in queste invece troviamo i protettori eugubini. Sono di
un seguace di Simone; il disegno A pifi largo ma pifi duro, 1’esecuzione
aflrettata, le pieghe schematiche e senza valore, le mani non hanno il
movimento e la vita di quelle dei nominati maestri senesi.
Rappresentano: 1° Un Santo Papa. — 2° Un Santo Vescovo (S. Ubal-
do?). — 8° S. Agnesb (trovasi anche tra i protettori di Gubbio nel po¬
li ttico dei Lorenzetti). — 4° La Maddalena. — 5° In una fascia sotto
11 dittico, a mo’ di predella, entro formelle polilobate, S. Chi ara, i 88.
Diaconi Iacopo e Mariano antichi protettori di Gubbio, S. Andrba, il
Battista, una Santa. — 6° Due angioli, stanti, con braccia conserte.
11 vano centrale dell’ edicola A diviso in due da una tavoletta oria-
zontale: nella parte superiore vi A il dittico e le miniature cui si A ora
accennato; nell’ inferiore sono le reliquie, ricoperte da vetrini dorati e
graffiti su fondo nero.
Rappresentano (in relazione alie reliquie): 1° 8. Chiara e 4 Angioli.
— 2° La Vergine coi putto e i sim boli dei 4 Evangelisti. — 8* Cristo
benedicente, i SS. Pietro e Paolo e due 88. Vesco vi. — 4° S. Francbboo
d’Assi si e 4 Angioli.
Questi vetri, di squisito disegno senese con qualche influenza fran-
cese, sono di una rara bellezza anche per la perfetta esecuzione tecnina
e per lo stato meraviglioso di conservazione. =
Inoltre il 2 dello stesso mese la predetta Commissione trovA, sem-
pre in S. Francesco di Gubbio, due Croci-reliquiari portatili con le estre-
mitA delle aste trilobate, ricoperte interamente da vetri dorati e graf¬
fiti su fondo nero dei sec. XIV, ma d’ altra mano.
Tutti e tre questi preziosi reliquiari, di proprietA, insieme con la
Chiesa, dei Comune, furono portati nella Civica Pinacoteca, ove saranno
custoditi ed esposti al pubblioo in apposite vetrine.
P. Beavenuto Bugbetti, O. F. M.
De Patris S. IOHANNIS 0HEZ de CAPISTRANO origine et patria. — Pro¬
missum nostrum (AFH m, 151), paucis praestantes de stirpe et patria,
unde S. Iohannis pater ortum suum traxerit, hic dicimus. Biographi eius
primi, qui et ipsius Socii fuerant, de hac re quidquam adnotare operae
pretium non ducebant. « Claris parentibus natum » simpliciter eum dixit
Fr. Nicolaus de Fara(l); illum « plurimum a nobili priscorum lare di¬
gnitatis et honestatis» traxisse scribit Fr. Hieronymus de Utino (2);
atque Fr. Christophorus a Varisio(8), Capistranum oppidum nominans:
(1) Acta 88. oot. X, 440. (2) L. o. 484. (8) L. c. 491.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
MJBCELLANfcA.
779
< de qao, ait, parentes b. Patris nostri Fratris Iohannis moribus et
vita et parentela conspicui, originem traxerunt». — Posteriores autem
scriptores in duas bac de quaestione sententias abierunt, quibus¬
dam eius patrem Germanum fuisse dicentibus, uti Rodulphius Tossi-
nian. (1), Sedulius (2), Waddingus (3), Salv. Massonius (4), Barberius (5),
Amandus Hermann (6), Van Hecke Bollandista (7), Sbaralea (8), etc. etc.,
aliis e contra Sancti patrem GaUum fuisse proclamantibus, inter quos
P. Blancone (9), Artburus de Monasterio (10), D. Chamard(U), P. Leo de
Clary (12), olimque cl. L. de Kerval (13), omnes franco-galli auctores, Ca-
taneo(14) etc. etc.
Constat autem S. Iohannem natum fuisse Capistrani, ex matre itala,
e Capistrana, ut videtur, familia oriunda. Opinio de stirpe gallica patris
Sancti nititur in primis facto quodam regni Neapolitani, cuius erat op¬
pidum illud. Cum enim scelestis illa Iohanna 1(15), regina neapolitana
(1343-82), schismatis occidentalis tempore ad Clementis VII (1378-94)
partes deflexisset, ab Urbano VI (1378-89), tanquam regni Neapolitani
domino, exauctorata est eique Carolus III Dyrrachius (1845-86) substitu¬
tus (16). Sed Iohanna testamento suo regnum suum tradidit Ludovico 1(17)
Andegavensi, (1339-1384). Inter milites ab isto tunc conscriptos asseclae
alterius opinionis gratis supponunt et dicunt, sed minime pro¬
bant, fuisse patrem S. Iohannis. Hoc autem libenter concesso, minime
hinc sequeretur, omnes copias Andegavensis e Gallis coaluisse. Tunc
enim Aevi plures militum duces cum copiis a se collectis, modo pro una
parte acregno, modo pro altera pugnabant, iuxta spem maioris mercedis
hinc vel inde percipiendae. Revera illo tempore (1388) in exercitu Ludo-
vici Andegavensi dux quidam «Iohannes Theotonicus > expresse com¬
memoratur (18).
(1) Histor. teraph. relig. U. 3 , Venetiis 1586, 111 v. « ex patre heroe quodam
germanico, qui oum Andegavensium duce in Italiam venerat» oto. — De hac
quaestione penitus silet G. Voigt, Johannes von Capistrano ap. Historisehe Zeit-
sehrtfl, X, Mtlnohen 1868, 84seqq.
(2) Historia seraphica, Antwerpiae 1618, 896 seqq.
i.8) Annales O. M., an. 1885 n. 9; IX*, 68.
(4) Delia maravigliosa vita... dei B. Giovanni di Capistrano, Venezia 1627, 4.
(5) Vita dei B. G. da C., Roma 1690, 2.
(6) Capistrantis triumphans, Coloniae 1700, 4 seqq.
(7) AA SS 1. c. 278-4. (8) Supplem. ad SS. O. Min., Romae 1806, 401.
(9) Lee Chroniques de Mare de Lisbonne, trad. fr. p. III, 1. IV, oh. 1. Paris 1604.
(10) Martyrologium Franciscanum, Paris 1658, 28 oot. not. 2 et La fleurs des
vies des Saints, II, Rouen 1687. s. v.
(11) Histoire des saints personnages de VAnjou, Paris 1868, 8 vols., s. v.
(12) Auriole s&raphique, IV, Paris (1888), 89 seq.*, versione italiana IV, Qua-
racohi 1900, 92 seqq.
(18) S. Jean de Capistran, Bordeaux et Paris 1887, 2 seqq. (I ed.); vers.
ita). Roma 1887, 16seqq., of. AFH III, 150 sq.
(14) Vita di S. G. da C., Parma 1691, 8 seq.
(15) Cf. De Blasiis, Racconti di Storia napoletana, Napoli 1908, 210 sqq. Che-
valier, R&pert., 2552.
(16) De Blasiis, 1. o. 288 seqq. *, Barone, ap. Archivio storico per le prov. sus-
pol., XII, 1887, 5 seqq. (1^) N. Valois, ap. Rev. Quest. hist., 1892, VII,
115 seqq., 1894, XI, 84seqq. Chevalier, 2898.
(18) Mura tori, R. I. SS. XXI, 44-5. — Animadvertendum certe, oum Van
Heoke, 1. c. 278, 275 factum illud, quod Ladislaus rex, filius Caroli m Dy-
raehii, Sanctum Perusii iudioem constituit, innuere patrem Sancti partes
Dyrachii secutum esse, non vero Andegavensis, adversarii eius et hostis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
780
1OS0XLLANKA.
Aet opinio de patria gallica patris 8. Iohannis non solnm in consi¬
deratione modo exposita, et in se, uti patet, parum concludenti, nititur,
sed praecipue fulciri dicebatur in tribus MSS. Bibliothecae
pubi. AndegaYensis. Primum est Claudii M6nard (nati 1574) MS.:
Pandectae rerum Andegavensium (1), MS. 875, 2 voll. in-foll,; t. 1, fol. 66;
in secundo vero, posterioris longe temporis, Petrus Rangeard (obiit 1726)
nonnisi dicta Cl. Menard repetit (2). Eodem fere tempore — quod adeo
a factis distat, ut nemo non videat, quantam fidem mereatur, praesertim
cum nulla documenta allegare potuerint isti auctores — Jos. Grandet
(obiit 1724), paucissimis verbis, quibus de S. Iohanne agit (8), praetendit
etiam cognoscere locum, unde pater Sancti oriundus fuisset(4). De fonte
autem vel documento nihil. Nil ergo immorandum eiusmodi in testimo¬
niis discutiendis; archiva quoque illius regionis a Celestino Port (5) et a
P. Charfiard (6) aliisque accurate explorata, nil penitus continere no¬
scuntur, quod talibus assertis robur vel levissimum addat. Iure ergo
cl. L. de Kerval, post rem denuo perpensam, his hypothesibus, quas
magni quondam fecerat, fidem iam non tribuit (7).
Neque illa, quae hucusque in favorem patriae germanae auctores
attulerunt, vim magnam habebant. Dicunt (8) Sancti patris nomen genti¬
litium germanum Her (quod Latinis est dominus) vel Hera(?) fuisse. An
hoc e falsa lectione nominis veri promanaverit, ignoramus (9). Massonius
autem, de fratribus carnalibus S. Iohannis locutus (10), eorum familias
narrat suo tempore, i. e. an. 1627, per agrum Capistranensem valde mul¬
tiplicatas fuisse, ac in memoriam sui auctoris Del Tedesco italice (quod
Theutonici sonaret) adhuc cognomine appellari. Massonio, civi Aquilano
et Capistrano contermino, haec narranti vix diffidendum est, saltem quoad
cognomen sui temporis (11), sub quo traditio vera latitavit.
Habemus enim hac de re Sancti biographis ignotum testimonium
authenticum atque autographum ipsius Sancti Iohannis de Capistrano.
Mos enim ei erat, exemplaria sive litterarum sive etiam librorum suo¬
rum ab aliis scribis exemplata, sui nominis propria manu apposi-
(1) Cf. L. de Kerval, 1. c. 8 seqq.; op. oit. ed. H% p. 146-7.
(2) In eadem Bibi. MS. 1022, 2 voll. in-fol.: ffistoire de Vuniversiti d'Angert,
vol. I, 1. III, n. XLVTII, p. 869; quod MS. edidit A. Lemarohand, Angere
1877 1, p. 862. L. de Kerval, 3; 146*9.
(8) In suo T rati 6 historique et chronologique de» tairti» d f Anjou, MS. 886. (2
cart.), II, fol. 112. L. d. Kerval, 4. 147*.
(4) MS. cit.: « 8. Jean de Capistrari doni le pire itoti de la Mtnitrt en Valite
jyris Beaufort ». (Commune du oanton des Ponts-de-C4). Ante perturbationem
gallicam viculus quidem fuit parvulus. L. d. Kerval, 4; 148*.
(5) Pro conficiendo opere suo Dictionnaire historique gtographique et biogra-
phique de Maine-et-Loire , Paris-Angere 1874-8, 8 voll. (6) Pro libro suo cit.
(7) Op. cit., II ed. 141-9; cf. 1. (8) Massonius, 4; Barberius, 2 ete.
(9) Forsan hoc nomine, fal90 vel arbitrario modo intellecto, nititur hypo-
thesis P. Bonaventurae de Segrt, O. F. M., Aperqu historique sur Vordre des
Frtres Mineurs, II ed., Lille 1900, 22 n., dicentis: patrem Sancti fuisse quemdam
nobilem andegavensem dictum * de Ver», quae familia feudum aliquod in
vioulo Ponts-de-C6 possedisset. Hoc tamen nullo modo probatur. Cf. et L.
Kerval*, 148 n. 4. — Fostitan in lectione aeque erronea (Codicis Capistr. XV ?
(cf. infra)) nititur id quod Sbaralea, 401 de Sancto scripsit: «Natus non
in oppido Brutiorum, sed Aprutii ex nobili Chiolorum familia, patre Theuto-
nico, Itala vero matre etc. ». (10) L. c. 4 seq. of. AA 88 274.
(11) Ipse quoque edidit 26 seq. testimonium breve S. Iohannis de Capistrano
de se ipso. In hoc, si revera authenticum est, S. Iohannes de se dixisset: « Aet
pater [meu9] erat Baro utiramontanus, qui venit cum duce avcnionensi (sio!). 8ed
Sanctus saltem dicere vel Massonius scribere debuit: Andegaoensi. Cf. AA 88 278.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
M180BLLAKBA.
tione quadamtenus suthenticandi (1). Codices S. lolia nuis Capistrani ad-
servati (2), plurima huius facti praeseferunt testimonia. Dum autem haec
8abscriptio in genere sonat, uti v. gr. illa in fol. 186 r. Codicis XX :.
« Frater Iohannes de Capistrano ord. minorum minimus et indignus >, in
Codice XV, fol. 120 v. sic sonat, atramento ab alio param diversi coloris:
< Vale feliciter et me in servum inutilem set fidelem oratorem suscipe
commendatum, tuum (3) si quid est fratrem I. Ghez de Capistrano ».
— Quod cognomen, quin germanum ait dubitari nequit, etei italico po¬
tias more scribatur. Habetur etiam h odi edum in Germania sat vulgata
einsdem forma Goetz vel G&tz.
Cum dubium esse nequeat quin hoc apposito nomine gentilitiam auam
exprimere voluerit Sanctus Iohannes, Patris quoque eius inde stirps et
genus authentice et indubie stabiliuntur. P. Miohael Bihl, 0.*F. M.
Lettera inedita di S. Leonardo da Porto Maarizio o duo altre iettero
salia voneraziooe dei Saato. — La presente lettera faceva parte della raccolta
dei P. Angelo Bianchi e, dopo la morte di lui, il Padre Gianfrancesco
Ghedina da Venezia, O. F. M. ce la conservb preservandola cosl da sicura
distruzione. Delia accennata raccolta una solamente fu pubblicata nelle
Opere di S. Leonardo, edite per cura dei PP. dei Ritiro presso Firense,
Vol. IV, p. 660, Venezia, Tip. Emil. 1868. — Detti Editori alia sunnominata
lettera aggiungevano la seguente nota: « Non si pu6 rilevare il luogo
dal quale fu scritta, perch6 messo in abbreviatura ». — Esaminata accu-
ratamente quella abbreviazione, non consta voglia accennare a nessun
luogo, bensi parmi doversi leggere: Questo di 9 Ottobre 1747. La data
poi b chiarissima a leggersi e non presenta dawero difficolti alcuna,
quindi non so perch6 siasi letto 1743 invece di 1747. Nel pubblicare la
presente lettera poi abbiamo creduto bene di non allontanarci, per quanto
ci b stato possibile, dalla grafia che lo stesso originale ci presenta. Questo
pure abbiamo fatto per le altre due lettere sulla venerazione dei Santo.
L. Molto Ven.do Padre e Padrone Colendiss 0 .
La Grazia dello Spirito * Santo sia sempre nel suo cuore. Resto
sempre ammirato dei suo Zelo, con trovar nuove industrie per promuo-
verla Gloria di Dio, tiri pure innanzi, che ne avedt un gran merito ap¬
presso il Signore, il suo foglio mi piace, e conosco che sar& molto utile,
ma siccome noi nelle Missioni introduciamo molte divozioni non cipos-
siamo caricar di vantaggio, oltre 1’ intrigo di farli s tam pare (4). Tutti
abbiamo compianto il grande incendio (6) e questa mattina ricevo L’ ima-
(1) Hoo codices evolventi statim patet; facile quoque subsignatio Sanoti a
oaeteris scribarum scripturis distinguitur.
(2) Modo nimis summario desoripti sunt a V. de Bartholomaeis, ap. BuL
lettino delV istiluto ttcrrico italiano, Roma 1889, 75-178, unde ap. Mite. Freme., V,
1880, 5-21 brevius etiam reedita est descriptio ista; cf. AFH I, 617.
(8) Verba typis obliqui» expressa (non secus ac in cod. XX) ipse Sanotus
certo certius a di unxit.
(4) Forse il Santo allude ali’operetta dello stesso P. Marco-Antonio: Il Per
radito neuro a chi vuoi talvarri...? Cfr. P. Ant. Maria a Vioetia, Script. Ord.
Mim. Prov. S. Ant. Venetiorum, Venetiis 1877, p. 108; Anal. Franc., I, 1885, 840.
(5) Qui aooennasi ali' inoendio avvenuto la notte dei 20-80 Marzo 1749. H
Santuario di S. Antonio and6 soggetto a tre incendi; il primo nell’anno 1894,
oooasionato dalla oaduta d’un fulmine; il secondo nel 1567 ai 80 Novembre,
oh’ ebbe a causa 1’ illuminazione delle Torri e Campani!i per il fausto avre-
nimento dell’ inooronazione dei Doge Pietro Loredan. Il terzo poi, il piu grande
e di— stroeo, ohe distrusse quasi completamente il Santuario, solo lasciando
intatta la eappella dei Santo, b appunto 1’ inoendio di oui S. Leonardo ao-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
782
IdSOBLLANSA.
gine dei medesimo. L’ho consegnata al Guardiano assieme colla Bela-
zione(l) acci6 la facci leggere in Refettorio, e i frati faccino orazione,
acci6 molti concorrino colle limosine, e si rifacci il sagro Tempio piu
sontuoso dei primo, si 6 ammirato il gran Miracolo dei Santo, cqii far
si che resti intatta la Capella dei Santuario, si & ammirato ancora il
Zelo dell’ Eminentissimo Arcivescovo Rezzonico, e la sua liberalita (2\
se lo vede, gli porti i miei rispetti, adesso sarebbe il tempo opportuno
per una strepitosa Missione, ma gli mancheranno soggetti: Noi daremo
principio alie nostre dopo 1’ Ottava di S. Pietro, e pnmieramente se ne
faranno tre in varie piazze, e poi Esercizi Spirituali in varie Chiese,
nel mese di Novembre, si ripiglieranno le.Missioni, e ali’ ora non saremo
soli, ma 7 o 8 Missionarj in varie Chiese, e poi seguiteremo L’ Esercizi
sino al S t0 Natale, si spera dei bene perch6 il Popolo Romano 6 dispo¬
sto, ed aspetta queste funzioni con desiderio, ma ci vuole orazione. —
In quanto al libretto s’ incontrano degi’ intopm; non piace commune-
mente qui in Roma il scrivere in modo di Dialogo, e fuor di Roma
credo cne non sia cosi, 6 vero che Esercizi a viva voce tiene il popolo
svegliato, ma ci vuole una gran Prattica, e Grazia si nel Maestro, come
nel Discepolo; si provarono alcuni Religiosi a pratticar questo modo in
Roma, ma non fu gradito; e molto meno in stampa, percn6 le cerimonie
che fa il Maestro coi Discepolo, e il Discepolo coi Maestro forma la tcrza
parte dei libretto, che cresce, e diventa un libro; lascio L’altri intoppi;
ii punto se si possono moltiplicare le Viecrucis ne Monasten, Conventi,
e simili luoghi pij, L’ho consultato con N° Signore, e coi Keverend n,,, ,
e ambedue dicono che non c’ e difficoltA alcuna; la Consuetudine porta
cosi, qui in S. Bonaventura L’ abbiamo in piu luoghi; L’istesso siegue
in Araceli, e S. Francesco a Ripa; e in tutti i Monasterj di Roma
L'hanno in piu luoghi e celle; La consuetudine n’ 6 la ragione; quelle
parole solo, e solamente che mette nel suo libretto al n° 66 se non m’in-
ganno non c’ 6 negli awertimenti, o ne Brevi; e perd favores sunt am¬
pliandi; e la prego, quando mai L’ avesse a stampare, levi via questo
passo; e gi& in un Monastero credo si sia letto il suo libretto e si e
tratto in confusione. perch6 avea detto in piu luoghi, mi hanno scritto,
e L’ ho consolate. Si ristamperd, il nostro, e quei quesiti che mette in
lungo pel Dialogo, li metterd in breve, e siccome V. P.tA ha preso al-
cune cose dal nostro, Io prendcrb alcune dal suo, e Dio sar& glorifi¬
cato (8). Compatisca perche scrivo in fretta, essendo assediato, e non ho
tempo. Viva la Devota P. V.
25 aprile 1749. Devoto in Christo Fra Leo nardo
cenna nella preeente sua lettera. Cf. P. Bonav. Perissutti, Notia** divote ed
erudite intomo alia Basilica di S. Atti., Padova 1796, 77-89. — P. Bem. Gonzati,
La Basilica di S. Ant. di Padova, Padova 1852, 42, 88, 99-101.
(1) Forse era la relazione fatta per incarioo pubblioo da Giovanni Battista
Penada e pubblioata ai 8 Aprile dello stesso anno. —- Cfr. Perissutti, 1. o. p. 9.
— Gonzati, 1. c. p. 104.
(2) Il Cardinale Carlo Rezzonioo, allora Vesoovo di Padova (1748-1758),
indi Papa coi nome di Clemente XIII (1758-1769), 6 ricordato oon parole di
vero encomio per lo zelo e attivita di azione, ohe addimostrd in quella cir-
oostanza; 6 encomiato poi per la sua caritA generosa. Infatti oflriva per la
rifabbrica dei nuovo tempio 400 Zeechini d’oro. Perissutti, 1. o. e Gonzati, 1. c.
Carlo Rezzonico era nato a Venezia il 7 Marzo 1698. Che S. Leo nardo poi nella
presente lettera lo nomini con 1’appellativo di Arcivescovo, ci6 devesi ascrivere
ad un puro eiTore della sua penna, che pare abbia davvero avuto troppa fretta
nello scrivere, come egi i stesso confessa, chiedendone debito compatimento.
(8) Il libro, al quale qui allude il Santo, & 1’ Opera dei P. Marco Antonio
dal titolo: Origine, progresso, dilatatione ed eccellema della Via Crude, Padova
1748, ooi tipi dei Seminario appresso Giovanni ManfrA. Il libro 6 fatto in forma
di dialogo. Il n° 66 oitato non corrisponde; quelle due espressioni, eolo e sola¬
mente, stanno inveoe al n° 69. Da oi6 quindi neasnno vorrA venire alia oon-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
MISCELLANEA.
783
(A tergo): AI Molto Ven do Padre e Padrone Colendiss.
11 P. Marco da Venezia.
Lettore e Predicatore M. O. R'*.
N m 13 Dialogo non piace. t nei Conventi pu6 moltiplicarsi. 25 Aprile
1740. Padova(l). S. Carlo
Fr. Stephanus Dominicus Sceriman Ordinis Praedicatorum Dei, et
Apostolicae Sedis gratia Episcopus Clodiensis, Ss. Do mini Nostri Papae
Praelatus Domesticus, et Pontificio Solio Assistens.
Universis Fidem facimus, et attestamur retroscriptam Epistolam
exaratam fuisse propria Manu, et Charactere B. Leonarai a Portu Mau-
ritio Confessoris Ora. Minorum Strictioris observantiae S. Francisci Mis-
sionari Apostolici, qui obiit Romae in Conventu S. Bonaventurae die
28 Novembris 1761 omne Veneratione digni. In quorum Fidem etc.
Datum Clodiae ex Episcopali Nostro Patatio die 20 Maij 1797.
(L. S.) Fr. Stephanus Dominicus Episcopus Clodiensis
Ioannes Durello a Secretis.
2 . Gesti, Maria, Giuseppe.
Molto Venerando Padre e Padrone nel Signore Osservantissimo.
Annessc alia presente vanno due immagini dei fu buon Servo di
Dio P. Leonardo; e sono quelle, che ora si vendono in Roma. Benchti
rassomiglino non poco 1’ originale, ed abbiano non poco delle fattezze
di lui, pure non lo imitano perfettamente. II Convento di S. Bonaven-
tura fa fare il rame, c spero, che quello riuscirti piti al naturale. Quando
sarti fatto, e se ne faranno le stampe, gliela manderti, ma citi non sarti
per ora. Morto il Servo di Dio, subito ne fu fatta la maschera, o il mo-
dello della faccia, e poscia alia mattina il migliore ritrattista di Roma
ne dipinse in tela 1' effigie, e credo, che citi fosse per ordine dei Papa.
Io mi trovai allora in S. Bonaventura nella cella dove mori il Padre,
e dove stava il suo Cadavere, riportatovi dopo la Messa, ed esequie
olusione ohe S. Leonardo avesse sotto occhio diversa edizione dalla qui soprac-
oennata, poiohti in quella fatta nel 1760 leggesi: Seconda edizione riveduta dal-
VAutore. In questa seconda edizione poi ne paria al n° 77, ma il testo 6 diverso.
Perohti al n° 69 l’Autore stesso, rimanda il discepolo al n° 66; puti ammettersi
nella fretta dello scrivere una inavvertita citazione. Il P. Marco Antonio
quindi non solo seguiva il consiglio datogli dal Santo; ma ne imitava 1’esempio,
essendosi egi i stesso giovato della Via sacra, che avea pubblicata S. Leonardo
in Roma nel 1749 coi tipi Pulcinelli.
U P. Marco Antonio da Venezia, oltre le due operette accennate, pubbli-
oava: 1° Brevi noiizie per diriyersi negli affari delV anima e solvar si. Venezia,
1758. — 2° Dizionario estratto dalle opere e dallo spirilo di S. Francesro di Sales,
Venezia, 1759. — Cfr. P. Ant. Maria a Vicetia, 1. c. AF I, 340.
(1) Questa nota, per chi volesse attendere ad una nuova edizione delle
lettere di S. Leonardo, dev’ esser assai gradita e tenuta in grande considera-
zione. Altra nota simile leggesi pura a tergo dell’ originale della lettera giti
pubblicata dai PP. dei Ritiro, (Loc. cit.) ed 6: « N° 8. Via + quando si fa
pubblicamente ». Il oarattere eguale di queste due note non puti ossere dei P.
Bianohi; assai probabilmente 6 dolio stesso P. Marco Antonio. Il numero pro¬
gressivo delle due note deve certo riferirsi ad una collezione di lettera, scritte
dallo stesso S. Leonardo e dirette al P. Marco Antonio. Prova ne sia, ohe
m "
ben altre lettere possedeva il detto Padre Maroo, scrittegli da altri che non
fosse S. Leonardo, e nelle quali si conteuevano notizie spettanti al Santo; ma
in nessuna si trova indicazione di sorta, che accenni potessero far parte
della collezione. Di queste lettere spettanti a S. Leonardo, ma non scritte dal
Santo, noi siamo ben lieti di poterne riportare qui due, nella speranza che,
a chi voglia attendere ad una nuova edizione della vita dei medesimo Santo,
abbiano a riuscira di qualche utilitti.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
fattegli in Chiesa, ©d io aiataj a metterlo oome a sedere au di nna sedia
di appoggio, acciocch^ il pittore potesse farne il ritratto, che io vidi ad
incominciare. Il Padre mori, come le scrissi, alii 26 Novembre alie ore
cinque e tre quarti della notte. Alii 27 mattina fu portato in Chiesa. si
cant6 la Messa ecc., poi fu riportato secondo 1’ ordine dei Papa alia Cella,
do ve ne fu fi&tto il ritratto. 11 concorso era grande, come le scrissi. Alii
28 mattina, giorno di Domenica di buon’ ora, fatta gi& la visita auten-
tica dei Corpo, o sia il Rogito per 1’ Identiti, ohiuso in una Cassa fu
sepolto dentro il restello, o cancellata dell’ Altar Magiore in cornn
Evangelii, dove pure riposa il Corpo dei Fondatore dei Ritiro. Fu fatta
la fossa, riposta la Cassa, e poi rimesso il pavimento ecc. Le sepolture
dei Frati, non sono in Chiesa, ma in un Camerone, o Cemeterio sotter-
raneo, dove 6 1’ Altare, e ogni Religioso 6 sepolto sepa rata mente. Il
Corpo dei P. Leonardo 6 sopra nella Chiesa, nel luogo sopra accennato.
Molte grazie miracolose si raccontano, delle quali se ne tanno gli regi-
stri nefle debite formaliiA, e a suo tempo saranno esaminate. Ma queste
cose vanno alia lunga: 6 questo quanto posso dirle, e in fretta mi pro-
testo. Di V. P. M. V.
Roma, S. Pietro Montorio 17 Dicembre 1751.
Umilissimo e Devotissimo Servo nel Signore
F. Giov. Pietro da Mantova M. R.
3. Molto Venerando Padre e Padrone Colendissimo,
Intorno alia morte dei P. Leonardo, di cui diedi raguaglio due
ordinari sono alia P. V. M. V., le awanzo nuova notizia, che nella mat-
tina dei 27 seorso fu portato in Chiesa il cadavere, e celebratagli Messa
solenne con le altre lugubri funzioni, fu di nuovo riportato nella sua
Cella ad istanza dei Pnncipi e Cardinali, i quali a piacimento lo videro
e si raccomandarono ai di Lui meriti: e fu sempre guardato dalle Guar-
die Pontificie. La mattina delli 28 alie ore dieci fu riposto aneor in
Chiesa, ed ivi concorse immenso Popolo, che lo spoglid dell’abito, alie
12 d’ un altro abito, alie 18 dei 8° abito. Molti sono i miracoli e le gra¬
zie che Dio dispensb per i di Lui meriti; un Fanciullo cieco e sordo al
bacciar il cadavere acquistb perfettamente la vista e 1’ udito: un feto
gii morto fu rawivato, ed altri molti che per brevitA tralascio. Fu poeto
m una Cassa munita con pifi sigili, e sepolto alie ore 14 circa. Lascio
a Lei il comprendere li schiamazzi dei Principi, e principesse, e dei Po¬
polo al vederlo sepolto. Concorre tutto giorno una gran moltitudine di
persone d’ogni condizione, e sesso, e ne riportano a Casa e grazie e mi¬
racoli. E uscita la relazione, che in Viter do si vende; ho scritto per
averla, e la trasmetterb a Lei con questo per6 che la faccia s tam pare
e pubblicar in Padova e in altre CittA ancora. La riverisco oordialmente
insieme con questi degnissimi Religiosi, e mi raceomando alie sue e loro
orazioni e sono della P. V. M. V.
Soriano il 18 Dicembre 1751
Aff.mo Padre ed obblig.mo Servi tore
F. Antonio da. ••• (4
Venena. P. Teodoro Cavallos, O, F. M.
(1) Non riuflcii a rilevare e identifioare il luogo natale di oodeeto P. An¬
tonio: potrebbe leggersi — Varleagro; ma oome? I Geografi forse non lasoie-
rebbero di tosto ohiedermi dove si trovi.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA
I. — Ckonaca Italiana.
Annnnxio. — Coi prossimo anno verri aggiunto alia parte IV dei
nostro Periodico: Bibliographia, un Bollettino Bibliograflco italiano, nel
quale saranno brevemente e sinteticamente recensiti i libri che, per la
mole o 1’argomento tenue o per altra parte conosciuto (traduzioni, nuove
edizioni) o solo parzialmente riguardante la nostra storia, non potrebbero
entrare nel corpo stesso della Bibliographia. — Questo Bollettino as-
sumerA, quando la materia lo permetta, la funzione di Riassunto
Bibliografico retrospettivo, riprendendo via via tutti i libri di
storia francescana pubblicati anteriormente ali' AFH, dal 1882 in qua,
e che meritino di essere portati alia conoscenza degli studiosi.
Canto secolare dei Francescani. — Di questo Canto o Inno
demmo gii notizia in AFH III, 369. Ora l’ abbiamo ricevuto pubblicato
a parte, musica e parole insieme, e va aggiunto alie pubblicazioni dei
7° Centenario dell’ Ordine: II Canto dei Francescani nel settimo Cente¬
nario della fondazione dei loro Ordine ( 1209-1909). Poesia dei P. Daniels
Nardi, musica dei P. Virgilio Guidi organista della Verna. Arezzo
[1909] in-4", pp. 16. (Nette L. 2,50; Mk 2). Delie parole vi 6 data e appli¬
cata alie note anche una traduzione latina. Come il Cantico di Frate
Sole dei P. Pier Battista da Falconara (cf. AFH III, 368), questo
canto non A cosl legato al Centenario, che non posea essere ripreso in
ogni tempo ed eseguito nelle accademie e feste dei Francescani.
Codid Franoesoani. — Interrotta per la morte dell’ iniziatore,
Prof. Giuseppe Mazzatinti (1901), si £ ora eon buon pensiero ri-
presa, sotto la direzione dei ch.mo Dott. Albano Sorbbllj, Bibliotecario
dell* Archiginnasio di Bologna, la pubblicazione degli Inventari dei mor
noscritti dede Biblioteche d* Italia. Ne sono usciti contemporaneamente i
Voll. XIV e XV, redatti coi medesimo metodo degli antecedenti, di de-
scrizione sempre un poco troppo scheletrica, ma con 1’indiscutibile van-
taggio ora che nessun MS. pih vi 6 trascurato, dandos i per ciascuno notizia
almeno sommaria dei contenuto, autore ed etA. — II Vol. XIV, Forll,
Bordandini, 1909, pp. 218, gr. in-8, descrive i codd. di alcune piccole o
private biblioteche. I pih interessanti per la nostra storia: Bologna,
Bibtioteca Ambrosini (privata), cod. 587, * Libro delle sette armi scritto
di sua mano della B. Cattarina da Bologna (sec. XV); cod. 1541,
Statuto dei Sagro Monte di Pietd e boUe relative (sec. XVII). — Sassuolo
(Modena) Bibi. Cionini (privata): Cod. 26, miscell. n. 11, Sonetto per
la erosione della Via Crucis nella chiesa di S. Francesco 1160; n. 58,
Notieie sulla eresione dei Convenio dei Cappuccini di Sassuolo;
n. 6S t Chiesadi S. Croce e poi di S. Francesco in Sassuolo; n. 114,
Lettera dei P. Capp. Pietro Veratti suda sua storia di Sassuolo,
che poi fu bruciata; Cod. 60, Memorie dede sepulture che presentemente
sono neda chiesa, Portico o Cimitero, e chiostro dei Convento di S. Fran-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
786
OHBONIOA.
cesco detta Mirandola. — Parma, Bibi, dell’ Archi vio Coma-
nale: Cod. 72 (Sala d’ufficio, Scanzia G), Aff6 Ireneo (O. F. M.), Rias-
sunto delle memorie storiche di Colomo (sec. XVIII) [Le memorie storiche
di Colorno dell 1 Affb uscirono in Parma 1800; di questo Riassunto non
& accenno nella Bibliografia dei P. Ireneo Affd, inserita da Leonello
Mod ena in Archivio storico per le Provincie Parmensi, Vol. VI, 1897,
Parma 1908]; Cod. 87 (Sala d’ Uff. Scanz. G picc.), Vita dei P. Gio-
vanni da Parma (copia deWAffb) [a stampa: Parma 17771. — Cascia,
Bibi. Comunale: cod. 6, F. Ignatius Perusinus Ord.Min. Ver¬
bum abbreviatum super corpus iuris canonici... 1631; cod. 7, [Idem], Aurea
lux philosophica... 1633. [Di questo P. Ignazio da Perugia, che i nostri
autori sembrano ignorare, dalle dediche riprodotte di queste opere si ri-
cava che era «strictioris Observ. » « Prov. S. Francisci», « concionator
et iurista », e dedica va la prim’ opera da Carpineto «in conventu S.
Poetrio (sic)* al P. Bartolomeo da S. Vito lettore e predicatore,
e 1’ altra da Roma «e Conventu S. Poetri montis aurei» al P. Sil-
vestro da Macciano, Vicario e Procuratore Gle dei Riformati].
Del Vol. XV, Forll 1909, pp. 837, che contiene la descrizione dei
primi 249 MSS. italiani della Bibi. Universitaria di Bologna, com¬
pilata da Lod. Frati, parleremo a opera compiuta o piu inoltrata.
Biografla Francescana. — W alter Bombe in Arte e Storia di Fi-
renze, Serie IV, an. XXIX, n. S, agosto 1910, richiama 1’ attenzione su
uno Studio fatto da Giuseppe Belforti agli inizi dei sec. XIX e
conservato MS. nella Bibi. Com. di Perugia, intorno a VAcquedotto e
la Fontana di Perugia, p. 228-88; lavori incominciati nel 1254 e finiti
nel 1280. Vi si nominano un Frate Plenerio, «forse minorita o pre¬
dicatore > ini zia tore'dei lavori, e un Frate ASberto dell* Ordine dei Minori,
direttore di essi. A cercare.
In Rivista di Scienze Storiche, an. VII, fisse. V11-VIII (LugL e
a g. 1910), il nostro Collaboratore Paolo Guerrini tratt&ndo di Viaggia-
tori e peUegrini bresciani nei secoli XV e XVI (con inedite relazioni di
viaggi), p. 67-82, pubblica una lettera latina (79-82) di Fr. Antonio di
Rho, O. F. M., celebre umanista dei sec. XV, diretta a Bartolomeo Bai-
guera, umanista pure, nella quale 6 compendiato un Itinerarium a Roma,
scritto in versi latini dal Baiguera stesso.
In Rivista di Storia, Arte, Archeologia della Provincia di Alessan-
dria, an. XVIII, 1909, da due MSS. dei celebre P. Niooola P api ni, O. M.
Conv., esistenti nell’ Archivio Generalizio dei Conventuali di Roma, sono
spigolate notizie sui Minori conventuali dei territorio Alessandrino che
insegnarono pubblicamente e altre Notizie diverse sui Frati Minori della
Provincia di Alessandria, p. 447-50. La maggior parte dei Frati ivi no¬
minati sono anteriori al 1517.
*** Su Fr. Bernardino Ochino O. Cap» in Bullettino Senese di
St. Patria, Anno XVTI, 1910, Paolo Piooolomini pubblica XIII docu¬
menti inediti, lettere e deliberazioni per averlo a predicare a Siena.
Vanno dal 1589 al 1541. L' articolo s’ intitola: Documenti dei R. Archivio
di Stato in Siena suW eresia in questa citta durante U secolo XVI, p. 3-
85. Ali’eresia si riferiscono direttamente i Documenti varii della Parte
seconda. Tre di essi, XXIII-XXV, p. 80-1, riguardano un Fr. Sisto da
Siena M. Oss., predicatore, sospetto di eresia. — Su lo stesso argomento
vedi anche in questo Bullettino: Solmi Edmondo, La fuga di Bernardino
Ochino secondo i documenti deU’ Archivio Gonzaga di Mantova, an. XV,
(1908), p. 23-98; P. Piooolomini, Documenti vaticani suF eresia in Siena
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA.
durante U Sec. XVI, ivi, p. 296-906; e dello stesso Antore Due lettere
inedite di Bemardino Ochino, Estratto dall 'Archivio deila R. Societd Ro¬
mana di storia patria, Vol. XXVIII, tom. I-II; pp. 11, Roma 1906.
A Piacenza ogni anno si pubblica una specie, io credo, di Al-
manacco, al quale si uniscono notizie vecchie e nuove, utili a chi vive
in quella cittA, e altrove. Da quello di quest’ anno b stato estratto
un opuscoletto: Memorie e Notizie di Storia Patria (Estratto dal « Pia-
centino istruito * 1910 [Piacenza], in-24 da p. CCCLXVI a CDXIII. In
esso L. C. sotto il titolo Artisti Piacentini di alcune notizie di Matteo
Grattoni, intagliatore, che lavorb nel 1673 1’altar maggiore e 1’an¬
cona deila Madonna nella chiesa di S. Maria di fcampagna, e — non
dice in che anno — il Coro a doppio ordine di stalli nella chiesa di S.
Francesco, sempre in Piacenza. I due lavori, di notevole pregio, non
esi8tono piii, sostituito il primo c. 1’ anno 1791, venduto a vil prezzo
1’ altro il 1880 (CDII s.). — Andre a Corna vi ha inserito una breve me¬
moria: Un francescano e la fondazione delV Ospedale civile di Piacenza,
p. CDV-CDXIII. Volendosi unire i molti piccoli os pedali di Piacenza
e contado, in uno solo, fu nel Maggio dei 1771 chiamato a Piacenza il
il B. Michele Carcano da Milano che vi persuadesse gli animi.
Cib che ottenne. Il Carcano vi fu chiamato ancora nell’anno seguente
il 21 Giugno, a vincere gli ultimi contrasti. E allora si comincib la fab-
brica.
*** In Arte e storia di Firenze, serie IV, anno XXIX, n. 7 Luglio
1910 a p. 206-10, Francesco Pistoiesi sotto il titolo: L ' arte deUa Concia
che Sisto V voleva introdurre in MontaUo, pubblica i « Capitoli et conven-
zioni fatti d’ ordine di N.ro Sig.re Sisto pp. V to * nel 1689, tra il Comune
di Montalto e certo Giambattista Gualteroni a tal uopo. Ma la morte
dei Pontefice (27 agosto 1590) fece lasciare a mezzo quest’ opera, come
tante altre da lui ideate in favore deila sua patria.
*** Del P. Michele da Carbonara 0. M. Cap., Prefetto Apostolico del-
1’ Erit rea, morto nella sua patria il 24 Giugno 1910, parlarono in quei
giorni diffusamente tutti i giornali quotidiani, cattolici o no, rilevan-
done gli alti meriti di apostolo, di italiano e di letterato, dantista spe-
cialmente. Era nato il 10 Ottobre 1836 a Carbonara diocesi di Tortona,
ed ivi consacrato Sacerdote il 18 Giugno 1869. Laureato in Diritto
ecclesiastico e civile, questo insegnb pi& anni nel Seminario di Tortona,
dove fu pure eletto Awocato Fiscale deila Curia Vescovile nel 1865
e Pro-Vicario Generale nel 1884. Il 27 Nov. 1888, a 62 anni, vesti
V abito Cappuccino nella Prov. Romana; e nel Settembre dei 1894,
eretta la Prefettura Apostolica nell’ Eritrea, da Leone XII \ fu mandato
a reggerla. — Nella Rassegna Nazionale (Firenze, anno XXXII, Vol.
CLXXV, 1 Sett. 1910) Luisa G. Benso, pubblica un buono e sentito ar-
ticolo su di lui: P. Michele da Carbonara Prefetto Apostolico deW Eri¬
trea, p. 44-68, in cui risalta assai bene la sua figura di missionario e di
padre, sia dei nostri soldati come degli indigeni dell’ Eritrea. Ne b dato
anche un riuscitissimo ritratto fotografico.
XTn ritratto di S. Francesco a Fisa (c. 1260). — Ne d& notizia
Mario Salmi, con un articolo: Una tavola primitiva nella Chiesa di S.
Francesco a Pisa, inserito in Rivista d' Arte, Firenze an. 1910, p. 67-72.
Questa tavola b stata rimessa recentemente, dopo varie peripezie, al suo
primitivo luogo, poco conosciuta e meno discussa fin qui dagli scrittori
d’arte. Vi A effigiato S. Francesco ritto, inc&ppucciato, coi libro nella
sinistra, mostrante la stimate deila mano destra, contomata l’alta
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
788
OHROXIOA.
figura da sei quadretti che rappresentano altrettanti miracoli dei Santo;
il tutto presso che identico alia tavola di Bonaventura Berlinghieri
in S. Francesco di Pescia (anno 1235). Bench6 questa di Pisa sia ma-
nifestamen te di artista inferiore al Berlinghieri, per6 dalla tecnica, che
vi si mostra piii sviluppata, deduce 1’ A. che essa sia a quella posteriore,
intorno al 1260. & tuttavia ancora dei tutto bizantineggiante, e quindi
non dei Cimabue, come aveva asserito il Vasari.
La « Vergine delle roccie > di Leonardo da VinoL — £ noto ohe
la celebre «Vergine delle roccie> di Leonardo da Vinci, il cui
originale oggi si contendono il Louvre di Parigi e la National GaSery
di Londra, fu eseguita dal grande pittore per la Cappella della Conce-
zione di Maria V., eretta e amministrata da omonima seda o Confra-
ternita nella Chiesa di S. Francesco di Milano. Si conosceva una
supplica di Leonardo da Vinci e Giovanni Ambrogio Preda, i princi¬
pali artisti dell’ ancona dove la ‘ Vergine delle roccie ’ era inchiusa, al
duca di Milano Lodovico il Moro contro detta Confraternita per ottenere
un’ aggiunta al compenso stabilito dei lavoro; e questa senza data. Ora
il Sig. Girolamo Biscaro ha trovato nell’ Archivio Notarile di Milano,
Pergamene di S. Francesco di M., la Convenzione stipulata tra la
Confraternita e gli artisti che dovevano decorare e dipingere 1’ ancona;
e l r ha pubblicata, con altri documenti e deduzioni al riguardo, in Ar¬
chivio Lombardo Storico, Milano, An. XXXVII, 1910, Serie IV, fasc. XXV,
f. 125-61, sotto il titolo: La Commissione della « Vergine delle roccie » a
Leonardo da Vinci secondo i documenti originali (25 Aprile 1483). Nel-
1’ istrumento, e in una scheda a parte (vedine il facsimUe inserito nel-
1’articolo con la firma autografa di Leonardo), Ala lista parti colareg-
giata « de li homamenti se anno a fare a lancona della conceptione della
gloriosa Vergene » (p. 149-152). Le due parti eleggono arbitro « amicum
communem > nelle vicende dell’esecuzione dei contratto il Guardiano
di S. Francesco di Milano « fratrem Augustinum de Ferrariis • (154).
L’ atto & redatto « in monasterio S. Francisci Mediolani sito in porta
Vertellina, in orto forasterie dicti monasterii * (155). — In Appendice (156-
161) l’A. pubblica alcuni documenti intorno alia fondazione e ai primi
atti della suddetta Confraternita. Fu istituita nel 1476 da Fr. France¬
sco de 01 e gio 0. F. M., Maestro di S. Teologia, ivi predicante in
quell’anno la quaresima. Egli raccomandb l’erezione della cappella alia
Concezione, e per la cappella 1’istituzione della Confraternita. Nell’atto A
(156-8), in cui si stabiliscono i rapporti tra la Confraternita e i Frati
(1 Giugno 1478: dato per6 solo in parte), si ricordano il P. Francesco
Sansone da Brescia che aveva conceduto il terreno, « frater Paulus
de corio (f) minister ac commissarius et vicarius generalis; frater 1 aco-
bus de lussiano guardianus d. monasterii» e «magister Franci
scus de Lugano consotius prefati d. Ministri *. Nel documento B
(158-9) dei 1479, 8 Maggio, in cui b data la commissione per la pittura
dei soffitto della Cappella, b pur nominato il P. Agostino de Ferrariis
come guardiano dei Monas tero. L’ A. ha trovato il medesimo Padre far
parte dei capitolo dello stesso convento nel 1496, ed esserne il guardiano
ancora nel 1499 (188 nota 2: dalle stesse Perg. di S. Francesco eoe.
nell' Arch. Not. di Mil.).
Avanai di antica chiesa Franoeecana a Domodossola. — Nel-
1’eseguire lavori a pianterreno dei Palazzo della Fondazione Galletti,
sorto suH’area dell’antica Chiesa di S. Francesco, tomarono
in luce le colonne della Chiesa (seconda meti dei sec. XIII). Si prov-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONICA.
789
vide perch6 siano liberate tatte e lasciate in vista nei rimaneggiamenti
che occorre di fare in quei locali. Si prowide pure alia conservazione
di alcuni resti di affreschi (XIV e XV secolo). — Dal BoUettino d' Arte
dei Ministero della P. Istruzione, an. IV, fasc. VI, Giugno 1910, p. 241.
Chiese Francescane d» salvare. — Ernesto Tallonuhi nel Cor-
riere d’ Italia dei 4 Settembre 1910, anno V r , n. 244, ha levato la voce
in favore e difesa dei Tempio di S. Francesco a Gaeta, sorto per la
munificenza dei Borboni circa la met& dei sec. XIX sui luogo della Chiesa
di S. Francesco ricordata da S. Bonaventura, De miraculis ecc., c. III
n. 8 [e dal Celano, Tractatus Mirae, ed. Alencon. n. 58 p. 379]. E’ di stile
gotico, come 1’antica chiesa, ma piu vasto; semplice dice l’A., ma so-
lenne. Fu annumerato tra i monumenti nazionali dapprima, e poi nel
1886, non si sa perch6, immeritamente certo, egli dice, escluso. Ora cade
in rovina.
*** Per un’ altra Chiesa Fra*icescana in pericolo si 6 reclamato, pure
nel Corriere d' Italia, 26 Agosto 1910, n. 235, sotto il titolo: Un museo
Francescano nel Senese. Si tratta dei Convento di Belverde sopra Ce-
tona nella Val di Chiana, fondato c. il 1367 da Fra Ni coi6 dei
Conti di Corbara come romitorio di Terziari Francescani, e poi
passato ai Frati Minori Osservanti nel 1478 (cf. Wadding, Annales, 1367,
n. 7), che dovettero abbandonarlo al tempo della soppressione Napoleo-
nica. Nelle tre chiese, da cui 6 formato questo « Museo *, abbondano af¬
freschi pregevolissimi dei sec. XIV, cui occorre riparare al piu presto,
prima che su di essi compiano la loro strage 1’ umidit& dei luogo e la
barbarie degli uomini.
Scope rta d’ affreschi. — Nella chiesa di S. Maria Nuova di Pe-
rugia, procedendosi recentemente a restauri, si scopersero alcune nic-
chie affrescate, due delle quali ancora in buono stato. L’affresco della
prima, pregevole e quattrocentesco, rappresenta Gesu in Croce
avente ai lati S. Bernardino da Siena e S. Stefano; quello del-
l’altra, 1’Incoronata con S. Antonio da Padova e S. Filippo, e porta
la data: 1687.
Per il Centenario di 8. Chiara. — E stato lanciato, in diverse
lingue, dalla Madre Badessa della Casa-Madre delle Clarisse in As9isi,
Carmela Beatelli, e da una Commissione appositamente istituita, un primo
appello ai devoti e agli ammiratori di S. Chiara, perch6 le feste Cente¬
narie dell’anno 1912 in Assisi abbiano a riuscir degne, sotto ogni aspetto,
della Figlia primogenita e prediletta di S. Francesco. Le offerte possono
esse re inviate o alia M R. M. Badessa dei Monastero di S. Chiara (casa
Madre) Assisi (Umbria), o al Rev.mo Mons. Nazzareno Marzolini, Ca-
meriere segreto di S. Santiti, Roma (Vaticano).
Prossime Pnbblicasioni. — E ormai pronto ad uscire il II Volume
dei Centone di memorie storiche concernenti la Minoritica Provincia di
Bologna raccolte e postillate dal P. Giacinto Picconi O. F. M. Conterri,
fra 1’altro, i primi Atti e Statuti della Provincia Osservante, ante¬
riori a quelli gi4 dallo stesso Autore pubblicati in Atti Capitolari ecc.,
Parma 1901.
ia pure in corso di stampa una Monografia dei P. Sbrafino
Gaddoni intorno ai Frati Minori in Imola, la cui parte documentativa
nscirA in un prossimo fascicolo dell’ AFH.
Si annunzia di prossima pubblicazione un libro di Italo Sennio
sui Convento e la chiesa di S. Anna in Capodostria. Vedine un suggio
in Pagine Istriane, an. VIII, 1910; N. 5-9. p. 72-9.
P. Benvenirto Bughetti, O. F.M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
790
CHBONIOA.
II. — Chronique Etrang£re.
AT.T.TTKT AftlTR — Apr6s les nouvelles versions fran^aise et anglaises
des Opusculesde S. Fran^ois (AFH II, B28), occasionn6es et mdme
n6cessitees par les recentes £ditions critiques des Opuscula S. Francisd,
Quaracchi 1904, et Btthmer, Ttibingen 1905, on nous donne enfin une
traduction allemande. C’est le R. P. Materne Rederstorff, 0. F. M.,
qui s’en est charge. La demiore traduction allemande, due au Dr. Ir.
Haid, et datant de 1828, avait paru en deuxi6me edition 4 Ratisbonne, en
l’ann6e 1856. Le nouveau traducteur a pris sa t&che tr6s au s6rieux. II a
repris et refait par la base, tout le travail, apr4s s’6tre mis au courant
de toutes les derni6res editions, traductione etrecherches critiques sur son
sujet. L’introduction g6n6rale 8-26 en temoigne pleinement. En outre,
il a fait pr6c6der chaque opuscule d’une courte introduction speciale,
fixant la date (od il y a moyen), 1’occasion et la nature du traite. H
a arrang6, 4 sa fa$on, l’ordre des opuscules du 84raphique P6re, en les
divisant en: textes legislatifs 29-96, en instructione 97-156, parmi lesquellee
a aussi rang£ les lettres, et en priores, 157-198. — Il a eu aussi la bonne
id6e de donner, en un appendice 199-214, la version de quelques opuscules
douteux ou non-authentiques du Saint, surtout des priores et des lettres.
De la sorte sa traduction exacte, s^fforpant de reproduire aussi la suave
et d61icieuse simplicit6 de l’original, servira en m§me temps les int^rfete
d’une Science bien inspir4e et d’une solide pi£t6. A noter la remarque
p. 201 s., qu’un texte del’Ob6dience d’ Agnello de Pise , assez different
de celui de 1’Alverne (v. AFH I, 408), se trouve, en effet, en latin avec
la version espagnole, dans Obras completas dei B. P. S. Francisco... trar
ducidas en romance, Teruel 1902, 162. — Die Schriften des hl. Fran-
ziskus von Assisi. Neue deutsche Uebersetzung nebst Eirdeitung und
Anmerkungen, Regensburg, Rom, New-York, Cincinnati, Fr. Pustet 1910,
in-16», 216 pp. (1,50 M.).
*** Dans le nouveau dictionnaire (protestant) d’un caract4re g£n6ral,
des tine, d’apr4s le programme, 4 tous ceux qui 8’int4ressent au mou vernent
religieux de nos jours, il y a plusieurs articles franciscains. Die ReHgion m
Geschichte und Gegenwart, II, Ttibingen, J. C. B. Mohr, 1910 (le I tome
parut en 1908). Relevons aujourd’hui le bel article de M. le Prof. K.
Wbnck, sur S. Frangois d’Assise, II, 9804, 6crit dans le meme esprit
impartial que celui dans la Collection Unsere religidsen Erzieher, II,
197-227, v. AFH I, 446 s. — Celui sur les Franciscains 987-989 par M.
Heussi est tr&s concis. Il n’expose que 1’ancienne organisation de 1’ ordre,
ce qui engendrera assez de confusion chez beaucoup de lecteurs.
*** Dans sa dissertation doctorale: Der Beichtvater der hl. EUsabeth
und deutsche Inquisitor Konrad von Marburg (t 1288), Weimar, Hof-
buchdruckerei, 1909, in-8®, 61 pp. (Diss. de l’universit4 de Jena), M. P.
Braun, traite de la vie de Conrad de Marbourg, de sa pr£tendue par-
ticipation 4 la pers4cution des b4r4tiques 4 Strasbourg en 1211 etc. Il
prouve, encore une fois, que Conrad n’a 4t4 ni dominicain ni fr&nciscain,
mais pretre s6culier. La dissertation ne va que jusqu’4 l’ann6e 1226. La
biographie complete devra paraitre plus tard.
4 ,% Parmi les M41anges offerts 4 M. le Prof. Dr. K. Zeumer: Hi-
storische Aufdtze, Karl Zeumer zum 60. Geburtstag von Freunden und
SchiUem dargebrachte Festgabe, Weimar, Bohlau, 1910, se trouve aussi,
p. 1-82, un article sur Fra Salimbene: SaUmbene und Alberi Mdioli par M.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
CHRONIO A.
Osw. Holdbr-Eggbr, l’6diteur des chroniques de l'un et de 1'autre, MGH
SS XX XY et XXXn (cf. AFH I, 448, 666). D6j4 Dove, Die Doppelchro-
nzk von Reggio und dic Quellen Salimbenes, Leipzig 1873, 47, 62 ss. avait
proavi que Salimbene copia beaucoup du liber de temporibus d’Alb.
Milioli ; mais que depuis le debut de l’an 1282, au contraire, celui-ci
copia la Cbronique de Salimbene. Par force consideratione de d&tails,
finement observ^es et habilement present6es, l’6rudit editeur de Sa¬
limbene prouve maintenant que Milioli, notaire k Reggio, se servit des
cahiers de Salimbene, d6j4 au cours de l’annee 1281 (chap. 298 et 299)
(p. 1-10), et aussi pour le chapitre, ajoute plus tard en marge (f. 77 c., MG
SS XXXI, 649), sur Nicolae III (p. 11-22). Enfin d’apr6s plusieurs indices
Salimbene v6cut & Reggio, non pas de 1281 k 1287, mais depuis le
milieu ou la fin de 1279 jusqu’4 vere le milieu de 1286, 6poque od il alia
au couvent de Montefalcone pr6a de Reggio (26-82). II est clair
que M. Holder-Egger traitera k nouveau ces questione, et quantit6
d'autres, dans l’introduction d6j4 si longtempe et impatiemment atten-
due de son 6dition de Salimbene.
Nous reviendrons plus tard sur le livre de M. le Dr. ing. FeL
Scheerhr, Kirchen und KlGster der Franziskaner und DominOcaner in
ThUringen. Ein Beitrag zur Kenntniss der Ordensbautveise. Mit 96 Abbil-
dungen im Text und auf drei Tafeln. Jena, G. Fischer, 1910, in-8° pp. 148
(4 M.). II y traite de 1’architecture des 6glises franciacaines elles-mlmes
et de leurs rapports avec les autres 6glises conventu elles et paroissia-
les, ant4rieures k leur arriv6e en Thuringe.
*% La traduction allemande de la Ciudad mistica de la V6n. M.
Mari e d’Agreda, faite par plusieurs P6res Redemptoris tes vient
de parattre en troisiAme 6dition. Die geistUche Stadt Qottes. Leben der
jungfrduUchen Gottesmutter, unserer KOnigin Maria, geoffenbart der
ehrw. Dienerin Gottes Maria von Jesu .... 4 vola. in-8 # , LXXXVIII,
626 ; 492 ; 676; 634 pp. Regensburg, Pustet, 1907-09; M. 12 (reli6 M. 16;
resp. M. 18). — La premi6re Adition avait paru ibidem en 1886, 4 vols.,
XCVI, 666 ; 626; IV, 728 ; 696 pp.
Le R. P. Carl Balthasar, Dr. Phil., 0. F. M. (v. AFH III, 889)
publiera eous peu sa th&se de doctorat, qui traite deThistoire des
controverses sur la pauvret6 franciscaine jusqu’au con-
cile de Vienne.
BZLQIQUX—La version flamande de la Vie de 8 . Frangois de M. Joh.
Jobrobn8BN par le E. P. Stanislas Van db Vbldb, 0. F. M ..De H. Fran-
decus van Assisib, naar fiet Deensch, Tongeren, Druk. Fr. Vranken-Dom-
mershausen 1909, in-8° [VI], 4, XCII et 892 pp., merite certainement tous
les eioges, aussi au point de vue de la langue. L’ex6i'ution typographi-
que cependant, n’eet pas de premier ordre, et le tradueteur, qui a tenu
k remanier le chapitre 8* du HI* livre, 189-206, n’aurait pas dd man-
quer de mettre mieux au courant quantite d’autres notes bibliographi-
ques dej4 vieillies, p. ex. les citAtions de Goetz, Die Quellen s. Qesch. etc.
p. LXXXIII: redition de Salimbene, cf. AFH I, 448; 669; p. LXXXIV
lises 14 pour 24 Generaux etc. P. IX n. 8 lisez liste pour description. A la
p. VI il fallait aussi ajouter B6hmer, Analekten, 66s., (v. p.367) que 1'Auteur
avait dCt forc6ment se contenter de citer au cours du texte m&me etc.;
Quant au tillaeg de 1’original danois (AFH 1,194) le R. P. St. a eu rai-
son de l’ins6rer, comme la version allemande, k brins, dans les places
respectives de l’introduction, v. gr. LXXIX; vers. allera. 108s. Orig. danois,
279. Cependant il aurait dd en faire entrer davantage, cf. p. 361; vers.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
792
OHBONIOA.
ali. 614; Orig. 282 b. — II aurait 6t6 bon et mime nicessaire de distinguer,
dans le chap. 8" du 1. ITI, 189-206, ce qui est de Tanteur et ce qui re-
vient au traducteur. Car celui-ci s’efforce d’y refuter, du m6me coup, lee
argumenta de 1’auteur, qui, en 1906, avait cru ne plus pouvoir difendre
1’authenticiti historique de 1’indulgence de la Portioncule. Sur la pri-
sente opinion de PAuteur y. la version fra^aise; AFH IT, B90; I, 197.
Le liyre sur 1’authenticiti historique de 1’indulgence de la Por¬
tioncule que M. le Dr. A. Fierbns avait promis, depuis une sirie d’an-
nies dejh, yient enfin de paraltre. II fait partie des publicatione de
1’Academie B. Flamande, et il en sera rendu compte ultirieurement. De
geschiedkundige oorsprung van den Aflactt van Portiunkula met een
aanhengsd over de icereldbrieven van Sint Franciscus, Gent, A. Siffer,
1910, in-8°, XX, 802. pp.
ESP AGNE. — Le 18 sept. 1909, le corps de la Ven. Mire Maris
d’ Agreda, de 1’Ordre des Conceptionistes, fut solennellement reconnu
par les autorites competentes. Alors le corps de la Vinirable Mire, en
grande partie conservi, fut revitu d’ autres habits de bou ordre et plac4
ensuite, dans une ch&sse nouyelle (1-12, 81-60). La brochure que les
Soeurs Conceptionistes d’Agrida publiirent k cette occasion,
donne aussi une description d’autres reliquee et?, de la cilibre Mire
d’Agreda (88-64), ainsi qu’un sommaire des reconnainances antirieures
do son corps (18-80). Notable fut certainement celle du 27 juin 1702,
faite en la prisence de la reine d’Espagne, Marie Gabrielle de Savoye,
ipouse de Philippe V, oh il fallait forcer la ch&sse de la Vin. Mire et
oh quelqu’un emporta furtiyement aes deux pieds 19-21. La note sur
Pautographe de la CitA Mystique, conservi au couvent d’Agreda 54-61,
est suivie d’un catalogue, non complet d’ailleurs, des editions (60-63) de
ce livre unique. Les titres k la p. 63 sont tris estropiis. Chaque lecteur
recitera de tout coeur la priire k la fin du modeste livre, 66. Reconod*
miento y Traslaci&n dei cueipo de la sierva de Dios la Venerable Madrt
Sor Maria de Jesus de Agreda ve rificado el dia 13 septiembre dei ano
1909, Barcelona, herederos de Juan Gili [1909], in-12°, 72 pp. — Cf. p. 791.
**„ Ce n’est qu’en mai 1910 que la Revista de Estudios Franciscanos
des PP. Capucins de Catalogne publia, pour cilibrer le VH’ centenaire
de POrdre, un numero double, AbrU y Mayo, 1910, 260 pp. (anno IV):
Homenaje al Patriarca de los Menores en el septimo centenario de la
aprobacidn de la regia serdfica . La grande majoriti des articles, plutit
courts, est d’un caractire giniral, oh aucune question n’est ni discutie
ni exposie, pas mime dans ceux qui ont pour titre: Fr. Rogerio Bacon,
68-66 ou El P. Anadeto Reiffenstud y el derecho canonigo, 67-76. D en
est de mime des articles: La Orden franciscana en d movimiento cienti -
fico de la edad media, etc. etc. — M. Fel. Pedrell, in u mi re diffirentes
compositione du Stabat Mater 119-148. Les articles qui ont le plus de
valeur ont iti releguis k la fin du numiro; p. ex. celui du B. P. Am¬
brosio de Saldbs, O. M. Cap., La Orden franciscana y la Casa real de
Aragdn 147-178. Il y publie plusieurs documents de Jacques II, roi
d’Aragon, etc. pour parier ensuite du card. Pierre cFAragon, O. F. M.
(il aurait pu citer aussi l’AFH II, 441 ss.), dont il publie deux sermoni
en catalan, l’un sur S. Elisabeth de Hongrie, 166-8; et l'antre
sur Ste Ursule 169-73, les seuls que contient encore un M8. du Vatican,
(« Archivo Vaticano» (?); quelle cote?) qui semble avoir contenu naguire
84 sermone du mime Fr. Mineor. — Le P. At a nasio Lopez, O. F. M.
dicrit un: Codice franciscano en dialecto dei LangUedoc, 177-186, appar-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONIO A.
t
tenant an couvent franciscain de la Chiesa Nuova k Assise; il est da
XIV siicle. H contient, en ce dialecte: 1°) La Leg. Maior de S. Bona*
venture, f. 1*57; 2 ) non pas le livre, mais un tris court extrait de
1’ouvrage de Fran^ois Bartholi sur 1’Indulgence de la Portioncule,
f. 68-61; 8°) La rigle des FF. Mineurs de 1228, f. 61-64 et le testament
de S. Franpois, f. 64-5; 4°) La rigle du Tiers-Ordre: c’est-i-dire la Bulle
de Nicolae HI: Supra Montem, ripitie par Climent V; cf. Eubel, BF V,
60 s.; 5°) Lee Admonitione de S. Fran^oie, 68-71; 6°) Lee diis du Fr. Egide,
71-81; puie 7°) «XII remedis contra alcunas temptatios *; 8°) « XIII raysos
[raieone] •per las quals puescas ton cor moure en amor de dieu *, que
l’auteur de l’article n’a pae eu identifier, pas plus que d’autres traitis,
f. 99-188. A noter la « confessio de la sancta fe catholica » du copiste (et
auteur?) de ce recueil, f. 95-99,iditie p. 184-5. L&, dans un panigyrique sur
la rigle des FF. Mineurs, nous apprenons sur ce Frire Mineur seulement,
qu’il s’agit de: « Hyeu frayre Mathieu, catholic crestia... nadieu de Castel de
las Bosiguas, que es iuxta Vestayn de Taur en Favesquat d’Acde, per habite
e per professio fraire menor*. Ceci veut dire, que ce Fr. Matthieu itait
natif de Bousigues sur YEtang de Thau (sic), dans le diocise (TAgde (Dip.
Hirault), et ces noms n’ont rien k voir ni avec Tarn ni avec Auch,
comme l’a conjecturi le R. P. At. Lipez (185). — L’article: A propdsito
de una obra de historia fr ancis cana, du P. Jaimb M. db La-Cot 0. Cap.,
186-202, roule seulement sur le livre du P. Hil. Felder, O. Cap.: Hiet,
des itudes etc., cf. AFH n, 181 ss. tandisque celui intituli: Joergensen
y San Francisco de Asis 208*17, n’est qu’une traduction de l’article du
P. Hil. Felder, paru dans les I&tud. Franc., XX, 1908, 877*87, qui auraient
donc du itre cities. L’article avait d’ailleurs paru d’abord dans la
Schweizerische Rundschau, VI fi, 1908. — La Vida de S. Francisco de
Asis por Juan Joergensen 218-283 donne un traduction espagnole, tria
bonne et miae au courant des derniires recherches, de la Preface et du
dibut de 1’Introduction de la cilibre Vie de 8. Fran^ois du litterateur
danois. Elie est due au P. Jos£ M. Db Elizondo, O. M. Cap. — Par mi les
gravures, il nous faut relever: le San Luis de Tolosa, peinture de J. Ca-
brara, dans la salle de chapitre de la cathidrale de Barcelone (le Saint
y est reprisenti comme 6vique en habit franciscain; le capuce se trouve
sur la chappe fleurdelisie); la photographie du tris beau couvent des
PP. Capucins k Barcelone, et le portail de leur iglise gothique,
dont le t}rmpan est orni d’un beau haut relief (non pas bas-relief).
Le frontispice du Numero extraordinario, le dernier article 285-
260, et celui de 174-6 sont reproduits dans un tirage k part: Fr. Josft
Maria db Elizondo, O. M. Cap., La Legenda de San Francisco segUm
la versidn catalana dei * Flos Sanctorum », fragmentos y notas, seguidas
de unas copias de Fr. Ambrosio Montestno en honra de S. Francisco,
Barcelona, Fidei Gir6 1910 in-8 0 , 48 pp. Le P. Elizondo y idite la version
catalane de la Leg. de S. Franpois de la Legenda aurea de Voragine,
d’apris plusieurs MSS. et iditions incunables, qu’il dicrit dans les notas,
p. 18 ss. Il met en doute que Voragine ait employi, pour la Lig. de S. Fran-
9 ois, qui fut d’ailleurs peut-itre(?) ajoutie plus tard i son oeuvre originale,
la Leg. Maior de S. Bonaventure, (15-17); cf. AFH II, 17 ss. — Dans les
Addenda, contenus seulement dans le tirage k part, le P. E. note encore
d f autres MSS. et dicrit le frontispice, du num. extr. c’est-i-dire le re-
table que Luis Borrassd peignit en 1415 pour le couvent de Ste Claire
de Vich. Ce retable reprisente S. Fran^ois comme fondateur des trois
ordres 88-4, mais l*on ne voit nullement pourquoi Borrassi se serait
Archivum Francitcanum Historicum. — Ah. 133 . 50
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
OHRONIOA.
794
laies4 inspirer par la Leg. aurea. — Suivent encore 41-8 (dans le num.
extraord., p. 174-6), les 11 « copias » de « Fray Ambrosio Montesino »
en honneur de S. Francis. Elles sont reproduites d’un incunable (s.
1. an. et n. typ.), que Haebler, Bibliografia ibCrica dei siglo XV, 1906,
2184, croit avoir ete imprimi & Tol6de: Copias... que compuso el ven. s.
padre fray Ambr. Montesino... 0. M. Obs... Deux anciennes initiales or¬
nent la Leyenda; et il y a aussi les reproductions des sceaux da gar-
dien et du couvent de Pampelune et de celui du oouvent d 'Estella, toas
du Xm« stecle.
Le P. Elizondo annonoe, 4 cette oocasion, 88, que ces sceaux, et
sans doute encore d’autres de nos couvents, recueillis par fea M. D.
Juan Iturraldb y Suit, vont etre publies dans le Boletin de la comi »
sibn de Monumento» de Navarra, oii la fa mille du ddfunt fera paraitre
son ouvr&ge: Los seOos cCreos de la Edad Media en el Reino de Navarra.
On annonce aussi la publication imminente d'une version car
stillane des deux Legendes de S. Franqois par ThomaB de Celano,
4 paraitre dans la Collection < Los Santos > , chez Juan Gili k BarcA
lone: Vidas primera y segunda de S. Fr. de Asis. La traduction sera
faite par le B. P. Pelegrin de Matar6, 0. Cap.
*** Pour promouvir la cause de la Bee Beatrix de Silva, (1424-
1490), fondatrice des Conceptionistes, le B. P. Franqois Marib Paolini
a r6uni les temoignages n6cessaires pour prouver ses vertus h^roYques
11-28, pour 6tablir son culte avant Pannee 1584, vis6e par les decrets
d’Urbain VIII, 29-87, ainsi que la suite de ce culte 1584-1909, 87-65.
Toletana seu Ordinis Minorum. Beatificationis seu Confirmationis cultus
servae Dei Beatricis de Silva, Beatae et Sanctae nuncupatae, fundatrids
Ordinis ab Immaculata Deiparae Conceptione. Romae, ex typogr. Pontif.
inst. Pii IX, 1909, in-12°, 68 pp.
FBAVCE. — Le R. P. Fr. M. Paolini, Postulateur de 1’Ordre dea
FF. Mineurs, a rAcemment publi6 an bien prAcieux docament sur le Bx«
Jbam Discalceat, O. F. M., mort, en 1849 au couvent des FF. Minea»
de Quimper et honor£, encore de nos jours, d’un culte pablic dans la
cath6drale de cette ville. II s’agit, sans doate, de la plus ancienne
biograpbie de ce Bienheureux, 6crite par on Fr&re Minear de
son entourage, quelques annues apr6s sa mort. Cette vie fut decouverte
par le B. P. AndrB Callbbaut, 0. F. M., dans le MS. 8974-8975 dee
Collect. Bolland. de la Bibi. Boyale de Bruxelles. En 1642 elle avait 6t6
mise k la disposition des Bollandistes par le P. Jacqaes Dimet O.
F. M. Ex-pro vincial de France. Le texte oflre bien des obscuritas, voire
des barbarismes, que l’6diteur aurait dti corriger sans faqon; v. gr. § 12
spernentem; § 47 lirez nolebat pour volebat etc. Par contre le B. P. Poe-
tulateur, a bien raison de dxer k Tann4e 1278 la naissance da Bx.
Jean, et son entr6e dans 1’Ordre k l’an 1816, car il y v6cut 88 ans, apr4e
avoir 6t6 cur6 durant 18 annees. Cette biograpbie a paru d’abord dane
les Acta Ord. FF. Min., XXIX, 1910,12-28. De 14 elle fut tir6e 4 part:
Pro causa confirmationis cultus immorabiUs B. loannis Discalceati O. F. M.
(1278-1349) ad SS. Rit. Congr. proxime tractanda documentum saec. XIV,
ed. Fr. Franc. M. Paolini, Ad Cl. Aq. 1910, in-16°, XVI, 48 pp. — Il y eut
ensuite une edition en franqais: Un document intdit du XIV* sibde
sur la vie de St. Jean DiscalcCat, recteur, puis Fr&re Mineur (178-1849).«..
Bome, impr. pontif. de Pinstitut Pie IX, 1910, in-8°, XXXVI, 42 pp.
Dans sa brochure officielle: La Bse Marguerite de Lorrame,
duchesse d’Alengon et son culte. Cause du dioc. de Stes ou de VOrdre des
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
CHRONICA.
795
Fr&res Mineurs. Artides pour la confirmatum du culte imm&morial rendu
d la Bse M. de L. ductu <TAl. 1463-1521 ... Rome, institut Pie X, 1908,
in 12° 60 pp., le R. P. Franqois M. Paolinj, O. F. M., apris avoir esquissi
Ia vie de la Bee (9-17) et les debuts de son culte, datant du jour mime
de sa mort, en dimontre aussi facilement la continuation dans la pi-
riode de priscription (1534-1684) 18-32, et jusqu’&. nos jours, 83-60. Tout
le monde sait, que Marguerite de Lorraine se fit Clarisse k Alencon.
La biograpliie de M. 1’abhi Pierre-Auguste Rougier (1818-1896)
par le T. R. P. Othon [Ransan db Pavie] O. F. M. est une oeuvre bonne
et pieuBe, esquiss&nt les luttes, 1’austiriti et la ficonditi d’une vie sa¬
cerdotale, qui sort cert&inement de Pordinaire. L’abbt P.-A. Rougier,
prttre, fondateur de V institut des Franciscaines de Notre-Dame du T empte
et des maisons de retraites sacerdotales 1818-1895. Limoges, impr. com.
Perrette, 1909, in-8°, XIV et 628 pp. — (Se vend chez les Franciscaines
de N.-D. du Temple, Le Dorat (Haute-Vienne), 6 frc.). — D’ailleurs le
T. R. P. Otbon a iti, pour une bonne partie, 1’heureux temoin de ce
qu’il r&conte, et un ami divoui de 1’oeuvre de son heros. De plus, 1’au-
teur etait en itat de publier presqu’une autobiographie, reproduisant
tant6t des lettres du Pire Rougier, tantdt son journal et ses notes pri-
vies, que ses filles, les Franciscaines du Dorat, avaient soigneusement
recueillies et classifiees. Ni i Bellae (Haute-Vienne) en 1818, P.-A. Rougier
se fit disciple de 1’artiate Paul Delaroche pour entrer ensuite au grand semi-
naire de Limoges (1 oct. 1848). Ayant ite ordonni pritre le 21 dec. 1860,
il fut nommi vicaire de Saint-Junien et ensuite curi des Salles-Lavau-
guyon. Li il fonda, le 26 mars 1858 1’intitut des Franciscaines de N.-D.
du Temple,. appeli d’abord Association des Dames de Marie Immaculie
du Temple, et qui, le 16 nov. 1860, alia s’installer au Dorat. Le R.me P. Ber-
nardin de Portugruaro, alia les visiter pour la premiire fois le 17 janv.
1878. L’oeuvre des retraites sacerdotales fut inaugurie en 1878. A la
mort du fondateur, le 6 mars 1896, Pinsti tu t comptait 4 maisons; en
1908 il y en avaient 6 en Erance et 8 en Belgique. Pris de 100 pritres
itaient alors hospitalisis dans ces pieux asiles du repos et de la priire,
entouris de soins empressis et cbaritables.
Annonce. — Dans le prochain numiro de PAFH le R. P. Antoine
BRguet de SRrbnt, O. F. M. commencera la publication, diji longtemps
par lui projetie et priparee, d’un Courrier bibliographique fran^ais. H
y analysera succinctement les ouvrages et articles publiis en France,
depuis 1900, regardant 1’histoire de POrdre Franciscain et plus spicia-
lement celle de nos anciens couvents de ce pays. Esperons qu’il trouvera
ailleurs de nombreux imitateurs! (Voir plus haut 786).
P. M io hei Bibi, O. F. M.
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
LIBRI RECENTER AD NOS MISSI
Quorum praecipui in BtbUographia huius Periodici accurate discutientur
Historia Franclecana.
Candotti, Clembete, O. F. M. — U Santuario della Madonna dei Mtracoli prato
MoUa di Livenza. Motta di Livensa, Tip. G. Pezzuti e figli, 1900. In-12°,
pp. 215.
Cavanna, Niccola, O. F. M. — L* Umbria franc ee cana illustrata. Perugia, Unione
Tip. Cooperativa, MCMX. In-12°, pp. XV-415; oon figure. — L. 8.
Carri, Giov abiti. O. F. M. — La Regola dei Terrf Ordine Francescano tpiegata
oon lesiom popolari. (Collezione Piktbo Mahibtti, N. 865). Torino, Tip. Pont.
Pietro Marietti, 1910. In-12°, pp. 196.
Conaonni, Dott. G. A. — Un umanitta agiografo, Maffeo Vegio da Lodi(1407-1458).
Bavenna, Tip.-Lit. Bavegnana, 1909. In-8°, pp. 64.
Damlchall, Antonio. — Le antiche leggende di Francetoo <T Assiti e la critica fran-
cetcana di questi ultimi decenni. Studio critico con appendice, 8palato, Tip. 8o-
oiale Spalatina, 1908. In-8°, pp. 40-XIII.
Farina, Nunzio di Scanno, O. F. M. — Un Martire della Cina ostia il P. Gia-
comantonio da Foeta (3* Ediz.; Sulmona, Tip. Angeletti, 1910. In-8 8 , pp. 48.
Fardlnando, da Moittionoso, O. M. Capp. — Un fiore dei Monti Lnccheti, Luooa,
Tip. Baroni, 1906. In-8°, pp. 95 oon figura.
» » — La stella d' oro della nobile famigUo Torre di Lacca. Tip. Baroni,
1906. In-8°, pp. 85 con figura.
> » — L’Ordine dei Minori Cappuccini in Lacca (1571-1788). Saggio sto-
rico in occatione dei VII 0 Centenario dolia fbndatione delT Ordine Francescano.
Tip. Baroni, 1910. In-8 0 .
Flerent, Alph. — De getchiedleundige Ootprung van den Aptat van Porttunknla
met en aanhengsel over de Wereldbrieven van S. Franciscut. Gent, A. Siffer,
in-8°, XX, 802 pp. (4 fi 1 .).
Franz, Ad. — Die krrchlichen Benediktionen det Mittelalteri , Freiburg im Br.,
Herder, 2 voll. in-8°, XXXVm, 646; VIII, 764 pp. (80 M.).
Giovanni da Massimo, O. F. M. — 77 sacro Monte di Orta Novarete, (Memorie
storiohe). Gozzano - Omegna - Qomodossola, La Cartografioa, 1909. In-12°,
pp. 67 oon figure.
Guldi, Vigilio, O. F. M. — 77 Canto Secolare dei Francetcani nel Settimo Cente¬
nario della Fondazione dei loro Ordine (1209-1909). Poetia dei P. Dahielb
Nardi, mutica dei P. Vigilio Guidi, organista della Verna, Arezzo, A. Be-
oherelli, [1909]. In-4°, pp. 16.
Joe4 Maria de Elizondo, O. M. Cap. — La Legenda de San Frandtco tegttn la
vertiOn catalana dei flos Sanctorum, Baroelona, Fid. Gird, 1910, in-8°, 48 pp.
(4 pes.).
Mansuy-Maria, O. F. M. — Le Patron det Congris et det oeuvret Eucharidi-
quet. St. Pascal Baylon, Montreal, P&res Francisoains, 984 Rue Dorohester,
1910, in-12°, 174 pp.
Torradatlot Comet, Ion. — Cr&nicas de la Orden de lat Monjat Capuchinat en
Etpafia, Parte II, Manresa, Dom. Vives 1909, in-8° 180 pp.
- - Reconoscimiento y translaciCn dei Cuerpo de la Sierva de Dios la
Venerable Madre Sor Maria de JesAt de Agreda, (13 sept. 1909) Baroelona,
Juan Gili 1909, in-12°. 70 pp.
Rocco, Gaetano da Napoli, O. F. M. — Notizie storiche delC Immagine e della
Cappella di Maria SS. de.lle Grazie in S. Maria La Nova di Napoli. Napoli,
Michele d’ Auria, 1910. In 12°, pp. 65, oon figura.
Schmidlin, Jos. Dr. — Die kirchlichen ZustAnde in Deutechland vor dem ctOjahrigen
Kriege, 7: Oetterreich. Freiburg, Herder, 1908, in-8®, XLV1H, 187 pp. (M. 6),
II: Bayem ibidem, 1910, IV, 166 p. (M. 4,50).
De lioentia Eoolesiastdoa et Superiorum Ordinis.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
TABULA MATERIARUM.
X. - DISCUBdOnS.
P. Theofhilus WrruL, O. F. M. — De Fr. Rogero Baoon ei usque sen¬
tentia de rebns bibi icis. Pag. 1-22,
P. Lo do vico Vehtuba, O. F. M. — Giambattista Vico e le sue rela¬
tioni ooi Franoeeoani.28-88,
P. Lorenzo P£rez, O. F. M. — Loa Franoisoanos en el Extremo
Oriente (Noticias bio-bibliogr&fioas).
P. Gibolj.ho Goldbovich, O. F. M. — Una pagina Dantesoa. Notizie
inedite sui oonte Frate Guido da Montefeltro (o. 1228-1296) . . .
P. Michaxl Bihl, O. F. M. — De stigmatibus S. Francisci Assisienais
(Oooasione recentis cuiusdam libri).
Fr. Paschal Robihsoh, O. F. M. — The writings of St. Clare of Assisi
P. Paolo Sevesi, O. F. M. — U beato Miohele da Caroano da Milano,
O. F. M. (ContinuerO) .448-468,
P. Michael Bihl, O. - F. M. — Quo anno Capitulum Generale O. F. M.
Metis celebratum sit (1255).
P. Bkda Kleinschmidt, O. F. M. — Die ktlnstlerisohe Kanonisation des
hl. Vaters Franziskus. (Zugleich ein Beitrag zur ftltesten Ktlnstler-
geschiohte des Franziskanerordens)..
PnotRE Duhbm, de 1’Institut. — Sur les Meteorologicorum libri quatuor
faussement attribute & Jean Duns Soot.
Fr. Lbovabdds Lxmmens, O. F. M. — Continuatio et finis Chronicae Fra¬
tris Iordani de Tano O. F. M.
Fr. Hiebomykus Golubovich, O. F. M. — Ceremoniale Ord. Minorum
vetustissimum seu « Ordinationes divini officii » sub B. Ioanne de
Parma Ministro Gli emanatae an. 1254.
P. Ubald d’Alemqon, O. M. Cap. — Documenta sur la BAforme de Ste.
Colette en Franoe (Fin) .
P. Fr. Bonavbhtuea Kbuitwaoeb, O. F. M. — Statuta Provinciae Sa-
xoniae condita Brandenburgi an. 1467, immutata Luneburgi an.
1494 . 98-114,
P. Aetoine BtouKT, O. P. M. — Nterologe des Frfcres Mineurs d’Au-
xerre.115-188, 810882, 680860,
P. Livabius Olioeb, O. F. M. — Documenta inedita ad historiam Fra-
tioellorum speotantia (Continuabitur) . 258-279, 505-529,
Dibectio Periodici. — Compendium Chronioarum Fratrum Minorum
scriptum" a P. Mariano de Florentia (Continuatio). . . . 204-809,
P. Diodobus Hekhiges, O. F. M. — Prologus et epilogus in Diota IV
Anoillarum 8. Elisabeth Thuringiae Lantgraviae.
P. Febdinahdus Delobmb, O. F. M. — « Diffinitiones» Capituli Glis
O. F. M. Narbonensis (1260).
P. ZxFHTRiirus Laxzsbj, O. F. M. — Documenta oontroversiam inter
Fratres Minores et Clarissas speotantia (1262-1297) '( Continuabitur ).
P. Gallus Haselbbck, O. F. M. — Descripto Codicum Liturgioorum
antiqui Conventus S. Lucii O. F. M. prope Heohingen ....
P. Athasasius L6pes. O. F. M. Descriptio Codicum Franoisoanorum
Bibliothecae Biocardianae Florentinae (Con tin uatio) 888-840, 551-558,
185-218
214-280
89-46
281-258
896-482
488-447
688-668
601-614
616-625
626-682
47-54
55-81
82-97
280-296
716-788
680-899
700-715
484-490
491-504
664-679
188-141
780-748
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
798
TABULA MATERIARUM.
IV. — BXBXJOGRA7HXA.
Toooo, Fel. Le due prime tribolaidoni dell’ ordine franoeecano. —
(P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 142-3
Jaoob, E. Johannes von Capistrano, I: Das Leben. — Idem. II: Beden
und Tractate. I. Folge: Speculum clerioorum. De erroribus et mo¬
ribus Christianorum. Sermones in Synodo Wratislaviensi. —
Idem, II: n. Folge. Materia XXXVI sermonibus. Tractatus de
oupiditate. — (Idem).. 144-8
Zdendk, Nqjedly. Ceska missie Jana Kapistrana. — (Idem) .... »
Hocedez, E. Nicolai de Fara Praefatio. — (Idem). •
Forster, G. Kapistran sz. J&nos Arck6pe. — (Idem). 144-9
Mietschke. Naohschriften von Predigten Kapistrans. — (Idem) ... »
Lemmens, Leon., O. F. M. Victoria mirabilis de Tureis descripta a
Fr. Ioh. de Tagliacotio. — (Idem). »
Btthring, J. Urkunden zur Gesch. Kapistrans in Arnst&dt. — Idem.
Ioh. von Kap. in Arnstadt. — (Idem). »
Cessi, Bob. Notizie sulla vita di 8. Giov. da Capistrano a Padova. —
(Idem). 145-9
De Kerval, L. St. Jean de Capistran. — (Idem).145-50
(Anon.) Kapistran sz. Levelez6se. — (Idem).145-51
Hoogeweg, H. Stifter und KlOster Niedersaohsens. — (P. Leon. Lem¬
mens, O. F. M.). 152-8
Schmitz-Kallenberg, Monastioon Westfaliae. — (Idem) ...... 152-4
Beisch, Chrysog., O. F. M. Geschichte des Klosters S. Dorothea in
Breslau, — (P. Livarius Oliger, O. F. M.). 154-6
Bihl, Mich., O. F. M. Gesohiohte des Franziskanerklosters Frauenberg
zu Fulda. — (Idem). 156-7
Picconi, Giac., Bioci, Giov., Nanetti, Barn., O. F. M. Barbarie e trionfi.
Vittime dei San-si in Cina nel 1900. — (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 157-8
Montgomery Carmiohael, Francia’s Masterpiece. Essay on the Imma¬
culate Conoeption in art. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.).169-62
Goyens, J6r6me, O. F. M. Levenssohets van den E. P. Leo Van Aoker.
— (P. Stanislas Van de Velde, O. F. M.). 162-8
Bartoli, Alf. I documenti per la storia dei Settizonio. — (P. Livario
Oliger, O. F. M.). 163
Baimoudo, Gius. da Montevago, O. F. M. La chiesa e il oonvento della
Gancia. — (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 164-5
Ciavattoni, Gius. da Sulmona, O. F. M. D convento di 8. Nioola di
Sulmona. — (Idem). 164-6
Fierens, Alph. La question franoisoaine. Les 6orits des z6lateurs. —
Idem. Les origines du Speculum Perfeotionis. — Idem. Les pro-
bl£mes de la Legenda trium Sooiorum. — Idem. Vita S. Franoieoi
anonyma d’apr6s le MS. II. 2826 de la Bibi. B. de Bruxelles. —
(P. Mich. Bihl, O. F. M.). 841-4
Lemmens, Leon. O. F. M. Der hl. Bonaventura. — (P. Livar. Oli¬
ger, O. F. M.). 844-8
Coulton, G. G. From Francis to Dante. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 84860
Groeteken, Autbert, O. F. M. Pasohalis Baylon. — (Idem). 860-1
The Catholic Enoyclopedia; Vol. V, VI. — (Idem).861-8
Frati, Lud. Codici Latini della B. Biblioteca Universitaria di Bologna.
— (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 864-6
Seitz, Jos. Die Verehrung des hl. Joseph. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) 866-8
Beissel, Steph. S. J. Geschichte der Verehrung Mari as in Deutsohland
im Mittelalter. — (Idem). 866-60
Van Berloo, Em. O. F. M. L’Ordre des Frtres Mineurs en Belgique,
(1888-1908). — (P. Andr6 Callebant, O. F. M.). 860-2
Sderci, da Gaiole, Bemardino, O. F. M. L’ Apostolato di S. Franoesoo
e dei Franoesoani, vol. I. — (P. Girol. Golubovioh, O. F. M.) . . 862-4
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
TABULA MATERIARUM.
799
Albasini, Coetanzo, 0. F. M. San Franoesoo ed i suoi a Bologna. —
- (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 964-5
L&nsoni, Frano. I primordi dell’ Ordine Franceecano in Faenza. —
(Idem). 964-7
Little, A. G. Tractae tus Fr. Thomae de Eooleaton: De Advento F F.
Minorum in Angliam. — (P. Mioh. Bibi, O. F. M.). 669-62
Cuthbert, O. 8. F. C. The Chroniole of Thomas of Eooleston. — (Idem). 662-9
Mariotti, Candido, O. F. M. II Laterano e 1’ Ordine Franoeeeano. —
Idem. L’ Immaoolata Conoezione ed i Franceeoani. — Idem. Ia
passione di G. Cristo ed i Franoesoani. — Idem. L’ Eoearistia ed
i Franoesoani. — Idem. II nome di Gesti ed i Franoesoani. —
(P. Benv. Bughetti, 0. F. M.). 569-8
De Fabrizio, Vino. Fra Roberto Caraooiolo. — (P. Ant. Primaldus
Cooo, O. F. M.). 668-9
Gratien, O. M. Cap. 8t. Frango is d , Assise et 1’influenoe sociale de
1’Evangile. — (P. Stanislaus Van den Velde, O. F. M.). 669-70
Goffin, Arn. 8t. Frango is d’Assise dans la Legende et l’art primitifs
it&liens. — (Idem).. . 570-1
Betana, W. E. Aparato bibliogr&fico de Filippinas, 8 voll. — (P. Mioh.
Bihl, O. F. M.). 672-6
Cambiaso, Dom. 8. Franoesco e il Teri’ Ordine a Genova. — (P. Benv.
Bughetti, O. F. M.). 576-9
Laseereschi, Eug. Nuovo contributo alio studio dell’ ioonografia fran-
oescana. Un affresco a Luooa. — (Idem). 579-80
Beimers,Heinr.FriesisohePapsturkunden.—(P. DaviddeKook,O.F. M.) 680-1
Thode, H. Franz von Assisi und die Anfenge der Benaissanoe. —
— Idem. St. Franpois d’Assise et les origines de la Benaissanoe,
trad. frano. par G. Leffevre. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) .... 749-58
Pennaoohi, Fr. Legenda 8. Clarae Virginis. — (Idem). 759-5
Bobinson, Pasch., O. F. M. The Life, of 8. Clare. — (Idem) .... 758-5
Cavanna, Nicola, O. F. M. L’ Umbria franoesoana illustrata. — (P. Livar.
Oliger, O. F. M.). 755-7
Sohlager, Patrit., O. F. M. Beitrftge zur Gesoh. der Kolniaohen Fran-
siskaner-Ordensprovinz im Mittelalter. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) 768-61
Eubel, Konr., O. F. M. Conv. Gesohiohte der Kolniaohen Minoriten
Ordensprovinz. — (Idem). 758-64
Sohlager, Patr., O. F. M. Gesohioht der Kolniaohen Fransiskaner-
Ordensprovine im Beformationszeitalter. — (Idem). 766-66
Mireur. Les Conventa de Draguignan. Les Cordeliers. — (Idem) . . 770-1
Antoine de 86rent. Essai de gtographie des 6tab1iasements de l’Ordre
de 8. FranQois en Bretagne. — (Idem). 771
V. — COMMENTARIA EX PERIODICIS.
Bullettino Seneee di Storia Patria, I-V 1894-1866. — (P. Benv. Bughetti,
O. F. M.). 772-774
Bevue de l’Universit6 de Bruxelles, XII1907-8. — (P. JArOme Goyens,
O. F. M.). 776
Bullettin de la oommission royale d’Histoire de Belgique, LXXVII
1908 — (Idem). *
Engliah Historical Beview, X±IV 1609 — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) .
BOmisobe Quartalsohrift fttr ohrUrtliohe Altertumskunde und ftlr Kir-
ohengesohichte, XXI 1907 — (Idem). 775-776
7L _ -iSTSMTPrr.T.aiQTBA
Ford. M. Delorme, O. F. M. — A. propos d’une vie inddite de S. Fran-
$ois d’Assise.167-169
Ferd. Doelle, O. F. M. — De institutione foeti 88. Stigmatum e ood.
Wratislaviensi narratio.169-170
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
TABULA MATKRIABUlf.
Greg. Cleary, O. F. M. — Epistola, qua Fr. Baptista de Montefhloone
O. M. substitutum pro colleota peouniaria oontra Turoas nominat 170*171
P. Mioh. Bihl, O. F. M. — Fr. Thomae de Eooleston additiones • ad:
Db adventu FF. Minorum is Aeoliam.583-8
P. Livarius Oliger, 0. F.- M. — Sui Septisonium.588-6
P. Mich. Bihl, O. F. M. — Versus graeoi de FF. Minoribus in Creta 686-6
P. Benv. Bughetti, O. F; M. — II Beliquiario di 8. Franoesoo di Gub-
bio, rinvenuto reoentemente. 777-8
P. Mich. Bihl, O. F. M. — De patris S. Iohannis Ghes de Oapistrano
origine et patria. 778-81
P. Theodoro Cavallon, O. F. M. — Lettera inedita di 8. Leonardo
da Porto Maurixio e due altre lettere sulla venerasione dei Santo 781-4
Croaaoa ttaliana.
Bonomelli, Geremia, Mons. Viaggiando in vari paesi. — (P. Benvenato
Bughetti, O. F. M.).
Sderoi, Bernardino, O. F. M. L’ Apqstolato di S. Franoesoo e dei Fran-
oesoani, I.
Soaramuszi, Diomede, O. F. M. La moderni t& di 8. Franoesoo . . .
Zeni, Bino. Celeste follia!.
Giao. d’ Agostino da Pollutri, O. F. M. 8. Franoesoo. e gli Abruszi. .
Frate Giunipero, O. F. M. D Padre comune (8. Franoesoo).
Tini, Andrea. Lettere di 8. Leonardo da Porto Maurisio.
Dal-Gal, Niooolb, O. F. M. Domenioo Morone.
» Disoorso al Congresso dei Tersiari Veneti.
Turrenius, G. D. I Canti dei Trasimeno.
Semeria, G. B Card. Massaia..
Nuovo affiresoo Franoesoano a Bresoia. — (Idem).
Oappelletti, Alb. Gli affiresohi di Fra Paolo Mussini, O. Cap. — (P. N.
Dal-Gal, O. F. M.).
La Palma Pasquale oon miniatura di 8. Franoesoo. — (P. Benvenqto
Bughetti, O. F. M.
Nuovo tempio Franoesoano a Greooio.
Sorbelli, Alb. Chartularium 8tudii Bononiensis, I.
Novaro, Ang. 8ilv. B Cestello. Poesie per i pioooli.
Pennaoohi, Fr. Legenda S. Clarae Virginis.
Jerone, Ant., 0. F. M. Un suo quadro saoro..
Beliquiario antioo di S. Franoesoo in Gubbio. ..
SooietA intemasionale di Studi Franoesoani in Assisi.
Goetz, W. B movimento Franoesoano e la oiviitA dei dueoento . . .
Cosmo, Umb. La oontradisione Franoescana.
Sevesi, Paolo, O. F. M. Storia dei Culto dei B. Bernardino da
Milano.. .
Papini, Carlo. Nel V centenario della festa dei Nome di Gesti . . .
Genti, Maroellino, O. F. M. La 88. Annnnsiata dei Vastato in Genova.
Soaramuni, Diom., O. F. M. n Santuario di 8. Matteo presso B. Maroo
in .
Boooo, Gaetano, O. F. M. Vita di 8. Giaoomo della Mare*
Colettd, C1 emente, O. F. M. B B. Bernardino da Fossa .
Sevesi, Paolo, O. F. M. 8. Elisabetta d 1 Ungheria . . .
Bonghi, Bugg. 8an Franoesoo, II edis.
Joergensen. Vita di 8. Franoesoo ..
Molfino, Fr. Zav., O. M. Cap. Opere storiohe.
Beetauri alia tomba di 8. Bernardino in Aquila.
Aifiresohi sooperti in Foligno.
BoUettino bibliografioo italiano annunsiato.
Guidi-Nardi. B oanto dei Franoesoani nel VII oentenario.
173-8
.i
»
174
176
871
879
»
687-8
688
6888
688
66880
680
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
TABULA MATERIARUM.
Borbelli. In ventari dei MS8. d’Italia, vol. XIV, XV. 786-6
Bombe, W. L’ aqnedotto di Perugia. 786
Guerrini, P. Lettera di Antonio di Rho 0. F. M. »
Papini, Nio., 0. M. Conv. Frati Minori in Alessandria. »
Piooolomini. Doonmenti su Bern. Oohino. 786-7
L. C. Artisti Placentini. 787
Corna, Andrea, O. F. M. H B. Mioh. Caroano in Piaoenza. ■
Pistoiesi. Sisto V e P arte della Conoia in Montalto. »
Benso, L. G. II P. Miohele da Carbonara, O. M. Cap. >
Salini, Mar. Un ritratto di S. Francesco in Pisa. . ;. 787-8
Bisoaro, Girol. La < Vergine delle roocie > di Leon, da Vinci.... 788
Chiese Franoescane a Domodossola, a Gaeta, Belverde (Cetona) . . . 788-9
Aifresohi Francescani in Perngia. 789
Pel Centenario di S. Chiara .. »
Cronaca dal VII Centenario. — Pier Batt. da Faloonara, O. F. M. Can-
tioo di Frate Sole musicato 868. — Bucefari, Gius., O. F. M. Let¬
tera ciroolare 868. — L’Oriente Sera fico, Luce e Amore, La Verna
(articoli) 869. — Rivotorto, Rioordo dei VII Centenario 869. —
Omaggio dei Frati Minori della provincia di Val Mazzara 869-70.
— Pioconi, Giac., O. F. M. Parma e i Franoescani 870. — Mariotti,
Cand., O. F. M. L’Ordine Franoescano m Matelioa 870. — Dal-Gal,
Nioc., O. F. M. L’isola di S. Franoesoo nel Deserto a Venezia 870.
— Innocenti, Bened., O. F. M. Frate Sole 870. — Nediani, Tom-
maso. Mistioo Oriente 870-1. — Teodosio Somigli, O. F. M. Sintesi
Franoescane 587. — Gius. Raimondo, O. F. M. L’ Ordine France-
scano e le sue vioende 687. — Conti, Dom. H genio della santitA
di S. Franoesoo 587.
Conferenze di Mambrini, Gius. 172, Maria R. Pierazzi 172, Fr. Saba¬
tini 172, Cost. Albasini 172, Nio. Dal-Gal 174, Gius. Raimondo da
Montevago 871, W. Goetz 871, 587, 01. Lughi-Grisanti 872, Cosmo
Umb. 588, Dal-Gal Nio. 590, Molini Agost. 591, Cappelletti, Alb.
591, Pierantoni 591.
Prossi me publicazloni. — Somigli, Teod. 871. — Cavanna, Nio. 871. —
Costa Girol. 59L — Razzolini. — Gli Sorittori d’ Italia 591. — Pio-
ooni Giac. 789. — Gaddoni, Ser. 789. — Sennio, It. 789. — (Idem).
•
ChrosiqM £trang&re.
Allsmaffne. — Festschrift sur Erflffnung des Xollegs St. Ludwig bei
Dalheim (P. Mieh. Bihl, O. F. M.).176-5
Rroee, K. A., S. J. Katholisohe Missionsstatistik. 176
Huonder, Ant., S. J. Der einheimisohe Klerus in den Heidenlftndern 176-7
Die Franziskaner-Missionen; Jahresberioht 1909-10. 878
Lemmens, L. Die Anf&nge des Franziskanerordens. »
• Die Bedeutung des hl. Franziskus. •
Antonius-Bote; Sendbote des hl. Franziskus, La Petite Correspondanoe. •
Sohulte, Lambert, O. F. M. Skizzen zum 70i>jfthrig. Jubil&um des Ordens. »
Die Feier des TOQjfthr. Jubilftums in St. Anna (Mtinohen). 874
Jahresbericht des Ser. Kollegs Watersleyde de 1906-09: Bbhlen Hipp.,
O. F. M. Die Franziskaner-Missionen. »
Jahresberioht 1907-06: Lemmens, Leon. Aus den ersten Jahraehnten
• der Thuringia. *
Jahresberioht 1906-7: Bihl Mioh. Gesohiohte des Franziskanergymna-
siums zu Tauberbischofsheim. »
Groeteken, Autb. O. F. M. Das Kloster und Gymnasium der Franzis-
kaner zu Reoklinghausen. 875
• Volksmissionem der Norddeutschen Franziskaner 1849-1872. »
Reisoh, Chrysog. O. F. M. Gedenkblatt sum 20Qj&hrigen Bestehen der
Kalvarie St. Annaberg. Album St. Annaberg. >
Rhode, Adjutus, O. F. M. P. Clementinus Sohmits, O.F.M. 1758-1844. »
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
802
TABULA MATERIARUM.
Gass, Jos. Die Franziskaner in Mutzig-Hermolsheim. 876
» Mutzig in der Revolutionszeit. 876-7
Krose, H. A. Kirohliohes Handbubh, vol. II. 877
Peintures francisoaines A Esslingen, Blaubeuren et Beate. »
Jahresberioht des Ser. Kollegs Watersleyde 1909-10. 592
Bbhlen, Hipp. O. F. M. St. Johannes a Capistrano (Schauspiel). . . >
Bierbaum, Athan., O. F. M. Pasohalis-Bilchlein. — Franziskus-BQch-
iein. — Solanus-Bttohlein. — Missionswerk der Franziskaner, I. . •
Stateozny, Euseb. O. F. M. Zywot sw. Antoniego z Padwy .... »
Tenokhoff, Alexander IV. »
Pfleger, Luz. Zur Gesohiohte des Predigtwesens in Strassbnrg . . . 598-4
Falk, Frz. Die Ehe am Ausgange des Mittelalters. 594
Bederstorff, Mat., O. F. M. Die Sohriften des hl. Franziskos von Assisi. 790
Die Beligion in Gesohiohte und Gegenwart. »
Braun, P. Konrad von Marburg. »
Holder-Egger, Osw. Salimbene und Millioli. 790-91
Soheerer, Fel. Kirchen and Kldster der Franziskaner und Dominikaner
in Thilringen .. 791
Maria von Agreda, Die geistliohe Stadt Gottes. •
Amdriqus du Nord. — Canada. Le V6n. Fr. de Montmorenoy. Souvenir
des ffetes du 2* oentenaire. 177-8
Le Centenaire de 1’Ordre Franoisoain, La Bevue du Tiers-Ordre (Idem) 878-9
£tats-Unls. — The Alaska-Yukon-Paoifio Exposition (P. Pasoh. Bo-
binson, O. F. M.). 178
MoChord Crothers, 8am. The Pardoners Wallet (Idem). »
St. Anthony’s Messenger, 8. Francisous-Bote (P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 877
The Lamp. Francisoan Number. 877-8
Die Franziskanerprovinz vom Heiligsten Herzen Jesu 1868-1908. . . 978
Bobinson, Pascbal, O. F. M. The Lifb of St. Clare. 594
Pierre commemorati ve de Louis Hennepin, O. M. Beo. 594-5
Amdrlqus du Sud. — Le Centenaire de l’Ordre Franoisoain. 879
EI Piata SerAfioo, EI Misionero Franoiscano, Tierra Santa (Colombia) »
Archivo de la Comisaria francisoana de Bolivia. ........ >
Sinzig, Petrus, O. F. M. S. Franoisous Seraphious, Kantate. (Cantata) »
Tena Bodriguez Fern. O. F. M. Historia Nat. de la Amerioa dei Sur, I. 595
Calzada Hernandez, O. F. M. GramAtioa Chilena ed. Bud. Sohuller 595
Bernardino de Nino, O. F. M. La historia dei Colegio de Potosi . . 696
Rdp. Argantine. — Lozano, L., O. F. M. La vida dei V. J. Duns Esooto. •
Yelada literario-musioal por le VI centenario de Juan Duns Esooto . 880
Child. — Pavez, Ant., O. F. M. EI verdadero S. Franoisoo de Asis dei
P. Pasoh. Bobinson. »
La Bevista SerAfica de Chile. 889
Anglatarra. — A. G. Little, Thomas de Eooleston, De adventu FF. Mi¬
norum in Angliam.,. 178-9
Cuthbert, O. 8. Fr. C. The Chronicle of Thomas of Eooleston . . . 179
Kingsford, Little, Toooo, Fr. Ioh. Pecham tractatus tres de paupertate 889
Thaddeus, O. F. M., St. Louis, king of Franoe. 881
Jarrett Bede, A thirteenth Century Bevision Committee of the Bible »
The Franoisoan Monthly, Francisoan Annals (Idem). »
The Quarterly Beview: Jaoopone da Todi (P. Paso. Bobinson, O. F. M.). 596
Autrichs. — Gedenkblatt zum 700. Jubilftum des Franziskanerordens,
(P. Mioh. Bihl, O. F. M). 981
Seebttck, Philib. O. F. M. Diu 700. Jubilftum des Seraphisohen Ordens. »
Serafinski Perivoj. »
Balgiqua. — Joergensen, De hl. Franoisous naar het deensoh door P.
Stanislaus Yan de Yelde. 179, 791-2
Fierens, Alph. La Question franoisoaine. Le M8. de Bruxelles ... »
Callaey, FrAdAgand, O. Cap. La Question firanoisoaine au XIV sidole. •
Heysse Aubain, O. F. M. Het Minderbroederhuis te Hasselt. ... »
Kerkhove, Ladisl. O. F. M. Het YH* Eeuwfeest van de Minderbroeders 882
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITY OF MICHIGAN
TABULA MATERIARUM.
808
Le Messager de 8. Franpois, De Bode van S. Franciscus. 882
Les Tertiaires au , Congris catholique de Malinee. •
La Fraternit4 des Etudiants de 1’1'niv. de Louvaiu. *
Fierens, De gesohiedkundige ooraprung v. d. Aflaat van Portiun-
kula... 792
£cosss. — Moir Bryce, The Soottish Grey Friars. 180
Espagns. — Casanova, Gabriel, O. F. M. Compendium historicum Pro¬
vinciae S. Gregorii M. Philippinarum . . . *. »
M
Le Certamen literario-artistioo-musioal 4 Santiago. 888
Le Congrta National des Tertiaires 4 Santiago. >
fietana, W. E. Aparato bibliogrdfioo de Filipinas . .. >
Reoonocimiento y traslacibn de la Ven. M. Maria de Jestis de Agreda 792
Bevista de Estudios Franoiscanos. Numero extraordinario (1910) . . »
Joe6 M. de Elizondo, O. M. Cap. La legenda catalana de S. Franoisoo
dei Flos Sanctorum. *
Fr. Paolini, O. F. M. Causa Beatificationis Ven. Beatriois de Silva. . 794
France. — Ren6 de Nantes, O. M. Cap. Histoire des Spirituels . . . 181
Etudes Franoiscaines. Table decennale. •
Vie de Jean Ruysbroch et son livre des sept degrte de 1’amour . . *
La Bevue Franciscaine de Bordeaux, Amor et Labor, L’Union 86raphique 888-4
Le 8t. Fran<jois d’As8ise de Daniel Robert. *
Dal-Gal, Nic. S. Antoine, trad. Fran<j. par leP.Th6ob. Aumasson, O.F.M. 884
Ubald d’Alen<jon, O. M. Cap. Les id6es de S. Fran<jois sur la soienoe. >
Bruno de Paris, O. M. Cap. Le S6minaire Or. 4 Constantinople (Id.). >
Ritz, RenA Le subconscient religieux dans la oonversion de St. Fran-
9ois (P. Ant. B4guet, O. F. M.). 884-5
Sabatier, P. Examen critique des rdcits de la visite de Jaoqueline de
Settesoli (P. Mich. Bihl, O. F. M.).•. 606-7
Ubald d’Alen 9 on, O. Cap. Les Fr. Min. Capuoins 4 Angers 1866-1870. 608
Huart, Arth. Jaeques de Bourbon. »
Paolini, Erano. O. F. M. Le Bx. Jean Discalo6at, O. F. M. 794
• » La Bse Marguerite de Lorraine.. 794-5
Othon Bansan, O. F. M., M. I*abb4 P.-A. Bougier 1818-1895. . . . 796
Annonce du Courrier bibliographique fran^ais du B. P. Antoine de
Serent, O. F. M. 795
Hollande. — De Maasbode (P. David de Kock, O. F. M.). 885
De Katholiek Sooiaal Weekiaad, Sint Francisous. >
Molhuyzen, Diotionnaire bio-bibliographique (Idem). 885-6
Luxembourf. — Grob, J. Chartulaire des FF. Mineurs de Luxem-
bourg. 886
Portugal. — Le Centenaire. »
Russi». — H. von Bruiningk, Die FianxiskanerklOster zu Lemsal und
Kokenhusen. 181
Sutds. — Hornung, Louise. Herren gOra stora ting. 182
Edgar Tinel. S. Franpois 4 l’Op4ra Boyal. •
Westman, Knut. Birgittalitteratur. »
Publications prochatnes. — Mat. Bedersttorf 177. — Chrys. Beisch 177.
— Holder-Egger 177. — Ch. H. Wager 178. — H. Bashdall 880. —
Eu»., 592. — Balthasar, C. 791. — Iturralde y Suit 794. — Pele-
grin de Matar6 794.
Chroniqu» du VII C»ntsnair» ds TOrdrs. — 878-5, 877-9, 881-87, 792.
ConMrsncss. — Roog 875, Ub. d’Alen(jon 884 (Idem).
Chroaioa Minoritioa.
Acta Ordiiis Fratrum Mirorum. — De sollemnitatibus VII Cente¬
narii 886-7. — Acta Ordinis FF. Min. 887-8. — Litterae apoetoli-
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
TABULA MATERIARUM.
cae 886. — Novi Episcopi 888. — «Franoiscani» Proteetantes ad
fidem redeunt 888-9. — Laureati 889.
Acta Okd. Mi». Cafuccihobum. — Novae Ordini» Constitutione» 888*90.
— Novus Episoopus 880. — Novus Definitor Generalia 880.
Musivum Apsidis Laterani, Romae. — Musivum Apsidi» 8. Mariae
Maioris, Romae. — Pars Musivi Laterani, Fr. Anonymum artifi-
oem O. F. M., Iaoobi Torriti socium ostendens. — Pars alia,
eiusdem, Fr. Iaoobum de Camerino O. F. M. alium Torriti socium
ostendens.inter p. 624 et 625
INDEX AUCTORUM ANNI 1910.
B6guet Antonius, O. F. M. 115, 810,
884, 580, 716.
Bihl Miohael, O. F. M. 142 ss. 150,
175 ss. 840, 848 ss. 856, 878ss., 569,
572, 582, 585, 592, 596, 601, 779 ss.,
758, 770, 775, 778, 790.
Bughetti Benvenutus, O. F. M. 157,
164, 172, 854, 864, 868, 898, 568,
576 ss., 687, 772, 777, 786.
Callebant Andreas, O. F. M. 860.
Cavallon Theodorus, O. F. M. 781.
Cleary Gregorius, O. F. M. 170.
Cooo Antonius Primaldus, O. F. M. 569.
Dal-Gal Nicolaus, O. F. M. 175.
Direotio Periodici, 294, 886, 700.
Delorme FerdinandUs Maria, O. F. M.
167, 491.
Doelle Ferdinandus, O. F. M. 169.
Duhem P. De 1’ Institut, 626.
Golubovioh Hieronymus, O. F. M.
55, 214, 862.
Goyena, Hieronymus, O. F. M. 775.
Groeteken Autbertus, O. F. M. 766.
Haselbeok Gallus, O. F. M. 189.
Henniges Diodorus, O. F. M. 464.
Laneri Zephyrinus, O. F. M. 664.
Lemmens Leo nardus, O. F. M. 47, 102.
L6pes, Athanasius, O. F. M. 888, 551,
789.
Kleinsohmidt Beda, O. F. M. 615.
Kook David de, O. F. M. 886, 660.
Kruitwagen Bona ventura, O. F. M.
96, 280.
Oliger Livarius, O. F. M. 154ss. 168,
258, 844, 605, 588, 680, 755.
P6rec Laurentius, O. F. M. 89.
Robinson Pasohalis, O. F. M. 177,
488, 596.
Sevesi Paulus, O. F. M. 448, 688.
Ubaldus Alenooniensis, O. M. Gap. 88.
Van de Velde Stanislaus, O. F. M.
162, 569.
Ventura Ludovicus, O. F. M. 9B, 9QL
Witsel Theophilus, O. F. M. 8, 185.
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Digitized by Google
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN
Digitized by
Original from
UNIVERSITYOF MICHIGAN